गुता बूब:
गुंपुन्हि
डा.चुन्दा वज्राचार्य डा.बालगाेपाल श्रेष्ठ डा.चुन्दा वज्राचार्य गुंपुन्हि गुंलाथ्व पुन्हिकुन्हुया दिंयात नेवा: समाजं गुंपुन्हि धकाः हनावयाच्वंगु दु । श्रावणशुक्ल पूर्णिमाया दिंकुन्हु हनीगु थ्व नखः नेवाः समाजय् गुन्हु यंक हनीगु खः। गुलाथ्व पुन्हि अर्थात श्रावणशुक्ल पूर्णिमा निसें गुंलागाः अष्टमी अर्थात भाद्रकृष्ण अष्टमीकुन्हुतक कूल गुन्हु यंक हनीगु नखः जूगुलिं थ्ब नख:यात गुंपुन्हि धाःगु ख: । नेवाःतय्सं हनेगु याना वयाच्वंगु तःत:हाकगु नखः मध्यय् थ्व छगू नख: नं खः । विशेष याना: धार्मिक व व्यंगात्मक कंथं हना: वयाच्वंगु थ्व नखः मनाेरञ्जनात्मक नख: नं खः । बुँज्या याइपिनि बुँइ वा पी धुंकाः वा लये मत्यःनीगु इलय् दथुइ लाक ला:गु थ्व नख: लिमला: फमला: म्हया म्ह मजुइक सिनाज्या याना: सिधयेका: हनिगु थ्व नखः छगू कथं ज्या झासु फिना: न्ह्याइपुक नं हनेगु या: । थ्व नख:यात जनै पूर्णिमा नं धायेगु याः । थ्व पुन्हिकुन्हु म्हय् जनै ची मा:पिसं दछियंक चिनात:गु जनै हिलिगु दिं खः । गुरूपिसं मन्त्र साधना याना: भय पाखें रक्षा जुइकथं म्हासुगु काेखा क्वखायेका बीगु खः । थथे म्हासुगु काय् मन्त्र साधना याना: जनै दयेकीपिं गुरूपिं व जनै क्वखाइपिंसं सँ खाना: म्व:ल्हुया: सुचिनिचि याना: जनै धारणा याइगु खः । अथे तुं ब्रम्हूतय्सं म्हासुगु काय् रक्षा मन्त्र दुथ्याका मिजंपिन्त जूसा जवगु ल्हातय् मिसापिन्त जूसा देय्पागु ल्हातय् जनै नं थ्व हे दिनय् चिकाबीगु ख: । थथे जनै चीगु दिन जूगुलिं हे थ्व दिंयात जनै पूर्णिमा धका: धायेगु या:गु खः । थथे जनै पुर्णिमाकुन्हु च्यूगु जनै लक्ष्मीपुजाकुन्हु त्वःताः साया न्हिपनय् चित घा:सा थः सीइबलय् थःगु आत्मायात बैतरणी खुसि छिनाः अ:पुक स्वर्ग थ्यंकः वने फै धैगु परम्परागत धारणा दु । गुंपुन्हि अर्थात थ्व दिंयात ऋषितर्पणी धकाः नं धायेगु या । छाय्धा:सा थ्व दिंकुन्हु तागाधारीपिसं सप्त ऋषिपिनिगु नामय् तर्पण बीगु जूगुलिं थ्व दिंयात ऋषितर्षणी धका: धायेगु या:गु खः । तर्पण बीत तागाधारीपिसं छन्हु न्ह्यः हे सँ चाना: लुसि ध्यनाः पञ्चगव्य कयाः शुद्ध यानाः वैदिक विधि कथं ऋषितय्त तर्पण बिया: अनं लिपा वैदिक मन्त्र ब्वना: पवित्रगु जनै न्हापां ब्रम्हूयात चिकाः अनं लिपा थःम्हं चीगु चलन दु। नेवाः समाजय् गुंगूयात विशेष महत्व ब्युगु खनेदु । गथेकि नवग्रह, नवरत्न धाये थें तुं गुता बीबः, गुता बूबः धकाः नं धायेगु प्रचलन दु । गुंपुन्हि नं थज्याःगु हे महत्वं जा:गु नख: ख: । थ्व नख:कुन्हु विशेष याना: गुता बूबःया क्वाति दायेकाः छुचुंमह्रि छुनाः द्यःपिन्त पुज्याना: परिवार मुना: गुता बूबःया क्वाति दायेका: त्वनेगु चलन दु । गुम्ह गुम्हसियां गुता बूबलय् ममःचा क्वाति क्वफाना: ग्वाराचा नयेगु, गुम्हसिया गुता बूबलय् छुचुंमह्रि चिचिपाक दयेकाः क्वफाना: गुता बूबलय् ग्वाराचा दयेका: नयेगु चलन दु । विशेष याना: थ्वकुन्हु नयेगु गुता बूबः, चुछुंमह्रि, लैंचा घाँय् तरकारी खः । थ्व नखःकुन्हु खालि गुता बूबः क्वाति जक त्वनीगु मखु । थ्व न्हिछिया दुने गुजु वस: पुनाः, गुक्व: पिहां वनाः गुंगु थासय् बहिद्यः स्वयेगु,. गुक्वः तक नयेगु नं चलन दु | गुक्वःतक नयेबलय् गुताजि नसा हे नयेगु चलन दु । थथे जूगुलिं हे गुताजि बूबःया क्वाति हे छथासं तया: क्वाति दायेका: नयेगु प्रचलनय् वःगु जुइमा: । गुता बूब: धायेबलय् खास यानाः १. माय् २.मुस्या ३.तग्वः कय्गु ४.चिग्व: कय्गु ५.चाना ६.ग्वःमू ७.भुति ८.पःमाय् ९.सिम्पु बूबलय् थ्व हे धकाः ला मदु अथे जूसा नं गुता थरिया बूब: तया: दयेकीगु चलन दु । गुम्हं गुम्हंसिनं मस्यां, बकुला:, थीथीया सिम्पु, चानाय् नं तग्व:गु चाना, चिग्व:गु चाना, तुयुगु चाना, आदि याना: गुता खाकेगु चलन नं दु । क्वाति विशेष यानाः ला नं तया: दायेका: त्वनेगु चलन दु । गुता बूबःयात ल्वाकछ्याना: गुंपुन्हि प्यन्हु न्ह्यः माःफ्वयाबी । माःबुल धायेवं क्वातियात ल:स्वयंकाः धकिइ तयाबी । उकिइ फोहर वनी धकाः त्वपुयाः वयात प्यन्हु लिपा गुंपुन्हिकुन्हु बूबःलय् चुलि नापं वये धुंकूगु जुइ । थथे चुलि ह्वःगु क्वातियात गुंपुन्हि ज:छि हे क्वाति दयेकाः नयेगु याइपिं नं दु। छुचुंया परिकार गुंपुन्हिकुन्हु मेगु मुख्यगु नसा धयागु छुचुंमह्रि ख: । छुचुंयात सुखामह्रि, पुरी, ममःचा, ग्वाराचा, थुक्पा आदिया परिकार दयेकाः नयेगु चलन दु । जा नयेबलय् गथे जा केँ निगुलिं मजिमगा:गु खः, अथे तुं छुचुं व गुता बूबःया क्वाति न खः । लैँचा घाँय् थ्व इलय् विशेष याना: खने दैगु लैंचा घाँय् खः । थ्वकुन्हु लैंचा धाँय्या तरकारी नयेगु चलन दु । धार्मिक रूपं गुंपुन्हि भगवान बुद्धया जीवनी च्वयात:गु ललितविस्तरय् बौद्ध वचन धका:न्ह्यथना त:गुलिइ थ्व पुन्हियात श्री गौतम बुद्ध भगवान काममारयात त्याका:सम्यक जुया बिज्या:गु दिं धकाः उल्लेख यानात:गु दु । थ्बकुन्हु हे यमराजं यमलोकय् च्वंपि धर्मात्मापिंत षडक्षरी लोकेश्वरया रूप दर्शन बियाः धर्माेपदेश याना बिज्याःगु खः । थ्व हे खं याना:गुंपुन्हि ज्वःछि च्यान्हुतक बहालय्, बहिलय्, बहिद्यः, पौभा: व मेमेपिं द्यःपिं ब्वयातयेगु व बाजं थाना:, पाठ याना: नं धर्मया ज्या यानाः चाःह्यू जुइगु थिति दुगु खः । अथे जुगुलिं गुंपुन्हिकुन्हु गुक्वः नया: गुजु पुनाः गुथाय् बहिद्य: स्व:वनेगु परम्परा दु । थ्व पुन्हिकुन्हुनिसें गुंपुन्हि ज्व:छि बाहाः बहिलय् बहिद्य: ब्वइगु जुगुलिं गुंला बाजं थाना: बाहाः बहिलय् बहिद्यः स्व:वनेगु धकाः वनेगु चलन दु । गुंपुन्हिकुन्हु क्वाति मनाः वा दायेकाः छुचुंमह्रि नापं तया: द्य:द्यः पिन्त पूजा याना:, छागेगु परम्परा दु । द्यःयात छाना: जक छेँय् च्वंपिसं नयेगु चलन दु । डा.बालगाेपाल श्रेष्ठ गुंपुन्हि गुन्हुतक हनिगुलिं गुन्हि पुन्हियात गुन्हि पुन्हिया दिंकथं कयातगु दु । थो नख पुन्हि कुन्हु शुरू जुया कृष्णाष्टमी कुन्हु कोचाइ । सकोय गुन्हि पुन्हिया झोलय थुकथंया गतिविधि याइ । १. न्हापांगु दिं मणिचुड पुखुलिसें मणिलिङ्गेश्वर महाद्योथाय मेला जुइ, महाद्योया पुजालिसें जात्रा जुइ । ब्रन्हुतयसं जोना हिलिइ, सायात नकिइ , क्वाति तोनिइ । २.सापारु कुन्हु गुंगू हिति, गुंगू गुफा, गुंगू बहा व गुंगू पुखु सिक वनिइ, सीपिनिगु लुमन्तिइ साया छोइ । ३.सापारु कन्हय कुन्हु दुतिया खुन्हु तांतांधिसिं प्याखं केनिइ । ४.बंमनु पिहांवइ, डुङ्गा प्याखं व मेमेगु प्याखं केनिइ । ५.नरसिंह यात्रा जुइ । ६.वा पिज्या प्याखं केनिइ । ७.कृष्णाष्टमी, कृष्ण जात्रा जुइ । १. न्हापांगु दिं गुन्हि पुन्हि पुन्हि कुन्हु थनया मनुत सिलु (गोसाइकुण्ड), पांचपोखरी थज्यागु महाद्योया तीर्थय वनिइ । थो फुक्क धार्मिकस्थल ५,००० गू मीटर मल्याक तजागु थासय लानाचोंगु दुसा अन थेनेत निन्हु मल्याक न्यासि वनेमा । सकोय चोंपिं मनुत पुन्हिया पेन्हु न्ह्यो हे एकादशी कुन्हु उखेपाखे वनिइ । अन तक वने मफुपिं मणिचुड पहाडय दुगु मणिचुड पुखु वा मणिलिङ्गेश्वरय वनिइ । थुकुंन्हु सकोयापिं जक मजुसें सोनिगया थीथी थासं नं भक्तजनत अन वनिगु चलन दु । हिन्दू लिसें बौद्ध धर्मावलम्बीतयगु महत्वपूर्णगु धार्मिक स्थल मणिचुड पुखुलिइ थुकुन्हु मोल्हुइगु चलन दु । हिन्दूतयसं महाद्यवं गोसाइकुण्ड वनेगु झोलय लंय लागु थासय विश्राम कायेगु थायया रूपय मणिचुड दह निर्माण यागु धका धाइसा बौद्धतयसं बुद्धं मणिचुडया रूपय हाकनं
यल पञ्चदान
डा. चुन्दा बज्राचार्य यल पञ्चदान गुंलाथ्व अष्टमी अर्थात श्रावणशुक्ल अष्टमीकुन्हु यलय् च्वंपिनि यल पञ्चदान धका: न्यायेकीगु खः । येँय् च्वंपिनि जुगःच:ह्रे धका: भाद्रथ्व १३ बलय् पञ्चदान याइ थें पञ्चदान बी । छन्हु न्ह्यः बज्राचार्य, शाक्य, तुलाधर आदि पञ्चदान याइपिनिगु छेँय् सुचिनिचि याना: द्यः ब्वयेगु याइ । कन्हयकुन्हु द्यः पूजा याना: पञ्चदान का:वःपिं धाक्वसित ब्वयात:म्ह द्य: नापनापं पूजा यानाः पञ्चदान बीगु धकाः वा जाकि बुबः आदि दान यायेगु याइ । न्यादँय् छक्वः इहलनय्(नागबहालय्) द्यःब्वयेत यलया थायथासं बहीद्यः, समय्द्य: हया: तयेहइ । अले भक्तजनपिसं समयद्य:यात पञ्चदान बीगु चलन दु । थुबले सुथय् बहनिइ पूजा यायेगु याइ । पूजा सिधल धायेवं समयद्य: बहीद्य:पिं थः थ: थासय् यंकेगु याइ । यल पञ्चदानया बारेय् नेपाल वर्ष क्रिया नांया सफूतिइ थथे च्वयातःगु दु- श्रावणशुक्ल अष्टमी दिं तःच्वतं त:धंगु पर्व खः । परापूर्वकालय् थ्वकुन्हु दक्कसिवे न्हापां श्री ब्रम्हा थ:गु मूलगु छ्य॑ महाद्यवं ध्यंका: श्री दीपंकर बुद्ध भगवानयात दान याना:बिज्यागु .जुयाच्चन । वयां लिपा थ्वकुन्हु हे यल देशय् दीपावती नगर (गयितहरे) याम्ह बुद्धिमान जुजु श्री सर्वानन्द दानशाला दयेका: श्रीदीपंकर बुद्ध भगवान व वसपोलया संघयात वा, जाकि, वस:, दक्षिणा व मेमेगु नं वस्तु लुँया पिण्डपात्रय् तया: दानयाना बिज्या:गु ख: । हान थ्वकुन्हु हे यलयाम्ह छम्ह इहिपा मजूनिम्ह म्ह्याय्मचां श्री दीपंकर बुद्धं भगवानयात पिण्डपात्र दान या:गु खः । अज्याःम्ह दानीम्ह म्ह्यायमचां छ्यःगु छुं छुं वस्तुत साया:बलय् गुइत बहालय् क्यनेगु यानावयाच्वंगु दु ।
७.यासु छ्यला (Uses of Verb)
नेपालभाषाय् यासु खुताजि दु। १.छता -लिउने ‘ये’ वइगु खये, काये, धाये, स्याये, लाये, लुये, बिये, बुये, निये, पुये, जुये, हाये, हुये, स्वाये, २.निता – लिउने ‘के’वइगु किके, बिके, बिइके, सिइके, लाय्के, कय्के, धाय्के, हाय्के, दुतके, कंके, यंके, क्वपके, छिंके, छ्येके, ३.स्वता – लिउने ‘ते’वइगु म्हिते, सःते, त्वःते, दुते, ४.प्यता -लिउने ‘ने’वइगु कने, कुने, खिने, खने, गने, पने, सने, वने, भिने, लने, हने, हिने, ५.न्याता -लिउने ‘पे’वइगु त्वपे, क्वपे, लपे, ध्वपे, ६.खुता -लिउने ‘ले’वइगु काले, कुले, पाले, न्हिले, हाले, हिले, साले, सुले, मुले, पुले, सिले, हुले, न्ह्यव (Past Tense) ‘ये’ वइगु यासु (Verb)या ‘त’ व ‘ल’/ ‘ना’ व ‘या’ त ल ना या का कात काल काना कया लाये लात लाल लाना लाया बुये बुत बुल बुना बुया याकेगु अर्थय् ‘ये’ या थासय् ‘के’ च्वना वइथाय् ‘त’ व ‘ना’ जुइ। ‘ये’ यां लिउने ‘के’ च्वना: याकेगु अर्थ वइथाय् ‘ल’ व ‘या’ जुइ। ‘ये’ वइगु यासु (Verb)या न्ह्यव खँपुई छुइ छिंक ब्वया स्वय् – या ल ना त काये कया काल काना कात लाये लाया लाल लाना लात बुये बुया बुल बुना बुत थुकथं हे फुक्क यासु (Verb) ब्वे फु। न्ह्योनेयागु ‘जि जिपिं’ लिसे च्वना वइ , लिउनेयागु ”व, इपिं, छ. छिपिं’ लिसे वइ। ‘यात'(Objective) काइगु जि,जिमिसं कया,धया,स्याना, बिया,निना,हुया, स्वाना,दाना,हिया छ,छिमिसं व,इमिसं काल,धाबिल,नित, बिल,स्यात,हुल, स्वात,दात,हिल यात (Objective) मकाइगु
नीति नियमय् मातृभाषा
संविधानय् मातृभाषा क) नेपाःया संविधान २०४७ नेपाःया संविधान २०४७ य् नेपाःया दुने च्वंगु मातृभाषायात राष्ट्रिय भाषा व नेपाली भाषायात राष्ट्र भाषा धका उल्लेख यानातःगु दु । छुन समुदायनं थःथःगु मातृभाषाया माध्यमं प्राथमिक तह जक आखः ब्वंकेगु, ब्वनेकुथि चायेकेगु प्रावधान ब्यूगु दु । उगु हे प्रावधानयात कार्यान्वयन यायेगु कथं नेवाः समुदायनं नेपालभाषाया माध्यमं मचातय्त आखः ब्वंकेगु ब्वनेकुथि जगतसुन्दर ब्वनेकुथि २०४७ फागुण १२ गते विधिवत संचालन याःगु नेपाःया न्हापांगु व छगूया छगू जक ब्वनेकुथिया रुपय् थौंतक्क छगू तगिनिसें झिगू तगिंतक्क ब्वंकेगु याना वयाच्वंगु दु । ख) नेपाःया संविधान २०७२ बि.सं.२०७२ नेपाःया संविधानया भाग ३ य् मौलिक हकया व्यवस्थाय् धारा २२ य् मातृभाषा व संस्कृतिया हकया व्यवस्था याःगु दु। उकिया उपधारा २ लय् ‘प्रत्येक व्यक्ति व समुदायया थःथःगु समुदायया साँस्कृतिक जीवनय् सहभागि जुइगु हक दइ’ नापं उपधारा ३ य् “नेपालय् च्वनाच्वंपिं सकल नेपाःमिपिनि थःथःगु भाषा, लिपि, संस्कृति, सांस्कृतिक सभ्यता व सम्पदाया संवर्द्धन व संरक्षण यायेगु हक दै’ धयागु प्रावधान दु । २) राष्ट्रिय शिक्षा आयोगया प्रतिवेदन २०४९ वि.सं.२०४७ सालया संविधानय् दुगु मातृभाषाया प्रावधान अर्थात् राष्ट्रिय भाषाया व्यवस्था यायेगु हुनिं वि.सं. २०४७ साल फागुन १४ गते राष्ट्रिय शिक्षा आयोग गठत जुल । उगु आयोगं २०४९ सालय् प्रतिवेदन पेश याःगु खः । उगु प्रतिवेदनय् नेपाः बहुभाषा बहुजातया आधारय् राष्ट्रिय भाषा आयोग त्रिभुवन विश्वविद्यालयया केन्द्रीय भाषा विभागनिसें ब्वनेकुथि दुने मातृभाषा ब्वनेदैगु व्यवस्था यानातःगु दु । उगु प्रतिवेदनय् ब्यूगु सुझावकथं त्रिभुवन विश्वविद्यालय् केन्द्रीय नेपालभाषा विभाग व नेपाःया मातृभाषा अध्ययन अनुसन्धान व्यवस्थापन यायेगुयालागि राष्ट्रिय भाषा आयोग लिपाहे जूसां गठन जूगु दु। ३) प्राथमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०६२ व २०६५ प्राथमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०६२ व २०६५ लय् प्राथमिक तगिं (१-५) य् स्थानीय विषय/मातृभाषा बिषययात पाठ्यभार ४ व पूर्णाङ्क १०० याःगु दु। क) ब्वनेकुथिइ ब्वंकीगु मातृभाषायात ल्ययेबलय् अप्वः ब्वनामिपिसं नुवाइगु मातृभाषा ल्ययेगु जुइमाः । ख) मातृभाषा ब्वंके मफइगु ब्वनेकुथिइ स्थानीय तहया लागि उपयोग जुइगु पेशा, व्यवसाय, धर्म, परम्परा, संस्कृति, रीतिरिवाज, स्थानीय सम्पदा, वातावरण संरक्षण, खेतीपाती, स्थानीय प्रविधि, नखःचखः, सामाजिक व्यवहार आदि विषय ल्ययाः ब्वंकेगु जुइमाः । ग) मातृभाषा/स्थानीय विषयया पाठ्यक्रम व पाढ्यसामग्री स्रोतकेन्द्रया सहयोग व जिल्ला पाठ्यक्रम समन्वय समितिया समन्वयलय् ब्वनेकुथि थम्हं हे दयेकेफु । ४) आधारभूत तह (तगिं १-३) या पाठ्यक्रम २०७५ आधारभूत तहलय् पाठ्यक्रम दयेकाः कार्यान्वयन यायेबलय् क्वये च्वंगु खँ दुथ्याकेगु जुई ः क) स्थानीय विषयलय् मातृभाषा स्थानीय ज्ञान, सीप, व प्रविधिइ आधारित विषय जुइमाः । स्थानीय विषय अन्तर्गत मातृभाषा अथवा मातृभाषा व स्थानीय विषय समावेश यायेमाः । सृजनात्मक सीप विकासया क्रियाकलाप, मेगु विषयया क्षेत्रया क्रियाकलापनाप स्वापू क्यनेमाः । ख) स्थानीय विषयया पाठ्यक्रम व पाठयसामग्री विद्यालयनं स्थानीय विज्ञ, अभिभावकया नापं स्थानीय तहया सहयोग व समन्वय यानाः कार्यान्वयनय् हयेगु जुई । ५) आधारभूत शिक्षा (तगिं ६-८) पाठ्यक्रम २०६९ आधारभूत तहया ६ निसें ८ गुलिइ मातृभाषा वा स्थानीय विषययात पाठ्यभार ५ व पूर्णाडक १०० जुइ। क) ब्वनेकुथिइ ब्वंकीगु मातृभाषा ल्ययेगु, पाठ्यक्रम निर्माण, सफू विकास व कार्यान्वयन स्थानीय निकायया परामर्शय् ब्वनेकुथि वा सम्बन्धित शैक्षिक संस्थां हे याई । ख) स्थानीय विषयया हकय् स्थानीय तहयात माःगु सीप, धर्म, परंपरा, संस्कृति, रीतिरिवाज, स्थानीय सम्पदा बातावरण संरक्षण, स्थानीय प्रविधि, नखःचखः, सामाजिक व्यवहार आदि विषयवस्तु सम्बन्धी विषय स्थानीय निकायया सरसल्लाहं ब्वनेकुथिं थःम्हहे ल्ययाः तयेफु । थजाःगु विषयया पाठ्यक्रम दयेकेगु, सफू विकास व कार्यान्वयन स्थानीय निकायया सरसल्लाहनं ब्वनेकुथि वा शैक्षिक संस्थां हे याई । ग) मातृभाषा व स्थानीय बिषयया पाठयक्रम व पाठयसामग्री स्रोतकेन्द्रया गुहालि व जिल्ला पाठ्यक्रम समन्वय समितिया समन्वयलय् ब्वनेकुथिं थम्हं हे दयेके फु। जिल्ला दुने छगू हे कथंया विषय जुलधाःसा जिल्लास्तरय् व स्रोतकेन्द्रस्तरय् जक मिलेजुल धाःसा स्रोतकेन्द्रस्तरया पाठ्यक्रम दयेकेफु । घ) मेमेगु विषयया रुपय् कम्प्यूटर व सूचना प्रविधि, सामाजिक शास्त्रया अन्तर्गतया विषय, भाषा समूहया विषय, गणित व विज्ञान समूहया विषय, परम्परागत चिकित्सा पद्धति, सहकारी शिक्षा, संगीत, मूर्तिकला, काष्ठकला, वास्तुकला आदिया बिषय जुइ । दुगु साधन व स्रोतया आधारय् पाठ्यक्रम विकास केन्द्र पाठ्यक्रम व सफू विकास यानायंकी । ६) आधारभूत शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६ आधारभूत तहलय् २०७७ निसें कार्यान्वयन जुइगु स्थानीय पाठ्यक्रम वि.सं. २०७७ निसें छगू तगिंनं सुरु यानाः प्यदँया दुने तगिं छगूनिसें च्यागू तगिंतक्क कार्यान्वयन जुई । तगिं १-८ तगिंया समयावधि मध्ये स्थानीय तहया समन्वयलय् ब्वनेकुथिइ मुक्क ई मातृभाषायात अथवा छुं ई मातृभाषायात व मेगु छुं ई मेगु छगू स्थानीय विषययात नं बी फु। मागया आधारय् स्थानीय तहया समन्वयलय् ब्वनेकुथिंनं मातृभाषा, मातृभाषा व मेगु छुं छगू स्थानीय विषय अथवा स्थानीय विषय ब्वंकेगु व्यवस्था यायेफु । ७) स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ या दफा ११ (ज)(४) य् मातृभाषां शिक्षा बीगु ब्वनेकृथियात अनुमति, अनुगमन व नियमन सम्बन्धि व्यवस्था यानाः स्थानीय पाठ्यक्रमया कार्यान्वयन यायेगु खँ न्ह्यब्वयातःगु दु । उगु ऐनया हे दफा ११(ज)(१८) य् स्थानीय स्तरया शैक्षिक ज्ञान, सीप व प्रविधिया संरक्षण, सम्बर्द्धन व स्तरीयकरण यायेगु खँनं च्वयातःगु दु । ८) झिंन्याक्वःगु (पन्ध्रौ) योजना (२०७६/०७७ – २०७९/०८० ) ः झिंन्याक्वःगु योजनाया तातुना पूवंकेगुया निम्तिं परिलक्षित मानव संसाधन, पूर्वाधार व प्रविधिया विकास व जीवनोपयोगी ज्ञान व सीपय् आधारित पाठ्यक्रमपाखें दक्व तहया शिक्षाय् गुणस्तर सुनिश्चित यायेगु रणनीतियात ब्वनेकुथि- शिक्षाया पाठ्यक्रम व सफू ईकथं परिमार्जित यायेगुया नापनापं आधारभूत तहया तगिं छगूनिसें स्वंगूतक्क एकीकृत पाठयक्रम कार्यान्वयन यानाः आधारभूत तहया शिक्षण सिकाइया लागि माःकथं माध्यम भाषाया रुपय् मातृभाषा व स्थानीय भाषा अथवा नेपाली भाषा छयलेगु व्यवस्था दयेकाः संङ्घीय तहलं निश्चित यानाः मापदण्डकथं ब्वनेकुथि तहया स्थानीय पाठयक्रम व पाठ्यसामग्री स्थानीय तहलंनिसें विकास यायेगु यानाः स्थानीय तहया क्षमता विकास यायेगु जुइ धकाः कार्यनीतिपाखें व्यवस्था यायेगु जुई । ९) विद्यालय क्षेत्र विकास योजना ः सन् २०१६ निसें २०२२ तक्कयात हःगु विद्यालय क्षेत्र विकास योजनां सीप स्यनेगु खँय् परंपरागत व स्थानीय ज्ञानया छ्यलाबुला गुकथं जुयाच्वंगु दु धकाः माला स्वयेगु व मातृभाषा, राष्ट्रिय भाषा व अन्तराष्ट्रिय भाषायात ब्वंकेगु माध्यमया रुपय् त्रैभाषिक नीति छ्यलेगु व्यवस्था यानाः स्थानीय मातृभाषायात म्वाकातयेगु व छ्यलाबुलाय् हयाः संवर्द्धन यायेगु धकाः उल्लेख यानातःगु दु । येँ देय् म्हसीकेस्थानीय पाठ्यक्रम नेपालभाषा
आधारभूत पक्ष
नेपालभाषा विषयया पाठ्यक्रमया आधारभूत पक्ष न्ह्यखँ ः- नेपाःया म्हसिका धयागु हे बहुभाषा, बहुधर्म, बहुसंस्कृति व बहुजातजातिया देश खः । नेपाःया पुलांगु जातजाति मध्यय् छगू जाति नेवाः खः । नेपालय् दकलय् न्हापां शासन याःगु जाति गोपालवंश खः, अनंलि महिषपालपिसं यात । थुपिं आःतक्कन नेवाः हे जुयाच्वंगु दु । किराती, लिच्छवी व मल्लपिसं नं नेपालय् शासन याःगु दु, उपिं नं नेवाः हे जुयावन । थीथी कालखण्डय् नेवाःतय्सं आपालं धर्म, संस्कृति, सम्पदाया विकास यानावन । नेवाःतय्सं मुख्य शासन नेपालमण्डल दुने च्वनाः यानावन । नेवाःतयसं शासन याःगु स्वनिगः दुने हे जक नेपाःया विश्वसम्पदा दुने दुथ्याःगु झिगू सम्पदा मध्यय् न्हयगू विश्वसम्पदा नेपाःगालय् दुने लाः । नेवाःतय्गु सभ्यता विकासयात विश्वं म्हसीकाः हे विश्वसम्पदा दुने दुथ्याकूगु खः । उलिजक मखु गुलि नं शासकत नेपाःगालय् दुहांवल थनयागु सभ्यता व विकास खनाः थन हे स्थायीरुपं च्वना छ्वयेगु यात । शासकत जकमखु नेपाःया थीथी थासं नेपाःगाः वयाः शिक्षा, स्वास्थ्य, लजगाः आदिया निम्तिं स्वनिगः दुहां वयेगु यात । उपिं आपाः धयाथें थन हे बसोबास याना छ्वयेगु जूगुलिं न्हापांनिसें बसोबास यानाच्वंपिं नेवाःत म्हो जुल । न्हापांनिसें बसोबास यानावयाच्वंपिं नेवाःतय्गु थःगु हे भाषा, साहित्य, संस्कृति जक मखु इतिहास हे दुपिं खः । थुमिगु भाषा नेपालभाषा खःसा, साहित्य नेपालभाषा साहित्य व नेवाः संस्कृति खः । गोपालवंशी नेवाः जूगुलिं उमिगु भाषा नेवाः भाषा हे खः । लिच्छवीपिंसं शासन याःबलय् थाय्थासय् संस्कृत भाषां अभिलेख तयेगु याःसां जनतातय्सं ल्हाइगु भाय् नेपालभाषा हे खः । उकिं लिच्छवीकालय् पलिस्था यानातःगु अभिलेखय् संस्कृत मखुगु खँग्वः जनतातय्गु भाषाया रुपय् दु । मल्लकाल वःबलय् नेपालभाषा राजभाषा, जनभाषा व प्रशासकीय भाषाया कथं नं जुल । मल्लकालय् नेपालभाषां सफू च्वयेगु, साहित्य सृजना यायेगु, अभिलेख च्वयेगु, थ्यासफू, घटनावली, वंशावली आदि च्वयेगु ज्या जुल । लिच्छवीकालय् संस्कृत भाषां ब्राम्ही लिपिया प्रयोग जूसां मल्लकालय् वयाः नेवाःतय्गु थी थी लिपि नं विकास जुल । भुजिंम्वः लिपि, प्रचलित नेपाल लिपिजक मखु रञ्जना लिपि व कुटाक्षरं च्वयेगु परंपरा जुल । मल्लकालय् नेवाःतय्गु भाषा, संस्कृतिनिसें कला कौसल आदिया चरम विकास जूगु कारण हे नेपाः इतिहासय् मल्लकालयात सुवर्णयुग धायेगु यानातःगु खस् । थ्वहे नेवाःतयगु सभ्यता खः, म्हसिका खः । शाह जुजुपिसं नेपाःगालय् नं शासन् यायेवं नेपालभाषा ह्रास जुजुं वन । पञ्चायतकालय् छगू भाषा, छगू जात, छगू धर्म, छगू भेषया दर्शनयात प्रोत्साहन ब्युस्येंलि नेपालभाषा बिस्तारं ह्रास जुयावंगु खः । अथे जूसां शैक्षिक क्षेत्र दुने नेपालभाषा उच्च शिक्षाकथं आई. ए. निसें माष्टर डिग्री व बिद्यावारिधीतक्क यायेगु जुल । राजनैतिक ह्यूपाःया नापनापं नेपालभाषायात बीगु स्थान पापां वनाच्वंगुली नेपाः लोकतान्त्रिक गणतन्त्र जुस्येंलि स्थानीय विषय व मातृभाषायात महत्व बियाः प्राथमिक तहया शिक्षाय् मांभाषां ब्वनेगु व्यवस्था जूगुलिं येँ महानगरपालिकाया मू बासी वा आदिवासी जाति नेवाःतय्गु बारे सयेका सीकाबीगुकथं नेपालभाषाया अध्ययन यायेगु जूगु खः ।
