१. आख: (Alfphabet)
इस्वरानन्द (चलँचा)स्राेत ः रवि शाक्य (अनलाइन) १.माआख: (Vowel ) १.माआख: (Vowel ) अ आ इ ई उ ऊ ए ऐ ओ औ अं अ: नेपालभासाय् मूगु माआख: खुग: जक दु। गथे- अ आ इ उ ए ओ * ा ि ु े ो क का कि कु के को लिउने छुं आख: तना च्वंथाय् जक अ: आ: ई ऊ ऐ ओ अं : ा: ी ू ै ाै ं कः काः की कू कै काै कं छ्यलेवं गाः। मेथाय् सकभनं च्वेयागु हे खुगः माआखलं चाय्के । नवाय् थें च्व नं च्वय् । गथे — चिहायक नवाय्थाय् ( ह्रस्व ) अ – न,व,छ,सल,मत आ (ा) ला,जा,मा,जा,हा इ (ि) सि,जि,मि,छि,हि उ (ु) कु,सु,छु,भु,दु ँ – खँ,कुँ,लँ,लुँ,धुँ, ताहाय्क नवाय्थाय् ( दिर्घ ) अ (ः) कः,लः,जः,स:घ: आ (ाः) काःसाःह्लाःजा:भा: ई (ी) की,झी,मी,पी,सी ऊ (ू) कू,भू,मू,जू ,धू ं – लं,स्वां,पं,कां,सुं लितँसा चिं (:) व (य् , इ ) च्वना वइथाय् तंगु आख: लुया वइ। छाय् धा:सा व चिं मूगु खँग्वलय् जक च्वनि। गथे – लः—लख॑,लखय् ध:—धलं, घलय् काः—कालं, कालय् झ्याः—झ्यालं, झ्यालय् जः—जलं, जलय् खः-खतं, खतय् खाः—खालं, खालय् प्वाः—प्वाथं, प्वाथय् की -किलं, किलय् मी—मिच, मिचय् . जू—जुलं, जुलय् भू—भुलिं, भुलिइ धी—धिक॑, घिकय् पी—पिकं, पिकय् धू—धुलं, धुलय् पुखू—पुखुलिं, पुखुलिइ धूकू—धुकुतिं, धुकुतिइ सफू—सफुलिं, सफुलिइ पौ—पलिं, पलिइ नौ—नलिं, नलिइ ल॑—लनं, लनय् त॑—तमं, तमय् स्वां—स्वानं, स्वानय् दां—दामं, दामय् नकिं—नकिनं, नकिनय् गां—गामं, गामय् २.बाआख: (Consonant) २.बाआख: (Consonant) नेपाल भासाया थःगु पहः कथं बाअखः नीखुगःजक ति धों ति धों ति क ख ग घ ङ कथुं च छ ज झ ञ न्यतालं त थ द ध न वां प फ ब भ म म्हुतुसिं य र ल व नायुस स ह कथुं ति (तिस्स:)—धों(धोंस:) “ङ,ञ,न,म,”-न्हासं नं पालाक थ्वया च्वनि। “ङ”-कथु व न्हासं, “ञ”-न्यता: व न्हासं, “न” वा व न्हासं , “म” म्हुतिसि व न्हासं। मे थतुइका थक्वं थ्वके मा:गु “ट, ठ, ड, ढ, ण, श, ष” व न्यतालं मे काका:पिकाय् मा:गु “श” नेवा: भासाय् मदु। उकिं नेपाल भासाय् च्वेयागु नीखुगः जक बाआख: छ्यलेवं गाः । कतःभासं दुहां वःगु खंग्वलय् न॑ “ट, ठ, ड, ढ, ण, श, ष” गनं हे मछ्यले। गथे- मोतर, मास्तर, कोत, धंग, सेंथ, गनेस, आसा, देस, सीर्सक, संघर्स, सोसन, सासन, , भासन, भासा, आकास, देस…। ‘ब’-‘व’ ब–म्हुतुं क्वज्वइ बलय् ‘ब’ जुया वइथाय् सकभनं ‘ब’ हे च्वय् । गथे- बलचा, बाखं, बेलि, बुँ, बुन्हि, बिखू ,बिकः, (थें) बिबेक, बिस्व, बिस्वास, बाताबरन, बिद्या, बिनय, बिस्नु ‘व’ जुया वइथाय् सकभन॑ “व” हे च्वय् । गथे- वने, वाले, वल, वात, वइ, वाइ । ३.चिना आख: (Joined Letter) ३.चिना आख: (Joined Letter) ‘य’ लिसे क्य ख्य ब्य ल्य ‘व’ लिसे क्व ख्व ह्व ल्व अथेहे नेपाल भसाय् ‘ह’ लिसे नं आख: चिनेगु या: । गथे — ‘ह’ लिसे ‘न’ चिनाआख: न्ह न्हा न्हि न्ह्य न्ह्या न्हकु न्हाय् न्हिसु न्ह्यपु न्ह्योने ‘ह’ लिसे ‘म’ चिनाआख: म्ह म्हा म्हि म्ह्य म्ह्या म्हगस म्हासु म्हिते म्हुतु म्ह्याय् ‘ह’ लिसे ‘र’ चिनाआख: ह्र ह्रा ह्रि त:ह्रं अह्रा: अह्रिं ‘ह’ लिसे ‘ल’ चिनाआख: ल्ह ल्हा ल्हि ल्हु ल्हाये ल्हुति ल्होंपा ल्हुकु ‘ह’ लिसे ‘व’ चिनाआख: ह्वने ह्वाचु ह्वालु ह्वान्तां
होलिया मेला
हाेलि होलि डा. चुन्दा बज्राचार्य चिल्लाथ्व अष्टमी अर्थात फाल्गुणशुक्ल अष्टमीकुन्हु थाय् थासय् चिर स्वानाः सुरु जुइगु होलि, चिल्लाथ्व पुन्हि अर्थात फाल्गुण शुक्ल पूर्णिमाकुन्हु चिर क्वथलाः चिर वाये यंकल धायेवं तिनि होलि सिधःगु जुइ । होलि पर्वयात सरकारं राष्ट्रिय पर्व कथं मान्यता बियाः होलि क्वचाइगु दिं होलिपुन्हि छन्हु राष्ट्रिय बिदा हे बिया वयाच्वंगु दु । होलि सुरु जुइगु दिं चिर स्वाइगु जुगुलि उगु दिंयात चिर स्वाइगु अष्टमी हे धकाः धायेगु याःसा होलि क्वचाइगु पुन्हियात होलिपुन्हि धकाः धायेगु चलन दु । होलिया नामकरण फाल्गुण शुक्ल अष्टमीनिसें फाल्गुण शुक्ल पूर्णिमा तक्कया च्यान्हुया दिंयात होलि धकाः नामाकरण यानातःगु दु । थ्व नामाकरण गुकथं जुल धयागु बारे छपु धार्मिक अबधारणा थुकथं खनेदु । हिरण्यकसिपु धयाम्ह छम्ह राक्षस दु । उम्ह राक्षसया धारणा कथं द्यःपिं स्वया राक्षस बल्लाः । द्यःपिं धयापिं हे शत्रुत खः । उम्ह हिरण्यकसिपुया केहें होलिकाया गुण धयागु मिं थिइ मफैगु खः । हिरण्यकसिपुया काय् भक्तप्रल्हाद छम्ह दु । गुम्हसिया उपासना हे विष्णु भगवान खः । हिरण्यकसिपु थः काय् प्रल्हादयात विष्णु भगवानया नां काये मते, व झी शत्रु खः धकाः गुलि धाल,नं खँ न्यँ हे मन्यं । उकि थःम्हं जन्म यानातःम्ह काय् प्रल्हादयात स्यायेगु बिचाःयात । उकिं थः काय्यात स्यायेत मि थिइमफुम्ह केहेँया मुलय् प्रल्हाद तयाः मि च्याकाः दथुइ तयाबिल । मिं थी मफुम्ह मिसाया मुलय् प्रल्हाद च्वनाःनं भगवान विष्णुया हे ना कयाच्चन । लिपा प्रल्हादयात मि मच्छसें मि थिइमखुम्ह होलिकायात हे मि नौ यानाबिल । व हे होलिकाया नां लिपा होलि धकाः नामाकरण जुयाच्वंगु खः । होलिका धयाम्ह मिसा असत्य पापि बांमलाःगुया प्रतीक खः । उकिं होलिया विशेष महत्व धयागु शत्रुया अन्त, पापि माथि धर्मया बिजय जूगुया हर्ष उल्लासं माने यानाः हनिगु खः । विजय जुइबलय् अविर तयाः सिन्दुर जात्रा याये थें पापि माथि बिजय प्राप्ति याइगु खः । उकिं हे चिर स्वानाःतःगु चिर क्वथलाः निश्चित थासय् थ्यंकाः चिर दाहा यायेगु धकाः चिर स्वानातःगु सिमा च्याकाच्छयाः नौ यायेगु चलन दु । होलिकायात च्याका नौ याना व्छये थें चिरयात च्याकेगु खः । नौ यानाः व्छयेगु खः । छन्हु महाद्यः तपस्या च्वनाच्वंबलय् वयागु तपस्यायात भंग यायेत कामदेवं थी थी लिला क्यनाच्वन । थ्व खनाः पौराणिक बाखं कथं महाद्यः तमं थःगु कपालय च्वंगु स्वंगःगु मिखा कनाः कामदेवयात भस्म याना व्छत । अथेतुं चिरयात भष्म यानाः ज्ञानगुणया ज्याय् रतिकृदायात भष्म यायेगु कथं चिरयात दाहयात घायेगु नं याः । चिर स्वायेगु चिर स्वायेगु बसन्तपुर लँया दथुइ हनुमान ध्वाखाया न्ह्यःने व यलया कृष्णमन्दिरया न्ह्यःने आदि थाय् थासय् चिर स्वायेगु धकाः ताःहाकःगु पँथय् स्वतँया चाकलाःगु छत्रय् थीथी रङ्ग बिरङ्गया कापः कुचा कुचा चिनाः यःसिं थने थें थनातइगु खः। स्वयेबलय् स्वतँ दुगु छत्र थें च्वं । यलय् कृष्णमन्दिरया न्ह्यने चिर स्वाइगु धयागु सिमाय् रङ्गी बिरङ्गीया कापः खानाः स्वाइगु खः । चिरया अर्थ खः वसः। विशेष यानाः अझ मिसापिसं पुनिगु वसः खः। बास्तबय् रङ्गी चङ्गी कापः कुचा कुचा चिनाः छत्र थनेगु स्वयां रङ्गी विरङ्गीया कापः सिमाय् खानाः ब्वइगु चिरनाप सतिगु स्वापू खः। थथे चिर स्वायेगु धकाः कृष्णया पालय् अर्थात दैविंककालय् गोकुलय् कृष्णं विभिन्न लीला क्यंगु मध्यय् छगू रास लीला खँनाप स्वापु दुगु खः । गोकुलया गोपिनीत छन्हु यमुना खुसिइ म्वःल्हुइत थःपिनि वसः दक्वं खुसि सिथय् तयाः थःपिं खुसिइ दुना च्वंगु जुयाच्वन । उगु इलय् कृष्ण नं गोपित म्वःल्हुया च्वंगु यमुना खुसिइ थ्यंकःवल । गोपिनीतय्सं वसः त्वःताः म्वःल्हुयाच्वंगु कृष्णं खनाः दक्व वसः कयाः सिमाय् खानाः म्वःल्हुया च्वंपिं गोपिनीतय्त हायेका च्वंगु जुयाच्वन । लिपा गोपिनीतय्सं कृष्णयात चित्त बुझय् यानाः थःथःगु वसः कयाः पुने खंगु खः । कृष्ण गोपिनीपिनिगु वसः सिमाय् खाःगु हे चिर स्वानाः सिमाय् कापः खायेगु खः धकाः घाइपिं दु । श्रीकृष्ण गोपिनीत नापं रसरङ्ग याःगु जुगुलि होलिबलय् विशेष यानाः मिजंपिसं मिसापिन्त, मिसापिसं मिजंपिन्त अबिर, रङ्ग कयेकाः ईकाः, पाकाः, तयेकाः, लोला, बेलुनय् रङ्ग जायेकाः केकाः म्हितेगु चलन जूगु धाइपिं दु । मिसा मिजंया दथुइ जक मखु मिसा मिसा, मिज मिजंपि दथुइ नं अबीर तयेकाः, रङ्ग छ्वाकाः, पचुकां रङ्ग छ्वाकाः, लाेलाय्, रङ्ग भरेयानाः बेलुनं कयेकाः होलि म्हितेगु चलन दु । गुरूमापायात जा नकेगु गुरुमापायात जा नकेगु डा. चुन्दा बज्राचार्य होलियात नेवाःतय् विशेष उत्सव कथं हनेगु चलन मदुसां इतुंबहाःया केशचन्द्रया पाजु गुरुमापायात भ्वय् नकेगु चलन दु । इतुंबहाःयापिसं केशचन्द्रयात केशचन्द्र आजु धकाः धायेगु चलन दु । केशचन्द्र, धनिम्हेसिया काय् खः । वया छगु बांमलाःगु बानि दु । व खः जु म्हितेगु । जु म्हितुम्हितुं थःगु छेँ बुँ फुकं हे फुकल । लिपा थःगु छुं हे मदुसेलिं चकंद्यःयात बियातःम्ह तताया थाय् वनाः जा नःवनेगु यात । चकद्यः नं तसकं धनिम्ह जूगुलिं किजायात जा नकीबलय् तताम्हसिनं लुँया देमाय् तयाः नकीगु जुया च्वन । लूँया देमाय् तयाः नकुगु देमा धाःसा केशचन्द्रजू म्हिताः फुकिगु जुयाच्चन । थथे जु म्हिताः फुकुगु जगुलिं तताम्हं ली, कँयया देमाय् तयाः नकेगुयात वहे नं बाकि मतसेंलि लप्तेय् तया जा नकेगु यात । थ्व खनाः केशचन्द्रया थःत तताम्हं हेपे याःगु धकाः जा मनसे न्हिन्हिया जा मुनातल । छन्हु थःम्ह मुंकातःगु जा पानाः मी माल धकाः बिचाः यानाः पानाः थः पिवाः च्वना च्वन । पिवाः च्वंम्ह केशचन्द्रया न्ह्य वल । न्ह्यलं चायेकाः पानातःगु जा दुकाये धकाः स्वःबलय् जा छग्बःहे मदयेक बखुनं नयाः तःगु जुयाच्वन । थथे जूगु खनाः केशचन्द्र ख्वल । केशचन्द्र ख्वुगु खनाः जा नयावंपिं दक्वः बखुंचात वयाः जाया पलेसा लुँ – खि फानाबिल । उगु हे लुँ मुनाः च्वंबलय् लाक्क छम्ह गुरुमापा लाखय् केशचन्द्रयात नये धकाः वल । थ्व खनाः केशचन्द्र गुरुमापायात पाजु नालाः पाजुया छेँया भलाकुसल यात । थःत पाजु नाःगुलिं गुरुमापायात धाःथें भिंचा भाःपाः केशचन्द्रयात नयेगु मयात । बखुंतय्सं फाःगु लुँयात गुरुमापायात हे ज्वंकाः इतुबहालय वल । गुरुमापायात न॑ थः नापंतुं तल । केशचन्द्र मसीक मसीक गुरुमापां त्वाःयापिं मचात खुयाः खुयाः नयेगु यात । थ्व खं यानाः त्वाःयापिंसं केशचन्द्रयात गुरुमापां याःगु कर्तुत कन । थ्व खं यानाः केशचन्द्रया नापं त्वाःयापिं जानाः गुरुमापायात तिनिख्यलय् वाये यंकेगु खँ धाल। केशचन्द्र न गुरुमापायात एकान्तगु थासय् तिनिख्यलय तयेगु यात । अन गुरुमापाया ज्या धयागु तिनिख्यलय् स्वपा अप्या छयासं लानाच्चन धाःसा उकियात अलग यानाबीगु खः । न्हिन्हि गुरुमापायात ला जा नकेगु तयेके हयेगु खँ नं धाल । व हे कथं थाैंकन्हय् दछिया छक्वः मेय् छम्हसिया ला, झिंनिफा जाकिया जा थुयाः उकियात ल्वयेक ल्वसा घासा दयेकाः हाेलिपुन्हिया चान्हय् यंकेगु चलन दु । थथे गुरुमापायात चान्हय् जा नके यंकीबलय चिकिचा प्वाक मत छप्वाः च्याकाः खुफा बकुलाक नसा क्वबुया इतुंबाहाःया गुथिहारत तिनिख्यलय् वनेगु खः । अन थ्यंकाः गुरुमापायात भाग तयाः थःपिनि
शिवया दिगम्बरत्व ज्ञानया खँ
शिवया दिगम्वरत्व वो ज्ञानया खँ रेवतिरमणानन्द नेपाल संस्कृत महाद्य: रूद्रशिवया नाङ्गांच्वनेगु व्रत दिगम्बरत्वया खँ न्यनेदु । थुकिस छगू प्रमुख खँ वसपोलया कला: सतीदेवी सी धुन्का: यता (दक्षिण) पाखे वना विज्यागु खँ नं खः । थुगु विषयस न्हेथनात:गु विभिन्न ग्रन्थया वर्णन ब्वनेव वसपोलया धर्मज्ञानया विशेषता थुयेकेत छुं गुहालि जू । उकिं थुपिं विभिन्न ग्रन्थय् च्वयातःगु थुगु विषयया सारबो थन न्हेब्वये । स्वस्थानी ब्रतकथा स्वस्थानी ब्रतकथा खला स्वस्थानी ब्रतकथा तःता प्रकारया दु। अथेसां थौंकन्हे प्रचलित नेपाली खस भाषाया स्वस्थानी ब्रतकथा कथं सतीदेवीया देहान्तं दुःखी जुयादीम्ह महाद्यः शिव लिपा चित्तयात धैर्ययासे यन्ता पाखे हिमालयस वनाः काम, क्रोध, लोभ, मोह आदि मल (विकार) चीकाः इन्द्रिययात थातय् तयाः परब्रह्मय् ध्यान छ्वयाः तपस्या यायेगु मती ततं एकसूरं यता (दक्षिण) पाखे निं विज्यात । अन ब्राह्मणत दुगु छगू वस्ती थ्यनेवं वसपोल अन दुहां बिज्यात। वसपोलयात खनाः अनया सुं यःचाःपिं मिसात नं वसपोलया ल्यू ल्यू वनेगु यात । ध्व खँ सियाः उमि मिजंत ”जिमिम्ह मिसात छाय हरण याना यंकागु” धका: हा:वल । वसपोलं ‘जिंला हयागु मखु , उपिं थःहे छाय् वल मस्यू’ धयाबिज्यात । अले उमिसं तमं ‘ छंगु चोफायेगु खनाः थुपिं ल्यू ल्यू वःगुका, उकिं छंगु चोफायेगु हे पतन् जुयेमा (ध्वगिना कुतु वनेमा) धकाः सराः बिल। उमिगु सराप॑ वसपोलया चोफायेगु पतन जुल। थथे थवं छुं अपराध मयाक॑ हें उमिसं कष्ट ब्यूगुलिं महाद्यः रूद्रं थःगु योगवलं अन ज्योतिर्लिङ्ग (झल्ल थिनाच्वंगु शिवलिङ्ग) उत्पन्न यासे उमित ख्याना विज्यात । अले उपिं ग्यानाः भगवान् विष्णुया शरणय् वन । भगवान् विष्णु नं मथां (तुरून्त) वयाः ज्योतिर्लिङ्गयात घयेपुयाः स्थिति साम्य यानाबिज्यात । वामनपुराण वामनपुराण वामनपुराणया खुगूगु अध्याय कथं सतीदेवीया देहान्त लिपा शंङ्कर रूद्र देवदारू वनय् बिज्यायु जुल । थ्व हे वामण पुराणया सरोमाहात्म्यया २२ गू अध्यायया अन्त्यय् च्वयातःकथं भगवान् रूद्र नाङ्गा दारूवनय् वःगुलिं अनया द्विज (ब्राह्मण) पिसं “स्या,स्या,थ्वैत” धाधां कठि वो लोहत॑ कयेका वसपोलया चोफायगुली हे लाकाबिल। अले उमित भयत्रास उत्पन्न यासे भगवान् अनं खनेमदयावन । स्कन्दपुराण स्कन्दपुराण स्कन्दपुराणया महेश्वर खण्ड कथं शंङ्कर रूद्र उगु इलय् दिगम्बर (नाङ्गा बाबाजी) जुया: , छ्यंया जटा फ्यना: तिन्न्हिनय् दारूवनय् भिक्षा फ्वनेत बिज्यागु जुल । उबले अनया ब्राह्मणत व ऋषिपिं खुसी मो:ल्हू वना च्वंगुजुल। अनया ऋषि पत्नीपिसं वस्पोलयात खना: अनेक प्रकारया नयेगु तया: भिक्षा ब्यूवल गुगु वसपोलं भोजन याना बिज्यात । उपिंस छम्हेसें विस्मय जुया: ‘ छलपोल सु थें ?’ धका: न्यनेव वस्पोलं ‘जि ईश्वर खः। थ:म्ह मिसा सतीदेवी सीगुलिं जि वैराग्यं दिगम्बर जुया: थथे चा:हुला च्वनागु ख:’ धया: अनं नं न्ह्य:ने बिज्यात । तर उपिं मिसात न॑ वस्पोलया ल्यू ल्यू वने त्यन । उबले हे खुसिं लिहां वस्पिं उमि मिजंतसें थःपिनि मिसात अथे ल्यू ल्यू वना च्वंगु सिया: तमं वस्पोलयात हक्कल-’ छि महात्मा, वैरागी जुया: न॑ जिमिम्ह मिसात थथे अपहरण यायेगुला ‘। थथे म्वायकं थ:यात पा:ल्या:गु ता:सां वसपोलं छुं नमवासे थःगु पला: न्ह्याका बिज्यात। अले उमिसं वस्पोलयात षण्ड (नपुंषक) जुयेमा धका: सरा: बिल । थुगु सरापं वस्पोलया चोफायेगु कुतुवन । उबले हे अन छगू ज्योतिर्लिङ्ग (ब्रह्म स्वरूप स्तम्भ) उत्पन्न जुयाः तःधं जुजुं दक्कोथासय् ब्याना वन । अले उकीहे सारा जगत् लीन जुया लय जुयावन (खनेमदया वन) । थथे उत्पन्न वस्तु दक्को लय जुयावनीगु चिह्न जूगुलिं शिवया चिन्हयात लिङ्ग धा:गु जुल । थुगु लिङ्ग (ब्रह्म) या शुरू वो अन्त्य सीकेत सकस्यां इनाप यायेव विष्णु लिङ्गया मूल पाखे वो ब्रह्मा लिङ्गया अन्त्य पाखे स्व:वन। तर उमिसं थवं स्व:वनागु खंके मफुत । उकिं विष्णुं लिङ्ग (ब्रह्म) या आदि मदुथें थ्वया मध्य वो अन्त्य नं मदु धाल । तर ब्रह्मां जिं थ्वया अन्त्य खना धका: झूठ खँ ल्हात । ध्व खँ पत्या:याकेत ब्रह्मां सा व केतकी स्वांयात ह्ययेका साक्षी तल । थथे ब्रह्मां सा व केतकी स्वांन मखुगु खँ ल्हा:गुलिं ब्रह्मा पुजनीय मजुल, साया म्हुतु न॑ अपवित्र जुल । केतकी स्वां नं द्यःयात अशुद्ध जुल। अले लिङ्ग (ब्रह्म) यात सकस्यां नमस्कार याना: प्रार्थना यायेव भगवान् रूद्र शिवं उमित थ्व सारा जगत् लिङ्गमय अर्थात लय जुयावनीगु स्वभावया खः धका: ज्ञानया खँ थुइका बिज्यात । कूर्मपुराण कूर्मपुराण कूर्मपुराणया उत्तर विभाग, अध्याय ३७ कथं उगु इलय् दारूवनया आपालं ऋषिमुनिपिं भौतिक कामनाय् प्रवृत्त जुया: धर्मकर्म याना च्वंगुलि उमिगु दोष क्यना: उमित निवृत्त मार्ग (भौतिक कामना मदुगु ज्ञानया लँ) थुइकेत वसपोल रूद्र शिव १९ झिन्गुगुदँ दुह्म बांलाह्म ल्यायेम्हया रूपय् दिगम्बर जुया: भिक्षा फ्वं फ्वं अन बिज्यात। वसपोलयात खना: अनया मिसात वस्पोलया ल्यू ल्यू वन । अले उमि मिजंतसें थ्व खँ सिया: तम॑ वसपोलयात अनेक सरा: बिया:, दाया: धाल – ’ छ वस: हिना: च्वं: मखुसा हे अधम पुरूष ! तुरून्त हे थन हुँ ।’ अले जटाधारी शंङ्कर रूद्र अनं वया: महात्मा वशिष्ठया आश्रमय् बिज्यात । थथे दायाह:म्ह नाङ्गाबाबाजी थ:याथाय् व:गु सिया: वशिष्ठ मुनिया कलाः अरून्धतीं वस्पोलया म्हय् स्या:थाय् वास: पाकाबिल। अले बशिष्ठ मुनि वो अरून्धर्तीं ‘ छि सु थे ?’ धका: न्यन । वस्पोलं ‘ जि छम्ह सिद्ध ख: । गुगु थ्व ब्रह्ममय मण्डल सदा शुद्ध प्रकाशित जुयाच्वन थ्व हे जिम्ह द्यः ख:। थ्वयागु हे जिं धारणा (ध्यान) न्हाबलें यायेगु ख:’ धया बिज्यात। अले वास: याना ब्यूगुली उमित सुवा: बिया: वस्पोल अन॑ पिहां बिज्यात । तर लँय् प्रवृत्त कर्मय् जुया च्वंपिं सुं उग्र द्विजपिसं वसपोलयात खनेव हानं ‘ हे दुर्मति ! छं थःगु चोफायेगु चफुना छ्व ‘ धका: कठिं वो ल्हा:हा मुर्किं दाया: सास्ति याये त्यनेव महायोगी वसपोल ‘यदि जिगु चोफायगु खना: छिकपिंयात त॑ व:सा जिं अथेहे याये।’ धाधां अनं खनेमदयावन । अले अन उत्पातथें जुयेत्यंगुलि उपिं हारांपिं उग्र ब्रम्हूत नं ग्याना: गुरू ब्रह्मणया थाय् वना: उगु घटनाया खँ कन-’सुं छम्ह बांला:म्ह मनू दारूवनय् नाङ्गा व:गुलिं जिमिसं वयात बो:बियाः दाया। अले वयागु, चोफायेगु न॑ पतन याना: बिया ।” उमिगु खँ न्यना: गुरू ब्रह्मणं धयादिल-“वस्पोल महाद्य: रूद्र ख:। वस्पोलया थज्यागु उच्च स्थान सुनां न॑ गुबलें काये फयि मखु । छिपिं आ उगु घटनास्थलय् हे बनाः वसपोलया आराधना याना: ईश्वरया उत्तम लिङ्ग (निराकार ईश्वरया चिह्न) पलिस्था यासे ब्रह्मचर्यय् च्वना: श्रद्धापूर्वक पूजा या। अले उह्य देवेशया दर्शन जुया: छिमिगु अज्ञान वो अधर्मया नाश जुयि । अनंलि उपिं द्विज ब्राह्मणपिं अन॑ लिहां वया: भगवानया आराधना याना: च्वनाच्वन । लिपा उमिगु झाराधनां लयता:म्ह शङ्कर रूद्र हिमालयया उग्र श्रृङ्ग पर्वतया क्वसं च्वंगु देवदारू वनय् उमित नाप लायेत बिज्यात । वस्पोलयात खनेव॑ उपिं द्विजपिंसं ल्हाः जोजोलपा: धाल-’ हे त्रिशूलधारी, दिगम्बर, छेङगुलिं हिनीह्म, प्रणतजनया देहस्वरूप, योगीतय गुरू, दान्त (इन्द्रिय दमनयाइह्म), शान्त, तपस्वी,
शिल्लाचह्रे (महाशिवरात्रि)
महाद्यःया नां व शिवलिङ्ग सिलाचह्रे महाद्यःया नां व शिवलिङ्ग स्राेत-फणीन्द्र कायस्थ,नेवार जातिकाे चिनारी ज्ञां धुकू (सामान्य ज्ञान)१) महाद्य: या मेगु नां :- शिव शंकर मन्त्र :- ॐ नमः शिवाय। , शिव शिव २) नेपालय् दकले पुलांगु शिवलिङ्ग मूर्ति:- पशुपतिनाथ। ३) दकले न्हापां लिच्छविकालय् प्यपाख्वा: दुम्ह पशुपतिया शिवलिङ्ग स्थापना या:म्ह जुजु:- लिच्छवि वंशया न्हापांम्ह जुजु निमिष्ठांका वर्मा । ४) थौंकन्हे पशुपति महादेवया देग: दुने च्वंगु प्यपाख्वा: दुगु शिवलिङ्गया मूर्ति स्थापना याम्ह :- जुजु धर्म मल्लया राज्यकालय् महामन्त्री जयसिंह रामबर्द्धनं ने.स. ५१५ रिखे स्थापना याःगु ५) यलय् किरातकालीन प्यंगू शिवलिङ्गया नां :- १.नलिबुं महादेव २.बलिबुं महादेव ३.सुलिबुं महादेव ४.कुलिब महादेव ६) पञ्चमुखि शिवलिङ्गया नां :- १.ईशान २.अघोर ३.वामदेव ४.तत्पुरूष ५.सद्योजात । ७) महादेवया च्यागू रूपया ना :- १.सर्व २.भव ३.रूद्र ४.उग्र ५.भीम ६.पशुपति ७.ईशान ८.महादेव । ८) शिव अष्टांग योगया नां :- १.यम २.नियम ३.आसन ४.प्राणायाम ५.प्रत्याहार ६.धारणा ७.ध्यान ८.समाधि ९) अष्ट वैतराग नामनं प्रशिद्ध च्यागू शिवलिङ्गया नां :- १.मणि लिङ्गेश्वर २.फणीकेश्वर ३.विक्रमेश्वर ४.गन्धेश्वर ५.कुम्मेश्वर ६.कालेश्वर ७.गोकर्णेश्वर ८.गर्तेश्वर । १०) झिंछम्ह अर्थात एकादश महादेवया नां :- १.अर्जकपाद २.एकपाद ३.अहिर्बुध्न्य ४.विरूपाक्ष ५.रेवत ६.हर ७.बहुरूप ८.यम्वक ९.सुरेश्वर १.जयन्त ११.अपराजित ११) नेपालमण्डलया दुनेलागु ६४ गु शिवलिङ्ग :- १.श्री कुशेश्वर महादेव ——रामेछाप ,दुम्जा २.श्री भीमेश्वर महादेव —–दोलखा ३.श्री काफेश्वर महादेव—–सिन्धुली ,बाह्रबिसे ४.श्री कश्यपेश्वर महादेव—–काभ्रे, पाँचखाल ५.श्री फटिकेश्वर महादेव—–धुलिखेल ६.श्री चण्डेश्वर महादेव—–बनेपा ७.श्री धनेश्वर महादेव—–बनेपा ८.श्री विकटेश्वर महादेव—–सांगा ९.श्री इन्द्रेश्वर महादेव—–पनौती १०.श्री भालेश्वर महादेव—–विहेवरा ११.श्री गुप्तेश्वर महादेव—–ललितपुर ,भालेश्वर १२.श्री तीलेश्वर महादेव—–लेले १३.श्री चंपेश्वर महादेव—–लेले १४.श्री रामेश्वर महादेव—–टीकाभैरब १५.श्री कालेश्वर महादेव—–तुंगगाउँ ,लेले १६.श्री नटारंभेश्वर महादेव—–मकवानपुर,महादेवटार १७.श्री उदारकेश्वर महादेव—–काठमाडौँ ,फ़र्पिङ्ग १८.श्री गोपालेश्वर महादेव—–फ़र्पिङ्ग १९.श्री चंपेश्वर महादेव—–मकवानपुर ,चित्लाङ्ग २०.श्री उन्मत्तेश्वर महादेव—–मकवानपुर ,टिस्तुङ्ग २१.श्री नन्दिकेश्वर महादेव—–मकवानपुर ,टिस्तुङ्ग २२.श्री गोखुलेश्वर महादेव—–मकवानपुर ,टिस्तुङ्ग २३.श्री पाण्डुकेश्वर महादेव—–मकवानपुर ,टिस्तुङ्ग,पालुङ्ग २४.श्री कूटेश्वर महादेव—–मकवानपुर ,चिसापानी खर्क २५.श्री अशितेश्वर महादेव—–मकवानपुर ,चिसापानी , ब्यासी २६.श्री भैरवेश्वर महादेव—–नुवाकोट ,देवीघाट २७.श्री ब्रम्हेश्वर महादेव—–धदिङ्ग ,कविलास २८.श्री स्कन्देश्वर महादेव—–नुवाकोट ,सलागु २९.श्री शतरुद्रेश्वर महादेव—–काठमाडौँ ,शिवपुरी ३०.श्री काकेश्वर महादेव—–काठमाडौँ ,गागलफेदी ३१.श्री मणिचूडेश्वर महादेव—–साँखु ,मणिचूडडाँडा ३२.श्री जोगेश्वर महादेव—–साँखु ,गुबाल ३३.श्री नारायणेश्वर महादेव—–साँखु ,लब्सीगाउँ ३४.श्री जोतिलिंगेश्वर महादेव—–साँखु ,लब्सीगाउँ ३५.श्री रत्नचूडेश्वर महादेव—–महादेव पोखरी ,नाला ३६.श्री बागीश्वर महादेव—–बागेश्वर ,भक्तपुर ३७.श्री कीलेश्वर महादेव—–बागेश्वर ,चाँगु ३८.श्री बाल्मीश्वर महादेव—–बागेश्वर ,हनुमानघाट ३९.श्री मंगलेश्वर महादेव—–बागेश्वर ,हनुमानघाट ४०. श्री विमलेश्वर महादेव—–बागेश्वर ,सिपाडोल ४१.श्री अनन्तलिंगेश्वर महादेव —–बागेश्वर ,गुण्डु ४२.श्री विश्वरूपेश्वर महादेव—–तासिगल ,ललितपुर ४३.श्री सोमलिंगेश्वर महादेव —–तासिगल ,लुभु ४४.श्री गोभराटेश्वर महादेव—– तासिगल ,लुभु ४५.श्री भृंगेश्वर महादेव—–तासिगल ,सुनाकोठी ४६.श्री त्रिलिंगेश्वर महादेव—–तासिगल ,बहालुखा ४७.श्री कृपितेश्वर महादेव—–तासिगल ,मंगलबजार ४८.श्री सर्ब्बेश्वर महादेव —–तासिगल ,कुम्भेश्वर ,ललितपुर ४९.श्री गोलोकेश्वर महादेव —-नैकाप ,काठमाडौँ ५०.श्री चंडन भरोटेश्वर महादेव —-नैकाप ,मातातीर्थ ५१.श्री यक्षेश्वर महादेव —–नैकाप ,इचंगु ५२.श्री चण्डिकेश्वर महादेव —-टोखा ५३.श्री धम्मेंश्वर महादेव—-चपली ५४.श्री गोकर्णेश्वर महादेव—–गोकर्ण ५५.श्री कोटिलिंगेश्वर महादेव—–ललितपुर ,शंखमुल ५६.श्री वाणेश्वर महादेव—–काठमाडौँ ,वाणेश्वर ५७.श्री ज्ञानेश्वर महादेव—–काठमाडौँ ,ज्ञानेश्वर ५८.श्री पव्ब॑तेश्वर महादेव —–ग्वल ५९.श्री जलेश्वर महादेव—–गुह्येश्वरीघाट ६०.श्री गुह्येश्वर महादेव—–गुह्येश्वरी ६१.श्री किराटेश्वर महादेव—–पशुपति ,मृगस्थली ६२.श्री भस्मेश्वर महादेव—–पशुपति ,ग्वल ६३.श्री भुवनेश्वर महादेव—–पशुपति ,ग्वल ६४.श्री रूद्रगारेश्वर महादे—–पशुपति ,ग्वलम सिलाचह्रे सिलाचह्रे डा.चुन्दा वज्राचार्य नेवा:तय्सं हनावया च्वंगु नख:चख: मध्येय् छुं छुं नख:चख: बहनिइ वा सन्ध्याका:इलय् द्य:द्य:पिन्त पुजा यानाः नख: हनेगु याना वयाच्वंगु दु । गथे पाहाँच:ह्रे हनीबलय् सन्ध्याका:इलय् वा बहनीतिनि लुकुमाद्यः पुजा यानाः भ्वय् नयेगु याइगु खः। चथा: हनीबलय् नं आकाशय् चन्द्रमा लुइधुंका: चन्द्रमा पुजा याना: नखः हनेगु याइगु ख: । अथे तुँ लक्ष्मीपुजा व म्हपुजा नं बहनी हे जक यायेगु चलन दु । थथे बहनीया महत्व दुगु नख:चख: मध्यय् सिलाचह्रे नं छगु खः । सिल्ला कृष्ण चतुर्दशीकुन्हुया दिंयात सिलाच:ह्रे कथं हनेगु चलन दु । सिलाचह्रेयात शिबरात्री, महाशिबरात्री धका: नं धायेगु या: । थ्वकुन्हु विशेष याना: महाद्य:पुजा याना:, महाद्यःया नामय् अबुसं च्वनाः हनीगु खः । सिल्ला कृष्ण चतुर्दशी अर्थात् फाल्गुण कृष्णा चतर्दशीकुन्हु महाद्यःया उत्पति जूगु दिं धकाः नं धायेगु याः । अथे तुं थ्वकुन्हु मनूया आत्मा मोक्ष जुइगु वा भिंगु मन जुइगु दि धकाः नं धायेगु याः। थ्वया बारे छपु परम्परागत चिबाखं नं दु । परम्परागत चिबाखं छन्हु छम्ह शिकारी न्हिछितक्क जंगलय् चाःचाः हिलं नं छम्ह हे शिकार याये मखं । सन्ध्याकाःइलय् वयाः छथाय् बेलपत्रमाया क्वय् वयाः झाःसु लन । उगु बेलपत्रमाया क्वसं लः मुनाच्यंगु छगू थाय् नं दुगु जुयाच्वन । उगु लः दुगु थासय् हे बेलपत्रया हलं त्वपुयाच्यंगु छगः महाद्यःया मूिर्ति दुगु जुयाच्चन । शिकार याये मखंम्ह शिकारी बेलपत्रमाया क्वय् झासु ललं छपाः छपाः बेलपत्रया हः थ्वयाः कुतुका च्वंगु जुयाच्वन । उगु कुतुवःगु बेलपत्रया हः महाद्यःया प्रतिमाय् लानाच्वंगु जुयाच्वन । अज्याःगु इलय् छम्ह मिसाम्ह चल्ला लः त्वःने धकाः उगु थासय् वःबलय् शिकारीं स्यायेत्यन । थःत स्याये त्यंगु खनाः मिसाम्ह चल्लां जितः आः स्याये मतेनि, जिमि मचातय्त छक्वः नसा नकाः लिहां वये अले जक शिकार या धकाः घाल । थ्व खँ न्यनाः शिकारी मिसाम्ह चल्लायात त्वःता व्छत । अनं लिपा नं उगु थासय् आपालं पशुपंक्षित वल । दक्वसिनं छगू छगू त्वहः तल वन । दक्वसितं नं शिकारी त्वःता व्छल । लिपा मिसाम्ह चल्लानिसँ दक्व झंग: पंक्षितय् थ:थ:गु ज्या सिधयेकाः शिकारीयाथाय् थःत शिकार या धका: बचं पुरा याः वल । तर शिकारीया धाःसा सुं नं पशुपंक्षियात शिकार याये मास्ति मवल। उलि जक मखु हिंसा हे याये मास्ति मवल । थथे जूगुया मू हुनि थ्व दिं धयागु फाल्गुण सिल्ला चतुर्दशीकुन्हु जुगु जुयाच्चन नापं शिकारीं बेलपत्रया हः कुतुकुगु महादाःया प्रतिमाय् लानाच्चन । थुकथं थ्व दिनय् महाद्यःयात पूजायात धायेवं हिंसक मन हे नं अहिंसा जुइगु वा भिंगु मन जुइगु जुयाच्वन । अथे मन भिनावःगु जूगुलिं महाद्यःया दूत वयाः शिकारीयात शिवलोकय् यंकाः हिंसकपाखें मोक्ष प्राप्त याकल । अथे मोक्ष प्राप्त जुइगु जुगुलिं हे थ्वकुन्हु मनूतयसं महाद्यःयात पुजा यानाः महाद्यःया नामय् सुचिनिचि यानाः, म्वः न्हुया, नीगु वसः पुनाः अवसं च्वनाः, मृत्यु लिपा हानं छुं हे जन्म काय्म्वाःलेमा शिवलोकय् वने खनेमा धकाः विश्वास याइगु खः। महाद्यः धयाम्ह है शक्ति खः। शिव धयाम्ह हे पशुपति खः । भाजु सत्यमोहन जोगीजुया धापू कथं पशुपति या अर्थ है “आत्मायात मोक्ष बीम्ह मोक्षदायक“ खः ।(नेपाली चाडपर्व २०३९ः ५८ ) सिलाचःह्रे छाय् याइगु धयागु खँ स्व.पुण्यरत्न बज्राचार्य धापू थुकथं खनेदु । फाल्गुण महिना शिशिर ऋतुयागु निला मध्यय् लिपायागु लाय् ला: । थ्व लाय् माघ महिनाबलय् महाद्य:यागु रुद्रतत्व अर्थात जगतयात कल्याण याइगु तत्वं यानाः गना वनाच्यंगुलिं चुलि जायेकेगु याइ । उकथं जीर्णशिर्ण जूगु वस्तुयात न्हूगु रुप बिइगु शिबत्व प्राप्त जुइगु थ्व लाः जूगुलिं फाल्गुण महिनाय् सिलाचःह्रे नखः कथं माने यानातःगु खः। (झीगु नख:चख: ने.सं. १०८४ पु ८१ ) सिलाचःह्रेया महत्व बारे लिङ्ग पुराणय् महादेव वचन धकाः थुकथं न्ह्यब्ययातःगु दु । फाल्गुण त्रयोदशीकुन्हु म्वःल्हुयाः, अबुसं च्यनाः,उकुन्हु हे चान्हय् जाग्राम च्वनाः त्रयोदशी फुनाः चतुर्दशी क्यने साथं महाद्य:या मूर्ति वा
भिंद्य: पूजा
यलय् इन्द्रस्वरुप भीमसेनया पुजाआजा तुलसीलाल सिंह वायुदेवता भगवान शिवया च्यागू मूर्तिमध्ये छगू खः । अथेजूगुलिं भिमसेन वायुपुत्र जूगु नातां शिवया अंश विद्यमान जू। शिवया च्यागू नांमध्ये १.भव, २.रुद्र, ३.सर्व, ४.ईशान, ५.पशुपति, ६.उग्र, ७.भिम, ८.महादेवभिम न॑ छगू खः। नेसं ७७५ या यें भिमसेनस्थानया अभिलेखय् प्रताप मल्ल॑ ॐ श्री ३ शिवरूप भिमसेनाय नमः धका: संबोधन यानातःगु दु। शिवया शक्तिरूप भैरवया छगू नां न॑ भिमसेन दु। नेसं ७०७ या किपूया तामपत्रय् बाघभैरवयात भिमसेनया संज्ञा बियातःगु दु । नेवा:तय्गु मूथाय्बाय् स्वनिग:या शहर-बजार व उकिया लिक्क-लिक्क लाःगु गां खः। थ्वबाहेक येँ, यल, ख्वपलिसे स्वा:गु काभ्रे, सिन्धुपाल्चोक, नुवाकोट, मकवानपुरया आपालं थाय् लिसें स्वनिगलं तातापाक्क च्वंगु गांबजारय् नं नेवाःत थितुंथीक छें दना: च्वनाच्वंगु दु। थजा:गु हरेक नेवा बस्ती गणेश व भिन्द्य:या तग्व:, चीग्वः देग: न॑ दय्कात:गु दइ । हरेक नेवा:तय् छेँय्-छेँय् धनधान्यया देवी लक्ष्मीया मूर्ति वा फोटोया लिसे भिन्द्य:या मूर्ति वा फोटो न॑ दइ । थ्व नेवा:तय्गु विशेष म्हसीका खः । नेवा:तय्गु थाय्वाय्मध्ये यलय् भिमसेनयात अझ अप्व: हनावना याना: देवराज इन्द्र आरोपित यानातःगु दु। इन्द्रजात्रा अर्थात् यँया:बलय् मेमेगु थासय्सिवें पाक्क यलय् हनेगु या:। यल नगरयात प्यंगू क्षेत्रय् ब्वथला: प्यम्ह भिन्द्य: व प्यम्ह महाद्य:यात पुज्याना: इन्द्रजात्रा याइ। भाद्रशुक्ल त्रयोदशीखुनु च्यासल टोलया भिमसेन व इन्द्रेश्वर महाद्य:यात पुज्याना: उगु क्षेत्रया जनता यँया: हनी । वया कन्हय्खुनु लुँखुसि महादेव व नोग्ल भिमसेनयात पुज्याना: व क्षेत्रया जनतां यँयास् हनी । वयां सर्खुनु माणिग्ल भिमसेन व कोपेश्वर महादेवया पुज्याना: व क्षेत्रया जनतां यँया: हनी । दकलय् लिपांगु दिनय् छाय्हाबहालया भिमसेन व त्रिल्लिङ्गेश्वर महादेव पुज्याना: जात्रा हनी । थुकथं यलय् भिन्द्य:यात महाद्य: व देवराज इन्द्र नाला: यंया: नख: हनी । तुलनात्मकरूपं येँ, ख्वप, थिमि वा नेवा:तय्गु बस्ती स्वयां यलय् तःजिक भिन्द्य:या पूजा व जात्रा हनी । उकिया कारण थथे नं जुइफु कि प्राचीनकालंनिसें यलय् बाणिज्य-व्यापार च्वन्ह्यनाच्वंगु खः । यलया जनता भिन्द्यःया जात्रा पूजा यानाः थःगु वाणिज्य-व्यापारय् जिया:, भिनावःगु खना: हे जुइमा: कि यलय् जुइगु भिन्द्य:- जात्रा वा भिन्द्यः पूजाय् खासयाना: थिमि, ख्वप व मेमेगु थासय् च्वंपिं न॑ आकर्षित जुया: सहभागी जुयावयाच्वंगु दु । यलय् जक मखु, नेवाःतय्गु न्ह्यागुं गां, वस्ती, शहरय् भिन्द्य:यात थःथःगु हे पहलं पूजाआजा, जात्रापर्व हनावयाच्वंगु दु। हरेक भिन्द्यःया मूर्तिया खँय् नं अनेक किवदन्ती दु। अथेसां दोलखाया भिन्द्य:बारे अप्व: मनूतय् भक्तिभाव दु। थ्व हे कारणं आपालं थासय् दोलखा-भिन्द्यः सालाहया थापना यानातःगु, पूजा यानाच्वंगु दु । दँयदसं भिंएकादशी खुनु भिंद्य: अपसं च्वनीसा कन्हय् खुनु भिंद्य: जात्रा जुइगु चलन दु। थ्व कथं येँ, यल, ख्वपय् जक मखु भिंद्य: दुगु थासय् भिंद्यःया जात्रा याय्गु चलन दु। थुकी नं यलय् विशेषकथं भिंद्यःया पुजा याय्गु चलन दु। थुकिया निंतिं यलय् भिंद्यः पूजा परिक्रमा मूल व्यवस्थापन समितिं दँय्दसं छगू छगू त्वाःयात पा: बीगु चलन दु। भिंन्द्यः पुजाया पाः छसिकथं कोन्तीइ ,कनिबहाल,छाय्बहाः, कोत मंगलबजार, भिंछेबहास्, मंग:, तलाछेँ, इखालखु, भिंन्द्यःलाछि, नुगः व हौग: त्वालं पा: काइ । यलय् भिंद्यः जात्रा जुइगु इलय् पुजायात छाय्गु निंतिं २६ ब्व भाग माः धकाः धाइ। थथे ब्व छाइगु थाय् थुकथं दु: कोन्ती, बैलाछेँ, ओलखु, सुन्दरीचोक, दोलखा भिंद्यः (मंग:), नुगः, भिंछेबहाः, कनिबहाः, चक्रबही ख्वाखः नवाः, हौगः इताछेँ, हौग:, इखा, हान्चु चोक, इबा:बही, तलाछेँ, हौस, पूर्णचण्डी, पिम्बहा: यलध्वाखा । छाय्गु ज्वलंत बजि, स्याबजि, खेँय्, वः, न्या, पालु, हाकुमुस्या, भुति, माय्व:, आलु, तुकं व छोय्ला खः ।
येँया नास: द्य:या धल:
थाय् नास:द्य: १.न्हुघ : गणे द्य: २.सातघुम्ति, ठमेल, गल्कोपाखा ३.ठमेल,भगवान बहाल पछाडि ४.ठमेल चोक,क्षेत्रपाटि,डल्काे ५.रक्तकाली,टेङ्गल,बाङ्गेमुढा ६.नघ:- ७.नघ:,सिघ:,कुसुमवियलाछि- ८.थंहिति ९.ज्याठा चाेक,तंलाछि,ध्वाखा बहाः १०.ध्वाखा बहाः त्यौड-त्यौड नास: द्य: ११.त्याैड कमलाछि १२.इनबहा:(अन्नपूर्ण स्कुल) १३.कान्तिपथ १४.जमल.कमलाछि १५.असन,महाबौद्ध गल्ली १६.वालकुमारी,जनबहाल १७.सुचिका गल्ली १८.खिउलं १९.न्ह्याेखा,किलागल गल्ली २०.किलागल गणेद्यः,इन्द्रचाेक २१.चाेख्चा गल्ली-दछेँ ननी २२.चाेख्चा गल्ली,इन्द्रचाेक क्लब २३. चाेख्चा गल्ली,इतुंबहाः,ताहाननी २४.इतुंबहाः,किलागल,नरदेवी,यट्खा २५.प्याफल मरू,पिंग ननी २६. काष्ठमण्डप, इलाछें भिमसेनस्थान २७.लाखेननी,मजीपाट २८.मजीपाट,चिकंमुगल गल्ली २९. जिकंमुगल गल्ली ३०. सिकंमुगल, मरु ३१.हनुमानढोका ,नासचोक ३२. नासचोक,बसन्तपुर दमकल ३३. बिशालबजार ,फसीकेब ३४.वटु ३५. न्यरोड,हिमालयन स्कुल ३६. न्युरोड ढोका ३७.रणमुक्तेश्वर, ओमबहाल ३८.यंगाल, इकुबहाल ३९. ज्याबहाल दलाछि ४०. युतुननी युतु नास: द्य: ४१. खोल्चापाखा, नास: चोक ४२.तःननी ब्रम्हटाेल,दलाछि ४३.लगन- लगं नास: द्य: ४४.गोफल, ब्रम्हटोल, (श्वेतभैरव). ४५.स्वतांमुग गल्ली,लस्कननी, चल्खु ४६.इनाखा: माक गल्ली,सबलबहाल ४७ दगु:छें, मचली, पचली भैरव ४८.नै अजिमा, नेशनल ट्रेडिङ्ग, वन्दे ४९. ह्युमत् १. २.गल्कोपाखा नास द्यः ३.ठमेल नास द्य: ४.पोडे टोल नास: द्य: ५.थायमरु नास: द्य: ६.नघ: नास: द्यः ७.कुसुमबियलाछि नास: द्य: ८.थंहिति नास: द्य: ९.ध्वाखा बहा: नास: द्य: १०.त्यौड नास: द्य: ११.जमः नास: द्य:(१) (कमलाछि) १२.जमः नासः: द्य:(२) (इनबहा:) १३.जम: नासः छ:(३) (जमल) १४.कुनाय् टोल नास: द्य: १५.नास: ननी नास: द्य: १६.जनबहा: नास: द्य: १७.सुचिका गल्ली नास: द्य: १८.खिलं नास:द्यः १९.किलागल नासः द्यः २०.वंघ नासःद्यः (१) २१.वंघ नासःद्यः (२) २२.वंघ नासःद्यः (३) २३.ताहाननी नास: द्यः २४.यट्खा नासः द्यः २५.पिंग ननी नासःद्यः २६.भिन्द्यः त्वा: नास: द्यः २७.मजीपा: नास: द्यः २८.चिकंमुग: (भिन्द्यः) नास: द्य: २९.चिकंमुग: नास: द्यः ३०.मरु नास: द्य: ३१.लाय्कु नास:द्यः ३२.भुगोलपार्क नास: द्य: ३३.मिखाद्धों नास: द्य: ३४.वटु नास: द्य: ३५.दुगं बहि नास: द्यः ३६.टेबहाल नास: द्य: ३७.ओमबहा: नास: द्यः ३८.इकुबहाल नास: द्यः ३९. दलाछि नास:द्यः(१) ४०. युतु नास: द्य: ४१. खोल्चापाखा नास: द्य: ४२.दलाछि नास:द्यः ४३.लगं नास: द्य: ४४. ब्रम्हत्वा नास: द्य: ४५. चल्खु नास: द्यः ४६.सबलबहाल नास: द्यः ४७ पचली नास: द्यः ४८.वन्दे नास: द्यः ४९. ह्युमत् नास:द्य: बृहत यँ नास: द्य: पूजा २०७१ रुट मंसिर २८
