माधव नारायण धलं लिसें स्वस्थानीया बाखं
माधवनारायण स्वस्थानी शालीनदी ब्रतविघि परदेशवानिगु माधवनारायण माधव नारायण धल॑ लिसें स्वस्थानीया बाखं न्हेथना डा.बाल गोपाल श्रेष्ठ दंयदसं मिला पुन्हि कुन्हु सकोय लच्छि ताहाकगु माधव नारायण मेला शुरु जुइ। थो माधव नारायणप्रति देछानातगु धार्मिक ब्रत ख। माधव नारायण हिन्दू द्यो विष्णुया अवतार खः। धलं दनेत नेपाया थीथी थासं धार्मिक आस्था दुपिं मिसा मिजंत शालीनदीया सिथय मुनिइ। सकोय नेवातयगु चोययागु जातं बोति काइगु थो विशुद्ध हिन्दू धार्मिक संस्कार ख। थुकिइ बज्राचार्य, शाक्य, सायमि थज्यागु बौद्धधर्मालम्बीतयगु बोति दइमखु। जबकि दुंइ, नौ, को, भा, छिपा, पुं व गथु थज्यागु जातयापिसं धलं दनेमज्यू यानातगु दु। अथेहे नाय, जोगी, दों, पो थज्यागु जातयात न॑ निषेध यानातगु दु। अथेहे खयत व तामांगत थज्यागु मेमेगु समुदाययापिंत धलं दनेत उत्साहित याइमखु। तर यदि इमिसं धलं दनेत इच्छा क्यंसा, इमित मेपिं सिबे अलग तया धलं दंकिइ। तर आ थो प्रतिबन्धत छुं हद तक लचक जुइधुंकल। तर नं पूरा लचक धासा मजुनिइ। सन २००० य जिं २३ म्ह खयत व निम्ह दुंइ जातयापिं धलं दंगु खना। शुरुइ इमिसं दैनिक यायेमागु संस्कार फुक्क लिसेंनापं चोना यात तर लिपाया संस्कार यायेत मेपिं सिबे अलग देगया लिक्क चोंगु फल्चाय चोना यात। इमित फुक्कंलिसें तया धल दंकल धका खोपया माधव नारायण धलं दंवम्ह मिसां गुनासो यासेलिं इमित अलग तगु ख। सकोया थो माधव नारायण धलं दनेगु परम्परा गबले लिसें शुरु जुल धका छुं लिखित भों मदु। तर थो परम्परा म्होति नं ४०० दं पुलांगु जुइमा धका अनुमान यानातगु दु। मौखिक कथ नं व माधव नारायण प्रतिष्ठा पुजा (एमपीपी१) या भोंया आधारय थथे अनुमान यानातगु ख। थुकिइ श्रीगंगा रानी अर्थात लानी गंगां माघ ब्रतया पलिस्था यागु धका चोयातगु दु। रानी गंगा खोप॑ सकोय जुजु त्रिभुवन मल्ल देवलिसें सन १५६० पाखे शासन यायेत वगु खनेदु। सकोया इतिहासय गंगा नांया मेम्ह रानीया बारे चोयातगु जिमिसं मखना। उकिं एमपीपी१ य न्हेथना तम्ह गंगारानी व हे माधव नारायण धलं स्थापना याम्ह जुइमा। थो सत्य खसा माधव नारायण धलंया इतिहास म्होति नं ४५० दं पुलां जुइमा । सन १९८६ य खोपया हनुमान घाटय नं सकोय थें हे माधव नारायणया धलं शुरु यात। पुजारीलिसे धलं दंपिनिगु कथं खोपय ताई लिपा थो धलं दनेगु ज्या इमिसं हानं सुचारु यागु ख। इमिसं इमिथाय चोनिगु धलं सकोया सिबे पुलां धका दाबी यासें छुंछुं हुनिं तदं तक दिनाचोंगु धका धागु दु। सकोया धलं दनिगु विधि लोवनापुगु जुगुलिं पिने चोंपिं नं थुकिइ बोति कयाचोंगु दु। खोपय चोनिगु धलं॑ न॑ पिने चोंपिंत आकर्षित याये मफु खाली खोपय चोंपिं मिस्तयसं जक बोति कयाचोंगु दु। सन २००० य खोपय धलं दपिंनिगु ल्या १८म्ह जक दुगु ख, इमिं फुक्क मिस्त जक ख। थुथाय मनुतयसं माधव नारायण व लच्छि तक छेंय छेंय कनिगु स्वस्थानी बाखंया स्वापु दु धका विश्वास यानाचोंगु दु। उकिं हे सकोया शालीनदीइ धलं दंपिसं माधव नारायण व स्वस्थानीया हे धलं दनागु धका धाइ। मनुतयसं स्वस्थानीया धलं छेंय चोना न॑ दनिइ । स्वस्थानीया बाखं कथं मनुतयसं सकोयात नवराज जुजुया राज्य, लावण्य देश कथं कयाचोंगु दु। लच्छि तक धलं दनिपिं शालिनदीइ चोना धलं दनिइ, अथेहे देयया थीथी थासय दोलंदो भक्तजनत सकोय वइ। थुबलय सको तसकं व्यस्त जुइ। सन २००० य भक्तजनतयसं घेबा संकलन याना माधव नारायण स्वस्थानी छम्ह हे ख धका केनेत माधव नारायणया धलं दनिगु शालीनदी लिक्क स्वस्थानी देवीया देग दयेकेगु अभियान न्ह्याका सन २००४ स देग दने कोचायेकुगु ख। माधव नारायण स्वस्थानी छम्ह हे द्यो मखु धासे राजोपाध्याय पुजारी सहित सकोया यको स्थानीयतयसं थो देग तयेत असहमती पोंकुगु ख। इमिगु धापु कथं माधव नारायणया मेला व स्वस्थानी दथुइ छुं स्वापु मदु व स्वस्थानीया बाखं कनेगु लिपा तिनि वगु ख। शालीनदीया सिथय चोनिगु माधव नारायणया धलनय याइगु विधि स्वस्थानी बाखं सिबे तसकं पा। तर माधव नारायणया धलं दनिपिसं नं स्वस्थानीया हे सफुयात पुजा याना न्हियान्हिथं व हे बाखं कनेगु धासा याइ। राजोपाध्याय पुजारीया कथं लच्छि ताहाकगु माधव नारायण धलं बैष्णव परम्परा कथं दु। थुकिइ न्हियान्हिधं विष्णुया छगू छगू अवतारया पुजा जुइ। माघ महिना माधव नारायणयात देछानातगु महिना ख। शालीनदीं धार्मिक संस्कार याइबलय पुज्याइगुलिं माधव नारायण स्पष्टरूपं विष्णु हे ख। मोनियर विलियम्सया डिक्सनरीइ माधव नारायण धागु कृष्ण व विष्णुया हे मेगु रूप ख धका न्हेथनातगु दु। थुकिइ माधव नारायण शिवया हे छगू नां ख धका न॑ चोयातगु दु मोनियर विलियम्स (१९८८:८०८)। बाखनय माधव नारायण फम्पिइ चोंम्ह व लिपा सकोय चोंपिसं खुयाहगु धका धयातगु दु। थो द्योया मूर्ति श्रीखण्डं दयेकातगु नं धयातगु दु। लिपा मूर्ति चना बंगुलिं उकिया थासय धातुं दयेकुगु धयातगु दु। आयागु ढलौटया मूर्ति ३० सेन्टिमीटरति तजा व २ किलोतिया तौल दु । मूर्तिया ल्यूने सकोया चलाखु त्वा, बाग तुंथिया दातां नेपाल संवत ९९६ मंसिर ६ बुधबा कुन्हु तगु धका पाताय चोया तिकातगु दु। माधव नारायणया बाखनय स्वस्थानीया बाखनय थे द्याेया वर्णन यानातगु मदु । नेवा भासय चोयाततगु न्हापांगु स्वस्थानीया बाखनय पार्वतीया इनापय महाद्याेव॑ स्वस्थानीया ब्रत श्रृजना यागु धका स्पष्ट रूपय चोयातगु दु। उकिइ महाद्योव॑ ब्रतया भोलय पुजा याइम्ह द्यो महाद्यो व पार्वती मजुसें अर्धनारेश्वर वा उमामहेश्वर जुगु धका धयातग दु। न्हापांगु नेवा स्वस्थानीइ स्वस्थानी द्यो धागु जगदीश्वरी धका प्रस्तुत यानातगु दु। उकिइ द्याेया ख्वापा लुंया थे जुगु, सोंग मिखा दुगु, पेपा ल्हा दुगु व सिंह आसन दयेका चोनाचोंम्ह धका धयातगु दु। अथेहे जवपाखेया छपा ल्हातय खडग, मेगुलि वरद मुद्रा, खवपाखेया छपा ल्हातय ढाल व मेगुलिं पलेस्वां जोनातगु धयातगु दु। तर आयागु स्वस्थानीइ द्योया बारे थीथी कथं वर्णन यानातगु दु। सन २००० य माधव नारायणया मेलाया झाेलय स्थानीय चित्रकार भूपेन्द्र श्रेष्ठ स्वस्थानीद्योया रंगिन किपा वितरण यानादिगु ख। उकिइ पलेस्वानय विराजमान स्वस्थानीयात अष्टमात्रिकां चाहिकातगु दु। जवया छपा ल्हातय त्रिशुल, मेगुलिं खडग, खवया छपा ल्हातय चक्र व मेगुलिं वंचुगु पलेस्वां जोनातगु दु । अथेहे गणेश, कुमार, सिंहिनी, ब्याध्रिनीयात पेकुनय तयातगु दुसा, निम्ह अप्सरां स्वांमा जोना चोय बोयाचोंगु चोयातगु दु । स्वस्थानी स्वस्थानी बाखं नेपालय उत्पत्ति जुगु स्वस्थानी हिन्दू बाखं ख। थुकिइ गुकथं छम्ह ब्रम्हु मचा नवराज लावण्य देया जुजु जुल धका कनातगु दु। नवराज थ मां गोमाया लच्छि ताहाकगु स्वस्थानी ब्रतया पुण्यया हुनिं जुजु जुगु ख । थो बाखं दकले पुलांगु ल्हातं चोयातगु सफू सन १५७३ या ख गुकिइ गोमा मयजु व वयकया काय नवराजया बारे चोयातगु संस्कृतया १४८ श्लोक दु। आतक लुगु बाखं मध्ये थो दकले चिहाकगु ख। सन १६०३ य संस्कृतयात भाय हिला नेवा भासय चोयातगु न्हापांगु नेपालभासां चोयातगु बाखं लुगु दु। अथेहे
श्रीपञ्चमी, बसन्त पञ्चमी
मञ्जुश्री सु खः ? श्रीपञ्चमी ,वसन्त पञ्चमी मञ्जुश्री सु खः ? मञ्जुश्री सु खः ? उपप्रा. वज्रमुनि वज्राचार्य मूति :- मञ्जुश्री ऐतिहासिक पात्र मखु । बुद्धधर्मदुने स्वगू सम्प्रदायमध्ये महायानया विकास नापनाप सृजना जूम्ह आध्यात्मिक काल्पनिक पात्र खः । गुम्हेसित बुद्धधर्मय् ला, हि, क्वँय्या पात्र मखुसे ज्ञानकायया रुपय् कयातःगु खः । त्रिकालया फुक्क बुद्धपिनिगु नुगलय् दैम्ह ज्ञानमूर्ति खः । मञ्जुश्रीयात आदिबुद्ध नं धाइ । दकले न्हापां पिज्वःगु सःया उद्घोष याःम्ह, आखःया जन्मदाता वागीश्वरया रुपय्, धर्मया वीजारोपण याःम्ह धर्मधातुया रुपय् अर्थात् फुक्क ज्ञानया खानी वा स्रोत गुगु फुक्क बुद्ध बोधिसत्वपिनिगु आधारतत्व पंचज्ञान हे मञ्जुश्री खः । मञ्जुश्री हे स्वयम्भू खः । मञ्जुश्री पर्वतय् ब्वनायंगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । अथे हे मञ्जुश्रीं ब्वनाहःपिं वरदा व मोक्षदा च्वंगु थाय् धिनाच्व व फुलंच्वयात नं सांस्कृतिक थाय् दय्काः मेलाकथं वनेगु यानाः वयाच्वंगु दु । मञ्जुश्रीया धारणा मञ्जुश्रीबारे विद्वान्पिनिगु थीथी धापू दु । इतिहासकार भुवनलाल प्रधानया धापूकथं मञ्जुश्री त्रेता युगय् नेपालय् वःम्ह बोधिसत्व मखु, चिनीया नं मखु, अलौकिक शक्ति दुम्ह द्यः नं मखु । ई.सं.या न्हापांगु शदीया दुने जन्म जूम्ह भारतया छम्ह साधारण भिक्षु खः । निगूगु शदीइ मञ्जुश्री महायान सम्प्रदायया गुरु जुल । निगूगु शदीइ महायान दर्शनया प्रवर्तक भिक्षु नार्गाजुन मञ्जुश्रीया शिष्य खः । मञ्जुश्रीया पालय् महायान बुद्धधर्मया प्रचार प्रसार जुल । मञ्जुश्री खुसिया सिथंसिथं नेपाल व चीनया सीमाना हिमाल पर्वत शिखर थ्यन । तज्जागु खुसि मछ्यूसे गबलें नेपाः गबलें तिब्वतया लागा जुयाः पश्चिमया पूर्व १ नम्बर तातोपानी थ्यंकल । अनं वय्गु झ्वलय् ल्हासापाकु ससुमाजु जुयाः नेपाः वल । थुकियात हे न्हापायापिं भौगोलिक ज्ञान मदुपिन्सं मञ्जुश्रीयात चीनपाखें वःगु धैगु विश्वास थनाः बिल । नेपाःदुने महायान प्रचार याःम्ह न्हापांम्ह गुरु मञ्जुश्री खः । चिनीया सरकारं आःतक मञ्जुश्रीयात चीनीया खः धैगु दाबी याःगु मदुनि । चीनय् मञ्जुश्रीया मूर्ति पाँचौं शदी दय्कूगु खः । मञ्जुश्री चिनीया नां मखु, न त मञ्जुश्री नं त्वःता वंम्ह धर्माकर हे चिनीया नां खः । मेमेपिं चिनीया यात्रीपिनिगु नां धाःसा गथेखः अथे हे जुइगु मञ्जुश्रीया नां जक चिनीया जूसां संस्कृतं ह्यूगु पक्का नं खइमखु । थ्व गलत प्रचार खः (प्रधान, ११३१ःभूमिका) । हडसनं थःगु च्वसइ दक न्हापां चीनं मञ्जुश्री नेपाः वयाः नेपाःगाःया लः पितछ्वय् धुंकाः चीनपाखें हे चीनिया राजकुमार धर्माकर व अनया प्रजापिं ब्वनाः मञ्जुपतन शहर दय्काः शासन न्ह्याकल । उगु इलय् थनया भाषा चीनिया खः (हडसन, १११९ः१०–१५) धकाः न्ह्यथनातःगु दुसा एसेज अन दि लाग्वेज…. सफुतिइ मञ्जुघोष, मञ्जुश्री, मञ्जुनाथ चीन देशं वयाः नेपालय् च्वंवःगु खः । लः जायाच्वंगु थाय्यात पितछ्वयाः चैत्य दय्काः धर्माकरयात जुजु दय्कूगु खः । तर वय्कलं नेपालय् भारतया मनूत वयाः च्वंवःगुयात बः बियातःगु दु । नेपालया बुद्धधर्म भारतं वःगु खः । वयां लिपा तिब्वत व चीन वंगु खः । नेपाःया महायान बौद्ध ग्रन्थत फुक्क धैथें संस्कृत भाषां च्वयातःगु खः । वयकलं मञ्जुश्रीं लः पितछ्वयाः बस्ती दय्कूगु खँय् थःगु शंका न्ह्यथनादीगु खनेदु (हडसन, १९७१ः६२) । यज्ञमानपतिया चर्यागीत च्वसुइ मञ्जश्रीया ईब्यः शाक्यमुनि तथागत स्वया खुसःदं लिपा धकाः कालचक्रतन्त्र निर्माणकालया खँ च्वय्गु झ्वलय् च्वयातःगु दु । थुकथं ई.सं. ५७ पाखे मञ्जुश्रीया ईब्यः जूगु न्ह्यथना भुवनलालया धापू नाप ज्वःलाकूगु खनेदु (वज्राचार्य, १११९ः२०३) । मञ्जुश्री मूलकल्पय् मञ्जुश्रीयात गौतम बुद्धया चेलाया रुपय् न्ह्यथनातःगु दु । उकिं महायानी ग्रन्थय् धयातःगु मञ्जुश्रीया प्रसंग क्वातु मजू । मञ्जुश्री बोधिसत्वया सृजना महायान विचारधाराअन्तर्गत ध्यानीबुद्ध, बोधिसत्वया कल्पना न्हापांगु शदीनिसें प्यगूगु शदीया दुने जूगु खः । त्रेतायुगया मञ्जुश्री बोधिसत्वपाखें बुद्धधर्मया प्रचार जूगु धैगु धार्मिक भावनाजक खः । थ्वहे झ्वलय् रिस डाभिड्सया तर्ककथं शाक्यमुनि बुद्धया परिनिर्वाणया ४५० दँ लिपा भारतया भिक्षु गुम्हेसिनं सद्धर्मपुण्डरीक सफू च्वल । उम्ह भिक्षु लिपा महायान बुद्धधर्मया प्रचार याःगुलिं बोधिसत्वया रुपय् नेपालय् थाय् ब्यूगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । उम्ह हे भिक्षुया मूति चीनया उताइसाङ्गय् तय्धुंकाः नेपाःया जुजु नरेन्द्रदेवया पालय् नेपाल वःपिं चिनीया तीर्थयात्रीपिन्सं जुजुयात मञ्जुश्रीया मूर्ति उपहार ब्यूगु, अथे हे उगु हे इलय् नेपाःया विहारयात नं ब्यूगु खः । उम्ह हे मञ्जुश्री इत्सीङ्ग (ई.सं. ६७१–७३०) लिपा चीनया पंचशीर्ष पर्वतयाम्ह धकाः प्रचार जूगु खः । मञ्जुश्रीयात अलौकीक ब्यक्तिया रुपय् बोधिसत्व ब्वय्गु जूवंगु खः । गथे मैत्रीयनाथयात मैत्रीयबुद्धया रुपय्, दीपंकर श्रीज्ञानयात दीपंकरबुद्धया रुपय् ब्वःथें उम्ह हे भिक्षुयात मञ्जुश्री बोधिसत्व, चीनदेसं वःम्ह धकाः महिमा ब्वय्त घटना स्वाःगु जक खः धकाः ऐतिहासिक पात्रयात अलौकिक पात्रकथं कल्पना यानाः लिपा सत्यथें जूवंगु खः । आठौं शदी वयाः नेपाःया बौद्ध विद्घान्पिं बज्रवोधि, अमोघवज्र, प्रज्ञापिं मञ्जुश्री दर्शन याय्त चीन वंगु खः गुकिं आठौं शदी हे उताईसाङ्ग मञ्जुश्रीया जन्मस्थलकथं चर्चित जूगु खः (प्रधान, २०५४ः९०) । स्वयम्भूपुराणय् न्ह्यथनातःकथं विक्रमशील महाविहारया गुरु धर्मश्रीमित्रं अ आ इ ई… झिंनिगः आखःया अर्थ कनेमफुगुलिं गुरु मञ्जुश्रीयाके न्यनेगु लागि चीन वनेत वःगु इलय् नेपालय् नापलानाः उकिया अर्थ कनाः छ्वःगु न्ह्यथनातःगु दु । थ्व ई धैगु विक्रमशील महाविहार दुगु इलय्या खँ जुगुलिं नवौं शदीया खँ जुल । उगु धारणाकथं मञ्जुश्री नवौं शदीयाम्ह जुल । नेपाःया पुराणय् थें हे गोश्रृंग ब्याकरण दु । लखं जायाच्वंगु खोटान उपत्यका भूमिइ शाक्यमुनि बुद्ध वयाः भविष्यवाणी याःगु, बुद्ध सारीपुत्र व वैश्रवणयात उगु लः पितछ्वय्गु उजं ब्यूगु, उजंकथं भिक्षुपिन्सं भालाया ग्वहालिं पश्चिमपट्टि ब्यवस्था यानाः दह दय्कूगु नापं उगु दहया प्राणीपिन्त उत्तरपाखें सो रिसन पो पहाडय् तल । लिपा उगु थासय् चैत्य खनेदत । उगु हे थासय् मञ्जुश्री वयाः आशिर्वाद ब्यूगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । उकिं मञ्जुश्री चीनय् न्हापांनिसें नांजाः धैगु सीदु (वग, १९४८ः३३३–३३९) । दि संस्कृत बुद्धिष्ट लिट्रेचर अफ नेपालय् न्ह्यथनातःकथं अनुपस्तुट छन्दय् च्यागू अध्याय, पाँचहजार श्लोकया स्वयम्भू पुराणया च्वमि मञ्जुश्री खः । गुम्ह दशौं शदीसिबें न्ह्योयाम्ह खः । मञ्जुश्रीं मञ्जुपतन शहर दय्का प्यखें पःखाः ग्वयाः च्यागू ध्वाका तयाः छचाखेरं सिमा पित । उगु ध्वाखाय् हिरामोती पन्ना बहुमूल्य रत्न नाप अष्टमंगल तल । वयां लिपा धर्माकरयात सःता जुजु पलिस्था यात (मित्र, १८८२ः२४९–२५८) । ईशाया झिंन्यागू शताब्दीपाखे संस्कृतभासं लिपिबद्ध जुयाच्वंगु नेवाः बौद्धग्रन्थ गुणकारण्डब्यूह ग्रन्थय् बोधिचर्याबतार, नामसंगिति, उपोषधब्रत व मेमेगु विषयवस्तुत नं स्रोतकथं दुथ्यायकातःगु दु । थुगु ग्रन्थय् मञ्जुश्रीयात नामसंगिती ग्रन्थय् वियातःगु उपमा घनोबुद्ध च्वयातःगु दु । थ्व हे घनोबुद्ध वृहद स्वयम्भू पुराणय् नं दु । थ्व घनोबुद्ध झिंन्यागू शदीइ आदिबुद्धयात छ्यलातःगु खनेदत (डगलस, १११९ः२५१–२६३) । मञ्जुश्रीयात इतिहासय् महाचीनया पंचशीर्ष पर्वतं नेपाः वःम्ह, नेपाःया ७ कोष लम्बाई व ७ कोष चौडाईया नागदहया लः पितछ्वयाः मञ्जुपतननगर दय्कूम्हकथं न्ह्यब्वयातःगु दु । उम्ह मञ्जुश्रीयात चीन व भारतया मखु साँखुया महापुरुष नं धयाः वयाच्वंगु दु । स्वयम्भुया चैत्य दय्का महाचीन लिहाँ वंगु इलय् साँखुया वज्रयोगिनी सिद्ध जुयावन धैगु न्यनेदु । साँखुइ च्वंपिन्सं मञ्जुश्रीयात हे
नेपालभाषा एम.ए
नेपालभाषा केन्द्रीय बिभाग त्रिभुवन बिश्वबिद्यालयपाखें प्राप्त जूगु विवरण कथं एम ए ब्वंपिं बिद्यार्थी तय्गु नां धलः २०३८ सालया पुच: मल्ल के. सुन्दर, भुषण प्रसाद श्रेष्ठ, अमृत तुलाधर माधव लाल प्रधान सानु काजी महर्जन सर्मिस्था जोशी कमला नेवा: बुद्ध रत्न शाक्य मंजु मास्के मल्ल पदमा सुन्दरी श्रेष्ठ २०४१ सालया पुच: राम मंगल जोशी मोहनलाल श्रेष्ठ भवानी तुलाधर विष्णु प्रसाद श्रेष्ठ हरिमान जोशी निर्मला कायस्थ अनागतरत्न कंसाकार किरण प्रभा तुलाधर फरिन शाक्य प्रेमशान्ति तुलाधर, रामदेवी श्रेष्ठ मंगलमान शाक्य सुजाता मानन्धर अपर्णा प्रधान नारद बज्राचार्य मनोरमा तुलाधर २०४२ सालया पुच: श्रीधर दास श्रेष्ठ न्हुच्छे बहादुर महर्जन मंगलदास महर्जन रतीदेवी जोशी बुद्धलक्ष्मी शाक्य सहाना प्रधान दयारत्न शाक्य २०४३ सालया पुच: अगनावादे श्रेष्ठ बुद्धरत्न शाक्य प्रतिसरा मानन्धर रविन्द्रराज राजकर्णिकार कोकिला धाख्वा २०४७ सालया पुच: सन मानन्धर अमृतहिरा तुलाधर उषा जोशी किरण राजभण्डारी समीता श्रैष्ठ शिवलाल श्रेष्ठ प्रद्यम्न कृष्ण श्रेष्ठ प्रचण्ड रञ्जित सुरेन्द्रमान शाक्य सुरेन्द्र नारायण मुनकःमि लक्ष्मी भक्त श्रेष्ठ कृष्ण मोहन जोशी इला वेद्य भावना बज्राचार्य रामेश्वर श्रेष्ठ विजया जोशी राजेशरत्न बज्राचार्य कृष्ण भक्त दली युवानन्द बज्राचार्य मिला कंसाकार गोकुल मानन्धर अमर बहादुर श्रेष्ठ २०५० सालया पुच: ईश्वरी मैंया श्रेष्ठ रत्नकाजी महर्जन सुमनदेवी रञ्जित सावित्री देवी श्रेष्ठ कमला मानन्धर भूमहेश जोशी सुमन ताम्राकार अनिता कंसाकार आशाकुमार चिकंबंजा: रत्नकाजी महर्जन हर्क बहादुर शाक्य किरण चन्द्र राजभण्डारी २०५१ सालया पुच: कदमलाल महर्जन सुदर्शना दर्शनधारी लोकेन्द्रमान बज्राचार्य मीनर्वा बज्राचार्य २०५३ सालया पुच: मंगलमान शाक्य राजेन्द्र शाक्य दिलेन्द्रराज श्रेष्ठ बबिता मानन्धर पुनम मानन्धर इन्दु अमात्य रत्नवीर शाक्य बन्दना शर्मा केशवलाल महर्जन तेजमान महर्जन सुलोचना धिताल माणिकरंत्न शाक्य सृजना हाडा २०५५ सालया पुच: मेरिना सिखाकार तुलसी बहादुर नेमकुल लक्ष्मी केशरी शाक्य अनिलविलास बचज़ाचार्य रेखा शाक्य जयराम महर्जन श्याम अवाले कल्पना श्रेष्ठ चन्द्रकृष्ण अवाल रीता राजभण्डारी रामकाजी महर्जन गोैरी श्रेष्ठ आशामाया प्रजापति रीता स्थापित लक्ष्मण श्रेष्ठ अमिता शोभा शाक्य राधा श्रेष्ठ अष्टराज श्रेष्ठ २०५७ सालया पुच: सुदीप महर्जन राम बहादुर श्रेष्ठ पूर्णिमा डंगोल ज्ञान बहादुर महर्जन ललिता मानन्धर बेबिका मास्के स्वस्ति जोशी योगेन्द्र प्रसाद श्रेष्ठ राजित बहादुर श्रेष्ठ सूर्यमान राजभण्डारी अन्नपूर्ण दर्शनधारी २०५९ सालया पुच: वीरेन्द्र प्रसाद श्रेष्ठ रवि महर्जन हेमराज शाक्य रीना बज्राचार्य सुभाषराम प्रजापति रमेश महर्जन मदन तण्डुकार राजेन्द्र श्रेष्ठ पुष्कर भक्त माथेमा राजन महर्जन राजेश डंगोल सुबिन्द्र महर्जन देवरत्न शाक्य २०६१ सालया पुच: पूर्ण बहादुर महर्जन ज्ञानी मैंया महर्जन पुष्कर विक्रम प्रजापति शारदा शाक्य रवि शाक्य रश्मि मानन्धर सुरेन्द्र केशर अमात्य सुधा देवी प्रधान २०६३/६४ सालया पुच: सम्भना महर्जन सानुराजा शाक्य सञ्जुमैंया श्रेष्ठ अमृता महर्जन रमेश त्वी त्वी प्रकाश चन्द्र प्रधान अमृतमान शाक्य इन्दिरा जोशी सुरेशमान लाखे ईश्वरमान श्रेष्ठ मिलन शाक्य राधिका श्रेष्ठ विमल ताम्राकार श्रीमिला सुवाल हरिमाया प्रधान प्रजला प्रधान तारा देवी प्रधान २०६४/०६५ सातलया पुचः राजेन्द्रमान बज्राचार्य यज्ञ मान ताम्राकार हिराबहादुर महर्जन रश्मी महर्जन राजेन्द्र शाक्य न्हुछेलाल महर्जन धर्मकष्ण श्रेष्ठ बिनीता श्रेष्ठ मोहनकष्ण श्रेष्ठ सज्जन प्रधान नम्रता प्रधान ईश्वरबहादुर श्रेष्ठ माधवराज श्रेष्ठ गोपाल तण्दुकार शीलाकमारी महर्जन शान्ति महर्जन माहिला महर्जन रवि महर्जन बैलोक्यमान बनेपाली सोनी श्रेष्ठ माधवप्रसाद घिताल कीर्तिलबआनन्द जीशी २०६६/०६७ सालया पुच-: अश्वेनवीरसिं ताम्राकार जीवन महर्जन त्रैलोक्यमान वनेपाली पतमकेशरी बज्राचार्य सुनिता राजभण्डारी रमेश महर्जन रविन्द्रराज ताम्राकार रमालक्ष्मी कर्णजीत गोविन्दहरि श्रेष्ठ प्रकाश डंगोल किसोर नेपाली रविनराज कर्णजीत विमलकेशरी अमात्य गंगा वज्राचार्य रुविन शाक्य पूर्णकुमार श्रेष्ठ २०६८/०६९ सालया पुच: समिना श्रेष्ठ रीजा शाक्य अञ्जना सिं सरस्वती महर्जन लक्ष्मी देवी महर्जन सविना शाक्य वावुराजा महर्जन जानुका श्रेष्ठ विराजकाजी शर्मा राजोपाध्याय सरिता महर्जन मृगेन्द्रराज सुवेदी नजुमा राजभण्डारी विष्णुहरि महर्जन दिपना शर्मा शर्मिला महर्जन बाबुराजा महर्जन शर्मिला सुवाल(डंगोल) आनन्दकृष्ण ताम्राकार श्यामलाल ब्यन्जनकार रविना महर्जन बिजय शर्मा अशोकरत्न शाक्य लक्ष्मीशोभा नापित दिलकुमारी महर्जन दिपक महर्जन एलिना महर्जन न्हुछेमान महर्जन सूर्यलक्ष्मी महर्जन पुष्परत्न महर्जन दयाराम श्रेष्ठ तेजवती जोशी दुर्गादेवी राजभण्डारी दीपा महर्जन रामबहादुर श्रेष्ठ राजकुमार महर्जन राम महर्जन २०७१/०७२ सालया पुच: बाबुशरण महर्जन विजयकृष्ण दसवाल न्हुछेबहादुर महर्जन विमला मानन्धर २०७२/०७३ सालया पुच: अमिर महर्जन राकेश महर्जन श्रुजना महर्जन बीना महर्जन दर्शनवीर शाक्य अबिन्द्रमान सिं रानीशोभा महर्जन विजयराज वज्राचार्य वीरमाया महर्जन दुर्गा देवी राजभण्डारी हरिकृष्ण दुवाल उमेश्वरमान प्रधान केशरीमैंया प्रधान श्रेष्ठ जसना राजभण्डारी आरीकमाला अमात्य प्रधान सुजल वज्राचार्य रुपा महर्जन रामेश्वर श्रेष्ठ पूर्णकुमार मानन्धर हिराबहादुर महर्जन समेस्टर प्रणालि २०७५ १.छोरीमैयाँ श्रेष्ठ २. रविन्द्र बज्राचार्य ३. विकास महर्जन ४. शान्त महर्जन ५, राजेश महर्जन ६. राजेन्द्र खड्गी ७. विशाल राजभण्डारी ८. निर्मला डंगोल ९. अमृतरत्न ताम्राकार १० तीर्थकेशरी गोपाली ११. प्रजीत शाक्य १२ कष्णप्यारी श्रेष्ठ १३ नवीनप्रकाश श्रेष्क २०३९सालया पुच: तिमिला रञ्जित शान्तिमान जोशी सरस्वती लक्ष्मी रञ्जित, प्रेमनारायण मानन्धर सुधा प्रधान मंगला कारञ्जित मनमोहन मास्के सरीता तुलाधर केशरी देवी बज्राचार्य तारादेवी शाक्य डिल्ली प्रसाद जोशी प्रवीण ज्वालानन्द शुक्ला सूर्य बहादुर मुल्मी विन्दु बज्राचार्य सरोजिनी लता अमात्य चन्द्रमान बज्राचार्य रामेश्वर मान श्रेष्ठ कमला वैद्य उद्वव बहादुर श्रेष्ठ हरिमोहन बनिया मनोहरी बनिया चन्द्रप्रभा अमात्य प्रेमहीरा तुलाधर, केशावती ताम्राकार, दुर्गासिद्धि बज्राचार्य पूर्णदेवी श्रेष्ठ, महेन्द्र ध्वज जोशी इन्दीरा प्रधान २०४४ सालया पुच: अभयरत्न कंसाकार जयन्त श्रेष्ठ ओमकारेश्वर श्रेष्ठ सरला प्रधानाङ्ग भावना बज्राचार्य उत्तम बहादुर बज्राचार्य रामेश्वर श्रेष्ठ मोतिदेवी शाक्य २०४५ सालया पुच: बाबुरत्न नापित बासुदेव श्रेष्ठ सुजाता शाक्य शान्ति मानन्धर सरला मानन्धर सूर्यबदन प्रधान पद्मलक्ष्मी राजभण्डारी २०४८ सालया पुच: सरीता महर्जन चन्द्रादेवी मानन्धर पद्म हीरा तुलाधर नजुमा राजभण्डारी किरणचन्द्र राजभण्डारी हरि अवाले तेजशोभा शाक्य सीता बज्राचार्य. राधा कारञ्जित द्वारिकामान श्रेष्ठ श्रीलक्ष्मी श्रेष्ठ शरदवीर कंसाकार २०४९ सालया पुच: हरिबहादुर अवाले सरीता अमात्य दीपाराज श्रेष्ठ बीना देवी गोर्खाली लक्ष्मी देवी शाक्य प्रमीला ताग्राकार रोहिणी श्रेष्ठ नेमराज बज्राचार्य इन्दीरा प्रधान कल्पना श्रेष्ठ गुणलक्ष्मी बज्राचार्य नजुमा राजभण्डारी दीलिप कुमार जोशी नीलम शाक्य २०५२ सालया पुच: बन्दना शर्मा शोभा महर्जन सुधा प्रधानाङ्ग सुरेश राजभण्डारी मीन बहादुर जोशी २०५४ सालया पुच: सुनिल कमार बाराही रुपा बज्राचार्य संगीता धाख्वा हरिकष्ण डंगोल न्हुच्छेलाल महर्जन राजेन्द्र मानन्धर अनिलविलास बज्राचार्य निर्मला श्रेष्ठ प्रयागमान प्रधान अनुप सिं सुवाल अमरमान शाक्य सुनीता बज्राचार्य हिराबहादुर महर्जन कमलेश महर्जन रत्न महर्जन बबिता मानन्धर २०५६ सालया पुच: प्रद्युम्न कृष्ण श्रेष्ठ मञ्जु तारा शाक्य रबिशन शाक्य शरदवीर सिं कंसाकार चन्द्रलक्ष्मी बज्राचार्य मिला श्रेष्ठ देवरत्न शाक्य प्रकाशमान शाक्य जीवन कमार महर्जन राजनलाल जोशी बिन्दुबाबा जोशी राजेन्द्रकुमार महर्जन सुजना शाक्य शान्ति श्रेष्ठ लेलिन शाक्य योगेन्द्र राजकर्णिकार राजित बहादुर श्रेष्ठ नरेशवीर शाक्य २०५८ सालया पुच: युकी सिराइ दीपक मास्के महेन्द्र श्रेष्ठ रत्न मेहर श्रेष्ठ ईश्वरमान श्रेष्ठ बिनोद कुमार श्रेष्ठ सुरेश राजभण्डारी अमीर रत्न ताम्राकार कमल रत्न तुलाधर सर्वज्ञ रत्न तुलाधर स्वयम्भूराज शाक्य श्याम सुन्दर राजबंशी त्रिप्रसाद धौभडेल पूर्णिमा डंगोल २०६० सालया पुच: सुनीता मानन्धर सुरेन्द्रमान शाक्य सुशिला शाक्य काजीमान डंगोल पूर्णलक्ष्मी शाक्य हैराकाजी महर्जन बिजय बहादुर शाक्य किरण शाक्य राजु कपाली जुजुमान महर्जन २०६२ सालया पुच: मणिक लक्ष्मी शाक्य बदन शर्मा शैलेश बहादुर प्रधान गौतम तिमिला हरिकृष्ण
ल्वहंहितिया नां धल:
येँया एतिहासिक (ढुङ्गेघाराहरू) ल्वहंहितिया नां १. नक्सालघारा ८२. बालाजु धारा २. कैलाश घारा ८३. यरा हिति ३. ठूलो कुवा घारा ८४. बुथ: हिति ७. टुरटुरे घारा ८५. पकनाजोल घारा ८.भगवती बहा: हिति ८६. काल घारा १०. रानीवारी ढुङ्गेघारा (ए) ८९. सोह्रखुट्टे घारा ११. रानीवारी ढुङ्गेघारा (बि) ९२.घोवी धारा १ १२. टिलिङ्गटार ढुङ्गेघारा ९३..घोवी धारा २ १३. गैरी गाउँ घारा ९४. ढल्को सिन्चा हिति १४. बैष्णावी घारा ९५. ढल्को ढुङ्गेघारा १६. चण्डोल हिति ९६.घोवी धारा ३ १७. मनश्री घारा ९७.घोवी धारा ४ १८.चण्डोल ढुङ्गेघारा ९८. घोवी धारा ५ १९. लाखे धारा ९९. थँ हिति २२.भाटभटेनी धारा १०१. मेयछ्य हिति २३.गाैचरन धारा १०२. देयक्व हिति २४.पन्च धारा १०३. तम्सीपाखा गाः हिति २५. सिन्चा हिति १०४ . तम्सीपाखा हिति २६ हाडी गाउँ घारा १०५.चिता हिति २७. अङ्गद घारा १०६. कय्ता हिति २८. पक्कु घारा १०७. लाय्ख: हिति ३०. बाैद्ध हिति १०८. हाः हिति ३१. बाैद्ध ढुङ्गेघारा १0९. चसान हिति ३४. तीनचुली घारा ११०. ढाेका त्वाः हिति ३५. राम हिति १११ . कोठाननी हिति ३७.सिमल धारा ११२. बन्जाः हिति ३८. सानो धारा ११३. मरू हिति ३९. आरूबारी घारा ११४. छ्वासापाखा हिति ४०. गंगा हिति ११५ भिंद्यः हिति ४१. गणेश हिति ११६.लाटीबुंगा हिति ४२. चावहिल हिति ११७. काेहिति ४३. बाः हिति (ए) ११८. नाय्पाः च्व हिति ४४. विनायक घारा ११९. नाय्पाः च्व घारा ४५. सुके घारा १२०. यङ्गा हिति ४६.अरूणबरूण हिति १२१. न्हु हिति ४७. गाैशाला घारा १२२.लुंहिति (सुन्धारा) 8८. दर्शन घारा १२३. गा: हिति (बि) ५०. जयबागेश्वरी हिति १९४ . कपुर धारा (ए) ५१. पन्ना हिति १२५. लैनचौर हिति ५२. भुवनेश्वरी हिति.. १२६. रुद्र हिति ५३. गणेश घारा १२७. घोवी हिति ५४. राजराज्येश्वरी हिति १२८. बालाजु ठूलो घारा ५५.बत्तीसपुतली ढुङ्गेघारा १२९. कपुर घारा (बि) ५६. बशिष्ठ हिति १३०. गैरी घारा (ए) ५७. बाबुराम घारा १३४. पुतली घारा ५८. ओम नगर घारा १३५. गैरी घारा (बि) ५९ . घोबीघारा १३६. डिल्लीबजार ढुङ्गेघारा ६०. कुमाले घारा १३७. डिल्लीबजार हिति ६१ . मगरगाउँ घारा १३८. घोवी घारा ६२. बाेगटी घारा १३९. कुमारी घारा ६३. विजुली घारा १४०. ज्ञान घारा ६४. साझा हिति १४१. ज्ञानेश्वर हिति ६५. सुवर्ण हिति १४३.पंधेरी घारा (बि) ६६. पँधेरो छारा (ए) १४४. बाघ घारा ६७. टंकप्रसाद घारा १४५. प्राकृतिक घारा ६८. बागदरवार हिति.. १४६.खरीबोट छारा ६९. पक्कु घारा १४७. वाणगंगा हिति ७०. पक्व हिति १४८. ठुलो धारा ७१ बाः हिति (बि) १५२. बलपिथ घारा ७२. सिद्धिचरण हिति १५३. कोटेश्वर धारा ७३. सिद्धि हिति १५४. एयरपोर्ट घारा ७४. स्वयम्भु हिति १५५. कोटेश्वर हिति ७५. भुइख्यः हिति १५६. जडीबुटी घारा ७६. घोवी ढुङ्गेघारा १५८. सरस्वती घारा ७७. पुन हिति १५९. महादेव घारा ७९. तुल्सी घारा १६०. सिनामङ्गल घारा ८०. छहारी घारा १६१. हिमताज घारा ८१. बाईस घारा १६२. नमुना घारा १६४. सिनाङ्गमल हिति १६५.त्रिदेवी धारा श्रोत : गै.स.स.मञ्च
परम्परागत नेवाःछेँ
परम्परागत नेवाःछेँ नेवाःछेँया वास्तु परम्परागत नेवाःछेँ परम्परागत नेवाःछेँया विशेषता व महत्व Sabindra Maharjan मतिना स्वलापौ परम्परागत नेवाः शैलीया छेँ नेपाःया हे कलाकौशल व प्रविधिया उत्कृष्ट नमूना खः । नेवाःतय् छेँ दनेगु प्रविधिया अध्ययन यातधाःसा नेवाःत धैपिं कलाकौशल व प्रविधिया क्षेत्रय् गुलितक च्वन्ह्याः धैगु खँ प्रष्ट सीदइ । छेँ दय्केगु ज्याय् प्रारम्भिक चरणनिसेंं छेँ दय्केगु ज्या पूर्णरूपं सम्पन्न मजूतले थीथी धार्मिक व सांस्कृतिक संस्कार नं स्वानावयाच्वंगु दइ । थुकिं यानाः नेवाःत धर्म व संस्कृतिप्रति नं अतिकं हे आस्थावान् खः धकाः प्रष्ट याइ । सामान्यतया छेँयात जगसिबें च्वय्या भाग वा तल्लाया आधारय् प्यब्वय् ब्वथलातःगु दु – १. छेलि—मूलुखां दुहांवनेवं वइगु भाग छेलि खः । छेली पशुपालन याय्गु व बुँज्यासम्बन्धी ज्याभःत तय्गु याइ । छेलिया छगू कुनय् तलय् थाहांवनेगु स्वाहाने तयातइ । २. मातँ— छेलिसिबें च्वय्या भाग मातँ खः । थुगु तल्लाय् द्यनेगु कोथा व धुकूकोथा जक जुइ । धुकूकोथा धैगु अन्न भण्डार व द्यः तय्गु कोथा खः । ३. च्वतँ — मातँसिबें च्वय् च्वंगु भाग च्वतँ खः । सुं पाहां वःसा मुनाः खँ ल्हाय्त ज्याछिंक खुल्लारूपं च्वत दय्कातइ । ४. बैगः — च्वतँसिबें च्वय्या तल्लायात बैगः धाइ । विशेष यानाः थन भूतुकोथा व आगंद्यः तइगु कोथा जक जुइ । परम्परागत नेवाःछेँया संरचनात्मक वास्तुशैली स्वय्बलय् थुकथं प्यंगू तल्लाय् ब्वथलातःगु दइ । मेमेगु समुदायया छेँसिबें नेवाःतय्गु छेँया स्वरूप विशेषरूपं पाःगु खनेदइ । विशेष यानाः नेवाः वास्तुशैलीया छेँय् लँसिबें करिब डेढ–दुई फिट च्वय् मूलुखा तयातःगु दइ । छेँया छचाःखेरं प्रदक्षिणापथ थें फः दय्काः उकी अप्पा वा ल्वहँतं सियातइ । मूलुखाया जवंखवं तिकिझ्याः तयातइ । मूलुखाया जाः साढे ५ फिटनिसें ६ फिट जक जुइ । मूलुखाय् निपा खापा व्हनातःगु दइ । छेँया दुने अंगलय् ग्वाखुंचा वा दराज थें दय्कातइ । पिनेया अंगःसिबें करिब ३ या ४ फिट धलिं पिहांवयाः उकी बार्दली दय्कातइ । न्हापांगु तल्ला मातँया दथुइ तःपाःगु तिकिझ्याः तयातइ । वयां च्वय् च्वतँया भागय् थीथी कलात्मक तःपाःगु झ्याः तयाः वया जवंखवं चीपाःगु चाय्केज्यूगु झ्याः तयातइ । छेँ दनेगु प्रक्रियाया लिपांगु चरण पलिं चीगु ज्या खः । दकलय् च्वय् बैगलय् दथुया भाग थकयाः न्ह्ःयःने–ल्यूने पाःलुइकाः पलिं चीगु याइ । पलिं चीबलय् पिनेया अंगःसिबें करिब साढे दुइ–तीन फिट पाखा पिहांवइ । पलिं चीबलय् पली भौप्वाः व माकःपलि तइ । नेवाः वास्तुशैली छेँया कलात्मक पक्ष परम्परागत नेवाः वास्तुशैलीया छेँय् कलाकौशल व सीपया उत्कृष्ट नमूना प्रदर्शन जुयाच्वंगु दइ । विशेष यानाः छेँया न्ह्यःनेया भागयात कलात्मकरूपं ब्वय्गुु कुतः जुयाच्वनी । गथेकि, मूलुखाय् शुभ–मंगलया चिंकथं पूर्णकलश, शिव–पार्वती, चन्द्र, सूर्य, गणेश, कुमार आदिया चित्र तय्गु याइ । अथे हे सूद्र्यःया जः व फय्या नितिं प्रयोग जुइगु तिकिझ्याः विशेष कलात्मक व सुन्दर जुइ । च्वतँया तःपाःगु झ्याः नं कलात्मक जुइ । कलात्मकताया आधारय् सँझ्याः, विमानझ्याः, गाःझ्याः आदि थीथी प्रकारया झ्याः दु । पौया भार फइगु तुनाःसिँइ नं थीथी जीवजन्तु व स्वांया बुट्टा कियाः कलात्मक रूप बियातइ । थां (पिलर) दिकेत तइगु ईल्वहँतय् नं सल वा सिंहया किपाः कियातइ । थामय् नं कलश, स्वां व मेमेगु बुट्टा कियातइ । थथे थीथी बुट्टा कियाः कलात्मक रूप बीगुली नं थःथःगु हे धार्मिक आस्थाया खँ व दार्शनिक पक्ष दयाच्वनी । सदां मातृस्नेह दयाच्वनेमा धैगु आशिका यानाः मूलुखाय् दुरुपाःया आकृति तयातइगु खःसा थःगु छेँय् सुयागुं बांमलाःगु मिखा मवनेमा धैगु उद्देश्यं ततःग्वःगु मिखाया आकृति तइगु खः । अथे हे छेँया छचाःखेरं नागया आकृति बांलुइकाः सिँ वा अःपाया कार्नेश तलकि नागराजं छेँया रक्षा याइ धैगु विश्वास दु । नेवाः छेँया धार्मिक पक्ष नेवाः वास्तुशैलीदुने धार्मिक तत्वया विशेष थाय् दु । नेवाः समुदायया हरेक गतिविधि नं धर्मं पे्ररित जुयाच्वंगु दइ । छेँ धइगु थः च्वनेगु थाय् वा वाःफसं सुरक्षित जुइक च्वनेगु थाय् जक मखु द्यःतय्गु देगः थें पवित्र थाय् नं खः । पुलांगु छेँया मूलुखा चीजाः जुइगुया दार्शनिक पक्ष थ्व हे खः । अथे जुयाः पिने पिहांवनेबलय् वा पिनें छेँय् दुहांवय्बलय् छेँया मूलुखा भागि याय्गु व गनं वनावय्धुंकाः लकां त्वःताः जक तलय् वनेगु परम्पराया विकास जूगु खः । थः च्वनेगु, थःत आश्रय बियातःगु छेँप्रति छ्यं क्वछुइगु धैगु श्रद्धा, भक्ति व समर्पण खः । छेँया कोथा ब्वथलीबलय् बैगलय् आगंद्यःया लागि कोथा दय्केगु प्रचलन दु । वास्तुशास्त्रकथं पूजाकोथा ईशान कोण (उत्तर–पूर्व) व उत्तर दिशाय् तइ । छेली पशुपालनया लागि थाय् दइसा पिनेया अंगः वा पाखाय् झंगःपंक्षीया बसोबासया लागि धकाः प्वाः दय्काः थाय् दय्कातइ । थ्व छगू धार्मिक आस्थाकथं मेपिं पशुपंक्षीयात नं संरक्षण याय्गु भावनाया प्रतिबिम्ब खः । नेवाः छेँया सामाजिक पक्ष नेवाःतय्गु बस्ती छथाय् गुच्चमुच्च जुयाच्वनी । छखा छेँे मेगु छेँनाप स्वानाच्वनी । उकथं स्वानाच्वंगु निखा छेँया दथुइ ल्हाः छपा न्ह्यनीकथं प्वाः तयातःगु दइ । उगु प्वालं न्हापा–न्हापा छखा छेँया मनुखं मेगु छेँय् च्वंम्ह मनूनाप मिँ वा मेमेगु वस्तुया कालबिल याय्गु याइ । छेँ दय्कीबलय् दथुइ चुक तयाः छचाःखेर छेँ स्वाकाः दनेगु याइ । थुकथं स्वानाः छेँ दनीबलय् आवश्यक जुइबलय् चाय्केफइकथं निखा छेँया दथुइ लुखा तयातइ । चुकया दथुइ थीथी द्यः स्थापना यानातइ । थुकथंया संरचनादुने नं फोहोर व्यवस्थापनया लागि छेँया ल्यूने सामूहिकरूपं मंगाः दय्कातइ । मंगाः धैगु फोहर व्यवस्थापनया नितिं दय्कातःगु तःधंगु साःगाःया रूप खः । नेवाः छेँया प्राविधिक पक्ष नेवाः छेँया वास्तुशैली स्वय्बलय् थुकिया प्राविधिक पक्ष सशक्त व उत्कृष्ट जुयाच्वंगु खनेदु । थ्व हे कारणं थौंतक नं मल्लकालया देगः, फल्चा, सतः, दरवार, छेँ धस्वानाच्वंगु दु । न्हापा थौं थें आधुनिक उपकरण व ज्याभःत मदुसां नं छेँ दनेगु प्राविधिक पक्ष बांलाःगुलिं न्हापाया पुर्खात गुलि मेहनती व कलाकौशलय् निपुण जू धैगु प्रष्ट जू । छेँ दनेगु ज्याय् झ्याः–लुखा दय्केगु व झ्याः–लुखा छुइगुनिसें अंगः दनेगु, धलि लाय्गु, थां धंकेगु, बीम तय्गु व पलिं चीगु ज्यायात दुवालाः स्वय्गु खःसा यक्व हे वैज्ञानिक खनेदु गुकियात थौंया इञ्जिनियरपिन्स नं मनन यानाः नालाकाय्माः । छेँ दनेगुया छुछुं प्राविधिक ज्यात थथे दु – (क) मूलुखा व झ्याः दय्काः छुइगु ज्या मूलुखाः दय्कीबलय् ४५ डिग्रीया साः (Join) कियाः जवंखवं लंचाग्वः तयाः दय्कातइ । जःखःया लंचाग्वः अंगःदुने दुहांवनीबलय् अंगः तःब्या व तःग्वः जुइगुलिं दुने व पिने नं चौकोस तयाः निगू चौकोसयात स्वानातइ । थथे दुने तइगु चौकोस ‘दुचु’ खः । (ख) धलिं लाय्गु छेँया तल्ला ब्वथलेत धलिं लायातःगु दइ । धलिं लाय्बलय् अंगलय् जक मदिकूसे अंगःनाप क्वात्तुक्क ज्वंकेत ताःहाकःगु चुकू ताय्गु याइ । छेँया दथुअंगलय् निखें नं चुकू तानातइ । प्राविधिकरूपं धाय्गु खःसा दथुअंगः हे छेँया मूल भाग खः । (ग) थां (पिल्लर) धंकेगु छेँ दनीबलय् आवश्कताकथं थां (पिल्लर) तय्गु याइ । सिँया थां धंकीबलय् थांया क्वय् ल्वहंया दथुइ प्वाः खनाः थामय् साः (Join)तयाः धंकेगु याइ । उगु थामं च्वय् च्वंगु बीमयात फयातइ । थां
प्रतिमा लक्षण
उपप्रा- वज्रमुनि वज्राचार्य ,पाटन संयुक्त क्याम्पस म्हसीका नेपाल हिन्दू व बौद्धघर्मया केन्द्र स्थल ख: | काठमाडौं उपत्यकाया नेवाःतय्स॑ नाला: वयाच्व॑गु संस्कृति, संस्कार न॑ हिन्दू व बौद्धधर्म नाप स्वापू दु । छुं धार्मिक पूजा आजा, जात्रा, पर्व तथा उपासनाया इलय् विभिन्न हिन्दू व बौद्ध द्यपिन्त पूजा आजा याय्गु याना: वयाच्वंगु दु | न्हापा न्हापा पूजा आराधना ‘ याइगु इलय् प्राकृतिक रूपय् दुगु तत्वयात हे श्रद्धाकथ॑ प्रतिक माने याना: याइगु खःसा लिपा वया: मनूया रूपय् मूर्ति व चित्र च्चया: क्यनेगु जुल | थुकथ॑ मनूया रूपय् क्यनेगु लागि दय्कूगु प्रतिकात्मक रूप है प्रतिमा खः | प्रतिमायात मूर्ति, अर्चा न॑ धाय्गु या: । थुपिं द्यपिं छु मुद्राय् , छु आसनय् , छु ज्वँसाय् , छु बहानय् च्वनाच्वन धैगु शास्त्रीय आधारय् तयार यानातःगु प्रतिमा हे प्रतिमा लक्षण खः । प्रतिमा लक्षण धाय्बलय् प्रतिमायात म्हसीकेगु आधार वा विशेषता खः | प्रतिमाया अंग धाय्बलय् शास्त्रीय आधारकथ॑ वैगु छ्य॑, आभुषण, ल्हा:, तुति, ज्वँसा, मुद्रा, आसन, बाहाँ, दिशा आदि ख: । छगू मूर्ति वा प्रतिमाय् मनूयाके दैगु अंगत दय्मा: । शास्त्र वा तन्त्रय् ब्याख्या जुयाच्वंकथं तयार याय्गु हे प्रतिमाया शैली खः | शैली धाय्बलय् प्रतिमाय् दय्माःगु हस्तमुद्रा, तुतिया आसन, उम्हेसिनं ज्वनाच्वंगु ज्वँसा, फय्तुनाच्वंगु बहान पाय्छिकथं दय्केगु खः । शास्त्र व तन्त्रकथं दय्कातःगु प्रतिमा शैलीकथ॑ पाय्छि जूगु खःसा, तन्त्र व शास्त्रकथं मिले मजुइक दय्कातःगु प्रतिमा शैली मिलेमजूगु प्रतिमा खः । थुम्ह द्यः थथे हे जुइमा: धैगु शास्त्रीय नियम दु | उगु नियमयात हे वास्तवय् शैली धाइ । प्राचीन इलय् मूर्ति वा प्रतिमा दय्केगु चलन मदु | लिपा वयाः निराकार रूपयात आकार विया: प्रतिमा दय्केगु जुल । थुजागु प्रतिमा दय्केगु चलन छकल॑ विकास जूगु मखुसे बुलुँहँ विकास जूगु खः । थ्व प्रतिमा दय्केगु चलन गबलेनिसें वल धैगु निश्चित तिथिमिति मदु | बौद्ध समुदायलय् साकार मूर्ति दय्केगु चलन बुद्धया परिनिर्वाण जूगु ५०० वर्ष लिपा तिनि विकास जूगु ख: । वसिबें न्हापा प्रतिकात्मकरूप॑ प्राकृतिकरूप॑ प्रतिकात्मक छ्यलेगु चलन खः | गथेकि बुद्धया जन्म क्यनेमाःसा किसियात क्यनेगु, महाभिनिष्क्रमण क्यनेमाःसा सल क्यनेगु, बोधिज्ञानयात क्यनेमाःसा सिमा क्यनेगु, धर्मचक्रपर्वतन क्यनेमाःसा चक्र क्यनेगु, निर्वाण क्यनेमाःसा चैत्य क्यनेगु आदि | अथे हे हिन्दूधर्मय् न॑ बैदिककालसिवें न्ह्यो खुसी पूजा याय्गु, पहाड पूजा याय्गु, सूर्य, चन्द्र पूजा याय्गु, सिमा पूजा याय्गु यानावःगु खःसा लिपा वनाः प्रतिमा दय्काः पूजा याय्गु यानाहल | लिपा धार्मिकग्रन्थ वा शास्त्रय् न॑ साकाररूपय् वर्णन याय्गु जुइवं, वहे आधारय् प्रतिमा लक्षण जुइमाःगु सफूत च्वय्गु जुल । साधनामाला, निष्पन्न योगाबलीथें जाःगु सफुतिइ प्रतिमा दय्केगु आधारत क्व: छिइगु जुल । वहे प्रतिमायात म्हसीकेगु आधारस्तम्भ जुल । थ्व हे आधारय् नेपालय् गुलि न॑ प्रतिमात दु उगु प्रतिमायात थ्व हे द्यःया मूर्ति खः धैगु म्हसीके फैगु जुल । थुम्ह द्यः थथे हे जुइमा:, थुजागु हे ज्वँसा जुइमा:, थुगु हे बहान जुइमाः, थुजागु हे आसन जुइमा: घैगु आधार दुगु जुगुलिं द्यः न॑ थ्व हे द्यः खः धैगु प्रतिमा लक्षणया आधारकथ॑ म्हसीके फै | सामान्यतया मूर्तिकार व चित्रकारतय्सं शास्त्रीय नियमकथं प्रतिमा निर्माण याइ । थःगु कल्पनाकथं सूर्जना याइम्ह द्यः वा प्रतिमाया ख्वा: सामान्यतया उत्थें उत्थे जुइगुलिं उम्ह द्य:या हस्तमुद्रा, आसन, बहान, रंग, आभुषण, ज्वँसाया आधारय् म्हसीकेगु जुइ । प्रतिमायात म्हसीकेगु मूल आधार वा लक्षण प्रतिमायात म्हसीकेगु मूल आधार वा लक्षण धैगु मुद्रा वा हस्त खः। विभिन्न देवदेवीया प्रतिमाया ल्हा:या मुद्रा फरक फरककथं मूर्तिकार वा चित्रकारपिन्सं दय्कातःगु दै। थुकथं फरक फरककथं ल्हा: तयातःगुयात हे वास्तवय् मुद्रा धाइ । गनं गन॑ मुद्रायात हस्त न॑ धयातःगु दु | गथेकि दन्तहस्त, गजहस्त, कटीहस्त आदि । मुद्रा धालकि ल्हा: ज्यानातःगु, पतिंचा ज्यानातःगु यात धाइगु खः | गुम्ह द्यः छु प्रयोजनया लागि खः घैगु न॑ मुद्रापाखें हे सीका: काय्फै । मुद्रयात न॑ वैदिक, तान्त्रिक व लौकिक यानातःगु दु | मूर्तिकलाय् ६४ मुद्रा व तन्त्रपाखे १०८ मुद्राया विवरण वियातःगु दु । नेपालय् खनेदुगु मुद्रा अभय मुद्रा, बरद मुद्र, ध्यान मुद्रा, अञ्जली मुद्रा, ज्ञान मुद्रा, चीन मुद्रा, धर्मचक्र मुद्रा, बृद्धश्रवण मुद्रा, काट्यवलम्बित मुद्रा, कटक हस्त मुद्रा, दन्तहस्त वा गजहस्त मुद्रा, विस्मय मुद्रा, भूस्पर्श मुद्रा, क्षेपन मुद्रा, तर्जन मुद्रा, बजहुँकार मुद्रा, शास्त्रीय आसनत पद्मासन, भद्रासन, वीरासन, खुखासन, प्रयग्ङासन, ललितासन, वज्रासन, प्रलम्बपादासन, उट् कुटिकासन, त्रिभंग, समभङ्ग , अतिभङ्ग आदि । देवदेवीपिन्सं गयाँच्वंगु बहानत सिंहासन, मकरासन, मयूरासन, गरूडासन, मुषकासन, हात्ती, हंस, घोडा, प्रेत वा शव, सिंह आदि | देवदेवीपिन्सं ज्वनातःगु ज्वँसात चक्र, गद्दा, शंख, पद्म, दण्ड, त्रिशुल, धनुष, बाण, अंकुश, पास, खड्ग, पास, परशु, शूल, वज्र, अग्नि, मुसल, चर्म, भाला, ध्वजदण्ड, हलो, शक्ति, मुन्थी, खप्पर, सर्प, पुस्तक, अक्षमाला,, वनमाला, कमण्डलु, विणा, डमरू, मृदङ्ग , घण्टा, खेटक, कर्ति,बाँसुरी वा मुरली, दर्पण, कल्पलता, कलश आदि । थुकथ॑ ज्वनातःगु ज्वँसा, आसन, बाहान, मुद्रा आदि हे प्रतिमा म्हसीकेगु आधार ख:। नेपालय् प्रयोग जुयाच्व॑गु धार्मिकग्रन्थया आधारय् थन प्रतिमा लक्षणयात छगू छगू यानाः थन वर्णन याय्गु जुई । शिवया प्रतिमा लक्षण प्रतिमाकथं शिवया स्वगू रूप खनेदु | सौम्य, नृत्य व रौद्र रूप | शान्त वा सौम्य रूपकथं उमा महेश्वर खःसा, नृत्य रूपकथ॑ नृत्यश्वर वा नास:द्य, रौद्र रूपकथं मैरबया रूप खः । प्यका ल्हा:, छपाः ख्वाः. स्वगः मिखा, धुंया छ्यंगु न्ययातःगु दै । प्यपा ल्हातय् छका: ल्हात॑ सिंहया न्हाय्प॑ ज्वनातःगु दै । मेगु ल्हात॑ मृग ज्वनातःगु मेगु छका ल्हा: अभय मुद्रा मेगु छका ल्हा: परशु वा बन्चरो ज्वनातःगु दै । फ्यतुनाच्व॑म्ह शिवया मूर्ति आसन पद्मासन व ललिताशन नितां दु । जटा हिनातःगु, नाङ्गागु म्ह, ताहा ककुइ हिनातःगु व धुँया छ्य॑गु न्ययातःगु दै | छका ल्हात॑ डमरू व मेगु ल्हातय् त्रिशुल ज्वनातःगु दै । भैरबया प्रतिमा लक्षण शिवया क्रोध रूप भैरब ख: | नेपालय च्याम्ह मैरबयात माने यानावयाच्व॑गु | च्याम्ह भैरबया च्याम्ह हे मातृका दु | अप्वःयाना: छम्ह छम्ह भैरबं छम्ह छम्ह मातृकायात मूलय् तयातःगु मूर्तित खनेदु । च्याम्ह भेरब असिताङ्ग भैरब – ब्रम्हायणी रूरू भैरब – माहेश्वरी चण्ड भेरब -काैमारी क्रोध भैरब -बैष्णवी उन्मत्त भैरब -वाराही कपाल भैरब -इन्द्रायणी भीषण भैरब- चामुण्डा (महाकाली) संहार भैरब -महालक्ष्मी ग्यानापुगु मे पिकयाच्व॑म्ह हाकुगु वर्ण, नागया जनै, नागया पेटी, न्हाय्पनय् कुण्डली, हिरामोती जडित आभूषण | अप्व: याना: झिका झिंनिका ल्हा: दै | जव ल्हातय्- त्रिशुल, कर्तृ, खड्ग, नागपाश, अंकुश, वज्र खवगु ल्हातय्-खटवाङ्ग, कपालपात्र, ढाल, शक्ति, मुदगल, घण्ट |
