ग्वय्या महत्व
प्रा. वज्रमुनि वज्राचार्यमतिना ल्याः१२ नेवाःत सांस्कृतिकरूपं अतिकं त:मिपिं ख: । नेवाःतय्गु म्हसीका धैगु हे इमिगु भाषा व संस्कृति खः । झी पुर्खापिं झीगु संस्कृतिया सर्जकपिं खः । जीवनयात गम्भीररूपं विचा:याना: तत्कालीन समाज व भूगोलयात ल्वय्कसंस्कृतिया निर्माण याना: सरल व आनन्दपूर्वक जीवनय् छ्यला: वंपिं अग्रजपिनिगु म्हसीका नं संस्कृती लुयावइ । संस्कृति धैगु समाज व जीवनयात ल्वय्क परिवर्तन जुजुंवनी । उकिं संस्कृतियात विद्वान्पिंसं खुसिनाप तुलना याय्गु या: । गथे खुसिं फोहरयात चुइकाः लःयात न्हयाबलें निर्मल यानातइ, अथे हे संस्कृति नं समाज व जीवनयात शुद्ध व निर्मल यानातइ । संस्कृति धैगु परिवर्तनशील तत्त्व खः । थौं झीसं संस्कृतियात बांलाक थुइके मफुगु कारणं पुर्खापिसं न्हापा यानावंगुयात हे संस्कृति ताय्काच्वना । वास्तवय् संस्कृति धैगु यथास्थिति मखु, परिवर्तन ख: । परम्परायात पुखूया रूपय तुलना याय्छिं । पुखू गनं न्ह्याय्गु निकासा मदुगुलिं फोहर जुया: नवइ । परम्परायात थौंया पुस्तां अनावश्यक थें तायकाच्वंगु दु । थुकियात निकास बिया: थौंया ई अनुल न्ह्याकेफत धाःसा हे जक संस्कृति जुइ । थुज्वःगु भावनायात थुइका: पुर्खापिसं त्व:तावंगु सांस्कृतिक धरोहर हे थौंया पुस्ताया लागी सम्पदा जूगु दु, देय्या हे सम्पत्ति जुगु दु । थुज्व:गु सांस्कृतिक क्रियाकलापपाखें झी पुर्खाया ख्वा:पा: लुया: वइ । थ्व हे सांस्कृतिक मूल्य मान्यताया कारणं नेपा: देय् छगुलिं हे खुल्ला संग्रहालयया रूपय् म्हसियाच्वंगु दु । संस्कृतिया अर्थयात स्वय्गु खःसां संस्कृतिया अर्थ शुद्धिकरण यायगु, दय्केगु, परिमार्जन यायगु, बांलाकेगु, जीवनयात छपला: न्हय:ने यंकेगु खः । परम्परागत क्रियाकलापयात थौंया ईकथं ल्वय्क ह्यूपा: हयगु हे संस्कृति ख: । संस्कृति हे नेवाः समाजया रीति खः, ईकथं ह्यूपा: हय्मफय्वं कुरीति जुयाबी । थुकिया अर्थ परम्परागत क्रियाकलापयात पूर्णरूपं हयूपाः हय्गु मखु, ईयात मल्वःगु, बांमला:गु तत्त्वयात परिमार्जन यानायंकेगु ख:। उकिं संस्कृती पुर्खाया अवशेष ल्यना: हे च्वनी । थुकिया अध्ययन अनुसन्धान मया:से छकल ह्यूपाः हय्गु कुत: जुल धाःसा सजीवता मदयाः निर्जीवता जक ल्यनाच्चनी । उकिं थुज्वःगु खँय् गम्भीर जुयाः सहलह याना: जक ह्यूपाः हय्मा: । संस्कृती छ्यलावयाच्वंगु वस्तु, सामान आदिं सांस्कृतिक जीवन दर्शनयात प्रतिनिधित्व यानाच्वंगु दु । छ्यलावंगु वा छ्यलाच्वंगु हरेक वस्तुया छगू छगू मूल्य मान्यता दु । थुजाःगु भावना अनुरूप प्रतिनिधित्व याका:च्वगु कारण हे संस्कृतिया जीवन त्यनाःच्वंगु ख: । थ्व हे क्रमय् झीगु संस्कृति वा सांस्कृतिकज्याखँय् छ्यलावयाच्वंगु वस्तु ग्वय्या बारे थन न्ह्यथने त्यना । ग्वय् झीसं जीवनय् खनाच्वंगु , छ्यलावयाच्वनागु, नयावयाच्वनागु वस्तु ख: ।ग्वय्यात नेवा:तय्गु सांस्कृतिक जीवनय् जन्मनिसें सीबलय्तक नं छ्यलावयाच्वनागु दु। ग्वचं सांस्कृतिक जीवनय् समर्पण व बिदाया दर्शनयात प्रतिनिधित्व यानाच्वंगु दु । जीवन संस्कार, धार्मिक, सामाजिक संस्कृती निमन्त्रणायात स्वीकार याय्गु, निमन्त्रणायात अस्वीकार याय्गु, विदा बीगु, स्वापू क्वातुकेगु ज्याखंय् ग्वय्यात छ्यलावयाच्वंगु दु । जीवन संस्कारयात हे छक: स्वय् । सुं मचा बुलकि उगु छेँया हामापिन्सं मचाबूम्ह मिसाया छेँज:पिन्त काय् वा म्ह्याय् छु बुल धैगु सुचं बीत सिचुपालु क्यंकेगु इलय् ग्वय्नाप जीफ्वः,इमू, चाकु तया: छम्ह सन्देशवाहकया ल्हातय् बियाछ्वइ । इपिं वस्तुयात खनेवं हे काय् बूगु ख: वा म्ह्याय् बूगु खः धैगु सीकाकाइ । काय् बूसा ग्वय्यात थपुइका:, म्हयाय् बूसा ग्वयूयात क्वपुइका: थुकिया सुचं बीगु याइ । थःछेँ खलकं नं उलि हे सामानत तया: लित बिया: छ्वयाहइ । थुकियात हे निमन्त्रणा छ्वयाह:गु। ताय्काः थःछेँ खलकं प्यन्हु वा खुन्हु दतकि मचा ब्यंकेगु आवश्यक सामानत ज्वरजाम। यानाः म्ह्याय्यात स्वःवय्गु याइ । अथे हे छुं नं संस्कारया ज्या याइगु इलय् धार्मिक जूसा सलिखय् ग्वय्नाप जाकि, ध्यबा तया: द्यःयात किसलि छाय्गु याइ । यदि व सामाजिक संस्कार ख:सा निमन्त्रणा स्वरूप आःजु, थकालिपिन्त प्यन्हु न्ह्यः हे किसली बीगु याइ । द्यःयात निमन्त्रणा बीमा:सा द्यःया न्ह्यःने तइसा थकालिपिंत निमन्त्रणा बीमा:सा थकालीयात ल्हातय् बिया: तुति भागियाना: वय्गु याइ । कय्तापुजा, इहि, जंकु आदिया संस्कारय् थधे याय्गु चलन दु । गुरु तया: याय्माःगु ज्या जूसा गुरुयात किसली फ्याय्गु याइ । आख: ब्वनेगु वा ज्ञान सय्केगु ज्याझ्व: जूसा गुरुया रूपय् मञ्जुश्रीयात नं किसली तय्गु याइ । थुकथं सुयात निमन्त्रणा याय्माःगु खः इपिं फुक्कसित थथे ग्वय् तया: निमन्त्रणा बीगु याइ । जीवन न्ह्याकेत याइगु इहिपा संस्कारय् ग्वय्याअझ त:धंगु महत्त्व दु । दकलय् न्हापां लमिया माध्यमं खं ल्हाकाः मिजंया लागी मिसा क्वःछीधुंकाः पक्का जुलकि मिजंपाखें मिसायाछेँय् झिगः ग्वय् तयाः बीयकेगु याइ । उगु ग्वय् मिसाया जःपिसं स्वीकार यातकि मिसामिजंया प्रस्ताव स्वीकार या:गु ताय्कीसा उगुदिनिसें मिसा मिजया परिवारयाम्ह जुइ । ग्वय् बीधुंकाः छुं जुयाः मिसा थःछेँय् सित धाःसा नं मिजंया परिवार वना: सीथनेमाःगु प्रावधान दु । अथे हे इहिपाया इलय् मिसायात मिजंया छेँय् हय्धुंका: थाय्भु चिपंथिका: मिजंया परिवारय् गुलि नं जःपिं दु इपिं फुक्कसिनं मिसाया ल्हातं ग्वय् काय्गु याइ । थुकिया अर्थ परिवारया फुक्क जःपिंसं मिसायात थःगु परिवारया दुज:कथं स्वीकार याःगु जुइ । मिसायात फुक्कसिनं स्वीकार याय् धुंकाः हाकन कुलदेवतायात न्हूम्ह दुज: परिचय बीगु ल्याखं दिगुपुजाखुन्हु किसली तयाः आगंद्य: वा कुलद्य:थाय् दुकाय्गु याइ । थुज्वःगु सांस्कृतिक मूल्य भारतया छुं छुं प्रान्तय् नं खनेदु । सुयात निमन्त्रणा बीमाःगु ख: उम्ह मनूयात ‘सुपारी बीगु’ धका: ग्वाःग्वय् बीगु याइ । अथे हे झीगु समाजय् नं धलं दनीवलय् मिसाया छेँया हामां मिजंयात ग्वाःग्वय् बीधुंकाः तिनि पालं याय्गु याइ । थुकिया अर्थ भाःतयात नं थुगु ज्या चित्तबुझे जू धैगुया संकेत ख: । बिदा बीगुलागी नं नेवाः संस्कृती ग्वय् छ्यलेगु याइ । इहिपाया इलय् मिसायात थःछेँपाखें बिदा बीबलय् फुक्क फुकीपिंके ग्वय् काय्गु याइ । दकलय् लिपा मां अबुपाखें ग्वय् कयाः बिदा काय्धुनेवं म्ह्याय्यात पितबीगु याइ । थुबलय् यदि फुकीपिंसं ग्वय् मकाःसे ग्वय्कालं छीगु यात धाःसा सदांया लागी परिवारया दुज:पाखें अलग जुइ । उकिं ज्या विशेषं वये मफुसां ग्वय् भाग ल्यंकेगु याइ । अथे हे मिजंया छेँय् नं मिजंया फुकीपिसं ग्वय् मका:से ग्वय्कालं छित कि सदांया लागी फुकीपाखें ब्यागलं जुइ । ग्वय्या माध्यमं सम्वन्ध क्वातुकेगु नं जुइ । इहिपाया इलय् मिजंया पाजुम्हं मिसाया पाजुयात ‘पाग्वय्’ क्यनेगु याइ । पा दुगु ग्वय्यात क्यनाः छिमि म्ह्याय्यात जिमिगु परिवारया दुज:या रूपय् स्वीकार यानागु दु धैगु सुचंकथं हे ग्वय् क्यनाः तासया कापतय् प्वःचिनाःलितहय्गु याइ । ग्वय् तज्यात वा ग्वय्यात वेवास्ता यात धाःसा सम्वन्धपाखें तापाःगु जुइ । यदि म्ह्याय्मचा मिजंया छेँय् वने धुकाः नं मिजं मयल वा पार काय्माल घाःसा न्हापा वियातःगु झिग: ग्वय् लित बियाः छेँय् लित हय्गु याइ । इहिपा जुइधुंका: मिजं सित घाःसा नं मिसायात मिजंया छेँपाखें लित हय्त वा हाकनं मेथाय् बियाछ्वय्गु लागी झिगः ग्वय् लित बिया: म्ह्याय्मचा फ्यानाहय्गु याइ । उलि जक मखु मिजं सीधुंकाः भाःतया छेँय् च्वनेफइगु अवस्था मदुसा मिसां हे मिजंया सीम्हय् झिग: ग्वय् तयाविल धाःसा नं मिजंपाखें सम्बन्ध विच्छेद जुइ । ग्वय् लित बीगुयात सम्वन्ध वा निमन्त्रणा अस्वीकार याय्गुकथं काइसा ग्वय् लःल्हानाःकाय्गुयात निमन्त्रणा वा सम्बन्ध स्वीकार याःगुकथं थुइकाः काय्गु याइ । उकिं इहिपाबलय् बियातःगु ग्वय्यात मां अबुपिंसं छुं हे मयाःसें सुरक्षित याना: तयातइ । उकिं हे मिसापिसं थः भाःत दत्तले ग्वय् तछ्याना:नय्मज्यू धैगु मान्यतां थाय्
वैष्णवधर्म
-उपप्रा वज्रमुनि वज्राचार्य नेपालय् वैष्णवधर्म नेपाःया पूर्व पश्चिमया पहाडि लागाय् ई.पू. पाखे वैष्णवमतं दकले न्हापां पलाः तःगु सीदु । बस्ती दुगु थासय् न्हापां पलाःतय् ग्यानाः लिक लिक पहाडि लागाय् दुहाँ वय् धुंकाःतिनि बस्ती दुगु थासय् दुहाँ वःगु खनेदु । पूर्वया कोशी अञ्चलया बराह लागाय् बराहया मूर्ति किराँत इलय् हे पलिस्था याय् धुंकगु खनेदु । थुगु हे इलय् वैष्णवत दुहाँ वल धैगु सीमदुसां भारतं वःपिं वैष्णवतय्सं दय्कूगु अनुमान यानातःगु दु । दामोदरपुर सिजःपतिइ गुप्त जुजु बन्धुगुप्तया पालय् रिभुपाल नायक धैम्ह मनुखं हिमालपाखे च्वंगु कोकामुख स्वामीया लागि जग्गा ब्यूगु न्ह्यथनातःगुलिं कोकामुख धैगु कोशीया बराह लागा जुइमाः धैगु अनुमान यानातःगु दु । ब्रम्हपुराण, बराहपुराणय नं कोकामुख स्वामीया प्रख्यात वैष्णव देगः दुगु खँ न्ह्यथनातःगु दु (रेग्मी, २०५८ः १५४) । वैष्णव मत नेपाः लागाय् दुत हय्त लिच्छवितय्गु तःधंगु ल्हाः दु । नेपाःया इतिहासकाल हे वैष्णव धर्मया अभिलेखपाखें शुरु जूगु खः । लिच्छवि जुजु मानदेवं चांगुनारायणया न्ह्योने थःत विष्णुया बहानया रुपय् गरुड पलिस्था यानाः अभिलेख तःगुपाखें मानदेवसिबें यक्व दँ न्ह्यो हे वैष्णव धर्म शुरु जुइ धुंकूगु सीदु । बंशावली, नेपाल संस्कृतिइ श्रीकृष्ण नेपाः वयाः बस्ती दय्कूगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । गुकिं नेपाः न्हापांनिसें हे वैष्णवतय् थाय् खः धैगु क्यनेत कुतः जूगु दु । गोपालराज बंशावलिइ हरिदत्त वर्मां इचंगुइ सिंह तःगु न्ह्यथनातःगु दु । हरिदत्तया शासनकाल धैगु ई.सं. २५० निसें ३०० तक खः धैगु खँ इतिहासकार जगदीशचन्द्र रेग्मी नेपालको धार्मिक इतिहास सफुतिइ न्ह्यथनातःगु दु । लिच्छविकालया अभिलेख, पुरातात्विक उत्खनन, मुद्रा, पुराण, साहित्यया आधारय् नेपालय् ई.पू. पाखे हे वैष्णव धर्म दुहाँ वय् धुंकूगु अर्थात् विकास जुइ धुंकल धैगु क्यं । लैनसिंह बाङ्गडेलं ई.सं. दोस्रो, तेस्राे शदीपाखेया विष्णुया मूर्तिया खँ न्ह्यथनातःगु दु । हाडिगांया उत्खननय् लुयावःगु कृ्ष्णया मूर्तियात ई. पू. न्हापांगु शदीया धाःगु दु । दकले न्हापां लुयावःगु मानदेवया अभिलेख चाँगुनारायणया हे वैष्णब अभिलेख खः। अथेहे मानदेवं तिलगंगा व लाजिम्पाटय् त्रिविक्रमया मूर्ति थःमां राज्यवतीया पुण्यया लागि तःगु सीदु । अथेहै मानदेवया पालय् मानदेवं चलेयाःगु धेवा मानाङ्कय् छथाय् भोगिनी व मेगु पाताय् लक्ष्मीया मूर्ति चिं दु । चाँगुया अभिलेखय् नं विष्णु स्तुतिगान दु । हाडिगांया सत्यनारायण गरुडस्तम्भय् ३४ श्लोकया वेदब्यासया स्तुत यानातःगु दु । थुकिं वेदब्यासयात नं विष्णुया अवतार कथं उगु इलय् पूजा याः धैगु सीदु । पाटनया खपिंछेँया अभिलेखय् याज्ञिक विप्रसेन भगवान वैशम्पायन (वेदब्यासया शिष्य) या पूजाया लागि वसन्तदेवं नं छुं जग्गा तःगु न्ह्यथनातःगु दु । वसन्तदेवया मेगु निगू अभिलेखय् चक्र व शंख शिलाया च्वय् कियातःगुपाखें वसन्तदेव वैष्णव धर्म माने याइम्ह जुजु खः धैगु सीदु । उम्ह जुजुं परमद्वैवत उपाधि कयातःगु दु । थुजागु उपाधि भारतय् वैष्णव धर्म माने याइपिन्सं काइगु उपाधि खः । गोपालराज वंशावलीइ भूमिगुप्तं धरणी वराह विष्णुया अवतार पलिस्था याःगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । अथेहे हाडिगांया चण्डोलया वराह मूर्तियात नं लिच्छविकालया कथं काइ । लिच्छविकालय् लुयावःगु अभिलेखया आधारं स्वय्गु खःसा मानदेव, शिवदेव, गणदेव आदिपिं वैष्णव धर्म माने याइपिं खः । लिच्छवि जुजुपिन्सं शैव धर्मयात प्रश्रय ब्यूसां नं वैष्णव धर्मयात नं उलि हे मान्यता ब्यूगु खनेदु । अंशुवर्मासिबें न्ह्याेया शिवदेव, गणदेवपिनिगु अभिलेखय् दकले च्वय् शंख, चक्र कियातःगु दु । शिवदेव पालय्या खुपाः शिलालेख वैष्णव नाप स्वापू दुगु खनेदु । अभिलेखया च्वय् वैष्णव नाप स्वापू दुगु लुयावःगु दुसा लेलेया अभिलेखय् अर्धचन्द्र दुगु चक्र, भगवत वासुदेव ब्राम्हण गोष्ठिक न्ह्यथनातःगु दु । अंशुवर्मा शैव खःसां ई.सं. ६०७ य् चाँगुनारायणया कवच जिर्ण जूगुलिं पुलांगु नमुना कथं दय्काः छाय्गु यात । अथेहे अंशुवर्माया हाडिगांया सम्वत् ३० या अभिलेखय् च्वय् शंख व चक्र कीगु यात । बुढानिलकण्ठया जलाशयन नारायणयात आर्थिक ग्वहालि यात । ध्रुवदेव व जिष्णुगुप्तया संयुक्त शासनकालया छिन्नमस्ताया अभिलेखय् च्वय् न्याया चित्र कियातःगु दु । येँया भैरब ढोखाय् नं शंख व चक्रया चित्र दु। बिष्णु गुप्तं बुढानिलकण्ठया जलाशयन वारायण व पशुपतिया उखे विष्णुया मूर्ति स्थापना याःगु दु । अभिलेखय् बराह जात्रा लिच्छविकालय् न्याय्काः वयाच्वंगु न्ह्यथनातःगु दु । शिवदेव द्वितीयया यल च्यासलया अभिलेखय् नारायण देगःया ब्यवस्थाया लागि गुथि तयाः वंगु दु । शिवदेवया हे पालय् यल मच्छिन्द्रनाथ देगःया लिक्क बलरामया मूर्ति पलिस्था जूगु दु । ई ७८३ या थौंकन्हय् वीर पुस्तकालयया विष्णुया मूर्तिया पादपीठ्य् लिच्छविलिपि दु । काठमाडौं उपत्यकाय् लुयावःगु अभिलेखया आधारय् वैष्णव धर्म लिच्छविकालय् तसकं च्वजाः धैगु सीदु । लिच्छविकालय् दय्कूगु चाँगुनारायणया त्रिविक्रमया मूर्ति, नरेन्द्रदेवया पालय्या अनुमान यानातःगु धुम्बाराहिया बराह मूर्ति, विष्णुगुप्तं पलिस्था याःगु बुढानिलकण्ठ्या जलाशयन मूर्ति आदि खनेदु । लिच्छविकाल धुंकाः मध्यकालय् नं वैष्णव मूर्ति यक्व खनेदु । मध्यकालया वि.सं. १११३ या चाँगुनारायणया अभिलेख न्हापांगु खः। अथेहे ने.सं. २८६ ख्वपया तिलमाधवया गरुडस्तम्भ, ने.सं. २९६ या चाँगु अभिलेखय् स्वर्गया कामना यानाः विष्णु पलिस्था याःगु व विष्णु पूजाया बारे न्ह्यथनातःगु दु । थुगु इलय् शैव अभिलेखसिबें यक्व म्होजक अभिलेख लुयावःगु खनेदु । अथेहै मल्लकालय् नं वैष्णव मूर्तित यक्व खनेदु । जयस्थिति मल्लयात असुर नारायण, लक्ष्मी नारायण, दैत्य नारायण, वीर नारायण धकाः धाय्गु याः। (Petech १९८४ः२०५)। ने.सं.५२८ ख्वप सूर्यमधि त्वाःया नारायण व मंगलाचरण यानाःतःगु धर्ममल्ल व ज्योतिर्मल्लयात दैत्यनारायणया उपाधि वियातःगु दु । यक्ष मल्ल थः मदुम्ह काय्या नामय् ने.सं. ५८८ई विष्णुया मूर्ति पलिस्था यात । लुभुया नारायण देगः, ख्वप दतात्रयया न्ह्योनेच्वंगु विष्णुया मूर्तित खनेदु । उपत्यका पिने नं पश्चिम १ नं नुवाकोटया ने.सं. ५६१ या अभिलेखपाखें नुवाकोटय् न्हापानिसें नारायणया देगः दुगु सीदुसा सोमवंशी शासक रिपुमल्लं थःत गरुड नारायण उपाधि कयातःगु व इष्ट द्यः नारां द्यः धैगु सीदु । नेपालया इतिहासय् वैष्णवया थाय् महत्वपूर्ण जू । गोपालराज वंशावली (३० ख) य् प्यम्ह नारांद्य पलिस्थाया खँ न्त्यथनातःगु दु । थुपि प्यम्ह नारां द्यः ंयोचङ्गु, येचङ्गु, वचङ्गु, श्रीचङ्गु ख: (वंशावली, ३० (ख): ३८) । थौंकन्हे चांगुनारायण, यलया विशंखुनारायण, येँया इचंगु नारायण व फर्पिङ्गया शिखर नारायण खः । नेवाः समुदाय दुने थुपिं प्यम्ह नारां द्यः सीक: वनेगु परम्परा दु । नारां द्यः सीकः वनेगु धका: अशोज पुन्हिनिसें सकिमना पुन्हितक वनेगु याना: वयाच्वंगु दु । अथेहे कोशीया वराह क्षेत्रय् नं तीर्थ यात्रा वनेगु चलन दु। विष्णुया थी थी अवतार गुगु इलय् संसारय् पापीत अप्व: जुया: वइ, उगु इलय् हे विष्णु नारायणं पृथ्वीया भार मदय्केगु लागि थी थी अवतार कायगु याइ । थुगु मान्यता कथं सत्य, त्रेता, द्वापर व कलियुगय् झिगू अवतार काःगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । न्या (मत्स्य) अवतार- कावले (कुर्म अवतार- फाँ (बराह) अवतार- नृसिंह अवतार – पुडके ब्राम्हण (वामन) अवतार – परशुराम अवतार – राम अवतार – कृष्ण अवतार बुद्ध अवतार – कल्की अवतार –
शाक्त धर्म
-उपप्रा वज्रमुनि वज्राचार्य म्हसीका शाक्त शक्तिपाखें वःगु खँग्वः खः । फुक्क विश्व ब्रम्हाण्ड शक्तिपाखें दुगु खः । शक्ति थ्व ब्रम्हाण्डया स्रष्टा खः । मेगु कथं धाय्गु खःसा विश्व ब्रम्हाण्डय् दुगु प्रकृतिया स्वभाब हे शक्ति खः । पृथ्वी वा धरतीया पूजापाखें हे मातृपूजाया उत्पत्ति जूगु खः । पुराण साहित्यय् विष्णुया तेपुचां ब्रम्हा सृष्टि जुल । विष्णुपाखें सृष्टि याःगु कारणं धर्मशास्त्रया ग्रन्थय् विष्णुयात ब्रम्हयोनी धकाः मिसा कोटीया द्यःया रुपय् कयातःगु दु । आदिमकालय् पितृसत्ताया प्रधान्यता दुसां नापनापं मातृपूजा नं यानाः वयाच्वंगु सीदु । अथेहे वैदिककालय् नं मिजं द्यःया यक्व पूजा याइगु जूसां द्यपिनिमां अदिति, दानवतय् मां दिती, उषा, सरस्वती, रात्री, बाक्, गायत्रीपिन्त नं पूजा यानाः वयाच्वंगु दु । शक्तिं दय्के नं फु स्यंके नं फु । शक्तियाके माया व प्रकृति सुलाच्वंगु दै । वहे मायाया कारणं मनूतय्सं थःत स्वतन्त्र व उपभोक्ता कथं कयाच्वनी । वास्तवय् प्रकृतिइ दुगु शक्तिया ज्ञान हे मोक्ष खः। खुसि वा लःया अन्तिम लक्ष्य समुद्रय् वनाः ल्वाकज्याय्गु थें हे शाक्ततय्सं ब्रम्हाण्डया शक्तियात म्हसीकेगु हे इमिगु लक्ष्य खः । उकिया लागि कर्म, पुनर्जन्मया सिद्धान्तयात नालाः कयाः पूजा, भक्ति, उपासना, मन्त्र आदि साधनायात बःकाय्गु याइ । विशेष यानाः उजागु शक्तिया रुपय् शैवतयसं पार्वती व पार्वतीया विविध रुप, वैष्णवतय्सं दूर्गा वा काली कथं काइ । हिन्दू धर्मशास्त्रय् शक्तिनाप स्वापू दुगु साहित्ययात तन्त्र धाय्गु चलन दु । ऋग्वेदया छगू ऋचाय् शक्तियात पृथ्वी धारण याइम्ह, स्वर्गय् च्वनीम्ह, विश्व धारण याइम्ह, भक्तपिनि जननी कथं कयातःगु दु । उपनिषदय् हेमावती उमा, महाभारतय् कृष्णया केहेँ, पुराणय चण्डी कथं शक्तियात कयातःगु दु । (बराल, २०५०ः ४४८) । शैव, वैष्णव, बौद्ध फुक्क धर्मय् शक्तिदेवीयात थःथः कथं ब्याख्या यानातःगु दु । शैवय् पार्वती वैष्णवय् लक्ष्मी, सरस्वती, बुद्धधर्मय् वज्रदेवी, वज्रवाराही, तारा आदि । हरेक वस्तुइ निगू तत्व दै । छगू शक्ति तत्व व चेतन तत्व । थ्व निगू तत्वया ज्ञान दय्वं हे मनूत मोक्ष प्राप्त जुइ । उकिं हरेक धर्मय् शाक्तदेवी नं पूजा यानाः वयाच्वंगु दै । थुकिया अलावा शक्ति वा मिसा द्यःयातजक आराधना व आस्था तयाः पूजा याइपिं छथ्व मनूयात हे शाक्त वा शाक्त सम्प्रदाय कथं काःगु खः । मिसायात शक्तिया संवाहकया रुपय् काइ । उकिं हरेक धर्मया दर्शनय् दुने ल्वापुया इलय् मिसा द्यःपिं उत्पत्ति यानाः युद्ध वा ततधंगु समस्यात ज्यंकेगु याइ । चेतना वा ज्ञान प्राप्त याय्त मिजं द्यःया आराधना व शक्ति प्राप्तया लागि मिसा द्यःया पूजा आराधना याइगु जुगुलिं मिसा द्यःया पूजायात तन्त्रया रुपय् कयातःगु खः । तनया अर्थ शरीर खः । म्ह वा शरीरय् बल वा शक्ति अप्वय्केगु लागि मिसा द्यःया आराधना यानाः वयाच्वंगु दु । नेपालय शाक्त धर्मया अवस्था नेपालय् प्राचीन इलंनिसें हे शाक्तधर्मया पूजा याय्गु चलन दु धैगु लैनसिंह बाङ्गडेलया दि अर्लि स्कल्पचर अफ नेपाल सफुतिइ न्ह्यथनातःपिं देवीया मूर्ति व चित्रपाखें सीकाः काय्फु । तिलौराकोटया ई.पू.या श्रीलक्ष्मी, द्वितीय शताब्दीया यल च्यासःया गजलक्ष्मी, द्वितीय शताब्दीया हाडिगांया श्रीलक्ष्मी, द्वितीय शताब्दीया हाडिगांया मातृका, मालिगांया तृतीय शताब्दीया मातृका, द्वितीय शताब्दीया हौगल बहालया मातृका, द्वितीय शताब्दीया हे बल्खुया कुमारी, वैष्णवी, बाराही, बंगलामुखीया मातृका आदि । अथेहे छैठौं शताब्दी न्ह्योया मातृका मूर्तित द्यौपाटन, कीर्तिपुर, पाटन, सुवाः हिटी, पाटन गणेश मन्दिर, दुँडाल देवी, कमलादी गणेश, भिन्छेवहाल, बालाजु आदि थासय् कुमारी, वैष्णवी, बाराही, महिषमर्दिनी, माहेश्वरी, हारती आदिया मूर्तित पलिस्था जुइ धुंकूगुपाखें नेपालय् शाक्त धर्म प्राचीन इलंनिसें हे दु धैगु सीदु । अथेहे लिच्छविकालिन अभिलेखय् मानदेवया ईया वि.सं. ५४६या अभिलेखय् भीमगुप्तया कलाः श्रीलवतीं भगवतीया पूजाया लागि गुथि तःगु व वि.सं.५६० या अभिलेखय् विजयस्वामीनीं नं भगवती विजयेश्वरीया पलिस्था याःगु न्ह्यथनातःगु दु । (रेग्मी, २०५८ः१८९-१९१) । अथेहे मल्लकालय् वयाः जयस्थिति मल्लं मानमानेश्वरीया परम भक्त धैगु सीदु । मल्लकालय् रुद्रदेवया पालय् हरिसिंहदेवं तलेजु देवी नेपालय् हःगु, मल्ल जुजुपिं तलेजु नाप पासा म्हितीगु आदि प्रसंगत मल्लकालिन नेपाःया इतिहासय् यक्व दु । मल्लकालय् शाक्त धर्म गुलि प्रख्यात धैगुया छगू दसू मनू कुमारीयात द्यःया रुपय् पलिस्था यानाः संस्कृति निर्माण यानाः आःतक न्ह्याकाः वयाच्वंगु व राजकाज नाप कुमारीया स्वापू दुगुपाखें स्पष्ट जू । शाक्त द्यःपिन्त मातृका धाय्गु याइसा नेपाः गालय् नेवाःतय्सं अजिमा द्यःया रुपय् काय्गु याः । शाक्त सम्प्रदायलय् सप्तमातृका, अष्टमातृका, नवदूर्गा , दशमहाविद्या नेपालय् तसकं नां दुपिं द्यःपिं खः । महेशया माहेश्वरी, इन्द्रया ऐन्द्री, ब्रम्हाया ब्रम्हायणी, बिष्णुया वैष्णवी, चण्डया चामुण्डा, कुमारया कौमारी, बराहया बाराही आदि सप्त मातृका दक्षिण भारतय् तकसं प्रचलित खःसा नेपालय् उकी महालक्ष्मी तनाः अष्टमातृका गण दय्काः पूजा याय्गु परम्परा मध्यकाल, मल्लकालय् खनेदु । सप्तमातृकाया पूजा याय्गु चलन लिच्छविकालय् दु धैगु कीर्तिपुरया बाघभैरबय् सप्तमातृका देवीया पलिस्था यानातःगु पाखें सीदु । अथेहे मल्लकालय् वयाः अष्टमातृका गणया प्याखं क्यनेगु, अष्टमातृका देवीया पलिस्था यानाः नगर दय्केगु याःगु खनेदु । गुणकामदेवं च्यागू कुनय् अष्टमातृका देवी पलिस्था यानाः खड्ग आकारय् कान्तिपुर नगर दय्कूगु न्ह्यथनातःगु दु । उम्ह च्याम्ह रक्षक देवीयात नेवाःतय्सं अजिमा द्यः (नगर सुरक्षित याइपिं द्यः) या रुपय् नांतय्गु याःगु दु । पासिक्व अजिमा (ब्रम्हायणी) तीनथाना पाठशाला ल्यूने च्वंम्ह, लुंगरि अजिमा (माहेश्वरी) सिंहदरवारया न्ह्यानेपाखे च्वंम्ह, फिब्व अजिमा (कौमारी) आर्मि हेडक्वाटरय् च्वंम्ह, नै अजिमा (वैष्णबी) पचली च्वंम्ह, कंगः अजिमा (बाराही) विष्णुमती खुसि सिथयच्वंम्ह, लुति अजिमा (इन्द्रायणी) विष्णुमतीया उत्तरपाखे च्वंम्ह, थँबही / साम्हा अजिमा (चामुण्डा) थँबहि च्वंम्ह व चन्द्रलखु अजिमा (महालक्ष्मी) नाराहिटी दरवार दुनेच्वंम्ह (जुजु, ११२०ः३८) थुपिं तान्त्रिक वा शाक्त देवीपिन्सं नगरयात सुरक्षित याकाः तःगु दु । उतर लिच्छविकालय् जुजु आनन्ददेव प्रथमं गांया गां दुगु ख्वप नगर दय्कूगु इलय् नं दे वा नगर रक्षकया रुपय् दकले दथुइ त्रिपुरासुन्दरीयात पलिस्था यानाः च्याम्ह मेपिं मातृकादेवी चाःहीकाः दय्केगु यात । (मुनकर्मी, ११२८ः४६) । अष्टमातृकाय् त्रिपुरासुन्दरीयात तनाः नवदूर्गा गण दयकेगु यात । थुगु हे नवदूर्गा गणया प्याखं ख्वपय् तसकं प्रचार जू । गुगु प्याखंयात ख्वपय् इकुँ प्याखं धाय्गु याइ । अथेहे दश महाविद्या, पन्ध्रसिद्धि विद्या, चौवीस मातृका गण कथं नं कयातःगु दु । दश महाविद्या धकाः काली, तारा, छिन्नमस्ता, षोड्शी, भूवनेश्वरी, त्रिपूरभैरबी, धुमावती, बंगलामुखी, मातंगी व कमलायात काइ । (मुनकर्मी, ११२८ः७३) । यलय् कमलायात सिद्धिलक्ष्मीया रुपय् पूजा याइ । थुपिं दश महाविद्याया कालीया जक हे मेमेगु नांया कथं पलिस्था यानातःगु यक्व दु । गुम्ह थाय्या नामं नं नां छुनाःतःगु दु । गथेकि- गुह्येकाली (देवपतन), सिद्धिकाली (सिकाली खोकना), श्वेतकाली (नरदेवी), भद्रकाली (भक्तपुर व कान्तिपुर), रक्तकाली (यँ टंगल), दन्तकाली (धरान), श्वेतकाली (यल टंगाल), सिद्धिकाली (चैनपुर), कंकाली (विष्णुमती सिथय्) (मिश्र, २०५४ः१९) पलिस्था यानातःगु दु । ललितपुर शहर नं ललिता देवी अर्थात् कला वा सौन्दर्यया देवीया नामं हे नीस्वनातःगु खः । मिसा द्यःपिन्के शक्ति दैगु कारणं देश रक्षा याय्गु लागि, शरीर रक्षा याय्गु लागि, काय् वाक् चितय् बल तय्गु लागि शाक्त द्यःया पूजा, स्थापना, उपासना यानाः वयाच्वंगु दु । नेपाःगाः दुने तन्त्रया प्रभाब लाय् धुंकाः मिजंसिबें नं मिसा द्यःयाा पूजा उपासना यक्व यानाः वयाच्वंगु खनेदु । नेपाःया लुम्बिनी, तिलौराकोट, बन्जराही, कपिलवस्तुया
शैव धर्म
-उपप्रा वज्रमुनि वज्राचार्य म्हसीका शैवधर्म दकले पुलांगु धर्म खः । ऋग्वेदय् शिवयात असूर, शत्रुवाचकया रुपय् कयातःगु दुसा, रुद्रया रुप॑ जक म्हसीका च्वंगु दु । शिवयात अनार्यतय् द्यःकथं कयातःगु दु । उकिं हे शिवया मूर्ति नाङ्गा, विभूति बुलाः तःम्ह, सर्प हिना:तःम्ह, धुँया छ्यंगु न्ययातःम्ह, जटा हिनाःतःम्ह, डमरु व त्रिशुल ज्वनाः, भूत, प्रेत, पिशाचयात सहचर दय्का: जङ्गल चा: हिला: जुइम्ह कथं ब्वयातःगु दु । उकिं हे आर्यवादि विष्णुतय्सँ शिवयात गवलें हे बांलागु मिखां मस्व: । शैवतय्त तसकं आलोचना याना: शिवलिङ्ग पूजा याइपिं, शिश्नपूजक धका: हेला याना: तःगु दु । शिवं महादेवयात विवाह या:वंगु इलय् नं थःगु गोत्र धाय्मफु । पार्वती विवाह या:वंगु इलय् नं भूत, प्रेतत ब्वना: प्याख हुया: वंगुलिं ससलय् नं शिवयात बांलागु दृष्टिं मस्व: । उकिं दक्षप्रजापतिं याःगु होमय् थः भातयात या:गु अपमान स: याय् मफया सतीं होमय् अग्निदाह यात । उकिया लिच्वः कथं देवासूर संग्राम जुल । शिव विजय जुल । गुकिया कारणं शिवयात देवयज्ञभाग विया: ब्राम्हणपिन्सं ब्रम्हा व विष्णुयात थें हे सम्मान विल । लिपा ऋग्वेद च्वय् धुंकाः रुद्राध्याय (यजुर्वेद) धका: च्वय्गु यात । (पोखरेल, २०४०:४६) । वयां लिपा बुलुँहुँ रुद्र शंकर, शिव, महादेवया रुपय् नालाकाय्गु यात । शिव हिमवत्खण्ड वा फुक्क भरतखण्डया दकले पुलांम्ह द्यः ख: । पाश्चात्य देशय् नं शिवलिङ्गया पूजा उपासनाया परम्परा तसकं पुलांगु खनेदु । रोम व युनानय् प्रियपस व फल्लुसया नामं शिवलिङ्ग पूजा याइगु खः । मिश्रवासीपिन्सं नं शिव व पार्वतीया पूजा याइसा थुपिं देबासीपिन्सं फागुण महिनाय् बसन्तोत्सवबलय् शिवलिङ्ग पूजा याइ । चीन जापान साहित्यय् नं शिवलिङ्गया वर्णन दु । अमेरिका खण्डया ब्राजिलय् नं शिर्वालङ्ग लुयावःगु दु । फ्रान्स, यूरोपया देशय् गिरिजाघर, धार्मिक थाय्, म्यूजियम आदि थासय् लिङ्ग थें जाःगु ल्वंया स्मारक तयातःगु दु । भारत चीन, वर्मा, थाइल्याण्ड, कम्बोडिया, फिलिपाइन देशय् ईशा पूर्वय् हिन्दू सभ्यताया विकास नापनापं लिङ्गोपासना याय्गु नं प्रचलन दु। प्यगू वेद व रुद्राध्यायय् न्ह्यथनात कथं शिव उपासना महाभारतकालसिबें द्वछि दँ न्ह्यो हे प्रचलनय् दुगु न्ह्यथनात:गु दु । ब्राम्हण, आरण्यक, उपनिषदय् नं शिवोपासनाया खँ न्ह्यथनात:गु दु । वाल्मीकि रामायणया उतरकाण्डय् रावणया प्रसंगय् रावण गन गन वन अन अन शिवलिङ्ग ज्वना:ज्वीगु खँ न्ह्यथनात:गु दु । (भण्डारी, २०४२: १-७) । फुक्क धैथें पुराणय् शिवलिङ्ग खँ न्ह्यथनातःगु दु । नेपालय् शैवधर्म नेपा:या इतिहास ई.सं. ४६४ या चांगुनारायणया मानदेवया विजयस्तम्भ वा शिलाभिलेखं शुरु जुल । लिच्छविकालया इलय् करीब २५० शिला अभिलेख लुयावल । गुकिया आधारय् लिच्छविकालया धार्मिक, राजनैतिक, सामाजिक, आर्थिक इतिहास शुरु जुल । तर गोपालराज वंशावली कथं नेपा:या राजनैतिक इतिहास गोपालवबंशपाखें शुरु जूगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । उगु वंशावली ने.सं. ५०९ पाखे च्व:गु ख: । उकिसं गोपालराज वंशावलीया न्ह्योने १७ पौ तनाच्वंगु दु। थुगु ग्रन्थयात गुलि विश्वास याय्गु ? अथेख:सां मेगु प्रमाणित आधार लुया: मवतले थुकीयात हे इतिहासकारपिन्सं प्रमाण कथं ब्वय्णु याना: वयाच्वंगु दु । प्रमाणित इतिहाससिबें न्ह्योया वंशावली, पुराण, साहित्य व पुरातात्विक अवशेषया आधारं लुयावःगु खँयात प्राचीन वा प्राग: ऐतिहासिक कथं काय्गु याइ । थुजागु हे साहित्यिक व पुरातात्विक अवशेषपाखें लुयाव:गु प्राचीन धार्मिक इतिहासयात स्वय्बलय् नेपाल भूमिइ मेगु धर्म हनेसिबें न्हापा शैव धर्म माने याइपिनिगु भूमि खः धैगु सीदु । ग्रन्थय् वर्णन जुया: च्वं कथं सा लहीपिनि पुचः मध्ये छम्ह ग्वालाया सां न्ह्याबलें छगू हे थासय् दुरु न्ह्याकीगु जुगुलिं उगु थासय् छु दु धैगु स्वय्त म्हूगु इलय् पशुपतीया ज्योतिं भष्म जुया: सीगु व उगु थासय् पशुपती नाथ उत्पत्ति जूगु प्रसंग न्ह्यथनात:गु दु । अथेहे शिव व पार्वती मृग व मृगणी जुया: श्लेषमानतक वनय् वया: म्हितः वैगु क्रिडास्थलया रुपय् कयातःगु दु। शिवयात कैलाश वा हिमालया पुत्र व पार्वतीयात पर्वतया म्ह्याय्या रुपय् नेपालया प्रसंगय् नेपालपाखें हे उत्पन्न जूपिं कथं न्ह्यथनात:गु दु । अथेहे दक्षप्रजापतिं होम याःगु इलय् थ: भातयात ब्वना-पौ मब्यूसे अपमान याःगुलिं होमय् क्वब्वाना; अग्निदाह या:गु इलय् शिवं सतीया लाश कुवियाः जूगु इलय् सतीया गुह्य कुतुंवंगु थाय्या रुपय् गुह्येश्वरी स्थापना जूगु प्रसंगया आधारय् नेपाल शैवभूमिया रुपय् परिचित व नेपा:या प्राचीन धर्मया रुपय् प्रमाणित जू । अथेहे नेपालया छगू वंश किराँततय् कूल द्य: कथं महाद्य:यात कयातःगु दु । थुपिं किराँतीत थौंकन्हय् नेपा:या पूर्वय् च्वनीपिं राइ, लिम्बूपिं ख: धैगु इतिहासकारपिन्सं धयाच्वंगु दु । मानदेवया चाँगु अभिलेखय् नं मानदेवया अबु धर्मदेव मदयधुंकाः पूर्वया सामन्तपिं स्वतन्त्र जुइत्यंगु इलय् नं पूर्वया किराँतीपिन्त थःगु नियन्त्रणय् काःगु खँ न्ह्यथनात:गु दु । उकिं शैवधर्म नेपाःया प्राचीन धर्म ख: धैगु सीदु । लिच्छविकालय् शैवधर्म मानदेवं शासन याःगु इलय् शैवधर्म नाप स्वापू दुगु न्हय्पाः शिलाभिलेख लुयावःगु दु । उकिया आधारय् लिच्छविकालय् शैवधर्मया अवस्था म्हसीकेफु । दकले न्हापांगु लाजिम्पाटया नरवर्मां तया: वंगु ई. ४६६ या शिवलिङ्ग ख: । अथेहे रत्नसंघ नांयाम्ह छम्ह ब्यक्ति तयावंगु ई. ४७७ या द्यौपाटनया शिवलिङ्ग, मेगु मानदेवया कलाः क्षेम सुन्दरीं तःगु लाजिम्पाट धाैबीचौरया शिवलिङ्गया जलहरीया अभिलेख खः: । टुकुचाया बुँइ लानाच्वंगु मानदेवया मेम्ह कला: गुणवतीं त:गु शिवलिङ्ग, मानदेवया महारानी भोगिनीपाखेंया म्ह्याय् विजयवतीं तःगु विजेश्वर नांया पशुपतिया सूर्यघाटया अभिलेख, मानदेब थःम्हं हे त:गु बुढानिलकण्ठया शिवलिङ्ग अभिलेख, मानेश्वर, धारेश्वर नांया अंशुवर्माया हाँडीगांया अभिलेख थुपिँ शिवलिङ्गत नं मानदेवया पालय् हे दयावंगु धैगु अनुमान यानातःगु दु (वज्राचार्य, २०२६: २५५-५८)। तर मानदेवया इलय्तक अभिलेखय् गनं शैवधर्म धका: खँग्व: न्ह्यथनातःगु मदु, शिवलिङ्गया प्रसंग जक दु । उकिं शैव सम्प्रदाय थुगु इलय्तक दुहाँ मवःनी धैगु सीदु । मानदेवंनिसें अंशुवर्माया इलय्तक निपाः अभिलेख आभिरीया पशुपतिया शिवलिङ्ग अभिलेख व पशुपति मृगस्थलीया नाथेश्वर अभिलेख लुयावःगु दु । वयां लिपा शिवदेव प्रथमया ई ५९८ या खोपासी अभिलेखय् अंशुवर्मायात शिवया भक्त धकाः न्ह्यथनातःगु दु । शिवदेवपाखें लिच्छवि राज्य थःगु ल्हाःतय् काय् धुंका: अंशुवर्माया पालंनिसें शैवधर्मयात राजआश्रय विइगु जुल । थःगु नांया न्ह्योने “ भगवत्पशुपतिभट्टारकपादानुगृहीत” उपाधि काय्गु यात । थ्व उपाधि अंशुवर्मा धुंका:या जुजुपिं जिष्णुगुप्त, बिष्णुगुप्त नरेन्द्रदेव, शिवदेव द्वितीय, जयदेव द्वितीयतक नं कायम हे जुल । अंशुवर्माया हाँडिगांया अभिलेखय् मेगु धर्मयात थें हे पशुपति, रामेश्वर, धारेश्वर, मानेश्वर, पर्वतेश्वर, कैलाशेश्वरयात अनुदान विइगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । अंशुवर्माया ई. ६०८ साँगाया अभिलेखय् शिवया स्तुतियाना: मंगलाचरण च्वयातःगु दुसा मेमेगु अभिलेखय् नं दकले च्वय् द्व: च्वयाः अभिलेख तयातःगु दु । ई. ६१५ द्यौपाटनया अभिलेखय् पशुपती लागाय् दुगु शैव द्य: देग:या ब्यवस्थापन याय्गु लागि नियम ब्यवस्था याःगु खँ न्ह्यथनात:गु दु । अंशुवर्माया केँहे भोगदेवी थ: भात शूरसेनया नामं शूरभोगेश्वर भोगदेवीया म्ह्याय् अंशुवर्माया भिन्चा भाग्यदेवीं लडितमहेश्वर पलिस्था याःगु अभिलेख दु । अंशुवर्माया अभिलेखय् हे शैलाशकूट भवन न्ह्यथनात:गु दु । अंशुवर्मा धुंकाःया जिष्णुगुप्तया संयुक्त शासनय् नं निपा: शैव अभिलेख लुयावःगु दु । उगु अभिलेखय् मुण्डश्रृंखलिक पाशुपत सम्प्रदायया खँ न्ह्यथनातःगु दु । नरेन्द्रदेवया ई. ६४५ कैलाशया शिवलिङ्गय् दानपाशुपत व दानश्रृंकलिक पाशुपत सम्प्रदाय न्ह्यथनातःगु दु । शिवदेव द्वितीयया बलम्बु अभिलेखय् पशुपतिइ कुसा छाय्गु व जात्रा
स्वां नां (Flowers)
स्रोत : facebook तथा online image
नेवाः लजगाः
१.सुइकाः २.सार्की ३.ल्वंहकःमी ४.अजि ५.वःकःमी ६.च्यामखलः ७.साझुवा ८.म्ह्य ९ भुतुसुवा १०.भरिं ११.बञ्जा १२.फाेगिं १३.पाे १४.पुं १५.सापू १६.नाय १७.नकःमी १८.कउ १९.नउ २०.थकःमी २१ तलसिं २२.तमाे २३.डकःमी २४ ज्यामी २५.छिपा २६.चिकंबञ्जा २७.गुभाजू २८.कुलू २९.कसाः ३०.सिंकःमी ३१.भलीं ३२.लमी ३३.च्यः ३४.धाैबञ्जा ३५ फबञ्जा ३६.पिवा ३७.लूँकःमी
