शाक्त धर्म
-उपप्रा वज्रमुनि वज्राचार्य म्हसीका शाक्त शक्तिपाखें वःगु खँग्वः खः । फुक्क विश्व ब्रम्हाण्ड शक्तिपाखें दुगु खः । शक्ति थ्व ब्रम्हाण्डया स्रष्टा खः । मेगु कथं धाय्गु खःसा विश्व ब्रम्हाण्डय् दुगु प्रकृतिया स्वभाब हे शक्ति खः । पृथ्वी वा धरतीया पूजापाखें हे मातृपूजाया उत्पत्ति जूगु खः । पुराण साहित्यय् विष्णुया तेपुचां ब्रम्हा सृष्टि जुल । विष्णुपाखें सृष्टि याःगु कारणं धर्मशास्त्रया ग्रन्थय् विष्णुयात ब्रम्हयोनी धकाः मिसा कोटीया द्यःया रुपय् कयातःगु दु । आदिमकालय् पितृसत्ताया प्रधान्यता दुसां नापनापं मातृपूजा नं यानाः वयाच्वंगु सीदु । अथेहे वैदिककालय् नं मिजं द्यःया यक्व पूजा याइगु जूसां द्यपिनिमां अदिति, दानवतय् मां दिती, उषा, सरस्वती, रात्री, बाक्, गायत्रीपिन्त नं पूजा यानाः वयाच्वंगु दु । शक्तिं दय्के नं फु स्यंके नं फु । शक्तियाके माया व प्रकृति सुलाच्वंगु दै । वहे मायाया कारणं मनूतय्सं थःत स्वतन्त्र व उपभोक्ता कथं कयाच्वनी । वास्तवय् प्रकृतिइ दुगु शक्तिया ज्ञान हे मोक्ष खः। खुसि वा लःया अन्तिम लक्ष्य समुद्रय् वनाः ल्वाकज्याय्गु थें हे शाक्ततय्सं ब्रम्हाण्डया शक्तियात म्हसीकेगु हे इमिगु लक्ष्य खः । उकिया लागि कर्म, पुनर्जन्मया सिद्धान्तयात नालाः कयाः पूजा, भक्ति, उपासना, मन्त्र आदि साधनायात बःकाय्गु याइ । विशेष यानाः उजागु शक्तिया रुपय् शैवतयसं पार्वती व पार्वतीया विविध रुप, वैष्णवतय्सं दूर्गा वा काली कथं काइ । हिन्दू धर्मशास्त्रय् शक्तिनाप स्वापू दुगु साहित्ययात तन्त्र धाय्गु चलन दु । ऋग्वेदया छगू ऋचाय् शक्तियात पृथ्वी धारण याइम्ह, स्वर्गय् च्वनीम्ह, विश्व धारण याइम्ह, भक्तपिनि जननी कथं कयातःगु दु । उपनिषदय् हेमावती उमा, महाभारतय् कृष्णया केहेँ, पुराणय चण्डी कथं शक्तियात कयातःगु दु । (बराल, २०५०ः ४४८) । शैव, वैष्णव, बौद्ध फुक्क धर्मय् शक्तिदेवीयात थःथः कथं ब्याख्या यानातःगु दु । शैवय् पार्वती वैष्णवय् लक्ष्मी, सरस्वती, बुद्धधर्मय् वज्रदेवी, वज्रवाराही, तारा आदि । हरेक वस्तुइ निगू तत्व दै । छगू शक्ति तत्व व चेतन तत्व । थ्व निगू तत्वया ज्ञान दय्वं हे मनूत मोक्ष प्राप्त जुइ । उकिं हरेक धर्मय् शाक्तदेवी नं पूजा यानाः वयाच्वंगु दै । थुकिया अलावा शक्ति वा मिसा द्यःयातजक आराधना व आस्था तयाः पूजा याइपिं छथ्व मनूयात हे शाक्त वा शाक्त सम्प्रदाय कथं काःगु खः । मिसायात शक्तिया संवाहकया रुपय् काइ । उकिं हरेक धर्मया दर्शनय् दुने ल्वापुया इलय् मिसा द्यःपिं उत्पत्ति यानाः युद्ध वा ततधंगु समस्यात ज्यंकेगु याइ । चेतना वा ज्ञान प्राप्त याय्त मिजं द्यःया आराधना व शक्ति प्राप्तया लागि मिसा द्यःया पूजा आराधना याइगु जुगुलिं मिसा द्यःया पूजायात तन्त्रया रुपय् कयातःगु खः । तनया अर्थ शरीर खः । म्ह वा शरीरय् बल वा शक्ति अप्वय्केगु लागि मिसा द्यःया आराधना यानाः वयाच्वंगु दु । नेपालय शाक्त धर्मया अवस्था नेपालय् प्राचीन इलंनिसें हे शाक्तधर्मया पूजा याय्गु चलन दु धैगु लैनसिंह बाङ्गडेलया दि अर्लि स्कल्पचर अफ नेपाल सफुतिइ न्ह्यथनातःपिं देवीया मूर्ति व चित्रपाखें सीकाः काय्फु । तिलौराकोटया ई.पू.या श्रीलक्ष्मी, द्वितीय शताब्दीया यल च्यासःया गजलक्ष्मी, द्वितीय शताब्दीया हाडिगांया श्रीलक्ष्मी, द्वितीय शताब्दीया हाडिगांया मातृका, मालिगांया तृतीय शताब्दीया मातृका, द्वितीय शताब्दीया हौगल बहालया मातृका, द्वितीय शताब्दीया हे बल्खुया कुमारी, वैष्णवी, बाराही, बंगलामुखीया मातृका आदि । अथेहे छैठौं शताब्दी न्ह्योया मातृका मूर्तित द्यौपाटन, कीर्तिपुर, पाटन, सुवाः हिटी, पाटन गणेश मन्दिर, दुँडाल देवी, कमलादी गणेश, भिन्छेवहाल, बालाजु आदि थासय् कुमारी, वैष्णवी, बाराही, महिषमर्दिनी, माहेश्वरी, हारती आदिया मूर्तित पलिस्था जुइ धुंकूगुपाखें नेपालय् शाक्त धर्म प्राचीन इलंनिसें हे दु धैगु सीदु । अथेहे लिच्छविकालिन अभिलेखय् मानदेवया ईया वि.सं. ५४६या अभिलेखय् भीमगुप्तया कलाः श्रीलवतीं भगवतीया पूजाया लागि गुथि तःगु व वि.सं.५६० या अभिलेखय् विजयस्वामीनीं नं भगवती विजयेश्वरीया पलिस्था याःगु न्ह्यथनातःगु दु । (रेग्मी, २०५८ः१८९-१९१) । अथेहे मल्लकालय् वयाः जयस्थिति मल्लं मानमानेश्वरीया परम भक्त धैगु सीदु । मल्लकालय् रुद्रदेवया पालय् हरिसिंहदेवं तलेजु देवी नेपालय् हःगु, मल्ल जुजुपिं तलेजु नाप पासा म्हितीगु आदि प्रसंगत मल्लकालिन नेपाःया इतिहासय् यक्व दु । मल्लकालय् शाक्त धर्म गुलि प्रख्यात धैगुया छगू दसू मनू कुमारीयात द्यःया रुपय् पलिस्था यानाः संस्कृति निर्माण यानाः आःतक न्ह्याकाः वयाच्वंगु व राजकाज नाप कुमारीया स्वापू दुगुपाखें स्पष्ट जू । शाक्त द्यःपिन्त मातृका धाय्गु याइसा नेपाः गालय् नेवाःतय्सं अजिमा द्यःया रुपय् काय्गु याः । शाक्त सम्प्रदायलय् सप्तमातृका, अष्टमातृका, नवदूर्गा , दशमहाविद्या नेपालय् तसकं नां दुपिं द्यःपिं खः । महेशया माहेश्वरी, इन्द्रया ऐन्द्री, ब्रम्हाया ब्रम्हायणी, बिष्णुया वैष्णवी, चण्डया चामुण्डा, कुमारया कौमारी, बराहया बाराही आदि सप्त मातृका दक्षिण भारतय् तकसं प्रचलित खःसा नेपालय् उकी महालक्ष्मी तनाः अष्टमातृका गण दय्काः पूजा याय्गु परम्परा मध्यकाल, मल्लकालय् खनेदु । सप्तमातृकाया पूजा याय्गु चलन लिच्छविकालय् दु धैगु कीर्तिपुरया बाघभैरबय् सप्तमातृका देवीया पलिस्था यानातःगु पाखें सीदु । अथेहे मल्लकालय् वयाः अष्टमातृका गणया प्याखं क्यनेगु, अष्टमातृका देवीया पलिस्था यानाः नगर दय्केगु याःगु खनेदु । गुणकामदेवं च्यागू कुनय् अष्टमातृका देवी पलिस्था यानाः खड्ग आकारय् कान्तिपुर नगर दय्कूगु न्ह्यथनातःगु दु । उम्ह च्याम्ह रक्षक देवीयात नेवाःतय्सं अजिमा द्यः (नगर सुरक्षित याइपिं द्यः) या रुपय् नांतय्गु याःगु दु । पासिक्व अजिमा (ब्रम्हायणी) तीनथाना पाठशाला ल्यूने च्वंम्ह, लुंगरि अजिमा (माहेश्वरी) सिंहदरवारया न्ह्यानेपाखे च्वंम्ह, फिब्व अजिमा (कौमारी) आर्मि हेडक्वाटरय् च्वंम्ह, नै अजिमा (वैष्णबी) पचली च्वंम्ह, कंगः अजिमा (बाराही) विष्णुमती खुसि सिथयच्वंम्ह, लुति अजिमा (इन्द्रायणी) विष्णुमतीया उत्तरपाखे च्वंम्ह, थँबही / साम्हा अजिमा (चामुण्डा) थँबहि च्वंम्ह व चन्द्रलखु अजिमा (महालक्ष्मी) नाराहिटी दरवार दुनेच्वंम्ह (जुजु, ११२०ः३८) थुपिं तान्त्रिक वा शाक्त देवीपिन्सं नगरयात सुरक्षित याकाः तःगु दु । उतर लिच्छविकालय् जुजु आनन्ददेव प्रथमं गांया गां दुगु ख्वप नगर दय्कूगु इलय् नं दे वा नगर रक्षकया रुपय् दकले दथुइ त्रिपुरासुन्दरीयात पलिस्था यानाः च्याम्ह मेपिं मातृकादेवी चाःहीकाः दय्केगु यात । (मुनकर्मी, ११२८ः४६) । अष्टमातृकाय् त्रिपुरासुन्दरीयात तनाः नवदूर्गा गण दयकेगु यात । थुगु हे नवदूर्गा गणया प्याखं ख्वपय् तसकं प्रचार जू । गुगु प्याखंयात ख्वपय् इकुँ प्याखं धाय्गु याइ । अथेहे दश महाविद्या, पन्ध्रसिद्धि विद्या, चौवीस मातृका गण कथं नं कयातःगु दु । दश महाविद्या धकाः काली, तारा, छिन्नमस्ता, षोड्शी, भूवनेश्वरी, त्रिपूरभैरबी, धुमावती, बंगलामुखी, मातंगी व कमलायात काइ । (मुनकर्मी, ११२८ः७३) । यलय् कमलायात सिद्धिलक्ष्मीया रुपय् पूजा याइ । थुपिं दश महाविद्याया कालीया जक हे मेमेगु नांया कथं पलिस्था यानातःगु यक्व दु । गुम्ह थाय्या नामं नं नां छुनाःतःगु दु । गथेकि- गुह्येकाली (देवपतन), सिद्धिकाली (सिकाली खोकना), श्वेतकाली (नरदेवी), भद्रकाली (भक्तपुर व कान्तिपुर), रक्तकाली (यँ टंगल), दन्तकाली (धरान), श्वेतकाली (यल टंगाल), सिद्धिकाली (चैनपुर), कंकाली (विष्णुमती सिथय्) (मिश्र, २०५४ः१९) पलिस्था यानातःगु दु । ललितपुर शहर नं ललिता देवी अर्थात् कला वा सौन्दर्यया देवीया नामं हे नीस्वनातःगु खः । मिसा द्यःपिन्के शक्ति दैगु कारणं देश रक्षा याय्गु लागि, शरीर रक्षा याय्गु लागि, काय् वाक् चितय् बल तय्गु लागि शाक्त द्यःया पूजा, स्थापना, उपासना यानाः वयाच्वंगु दु । नेपाःगाः दुने तन्त्रया प्रभाब लाय् धुंकाः मिजंसिबें नं मिसा द्यःयाा पूजा उपासना यक्व यानाः वयाच्वंगु खनेदु । नेपाःया लुम्बिनी, तिलौराकोट, बन्जराही, कपिलवस्तुया
शैव धर्म
-उपप्रा वज्रमुनि वज्राचार्य म्हसीका शैवधर्म दकले पुलांगु धर्म खः । ऋग्वेदय् शिवयात असूर, शत्रुवाचकया रुपय् कयातःगु दुसा, रुद्रया रुप॑ जक म्हसीका च्वंगु दु । शिवयात अनार्यतय् द्यःकथं कयातःगु दु । उकिं हे शिवया मूर्ति नाङ्गा, विभूति बुलाः तःम्ह, सर्प हिना:तःम्ह, धुँया छ्यंगु न्ययातःम्ह, जटा हिनाःतःम्ह, डमरु व त्रिशुल ज्वनाः, भूत, प्रेत, पिशाचयात सहचर दय्का: जङ्गल चा: हिला: जुइम्ह कथं ब्वयातःगु दु । उकिं हे आर्यवादि विष्णुतय्सँ शिवयात गवलें हे बांलागु मिखां मस्व: । शैवतय्त तसकं आलोचना याना: शिवलिङ्ग पूजा याइपिं, शिश्नपूजक धका: हेला याना: तःगु दु । शिवं महादेवयात विवाह या:वंगु इलय् नं थःगु गोत्र धाय्मफु । पार्वती विवाह या:वंगु इलय् नं भूत, प्रेतत ब्वना: प्याख हुया: वंगुलिं ससलय् नं शिवयात बांलागु दृष्टिं मस्व: । उकिं दक्षप्रजापतिं याःगु होमय् थः भातयात या:गु अपमान स: याय् मफया सतीं होमय् अग्निदाह यात । उकिया लिच्वः कथं देवासूर संग्राम जुल । शिव विजय जुल । गुकिया कारणं शिवयात देवयज्ञभाग विया: ब्राम्हणपिन्सं ब्रम्हा व विष्णुयात थें हे सम्मान विल । लिपा ऋग्वेद च्वय् धुंकाः रुद्राध्याय (यजुर्वेद) धका: च्वय्गु यात । (पोखरेल, २०४०:४६) । वयां लिपा बुलुँहुँ रुद्र शंकर, शिव, महादेवया रुपय् नालाकाय्गु यात । शिव हिमवत्खण्ड वा फुक्क भरतखण्डया दकले पुलांम्ह द्यः ख: । पाश्चात्य देशय् नं शिवलिङ्गया पूजा उपासनाया परम्परा तसकं पुलांगु खनेदु । रोम व युनानय् प्रियपस व फल्लुसया नामं शिवलिङ्ग पूजा याइगु खः । मिश्रवासीपिन्सं नं शिव व पार्वतीया पूजा याइसा थुपिं देबासीपिन्सं फागुण महिनाय् बसन्तोत्सवबलय् शिवलिङ्ग पूजा याइ । चीन जापान साहित्यय् नं शिवलिङ्गया वर्णन दु । अमेरिका खण्डया ब्राजिलय् नं शिर्वालङ्ग लुयावःगु दु । फ्रान्स, यूरोपया देशय् गिरिजाघर, धार्मिक थाय्, म्यूजियम आदि थासय् लिङ्ग थें जाःगु ल्वंया स्मारक तयातःगु दु । भारत चीन, वर्मा, थाइल्याण्ड, कम्बोडिया, फिलिपाइन देशय् ईशा पूर्वय् हिन्दू सभ्यताया विकास नापनापं लिङ्गोपासना याय्गु नं प्रचलन दु। प्यगू वेद व रुद्राध्यायय् न्ह्यथनात कथं शिव उपासना महाभारतकालसिबें द्वछि दँ न्ह्यो हे प्रचलनय् दुगु न्ह्यथनात:गु दु । ब्राम्हण, आरण्यक, उपनिषदय् नं शिवोपासनाया खँ न्ह्यथनात:गु दु । वाल्मीकि रामायणया उतरकाण्डय् रावणया प्रसंगय् रावण गन गन वन अन अन शिवलिङ्ग ज्वना:ज्वीगु खँ न्ह्यथनात:गु दु । (भण्डारी, २०४२: १-७) । फुक्क धैथें पुराणय् शिवलिङ्ग खँ न्ह्यथनातःगु दु । नेपालय् शैवधर्म नेपा:या इतिहास ई.सं. ४६४ या चांगुनारायणया मानदेवया विजयस्तम्भ वा शिलाभिलेखं शुरु जुल । लिच्छविकालया इलय् करीब २५० शिला अभिलेख लुयावल । गुकिया आधारय् लिच्छविकालया धार्मिक, राजनैतिक, सामाजिक, आर्थिक इतिहास शुरु जुल । तर गोपालराज वंशावली कथं नेपा:या राजनैतिक इतिहास गोपालवबंशपाखें शुरु जूगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । उगु वंशावली ने.सं. ५०९ पाखे च्व:गु ख: । उकिसं गोपालराज वंशावलीया न्ह्योने १७ पौ तनाच्वंगु दु। थुगु ग्रन्थयात गुलि विश्वास याय्गु ? अथेख:सां मेगु प्रमाणित आधार लुया: मवतले थुकीयात हे इतिहासकारपिन्सं प्रमाण कथं ब्वय्णु याना: वयाच्वंगु दु । प्रमाणित इतिहाससिबें न्ह्योया वंशावली, पुराण, साहित्य व पुरातात्विक अवशेषया आधारं लुयावःगु खँयात प्राचीन वा प्राग: ऐतिहासिक कथं काय्गु याइ । थुजागु हे साहित्यिक व पुरातात्विक अवशेषपाखें लुयाव:गु प्राचीन धार्मिक इतिहासयात स्वय्बलय् नेपाल भूमिइ मेगु धर्म हनेसिबें न्हापा शैव धर्म माने याइपिनिगु भूमि खः धैगु सीदु । ग्रन्थय् वर्णन जुया: च्वं कथं सा लहीपिनि पुचः मध्ये छम्ह ग्वालाया सां न्ह्याबलें छगू हे थासय् दुरु न्ह्याकीगु जुगुलिं उगु थासय् छु दु धैगु स्वय्त म्हूगु इलय् पशुपतीया ज्योतिं भष्म जुया: सीगु व उगु थासय् पशुपती नाथ उत्पत्ति जूगु प्रसंग न्ह्यथनात:गु दु । अथेहे शिव व पार्वती मृग व मृगणी जुया: श्लेषमानतक वनय् वया: म्हितः वैगु क्रिडास्थलया रुपय् कयातःगु दु। शिवयात कैलाश वा हिमालया पुत्र व पार्वतीयात पर्वतया म्ह्याय्या रुपय् नेपालया प्रसंगय् नेपालपाखें हे उत्पन्न जूपिं कथं न्ह्यथनात:गु दु । अथेहे दक्षप्रजापतिं होम याःगु इलय् थ: भातयात ब्वना-पौ मब्यूसे अपमान याःगुलिं होमय् क्वब्वाना; अग्निदाह या:गु इलय् शिवं सतीया लाश कुवियाः जूगु इलय् सतीया गुह्य कुतुंवंगु थाय्या रुपय् गुह्येश्वरी स्थापना जूगु प्रसंगया आधारय् नेपाल शैवभूमिया रुपय् परिचित व नेपा:या प्राचीन धर्मया रुपय् प्रमाणित जू । अथेहे नेपालया छगू वंश किराँततय् कूल द्य: कथं महाद्य:यात कयातःगु दु । थुपिं किराँतीत थौंकन्हय् नेपा:या पूर्वय् च्वनीपिं राइ, लिम्बूपिं ख: धैगु इतिहासकारपिन्सं धयाच्वंगु दु । मानदेवया चाँगु अभिलेखय् नं मानदेवया अबु धर्मदेव मदयधुंकाः पूर्वया सामन्तपिं स्वतन्त्र जुइत्यंगु इलय् नं पूर्वया किराँतीपिन्त थःगु नियन्त्रणय् काःगु खँ न्ह्यथनात:गु दु । उकिं शैवधर्म नेपाःया प्राचीन धर्म ख: धैगु सीदु । लिच्छविकालय् शैवधर्म मानदेवं शासन याःगु इलय् शैवधर्म नाप स्वापू दुगु न्हय्पाः शिलाभिलेख लुयावःगु दु । उकिया आधारय् लिच्छविकालय् शैवधर्मया अवस्था म्हसीकेफु । दकले न्हापांगु लाजिम्पाटया नरवर्मां तया: वंगु ई. ४६६ या शिवलिङ्ग ख: । अथेहे रत्नसंघ नांयाम्ह छम्ह ब्यक्ति तयावंगु ई. ४७७ या द्यौपाटनया शिवलिङ्ग, मेगु मानदेवया कलाः क्षेम सुन्दरीं तःगु लाजिम्पाट धाैबीचौरया शिवलिङ्गया जलहरीया अभिलेख खः: । टुकुचाया बुँइ लानाच्वंगु मानदेवया मेम्ह कला: गुणवतीं त:गु शिवलिङ्ग, मानदेवया महारानी भोगिनीपाखेंया म्ह्याय् विजयवतीं तःगु विजेश्वर नांया पशुपतिया सूर्यघाटया अभिलेख, मानदेब थःम्हं हे त:गु बुढानिलकण्ठया शिवलिङ्ग अभिलेख, मानेश्वर, धारेश्वर नांया अंशुवर्माया हाँडीगांया अभिलेख थुपिँ शिवलिङ्गत नं मानदेवया पालय् हे दयावंगु धैगु अनुमान यानातःगु दु (वज्राचार्य, २०२६: २५५-५८)। तर मानदेवया इलय्तक अभिलेखय् गनं शैवधर्म धका: खँग्व: न्ह्यथनातःगु मदु, शिवलिङ्गया प्रसंग जक दु । उकिं शैव सम्प्रदाय थुगु इलय्तक दुहाँ मवःनी धैगु सीदु । मानदेवंनिसें अंशुवर्माया इलय्तक निपाः अभिलेख आभिरीया पशुपतिया शिवलिङ्ग अभिलेख व पशुपति मृगस्थलीया नाथेश्वर अभिलेख लुयावःगु दु । वयां लिपा शिवदेव प्रथमया ई ५९८ या खोपासी अभिलेखय् अंशुवर्मायात शिवया भक्त धकाः न्ह्यथनातःगु दु । शिवदेवपाखें लिच्छवि राज्य थःगु ल्हाःतय् काय् धुंका: अंशुवर्माया पालंनिसें शैवधर्मयात राजआश्रय विइगु जुल । थःगु नांया न्ह्योने “ भगवत्पशुपतिभट्टारकपादानुगृहीत” उपाधि काय्गु यात । थ्व उपाधि अंशुवर्मा धुंका:या जुजुपिं जिष्णुगुप्त, बिष्णुगुप्त नरेन्द्रदेव, शिवदेव द्वितीय, जयदेव द्वितीयतक नं कायम हे जुल । अंशुवर्माया हाँडिगांया अभिलेखय् मेगु धर्मयात थें हे पशुपति, रामेश्वर, धारेश्वर, मानेश्वर, पर्वतेश्वर, कैलाशेश्वरयात अनुदान विइगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । अंशुवर्माया ई. ६०८ साँगाया अभिलेखय् शिवया स्तुतियाना: मंगलाचरण च्वयातःगु दुसा मेमेगु अभिलेखय् नं दकले च्वय् द्व: च्वयाः अभिलेख तयातःगु दु । ई. ६१५ द्यौपाटनया अभिलेखय् पशुपती लागाय् दुगु शैव द्य: देग:या ब्यवस्थापन याय्गु लागि नियम ब्यवस्था याःगु खँ न्ह्यथनात:गु दु । अंशुवर्माया केँहे भोगदेवी थ: भात शूरसेनया नामं शूरभोगेश्वर भोगदेवीया म्ह्याय् अंशुवर्माया भिन्चा भाग्यदेवीं लडितमहेश्वर पलिस्था याःगु अभिलेख दु । अंशुवर्माया अभिलेखय् हे शैलाशकूट भवन न्ह्यथनात:गु दु । अंशुवर्मा धुंकाःया जिष्णुगुप्तया संयुक्त शासनय् नं निपा: शैव अभिलेख लुयावःगु दु । उगु अभिलेखय् मुण्डश्रृंखलिक पाशुपत सम्प्रदायया खँ न्ह्यथनातःगु दु । नरेन्द्रदेवया ई. ६४५ कैलाशया शिवलिङ्गय् दानपाशुपत व दानश्रृंकलिक पाशुपत सम्प्रदाय न्ह्यथनातःगु दु । शिवदेव द्वितीयया बलम्बु अभिलेखय् पशुपतिइ कुसा छाय्गु व जात्रा
स्वां नां (Flowers)
स्रोत : facebook तथा online image
नेवाः लजगाः
१.सुइकाः २.सार्की ३.ल्वंहकःमी ४.अजि ५.वःकःमी ६.च्यामखलः ७.साझुवा ८.म्ह्य ९ भुतुसुवा १०.भरिं ११.बञ्जा १२.फाेगिं १३.पाे १४.पुं १५.सापू १६.नाय १७.नकःमी १८.कउ १९.नउ २०.थकःमी २१ तलसिं २२.तमाे २३.डकःमी २४ ज्यामी २५.छिपा २६.चिकंबञ्जा २७.गुभाजू २८.कुलू २९.कसाः ३०.सिंकःमी ३१.भलीं ३२.लमी ३३.च्यः ३४.धाैबञ्जा ३५ फबञ्जा ३६.पिवा ३७.लूँकःमी
गुता बूब:
गुंपुन्हि
डा.चुन्दा वज्राचार्य डा.बालगाेपाल श्रेष्ठ डा.चुन्दा वज्राचार्य गुंपुन्हि गुंलाथ्व पुन्हिकुन्हुया दिंयात नेवा: समाजं गुंपुन्हि धकाः हनावयाच्वंगु दु । श्रावणशुक्ल पूर्णिमाया दिंकुन्हु हनीगु थ्व नखः नेवाः समाजय् गुन्हु यंक हनीगु खः। गुलाथ्व पुन्हि अर्थात श्रावणशुक्ल पूर्णिमा निसें गुंलागाः अष्टमी अर्थात भाद्रकृष्ण अष्टमीकुन्हुतक कूल गुन्हु यंक हनीगु नखः जूगुलिं थ्ब नख:यात गुंपुन्हि धाःगु ख: । नेवाःतय्सं हनेगु याना वयाच्वंगु तःत:हाकगु नखः मध्यय् थ्व छगू नख: नं खः । विशेष याना: धार्मिक व व्यंगात्मक कंथं हना: वयाच्वंगु थ्व नखः मनाेरञ्जनात्मक नख: नं खः । बुँज्या याइपिनि बुँइ वा पी धुंकाः वा लये मत्यःनीगु इलय् दथुइ लाक ला:गु थ्व नख: लिमला: फमला: म्हया म्ह मजुइक सिनाज्या याना: सिधयेका: हनिगु थ्व नखः छगू कथं ज्या झासु फिना: न्ह्याइपुक नं हनेगु या: । थ्व नख:यात जनै पूर्णिमा नं धायेगु याः । थ्व पुन्हिकुन्हु म्हय् जनै ची मा:पिसं दछियंक चिनात:गु जनै हिलिगु दिं खः । गुरूपिसं मन्त्र साधना याना: भय पाखें रक्षा जुइकथं म्हासुगु काेखा क्वखायेका बीगु खः । थथे म्हासुगु काय् मन्त्र साधना याना: जनै दयेकीपिं गुरूपिं व जनै क्वखाइपिंसं सँ खाना: म्व:ल्हुया: सुचिनिचि याना: जनै धारणा याइगु खः । अथे तुं ब्रम्हूतय्सं म्हासुगु काय् रक्षा मन्त्र दुथ्याका मिजंपिन्त जूसा जवगु ल्हातय् मिसापिन्त जूसा देय्पागु ल्हातय् जनै नं थ्व हे दिनय् चिकाबीगु ख: । थथे जनै चीगु दिन जूगुलिं हे थ्व दिंयात जनै पूर्णिमा धका: धायेगु या:गु खः । थथे जनै पुर्णिमाकुन्हु च्यूगु जनै लक्ष्मीपुजाकुन्हु त्वःताः साया न्हिपनय् चित घा:सा थः सीइबलय् थःगु आत्मायात बैतरणी खुसि छिनाः अ:पुक स्वर्ग थ्यंकः वने फै धैगु परम्परागत धारणा दु । गुंपुन्हि अर्थात थ्व दिंयात ऋषितर्पणी धकाः नं धायेगु या । छाय्धा:सा थ्व दिंकुन्हु तागाधारीपिसं सप्त ऋषिपिनिगु नामय् तर्पण बीगु जूगुलिं थ्व दिंयात ऋषितर्षणी धका: धायेगु या:गु खः । तर्पण बीत तागाधारीपिसं छन्हु न्ह्यः हे सँ चाना: लुसि ध्यनाः पञ्चगव्य कयाः शुद्ध यानाः वैदिक विधि कथं ऋषितय्त तर्पण बिया: अनं लिपा वैदिक मन्त्र ब्वना: पवित्रगु जनै न्हापां ब्रम्हूयात चिकाः अनं लिपा थःम्हं चीगु चलन दु। नेवाः समाजय् गुंगूयात विशेष महत्व ब्युगु खनेदु । गथेकि नवग्रह, नवरत्न धाये थें तुं गुता बीबः, गुता बूबः धकाः नं धायेगु प्रचलन दु । गुंपुन्हि नं थज्याःगु हे महत्वं जा:गु नख: ख: । थ्व नख:कुन्हु विशेष याना: गुता बूबःया क्वाति दायेकाः छुचुंमह्रि छुनाः द्यःपिन्त पुज्याना: परिवार मुना: गुता बूबःया क्वाति दायेका: त्वनेगु चलन दु । गुम्ह गुम्हसियां गुता बूबलय् ममःचा क्वाति क्वफाना: ग्वाराचा नयेगु, गुम्हसिया गुता बूबलय् छुचुंमह्रि चिचिपाक दयेकाः क्वफाना: गुता बूबलय् ग्वाराचा दयेका: नयेगु चलन दु । विशेष याना: थ्वकुन्हु नयेगु गुता बूबः, चुछुंमह्रि, लैंचा घाँय् तरकारी खः । थ्व नखःकुन्हु खालि गुता बूबः क्वाति जक त्वनीगु मखु । थ्व न्हिछिया दुने गुजु वस: पुनाः, गुक्व: पिहां वनाः गुंगु थासय् बहिद्यः स्वयेगु,. गुक्वः तक नयेगु नं चलन दु | गुक्वःतक नयेबलय् गुताजि नसा हे नयेगु चलन दु । थथे जूगुलिं हे गुताजि बूबःया क्वाति हे छथासं तया: क्वाति दायेका: नयेगु प्रचलनय् वःगु जुइमा: । गुता बूब: धायेबलय् खास यानाः १. माय् २.मुस्या ३.तग्वः कय्गु ४.चिग्व: कय्गु ५.चाना ६.ग्वःमू ७.भुति ८.पःमाय् ९.सिम्पु बूबलय् थ्व हे धकाः ला मदु अथे जूसा नं गुता थरिया बूब: तया: दयेकीगु चलन दु । गुम्हं गुम्हंसिनं मस्यां, बकुला:, थीथीया सिम्पु, चानाय् नं तग्व:गु चाना, चिग्व:गु चाना, तुयुगु चाना, आदि याना: गुता खाकेगु चलन नं दु । क्वाति विशेष यानाः ला नं तया: दायेका: त्वनेगु चलन दु । गुता बूबःयात ल्वाकछ्याना: गुंपुन्हि प्यन्हु न्ह्यः माःफ्वयाबी । माःबुल धायेवं क्वातियात ल:स्वयंकाः धकिइ तयाबी । उकिइ फोहर वनी धकाः त्वपुयाः वयात प्यन्हु लिपा गुंपुन्हिकुन्हु बूबःलय् चुलि नापं वये धुंकूगु जुइ । थथे चुलि ह्वःगु क्वातियात गुंपुन्हि ज:छि हे क्वाति दयेकाः नयेगु याइपिं नं दु। छुचुंया परिकार गुंपुन्हिकुन्हु मेगु मुख्यगु नसा धयागु छुचुंमह्रि ख: । छुचुंयात सुखामह्रि, पुरी, ममःचा, ग्वाराचा, थुक्पा आदिया परिकार दयेकाः नयेगु चलन दु । जा नयेबलय् गथे जा केँ निगुलिं मजिमगा:गु खः, अथे तुं छुचुं व गुता बूबःया क्वाति न खः । लैँचा घाँय् थ्व इलय् विशेष याना: खने दैगु लैंचा घाँय् खः । थ्वकुन्हु लैंचा धाँय्या तरकारी नयेगु चलन दु । धार्मिक रूपं गुंपुन्हि भगवान बुद्धया जीवनी च्वयात:गु ललितविस्तरय् बौद्ध वचन धका:न्ह्यथना त:गुलिइ थ्व पुन्हियात श्री गौतम बुद्ध भगवान काममारयात त्याका:सम्यक जुया बिज्या:गु दिं धकाः उल्लेख यानात:गु दु । थ्बकुन्हु हे यमराजं यमलोकय् च्वंपि धर्मात्मापिंत षडक्षरी लोकेश्वरया रूप दर्शन बियाः धर्माेपदेश याना बिज्याःगु खः । थ्व हे खं याना:गुंपुन्हि ज्वःछि च्यान्हुतक बहालय्, बहिलय्, बहिद्यः, पौभा: व मेमेपिं द्यःपिं ब्वयातयेगु व बाजं थाना:, पाठ याना: नं धर्मया ज्या यानाः चाःह्यू जुइगु थिति दुगु खः । अथे जुगुलिं गुंपुन्हिकुन्हु गुक्वः नया: गुजु पुनाः गुथाय् बहिद्य: स्व:वनेगु परम्परा दु । थ्व पुन्हिकुन्हुनिसें गुंपुन्हि ज्व:छि बाहाः बहिलय् बहिद्य: ब्वइगु जुगुलिं गुंला बाजं थाना: बाहाः बहिलय् बहिद्यः स्व:वनेगु धकाः वनेगु चलन दु । गुंपुन्हिकुन्हु क्वाति मनाः वा दायेकाः छुचुंमह्रि नापं तया: द्य:द्यः पिन्त पूजा याना:, छागेगु परम्परा दु । द्यःयात छाना: जक छेँय् च्वंपिसं नयेगु चलन दु । डा.बालगाेपाल श्रेष्ठ गुंपुन्हि गुन्हुतक हनिगुलिं गुन्हि पुन्हियात गुन्हि पुन्हिया दिंकथं कयातगु दु । थो नख पुन्हि कुन्हु शुरू जुया कृष्णाष्टमी कुन्हु कोचाइ । सकोय गुन्हि पुन्हिया झोलय थुकथंया गतिविधि याइ । १. न्हापांगु दिं मणिचुड पुखुलिसें मणिलिङ्गेश्वर महाद्योथाय मेला जुइ, महाद्योया पुजालिसें जात्रा जुइ । ब्रन्हुतयसं जोना हिलिइ, सायात नकिइ , क्वाति तोनिइ । २.सापारु कुन्हु गुंगू हिति, गुंगू गुफा, गुंगू बहा व गुंगू पुखु सिक वनिइ, सीपिनिगु लुमन्तिइ साया छोइ । ३.सापारु कन्हय कुन्हु दुतिया खुन्हु तांतांधिसिं प्याखं केनिइ । ४.बंमनु पिहांवइ, डुङ्गा प्याखं व मेमेगु प्याखं केनिइ । ५.नरसिंह यात्रा जुइ । ६.वा पिज्या प्याखं केनिइ । ७.कृष्णाष्टमी, कृष्ण जात्रा जुइ । १. न्हापांगु दिं गुन्हि पुन्हि पुन्हि कुन्हु थनया मनुत सिलु (गोसाइकुण्ड), पांचपोखरी थज्यागु महाद्योया तीर्थय वनिइ । थो फुक्क धार्मिकस्थल ५,००० गू मीटर मल्याक तजागु थासय लानाचोंगु दुसा अन थेनेत निन्हु मल्याक न्यासि वनेमा । सकोय चोंपिं मनुत पुन्हिया पेन्हु न्ह्यो हे एकादशी कुन्हु उखेपाखे वनिइ । अन तक वने मफुपिं मणिचुड पहाडय दुगु मणिचुड पुखु वा मणिलिङ्गेश्वरय वनिइ । थुकुंन्हु सकोयापिं जक मजुसें सोनिगया थीथी थासं नं भक्तजनत अन वनिगु चलन दु । हिन्दू लिसें बौद्ध धर्मावलम्बीतयगु महत्वपूर्णगु धार्मिक स्थल मणिचुड पुखुलिइ थुकुन्हु मोल्हुइगु चलन दु । हिन्दूतयसं महाद्यवं गोसाइकुण्ड वनेगु झोलय लंय लागु थासय विश्राम कायेगु थायया रूपय मणिचुड दह निर्माण यागु धका धाइसा बौद्धतयसं बुद्धं मणिचुडया रूपय हाकनं
