ल्हाःतुती लां च्वय्गु चलन
रोजी श्रेष्ठ झीसं न्हापा न्हापा अप्पो धयाथें तता-केहेपिन्सं ल्हा: तुती सूर्दः, चन्द्रमा, ‘झंग:पन्छि,स्वां, सिमा, सिमाह:, सिमाकचा आदि थीथी कथंया बांबांला:गु बुट्टात वाउँक वचुक च्वयातइगु खनावइच्वनागु ख: । अझ गुलिं गुलिं मिजंतयसं नं च्वकेगु या: । थुकियात भीथाय् लां च्वकेगु अथवा लां च्वयात:गु घायगु चलन दु । अथेहे पिनेपिने तराईपाखे, थुकियात (गोडना गोडाइ) घाइ । न्हापा न्हापा ला झीथाय् विशेष यानाः नेवाःतता-केहेंपिनि थ्व छगू कथंया फेशन थेंहे जुयाच्वंगु ख: । तर थौंकन्हय् ज्यापुनी तता व तताःजुपिन्सं जक थथे थःगु ल्हाःतुति व विशेष यानाः पिलाक्वय् लां च्वयातःगु झीसं खनाच्चना । मेमेपि नेवाःनीतयसं थथे च्वय्गु मयाय् धुंकल । तराईपाखे व इण्डियापाखे धाःसा थ्व चलनया व्यापकता दहे दनि । थ्व चलन गथे गुकथं जुयावल धयागु खँय् परापूर्वकालय् जगत्जननीदेबी पार्वती दक्कले न्हापां च्व चलन दयकूगु धयागु छगू बाखं प्रचलित जुयाच्वंगु दु । देबी पार्वतीया लय्ताः वइबले नं तस्सक हे लय्ताइगु व तं वलकि नं मिखां हे छुँ मखनीगु प्रलयकारी जुइगु स्वभाव झी सकसिनं बाखनय् न्यनातइगु हे दु । अथेहे छन्हु देवी पार्वती छु जुया: खः तस्सक हे लयतानाच्वंगु दिन जुल । वनविहार याना: कैलाशपर्वतय् लिहां बिज्या:म्ह महादेव देवी पार्वती लय्तानाच्वंगु खना: महाद्य: थः न लय्ताल । देवी पार्वती लय्तागुया रहस्य मस्यूसां पार्वती लय्ताइगुलिं है जगत्या नं कल्याण जुइगु जुया: देवी पार्वतीयात फक्व नं अप्पो लय्तायकेगु मन तुना: महादेव सदां थ: नापसं तुं च्वनीपि देवगणतय्त सःता थथै आज्ञा यानाविज्यात – देबी पार्वती लयतानाच्वंगु खना: जितः नं तस्सक लयता:वल । देवी पार्वतीयात अझ लय्ताय्के फुसा जगतया तःधंगु कल्याण जुइ । अयजुया: देवी पार्वतीयात अप्पाे लय्तायकेत थन छगू तःधंगु लय्ता:भ्वय्या आयोजन याय्माल । स्वंगू लोकया नं देवदेवी, अप्सरा, वाद्यवादक सकसितं ब्वनाः हर्षोलासया वातावरण दय्की । महाद्य:या आज्ञा न्यना: देवगणत नं अतिकं लय्लय्ताया: न्हापां कैलाशपर्वतयात स्वर्गलोक स्वया: नं बालाक झःझ: धायकल । अन स्वंगू लोकया सकल देवदेवी व अप्सरागणत दक्वसिथासं खवर थ्यंकल । चयप्यता मिष्ठान्न भोजन व बांबाला:गु भिभिंगु आपालं आपाल न्हून्हूगु फलफूलया नं व्यवस्था यात । अनेक कथंया धूप दीप च्याका: सम्पूर्ण कैलाशपर्वत सुगन्धित जुइकल । देवाधिदेव महाद्य:या निम्तो जूगुलिं सकल देवदेवी छम्ह थे छम्ह बांबाला:गु तिसा वस: पुनाः झ:झ: धायका: थ्यंकवल । वखुनु दिनय् कैलाशपर्वत अमरावती स्वया: नं झःझः धाल । देवदेवीगणत सकसित स्वयं महाद्य: पार्वती हे लसकुस यानाः आशन ग्रृहण याकल । स्वंगू लोकयां सकल देवदेवीगणत भेला जुइवं अन गीत-संगीत व नृत्य शुरु जुल । गुम्हं भजन कीर्तनय मगन जुल, गुम्हं अप्सरातय्गु प्याखं स्वय्गुली मगन जुल । गुम्हं थःथवय् खँ ल्हाय्गुली व्यस्त जुल, गुम्हं नयत्वनेगुली भुले जुल । थुकथं न्ह्यैपुगु वातावरणय् कैलाशपर्वत गुंजायमान जुयाच्चन । आखिरय् थ:थ:गु आश्रमय् लिहांवनेगु इच्छा मजूइक मजुइक नं ई यक्व वनेधुकूलि ज्वलिंज्व: देवदेवीत छथ्व: निथ्वः याना: लिहां वनेगु क्रम शुरु जुल । उगु लसताय् गोण्ड देवता नं उपस्थित जुयाच्वंगु जुल । यक्व लिबाय् धुंकूगुलिं गोण्ड देवता नं थःगु आश्रमय् लिहां बनेत गाेण्डदेवीयात पियाच्वंगु जुल । तर गोण्डदेवी मेमेपिं देवीतलिसे उगुंथुगु खँ ल्हायुगुली व्यस्त जुयाच्वंगु जुया गोण्डदेव थःत पियाच्वंगु वं सिहेमसिल । गोण्डदेवी थःपाखे स्वःसा बनेनु धकाः इशारा याय् धका; गोण्डदेवं स्वया: नं च्वंगु ख: । स:ते ला धाःसा नं सांगीतिक वातावरणय् खलल वइगु जुया: सःते न॑ मछिन । सुयातं सःतके छ्वय् धाय्त नं सकलें थःथ:गु ध्यानय् मस्त जुयाच्वंगुलिं सुयातं धाय् नं मछिन । आखिरय् थ: हे बना: ब्वनाहय्माल धका: देवीपिं सकले मुना: खँ ल्हानाच्वथाय् हुलय् वना: थ: देवीयात गोण्डदेवं ल्यूने व्बहलय् तीजक ल्हा: तल । गोण्डदेवं उलि छु यात, अन छगू तःंधंगु हे मखुथें जुल । गोण्डदेवं थः देवी धका: ल्हा: तःम्ह ला गोण्डदेवी सखुसे देवी-पार्वती हे लाचाच्वन । थःगु ब्वहलय् थथे सुनां ल्हा: तल धका: पार्वतीं लिफ: स्वःबले थःगु पाखें तधंगु भूल जूगु ताय्का: गोण्डदेव मछाला: ख्वाः ह्याउँसे च्वंकल । देवी पार्वती तम मि जुयाः तत: ग्वय्क मिखा कनाः जिगु म्हय् थथे ल्हा: तय्गु आँट छंके गनं वल ?’ धकाः वा्क्क छित । देवी पार्वतीया रुप खना: ग्याना: क्षमा फ्वसेँ गोण्डदेव धाल -‘जिं सीक चाय्क थज्यागु अपराध यानागु मखु महादेवी ! जिं खा: मखना, सकलें देवीपिन्स छगू हे धंगया तिसा वस: तियातःगुलि ल्यूने स्वयूबले जिगु मिखाय् थःहे देवी धका: ल्हाः तयागु, भूलं छःपिन्त स्पर्श : याय्लात । जित: थःहे पुत्रवत् सम्झे जुया: क्षमा याना: बिज्याहुं महादेवी ! थथे धया विन्ति यात नं : देवी पार्वतीया त॑ कमला: । थुगु घटना यानाः सांगीतिक वातावरण नं स्तब्ध जुल । सकलेँ उखेपाखे हे मुंवल । सकसिगुं मिखा उखेपाखे हे जूवल । थुखेर सांगीतिक वातावरण अवरुद्ध जुया: मेगु हे हल्ला जूगु कारण महादेवं मसिया: नन्दीभृङ्गीतयके ‘छाय् छु जुल’ धका: न्यनाबिज्यात । नन्दीभृङ्गीया पाखें अन जूगु खँ न्यनालि ‘गोण्डदेवं थज्याःगु अपराध ला याइमखु ‘ धयाथें मनय् तया: पार्वतीपाखे विज्या:बले गोण्डदेवं नं ‘थःगु भूल क्षमा यानाब्यू’ धका: ग्या:पहलं ल्हाः ज्वजलपा याना: देवी पार्वतीया पाली भोपुइत्यंगु खना: महादेव देवी पार्वतीयात सम्झै याना: धयाविज्यात-‘म्वाल देबी ! गोण्डदेवं याय् धका: याःगु मखु, थःगु गल्ती स्वीकार याना: क्षमा नं फ्वनाच्वंगु दु । हाकनं देवीगणपिं सकसिनं धारण यानातःगु वस्त्र आभूषण नं ज्व: हे लाःगु व समा:ज्वलं नं ज्व: हे लाःगु जुया ख्वाः मखंक ल्यूनें जक खनीबलय् न्ह्याम्हेसित नं भ्रम जुइफु । अथेजुया: गोण्डदेवयात क्षमा यानाव्यू धका: महादेवं देवी पार्वतीयात सम्झे बुझे यासेलि देवी पार्वतीया नं तं क्वलानावन । लिपा गाण्डदेवया पाखें भ्रमवश गुगु गल्ती जुल उकी थःपिनिगु नं छुं भतिचा गल्ती दु धैगु खँ महसुस यानाः गोण्डदेवयात क्षमा ब्युसें धयाविज्यात ‘झीगु समवस्त्र, समआभूषणया कारणं झीगु शरीरय् नं समता खनेदैगु स्वभाविक हे ख: । थज्याःगु गल्ती भ्रमबश थौं गोण्डदेवयापाखेँ जुल, लिपा मेमेपिनिगुपाखेँ नं जुइफु । अथेजुया: झी सकसिनं हे थःथःगु म्हय् छगू छगू फरक प्रतीक दय्कातल धाःसा लिपा लिपा गबलेँ नं थज्यागु गल्ती दोहरे जुइ मखु ……’ देवी पार्वतीया सुझावयात अन उपस्थित जुयाच्वपिं देवीगणत सकसिनं यःताय्कल । अले वखुनु हे गोण्डदेवया ल्हाःतं दकले न्हापां देवी पार्वती थःगु म्हय् लां च्वकेगु शुरु यात सा मेमेपिं उपस्थित देवीगणत सकसिनं नं थःथःगु म्हय् थःत यःयःगु प्रतीकचिं च्वकावन । लिपा दक्व मिस्तयसं थथे च्वकेगु यानाहल । देवी पार्वतीयापाखें शुरु जूगु थ्व लां च्वय्गु चलन उबले जनफाः त्वपुक वस्त्र धारण यायगु चलन मवःनिबलये जनफातय् जक च्वय्गु व च्वकेगु चलन जुयावइच्वंगु ख: । लिपा कालान्तरय् मिस्तय्सं थःथःगु इच्छाकथं जनफा:या लिसेँं शरीरया मेमेगु ब्वय् नं लप्पाय्, नाडी, देल्हाःतय्, पिलाक्व जाय्क जाय्क नं च्वकेगु व च्वय्गु चलन छगू कथंया फेशनया रुपय् हे विकसित जुयावल । शुरु शुरुइ
झीगु नगुमा/ पाेहेला थ्वः/गाः
तिथि गते जात्रा, पर्व, मेला, व नखःचखः तृतीया पुष ११ दकले चिहाकगु न्ही अष्टमी पुष १५ येँ जनवाह द्यःया न्हव मिलापुन्हि पुष २२ -स्वस्थानी व्रतारम्भ,-चाँगुनारायणया कलश जात्रा, -माधव नारायण धलं प्रारम्भ,-खोप हनुमंती खुसी मेला नवमी माघ १ घ्य:चाकु संन्हु , देवघाटय् मकर मेला औंशी माघ ७ आर्यघाटय् माधवनारायण मेला
भजन व स्ताेत्र
दान बलेन समुदगत दान बलेन समुदगत बुद्धं दानबलाधिग तांनरसिंहः दान बलस्य च श्रुयंति शब्दं कारुणिकस्य पुरे प्रविशान्त ॥१॥ शील बलेन समुदगत बुद्धं शीलबलाधिग तांनरसिंहः शील बलस्य च श्रुयंति शब्दं कारुणिकस्यपुरे प्रविशान्त ॥२॥ क्षांन्ति बलेन समुदगत बुद्धं क्षान्तिबलाधिग तांनरसिंहः क्षांन्ति बलस्य च श्रुयति शब्द कारुणिकस्यपुरे प्रविशान्त ॥३॥ बीर्य बलेन समुदगत बुद्धं बीर्यबलाधिग तांनरसिंहः बीर्य बलस्य च श्रुयंति शब्द कारुणिकस्य पुरे प्रविशान्त ॥४॥ ध्यान बलेन समुदगत बुद्धं ध्यानबलाधिग तांनरसिंह: ध्यान बलस्य च श्रुयंति शब्द कारुणिकस्य पुरे प्रविशान्त ॥५॥ प्रज्ञा बलेन समुदगतबुद्धं प्रज्ञाबलाधिग तांनरसिंहः प्रज्ञा बलस्य च श्रुयंति शब्द कारुणिकस्य पुरे प्रविशान्त ॥६॥ धन्य धाये लोकेश्वर प्राणी रक्षा यात रे [जनबाहा:द्य:या म्ये) धन्य धाये लोकेश्वर प्राणी रक्षा यात रे ।। धु.।। कनकचैत्य न्ह्यःले तसे, ध्यानमिखां स्वसे रे । देव दैत्य नाग यक्ष, सकल उद्धार यात रे ।।१।। अमिताभ शिरय् तसे, लोक उद्धार यात रे। सह्श्रहल पलेस्वाँन, ज्वनाव बिज्यात रे ।।२।। नागराजां क्वखासे, अभयवर बियाव रे । सप्त लोचनी आर्यतारा, जवं खवं तयाव रे ।। ३ ।। हेरा मोति थुँसे तया, लुँयागु तिसां तियाव रे । स्वस्वकिकि स्वये मगाक, वसपोलया तेज रे ।।४।। अनाथ अज्ञानी जुसे, शरण छ:पिंथाय् वयाव रे । पाप दको नाश प्रभु, रोग शान्त याव रे ।।५।। ल्हाकम्ह अनाथ जुसे, द्वंगु दको क्षमा रे । मनोरथ पुरय्याना, बिव छल्पोलं जगतया रे ।।६।। बसुंन्धरा देवी स्व. दान बहादुर मानन्धर ज्ञानमाला तँसा सफू शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंधरा प्रभुगा चरणय् दान शिर तयाव ।।धु।। जवयागु ख्वाल कुम्कुम वरण, खवयागु ख्वाल हिंगुलि वरण ।। दथुयागु ख्वाल म्हासुगु वरण, सुरजसमानं तेज थिनाच्वंम्ह ।।१।। रत्नया मतुक शिरस पुयाव, प्रथमणु ल्हाःतं जपमाला ज्वनाव ।। द्वितीयगु ब्हाःतं ज्वलान्हाय्कं ज्वनाव, तृतीयग् ल्हाःत॑ अभयवर बियाव। ।२।। खवपाखे प्रथमं पुस्तक ज्वनाव, द्वितीयगु ल्हाःतं वाग्विं ज्वनाव ।। तृतीयगु ल्हाःत कलश ज्वनाव, दुःखिया उपरय् करुणा तयाव ।।३। । रत्नया माला तिसा जुल वसया, कलशया द्य:ने आशन यानाव ।। दुःखिजन प्राणी उद्धार यायेत, स्वंगुलि रुप कयाव बिज्यात ।।४।। थवमचा सरिका प्राणी लहिना, अन्न घन रत्न परिपूर्ण बियाव ।। षड्गति योनि गुलि दु प्राणी, थव मचा भालपा मोक्षपद बियाव ।।५।। शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंधरा प्रभुगा चरणय् दान शिर तयाव ।।धु।। महाप्रतापी सूर्योदय राजां, प्रजागणपितं विचार मयाना: ।। पापसं भुलय्जुयाः धर्म मयाना:, जलवृष्टि मजुया: प्रजां दुःख सिया ।।६।। देवदेवीगण ब्रम्हा विष्णु महेश्वरं, प्राणीया दुःख कष्ट खना ।। तुषिताभूवनय् बसुंधरादेवीया, चरणकमलय् बिन्ति याना ।।७।। माता जननी वुसंघरादेवी, अश्वघोष नंदीमुख थव दासी सःताः ।। सूर्योदय राजा बोधयानावा, तिलाव्रत दनका उद्धार यानावा ।।८।। शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंधरा प्रमुया चरणय् दान शिर तयाव ।।घु॥ देवीयागु आज्ञा शिरसं तयाव, सुन्दरी सिसायागु रुप कयाव ।। सूर्योदय राजाया चण्डिकास्थानय्, लोकमोह याना व म्येहालाः च्वंगु ।।९।। प्रजागण वनाः राजाया हजुरय्, मिसा निम्ह वयाव म्येहालाव च्वंगु ।। विनति यानाव प्रजा ल्याहाँवन, जुजुया मनसं धन्दाकया च्वंगु ।।१०।। मिसात वयाव स्ये हाला च्वंगु, भिनीलखु अवश्य गथे याये साल ।। अकस्मात मि ढनावल, प्रज्ञागण सकलें हाला ख्वया जुल ।।११।। शरण महालक्ष्मी कुमारी कसुंधरा प्रभुया शरणय् दान शिर तयाव ॥घु॥ देवीगण निम्ह मिसारुप तोताः, सुन्दरी बराहया रुप कयाव ।। जुजुया पियारो अशोकबगैंचा, तलाउसहितं विध्वंस यानाव ।।१२।। महाप्रतापी सुर्योदय राजा, विरहया तापं महाक्रोध जुया ।। घण्टाघोषण नगरसं यात, बराह लायेत वयेमाल प्रजा । ।१३।। उत्तरय् प्रजागण दक्षिणय् मन्त्री, पश्चिमय् सेनापति पूर्वय् राजा ।। प्यंगुलि दिशासं च्वनेमाल पहरा, गुखेँ विस्युवनी सजायाइ राजां ।।१४।। देवीस्वरुप सुन्दरी बराह, सल्हाजुल निम्हस्यां वने गुगु द्वार ।। ढुःखसिइ प्रजां सजायाइ राजां, वने माली झीपिं जुजुयागु द्वारं ।।१५।। निर्मल आकाश खनेमदु सुपाचं, अन थन मदयेक जुल अन्धकार ।। देवीस्वरुप सुन्दरी बराह निम्हं, विस्युंवन जुजुयागु द्वारं ।।१६। । शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंघरा प्रभुया चरणय् दान शिर तयाव ।।घु॥ लिनायन बराह लायेधकाः राजां, सलगयाव धनुष ज्वनाव ।। दुर्बनय् थ्यंका: सुन्दरी बराह, सलयाके दुबिनाव जुजु हीके यन ।।१७।। अघोर जंगलय् सिमायागु कोसं, जुजुयात तोताः देवी निल्हं वन ।। दुःख जुल जुजुया लुमन प्रजा, सुंमदु अन चिरुवादार खँन ।।१८।। लख: त्वने तृष्णा जुल राजाया, अह्रेय् याना छोत चिरुवादार वन ।। जुजुयागु आज्ञा शिरस तयाव, लखमाला वँवं सुरनदी थ्यन ।।१९।। सुरनदी तिरय् अप्सरागणपिं, म्हासुगु वस्त्रं पुनाः व्रतदनाव च्वन ।। चिरुवादारया नां सेन धयाम्ह, अप्सरागणनाप व्रतदनाव च्वन ।।२०।। शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंघरा प्रभुया चरणय् दान शिर तयाव ।।घु॥ जल प्रसाद ज्वना: सेन ल्याहाँ वया, जुजुया न्ह्यःने फुक बिन्तियात ।। जुजु खुसि जुया सलयाके गया, सेन न्ह्यःने तया स्वयेत बिज्यात ।।२१।। अपसरागणपिं सुं मखँनाव, सूर्योदय राजा विरहनं ख्वल । आकाशवाणीं देवीपिसं धाल, सेन गुरु याना व्रत दने माल ।।२२।। धन्य धाये कर्म सेनणुप्तयागु, धिक्कार धाये स्व जिगु कर्मयात ।। न्हापायागु जुनि पिनावया मढुगुलिं, देवीयागु दर्शन याये जिं मखन ।।२३।। देवीयागु आज्ञा शिरस तयाव, थव सेनसहितं सलयाके गयाव ।। सेन न्ह्यःने तया: जुजु लिउने च्वनाव, श्रीनगर थःगु देसय् ल्याहाँ वयाव ।।२४।। शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंघरा प्रभुया चरणय् दान शिर तयाव ।।घु॥ ध्वाकापिने सल त्वःताः सेन न्ह्यःने तया, भारदार ल्यूल्थू तया दर्बारय् वन ।। सुवर्णया झारि चूतदेवीं जोनाव, लुखासं दनाच्वन तुति सिके यात ।।२५।। प्रथम न्हापां सेनयागु तुति सीकि, लिपा तुति सीकि रानी छनं जिगु ।। प्राणपियारा प्रभु स्वामी जिनं, गथे तुति सिकेगु थव शेषयाणु ।।२६।। छाये ग्याना रानी तुति सीकेयात, थुगु खँ सकतां कने जिं छिमित ।। जुजुयागु हुकुम सेनयाजु तुति सीका, राजारानी सहित अन्तपुरय् वन ।।२७।। सेन गुरु यायेत देवीं धयाहःगु, ढुःखया वेदना सकसितं कन ।। दैवया विहारय् सेनणुप्त यात, शुभ जोग ढिनय् चूडाकर्म यात ।।२८।। शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंघरा प्रभुया चरणय् दान शिर तयाव ।।घु॥ सच्छि च्याम्ह प्रजा राजारानी नापं, सेन गुरु यानाव तिलाव्रत दन ।। चूतदेवी रानीं अभिमान याना, देवीयागु व्रतका हाकातिना छोत ।।२९।। वनस पितिना तयातम्ह रानी, निम्बदेवीयात सिद्धाकाल वम्ह ।। न्हापांयाजु जुनि पिनावःगु दुम्ह, चेतिनीनं व्रतका लाना कया यन ।।३०।। हर्षन चेतिनीनं व्रतका जोनाव, निम्ब बनय् वना रानीयात बिल ।। याये माल झीसं देवीयागु, व्रत ढुःखया समुद्रं पार जुइ झीत ।।३१।। गथे याये चेतिनी व्रत दनेयात, सरजाम झीके दुगु मखु छुं छुं ।। बनया दथुस जि चोना भिखाछँ, जिथिंजाःम्ह दुःखी दैमखु सुं सुं ।।३२।। रानीजि धायेकाः सिदा फोनाहया, रक्षायाना च्वना जिं थ्व प्राणयात ।। लिखासं खोबि तयाव चेतिनीनं धाल, दुःख तायेमते राती कर्मया भोग ।।३३।। हाय हाय दैव गथिजाःगु कर्म, जि पापी म्वाना चोना सिना वंगु भिन ।। पुजाजोलं सकतां श्रद्वाभावं दयेकाव, सिमाहल अर्घयानाव व्रतदनान च्वन ।।३४।। देवी वसुंधरा वृद्धारुप जुयाव, भक्तजनपिंगु चित्त स्वये यात ।। चूतदेवीयागु लुखास बिज्याना, अजिमाजु वल धकाः खबर्कना छोत ।।३५।। चूतदेवी रानी महाक्रोध याना, वृद्धारुप देवी पितिंकाव छोत ।। निम्बबनय् च्वनाः व्रतदनाव च्वंम्ह, निम्बदेवी रानीया थास बिज्यात ।।३६।। निम्बदेवीयागु लुखास बिज्यानाव, अजिमांजु वया धकाः रानी सःताचोन ।। निम्बदेवी रानीं वृद्धारूप खनाव,
लेख्य व लेखन ज्वलंया सामान्य परिचय
लेख्य व लेखन ज्वलंया सामान्य परिचय सहप्रा, ज्वाला म्थापित पा.सं.क्याम्पसया भू.पु.वि.स.प्र. मनूतय् थ:गु मनय् दनावःगु छुं नं विचार भाव प्वंकेगु तरिका धयागु ल्हाःतं, छ्यनं भाय् यानाः, म्हुतुं न्वंवानाः अथवा च्वया: ख:। भाय् याय्त ल्हाः, छ्यं संकीसा, म्हुतुं न्वंवाय्त म्हुतुं विभिन्न स: पिकया: भाषाया रुपय् ब्यक्त याइ । च्वया: भाव ब्यक्त याय्त आख:या नमूना माल, अले व आखः च्वय्गु ज्वलं माल । ज्वलं धयागु च्वय्त छ्यलीगु वस्तु (गुगुया द्य:ने आखः च्वइ) ख:। च्वय्गु् शुरु यासांनिसें आःतक थीथी वस्तुयात छ्यलातःगु दु । विभिन्न अभिलेखया लिधँसाय् स्वय्बलय् दकलय् अप्व: व न्हापांनिसे आ:तक छ्यलातःगु वस्तु धयागु ल्वहं ख: । वयां लिपा धातु, चा, सिं आदि छ्यलातःगु दु । अथे हे सिमाया हः, ख्वला आदिपाखें दय्कातःगु भ्वं, ताडपत्र, भोजपत्र व भ्वं छ्यलेगु यात । अथे हे छ्यंगु, काप: आदि नं छ्यलातःगु दु । तर दकलय् अप्व: ल्वहं यक्वतक ल्यनाच्वनीगु जुल । धातु नं यक्व तक्क ल्यनीगु खःसां मनूतय्सं गलय्याना: मेगु रुपय् छयलेगु यात । मेगु ताडपत्र, भ्वं, भोजपत्र, काप:, छ्यंगु नं नाश जुइगु जुया ता: ई तक ल्यंकेथाकु । विभिन्न इलय् विभिन्न वस्तु छ्यलेगु ज्या जुल । जब भ्वंयागु विकास जुल, लेख्य ज्वलं निरन्तर रुप भ्वंयात छ्यल । थुगु भ्वंया विकास जुजुं थौंकन्हय् थीथी गुणया थीथी साइजया भ्वंयात छ्यलेगु जुल । जुजुं जुजुं थौंकन्हय् अझ कम्प्यूटरया स्क्रीनयात लेख्यज्वलंया रुपय् छ्यलाच्वंगु दु । शुरुनिसें आःतक छ्यलातःगु लेख्यज्वलंया विस्तृत वर्णन क्वय् बिया थें दु। १) ल्वहं :- ल्वहं ताःईतक ल्यनाच्वनीगु सार्वजनिक थासय् तय् ज्यूगु वस्तु जूगुलिं अभिलेख च्वय्त अभिलेखया प्रारम्भंनिसं आ:तक विभिन्न रुपय् छ्यलातःगु दु । गथेकि – शिलापत्र (ल्वहंया), स्तम्भ (थां), मूर्तिया क्वय्यागु भाग (पादपीठ), व ल्वहं हिति । ज:धुं (जलहरि) आदि । क) शिलापत्र :- शिलापत्रयात ल्वहं पौ, शिलाफलक, शिलापट्टकाशासन धका: नं धाइ । थ्व ल्वहंपौ धयागु ल्वहंयात थीथी साइजयागु पत्र वा पाता दय्का: द्यःने सफा जुइक घोटेयानाः आख: की जिइक दय्की । चुलुक पालिश नं तइ । प्यकुंला:गु ल्वहंपौयात च्वय्यागु भाग ग्वःलाका अन थीथी मार्गी, थीथी इलय् थीथी चित्र च्वयातःगु दइ गथेकि सा, मृग, चक्र, पलेस्वां, शंख, ङ्या, वज्र चैत्य (स्तूप) त्रिशुल, शिवलिङ्ग, चन्द्र, सूर्य अथे हे स्वां बुट्टा वा मियागु ज्वाला (लप्का) नं दय्कातइ । थज्या:गु ल्वहंपौ विषय स्वया, च्वय्गु खँया विवरण स्वया तपा, चिइपा: जुइ । थ्व ल्वहंपौ पाटीपौवा देग: थीथी भवन सार्वजनिक थाय् आदि थासय् तयातःगु दु । कान्तिपुर नक्साल नारायण चौरयागु लिच्छविकालया तिथि मदुगु ल्वहंपौ व पशुपतिक्षेत्रया जयदेवया सम्वत् १५८ (७३०ई) या ल्वहंपौ लिच्छविकालया दकलय् तःपाःगु ल्वहंपौ ख:। १.२ मीटर हाक: व ३६ से.मी. ब्या नारायणचौरया ल्वहंपौ । थज्याःगु ल्वहंपौ मल्लकालयागु येँ टेबहालया नरेन्द्र मल्लया ने.सं. ६६५ (१५४५ ई) या ल्वहंपौ २६ पंक्ति च्वय् २५.५ से.मी. ब्या, दथुइ ३० से.मी. व क्वय् २६ से.मी. दु। अथे हे स्वयम्भुइ च्वंगु ने.सं.७७०(१६५६) या प्रतापमल्लयागु ल्वहंपौ नं यक्व: त:पा: । थ्व ल्वहंपौया साइज च्वय् ४० से.मी. दथुइ ४५ से.मी. क्वय् ३६.५ से.मी. दु । थज्याःगु ल्वहंपौ आःतक नं थीथी भवन निर्माण याइबलय् तय्गु चलन दु। ख) शिलास्तम्भ (था) :- माःकथंयागु त:जाःगु बल्ला:गु ल्वहंया थां (स्तम्भ) चाना:, ताछेयाना: घोटेयाना, माःगु विवरण की जिइक दय्का: तइगुयात शिलास्तम्भ धाइ । थ्व था सार्वजनिक थासय् तय्गु चलन दु । थ्व थां प्यखेर प्यंगू पाता दइ । थ्व थां जमिनय् क्वय् गाडे यानातइ । थांया च्वय् मूर्ति नं दइ । अनेक बुट्टा दइ । नेपालय् ल्वहं थां दकलय् पुलांगु लुम्बिनीया इ.पू २४९ या तेश्रो शताब्दीया अशोक थां खः । लिच्छवि जुजु मानदेवया चाँगुनारायणया ल्वहं थां चारपाते तीन मीटर त:जा:गु थामय् स्वख्यरं च्वयातःगु दु । थ्व थां काउलीया आसन यानाः दिकातःगु दु । अथे हे मल्लकालया यलयच्वंगु कृष्णमन्दिर न्ह्य:नेच्वंगु ने.सं. ७५७ (१६३० ई) या सिद्धिनरसिंह मल्लं स्थापना या:गु गरुड स्तम्भ । अथे हे येँ लगंबहालय् च्वंगु पार्थिवेन्द्र मल्लं स्थापना या:गु ल्वहंथां रञ्जना लिपिं कियातःगु दु । ग) मेमेगु ल्वहं पौ :- ल्वहंपौया कथं मेमेगु पत्र गथे मूर्तिया क्वय् (पादपीठ) शिवलिङ्ग, ल्वहं हितिया ज:ख: च्वय् क्वय् हिति फ्वया ज:ख: ज:धुं (जलहरी) आदिइ नं च्वयातःगु दु । सं. १०७ य् च्वयात:गु मालीगामय् लुयावःगु जुजु जयवर्मया मूर्तिइ पादपीठय् अभिलेख कियातःगु आःतक लुयाव:गु दकलय् पुलांगु पादपीठ अभिलेख ख: । थ्व अभिलेखय् “सम्वत् १०७ श्री प ७ देव चक्र महाराजस्य जयवर्म्मण” धकाः च्वयातःगु दु । २) धातु :- धातु धयागु नं छाःगु लेख्य ज्वलं खः । धातु धालकि लुँ, वहः, सिजः, सिं, नं आदि ख: । धातुइ किया: व घ्वानाः आख: च्वइ । किया: धातुया पाताय् च्वइ । थथे कियातःगु लुँयागु स्वर्णपत्र, सिज:यागु ताम्रपत्र धाइ । चाँगुनारायणय् च्वंगु नारायणया लुँया कवचया क्वय् च्वयात:गु संवत् ६०७ या अंशुवर्माया अभिलेख स्वर्णपत्र ख: । थ्व अभिलेखय् नारायणयागु पुलांगु कवच व गरुड हिलागु खँ च्वयातःगु दु । अथे हे धातुया ध्वाना च्वइगु अभिलेखय् देग: देगलय् तइगु इला ध्येबा (सिक्का) माने (चाःहिकेगु) गं, मूर्ति आदिइ ख: । थज्याःगु थासय् तयातःगु तःतःग्व:गु गंया छचा:खेरं ध्वाना अभिलेख तयागतःगु स्वयम्भुइ पशुपती आदि थासय् दु । धातुयागु पत्रमध्ये ताम्रपत्र छ्यलात:गु खनेदु । थ्व ताम्रपत्र त:कु चिकु यानाः विषयय् अनुसार दय्का: तःगु दु । थुकी विशेषयाना भूमिदान, राजाज्ञा व निम्ह स्वम्ह जुजुपिनिदथुइ जूगु सन्धिया खँ च्वयाः दरबारय् ताना: तय्गु चलन दु । ख्वपया तलेजु चोकय् भूपतीन्द्र मल्ल व योगनरेन्द्र मल्लया सम्वत ८२२ (१७०२ ई) या ताम्रपत्र सन्धिपत्र ख: । ३) सिं :- सिंयात नं लेख्य ज्वलंया रुपय् छ्यलातःगु दु । गथेकि देग:या खापाय् तोरण, मूर्ति दिकीगु त्वाकलय् तुनासिं, तुनासिं दिकिगुली नं अभिलेख च्वयातःगु दु । ४) चा :- चायात नं लेख्यज्वलंया रुपय् छयलात:गु दु । चायागु चैत्य, चायागु अःपा, आदि । येँया चाबहिलय् धन्नोचैत्य जिर्णोद्धार या:बलय् चैत्यया दुने व्राम्हीलिपिं चारुमती च्वयातःगु अप्पा यक्व लुयावल । उकी दुने हानं भुजिमो लिपिं च्वयातःगु ध्येबा नं लुयावल । लिखत पत्रय, तमसुक, कालविल, न्याय्गु मीगु आदिया लागि च्वया: थूतुलीबलय् लिखतपत्रया सिथय् चाया छाप तय्गु चलन दु । व छापय् श्री मण्डल व कलश आदि थीथी आकृति ध्वानातइ । ५) ताडपत्र :- ताडपत्र नं छगू लेख्यज्वलं ख: । ताडपत्र तसकं तान्व:गु थासय् व समुद्रया सिथय् (तटय्) दइगु ताय्ग: सिमाया हःयात गंका: लखय् दायका: हानं गंका पाना: शंखं घोटे यानाः पिचुका: विभिन्न साइजय्, चानाः च्वय्त तयार याइ। थ्व निगू किसिमया दु – तालिपोट व पाल्मिरा । तालिपोट तब्याः, ताःहाक:, हलुका व पिचुसे च्वंगुलिं च्वय्गु नितिं बांलाः जू । पाल्मिराया ताडपत्र चिब्या:, चीहाक,, ख्वातु व पिचु मजूगुलिं च्वय्त उलि बांला: मजू । ताडपत्र करीव १० से.मी. ब्या व ५० से.मी. हाक:या जुइ । च्व व प्वःपाखें चिब्या व दथुइ तब्या जुइ । तमसुक जूसा खवय् सिथय् चाया छाप दइ । चाया छापय् मण्डल, श्री, कलश आदि थीथी आकृति ध्वानात:गु दइ । चाया छाप दुथाय् ताडपत्रयात निसु स्वसु लथ्यानात:गु दइ । थुकी दुने जग्गाया मू, ब्याज दर आदि च्वयातःगु दइ । गुगुली धाःसा छुं नं च्वयातइ मखु । चाया छाप दुनेलाका ताडपत्रयात थूतुला तइ । ताडपत्रया सुरक्षा, तापक्रम कम जुइगु थासय् जुइगुलिं नेपालय् लिच्छबिकालंनिसें छ्यलातःगु ताडपत्रत सुरक्षित जुयाच्वंगु दु । भ्वंया प्रयोग मजूनिबलय् ताडपत्रयात लिखत पत्र व ग्रन्थ च्वय्त यक्व छ्यलातःगु दु । यक्वथें तमसुक
सनां समाःया छगू ब्व
निजिराेस श्रेष्ठ सनां धालकि ख्वा सिलेगु व मोल्हुइगु : धका: झीसं सीका: कायफू । न्ह्याग्गु समा: याय्त : नं सना मयासे मगा: । सनां धैगु ख्वा:, म्ह यच्चुसे : पिच्चुसे च्वनी । अले थथे सफा जुइ धुंकाः जक : मेमेगु समा: यायबले बांलाइ । थथे सफा मयासें मेमेगु समा: यात धा:सा झन फोहर खनेदै । सनां मचानिसें बुढाबुढी थ्यंक न्ह्याम्हेसिन॑ सुथ न्हापां याइ । थःहे सनां याय् फुपिसं ला थःम्हेसिनं याइ, मफुपिं ह्याउँमस्तयत इमि मां वा अभिभावकपिन्सं याकी । सुथ न्हापां सना याना: न्ह्याम्ह मनूतयसं नं थःथम्ह तरोताजा महसुस याइ । न्ह्यथुखुनुया न्हिच्छिया धू कुँया फोहर व द्यना: दना: वया: मिखाया पिच: अले गुलिसिया ला लाःया चिं आदि नापं खनेदयाच्चनी । उकिं थुपिं फुक्क फोहर सफा याय्त सुनं मनुखं सनां मयासे च्वने फैसखु । थुलिजक सखु सुथन्हापां ख्वा सिला: सनां याय्गु झीगु न्हापानतिसेया परम्परा नं ख:।गुलिसिया ला न्हि न्हि सुथय् न्हापां मो ल्हुया: सनां याय्गु नं चलन दु । थथे सुथय् दने खतं थःथम्ह सनां याना थयात आनन्द अनुभव काइ । अले जक मेमेगु ज्या याय्गु याइ । आ: थन सनां गथेयाना याइले धैगु नं बुचा याय्। थौं कन्हे मनूतय् सनां याइबले ख्वालय् अथवा छ्यनय् थीथीया साबुं,सैम्पु आदि छ्यली । साबुं,सैम्पु छ्यलिबले नं सुनं मनूया ख्वाया अवस्था,छ्यंया अवस्था अनुसार सावुं सैम्पु छ्यलेगु याइ । गथेकि-यदि सुं मनूया ख्वाःया छ्यगू चिकं कंगु जूसा सुख्खा सावुं छ्यली अथे हे सुख्खागु फ्व फ्व धाःगु छ्यंगू जूसा चिल्लो दुगु सावुं छ्यली । अथे हे मो ल्हुृइत नं छ्यंया अवस्था स्वयाः सावुं सैम्पु छयली । यदि छ्यनय् तोंचा दुसा तोंचा मदइगु, अथे हे सँ महाइगु, सं त:हाक: जुइगु, सँ प्वाला प्वाला थीगु आदि थी थी सैम्पु छ्यली । तर न्हापा अथे सावुं वा सैम्पु छ्यली सखु । शायद् उब्ले ला सैम्पु धैगु हे मदुनि । उब्ले सनां याइबले पँचा अथवा खौनं मोल्हुइगु याइ । अले खाःल: धका: खरानी ल: तया: दय्का व हे लखं मो ल्हुइगु याना वया च्वंगु ख:। अथे हे वा: वःगु ल: फया : वहे वाति नं मो ल्हुइगु ख: । ८० दँ ति न्हयो मनूतय् छ्यँने सावुं नं मो ल्हूसां म्हय्, ल्हा, तुति आदि ब्बलय् कनी चुं नं थानां सना याय्गु चलन दुगु ख: । कनी चुं नं मो ल्हुइबले म्हया खिति फुक्क यच्चुक वं धकाः थ्व छ्यलिगु ख: । थ्व बाहेक सावुं म्हंचायकेत नं कनी चुं छ्यलिगु खने दु । अथे हे म (हिम्ब) नं ल्हा, तुति आदि ब्वलय् थानां सनां याय्गु चलन दु । थ्व हिम्व ला आतक नं गुलि गुलिंसिया छ्यला वया च्वंगु खने दनि। तर आ: यक्व सुविधा वय् धुंकल । ह्याउँ मस्तय्त समाः याकीबलये चाहि मांम्हेसिया दुरू,इ, चिकं अादि तया ख्वालय् ब्वाइ ब्वाइ वय्क थाकी अले इँचां हुइका: लुमुलुमु धाःगु लखं ख्वा सीकि । लुमुलुमु धाःगु लखय् हे मस्तयगु सावुं नं मो ल्हुइकी । न्हि न्हिसिया साधारण समा: याय्बले ला मो ल्हुइगु उलि जरुरी मजू । ख्वा: ल्हा, तुति आदि जक सिलेगु चलन दु । तर पूर्ण समा: याइबले धाःसा मो ल्हुया सफा याय्गु चलन दु । अझ नेवाःतय् थी थी पर्व अथवा ज्याखँय् ला मो ल्हुया: खौ नापं कयाः नी याय्गु चलन दु । अले भ्वय् वनेबले अथवा मेमेगु ज्याखँय् नं मो ल्हुया सफा याना मेमेगु समा: याय्गु याइ । सनां यायबले झीत मुख्य माःगु हे ल: खः। उकिं झीसं सनां यायबले झीत मुख्य माःगु हे ल ख: । उकिं गजागु लखय् मो ल्हुइ ज्यु वा मज्यु धैगु खँ बिचा: मयासे मगा: । सनां यायबले ल: सफा जुलाकि मजू धैगु खँ सीकेमा: । ल: सफा मजुल धाःसा सफा याय् धाःतले झन थी थी या ल्वय् समेत जुइयो । थजागु फोहर लखं मो ल्हुत धाय् मनूतय् छ्यंगुलय् थी थी समस्या खने दइ- गुलिंसिया एलर्जि जुइयो, धाःसा गुलिंसिया थी थी किसिमया कैत व चातःचात:आदि वया: दुःख सी यो । उकिं पर्व,मेला आदि जुइबले पुखु, खुसि, दह, कुण्ड आदि मो मो मल्हुइगु हे वेश जू। थजागु ल: दुषित जुया च्वनी। अझ खुसिया लखय् ला थौं कन्हे अप्व धैथें मनूतय् चर्पिया ल: अथवा ध; जुइका तःगु नं खने दु । थ्व बाहेकं कारखानाया ल: अस्पतालया फोहर ल: नं जुइकाः तःगु खँ झीसं न्यनां वया च्वनागु हे दु। उकिं खुसिया ल: तस्सकं फोहर धकाः सकसिनं सि हे स्यू । यदि पुखु, खुसि, दह, कुण्ड आदि थासय् माे ल्हुइए माला: वन धाःसा फयाफछि लः यच्चुसे च्वंथाय् ल्यया; मो ल्हुइमा: । अथे मो ल्हुइबले छेँय् लिहानां सफा लखं तक:ति हाकनं चाया: छ्वत धा:सा थयाके थाना वःगु कीचात अथवा फोहर चीज मदया वने फु । मो ल्हुइबले चिकुला अथवा वर्षा न्हयाग्गु सिजनय् नं समान्य लखं मो ल्हुइगु कुतः याय्मा: । तस्सकं ख्वाउंगु ल: अथवा तस्सकं क्वाःगु लख नं मो ल्हुइगु बांमला । तस्सकं क्वाःगु व तस्सकं ख्त्राउँगु लखं भीगु छ्यंगु फ्वफ्व: धाय्का बी । गुकियाना छ्यंगुलय् च्वंगु टिश्यु हे सिना वनेत बेर मदय् यो । थुलिजक मखु अप्व: क्वाःगु लखं मो ल्हुत धाय् याकनं तुयुगु संत यक्व वय्यो धाई । नाप सं नं हाय्यो । मो ल्हुयाः समा: याय्बले हथाय् हथाय् चाया: मो ल्हुइ मज्यू । हथाय् चाया:मो ल्हुत धाःसा छ्यनय् अथवा म्हय् सफा याय् धाःतले झन फोहर जुया: छ्यंगूया थी थी ल्वय् जुयफू । छ्यनय् व म्हया थी थी ब्वलय् खिति मवने य: । उकि भीसं मो ल्हुइबले म्हया थी थी ब्वलय् बांलाक ब्व ब्व स्याना म्हय् च्वंगु खिति लिकनां विस्तार सफा यानां मो ल्हुइमा: । मो ल्हुइगु धैगु समा: याय्गु जक सखु। थुकिं शारीरिक रुप॑ पिने बांलाइगु जक मखु कि म्हया आन्तरिक रुपय् नं यक्व फाइदा याइ । पाय्छि कथं मो ल्हुइगु यात धा:सा सास: व । नाडीया गति सामान्य जुया: च्वनी । रक्त संचार वै हृदय गति थासय् लाना च्वनी । म्ह छम्हया चिम्स प्वाः चाली। गुकियाना म्हय् च्वंगु फोहर दक्व पिहाँ वनी । म्हया तापक्रम नं ठिक्क जुया च्वनी । थथे सनां यानाः झीगु म्ह, ख्वा: सफा यायूबले म्हयात सफा नापं स्वस्थ याइ । मनूतय्सं तरोताजा, स्फूर्ति दुगु अनुभव याइ । यदि सनां मयासे मेमेगु जक समा: यात धा:सा छ्यो हे भ्यातुसे च्वना च्वनी , म्ह सुख मदुथे जुयाच्वनी, न्हिच्छि मफुमह थें जुयाःच्वनी । म्ह छम्हं पाउँसे नवय् नं यो अले याक्व नं उत्तिकं चःति नवयाः लिक्क च्वम्हेसित हे म्हुतु खाइका: बी ।उकिंसनं छ्यनय् ताेंचा, सि, ससि आदि दुपिनि ला पिने खने दया: स्वय हे घच्यापुसे च्वनां च्वनी । उकि सुनं मनुखं समा: याय्बले दकले न्हापां सनां यात धा:सा जक मेमेगु समा याइबले बांलाक समा: यानाया अर्थ पिहाँ वइ । उकि मेमेगु समा: याय् न्ह्यो दकले न्हापां झीसँ सनां यात: नी थाय् बीमा: ।
य:मह्रि पुन्हि
रबिन श्रेष्ठ परिभाषा: नेवा:तय्गु फुक्क नख:त कृषिलिसे हे स्वानाच्वंगु दइ । नेवा:तय्गु नख: गथांमुग: च:ह्रें निसें शुरुजुया सिथिनख: बले क्वचाइ । थ्व हे गथांमुग: व सिथिनख:या दुने ला:गु य:मह्रि पुन्हि झिंनिगू पुन्हि मध्ये मंसिर महिनाया पुन्हि ( मंसिर शुक्ल पूर्णिमा ) अर्थात थिंला पुन्हियात धाइ । थ्व खुन्हु विशेष याना:नेवा: जातिं थ:गु हे मौलिक पहया मह्रि य:मह्रिया नामं पुन्हिया नामकरण याना: य:मह्रि पुन्हि जूगु ख:। थिंला पुन्हिया नामं स्वयां य:मह्रि पुन्हि, धान्य पुन्हि, गैंडु पूर्णिमा कथं नां जा: । थ्व खुन्हु पहाडय् च्वंपिनि सा द्वहं लहिना त:पिनि बुँज्या याय्त सा द्वहंनं तसकं ग्वाहालि या:गुलिं समाज्या धुंका: सा, द्वहंया ग्वा: (गोठ)सिचुपिचु याना: ग्वा: पुजा याय्गु चलन दु । उकें थथे सा, द्वहंया ग्वा: पुजा याइपिसं थुगु पुन्हियात गैंडु पूर्णिमा नं धाय्गुया: । थिंलां अर्थात मंसिरं न्हूगु वा दुहां वइ । थ्व हे दुहां व:गु न्हूगु वा या जाकिचुं ल्हुया:छेँ छेँय् य:मह्रि, ल्वहंचामह्रि हाया: थ्व नख: हनी । न्ह्याम्ह मनूया नं य:गु चिल्लो मदुगु मह्रि जूगुलिं हे थ्व मह्रियात ‘य:मह्रि’ धा:गु ख:। य:मह्रि पुन्हि न्ह्याबलें चिकुलां लाइगु नख: ख: । उकिं य:मह्रि व चिकुलाया दथुइ तसकं क्वातुगु स्वापू दु । हेमन्त ऋतु व शिशिर ऋतु निगुलिं चिकुइगु ऋतु ख: । हेमन्त ऋतु व शिशिर ऋतु निगुलिं सुर्द्य: दक्षिणायन लाना: झीगु म्हय् सुर्द्य:या ज: ला:वइगुलिं खासयाना: य:मह्रि जाकि चुंयागु दय्किगु ख:सा उकी दुने चाकु हाम्व: नं तइगु जूगुलिं आयुर्वेदिक मान्यता कथं स्वस्थ शरीरयात मा:गु पौष्टिक भोजन, रसायन, पाक आदि थुगु ऋतुइ नय्मा: धयात:गु दु । चिकुलाबले म्हयात तागत बीगु य:मह्रिया गुण कथं चाकुं म्हयात क्वाकीसा हाम्वलं प्वा: सफा याइ ।उकें थ्व कारणं यानां नं य:मह्रि पुन्हिया विशेष नसा ‘य:मह्रि’ पौष्टिक तत्वं जा:गु नसा ख: । य:मह्रिया दार्शनिक पक्ष : संस्कृतिविद भाजु तेजेश्वर बाबु ग्वंग:जुया कथं य:मह्रि माय: व बाय: धका: निगू कथं दय्की । माय: च्वामुस्से च्वनी, बाय: थ्याच्च च्वना: त्रिकोणात्मक जुइ । बाय: च्वमुगु पितृलिङ्ग आकार जुइगु ख:सा माय: मातृयोनि आकारय् जुइ । अथे हे मेगु कथं धाय्गु ख:सा चाकु तयात:गु च्वकां क्वस्व:गु मह्रियात माय: व माय्तयात:गु च्वका थस्व:गु मह्रियात बाय: धाइ । माय: बाय: धइगु आगम परम्परा कथं मिजं व मिसाया प्रतिक ख: । य:मह्रिया आकृति सिन्हमूयागु ख:। गृहलक्षमीया ज्वँसा सिन्ह:मू व ज्वलान्हाय्कं जूगुलिं पुजा याइबले सिन्ह:मू ज्वलान्हाय्कंयात गृहलक्ष्मी धका: भाव याना: पुजा याइ । य:मह्रिया महत्व व छ्यलाबुला : य:मह्रि तसकं सांस्कृतिक महत्वं जा:गु मह्रि ख: । अथे जुया थी थी भिंगु ज्याय् छ्यलात:गु खनेदु । थ्व य:मह्रि पुन्हि खुन्हु माय: बाय: धका: तत: ग्वय्क य:मह्रि दय्का न्हुगु दुहांव:गु वा कुथिइ स्वना: कू पुजायाइ । थथे कू पुजायातकि न्ह्याबलें गृहलक्ष्मी थीर जुया: वा कुथिइ जायाच्वनी धइगु विश्वास दु । य:मह्रिया महत्व य:मह्रि पुन्हि बले जक मखु यंला बले नं यंमा:द्य:यात य:मह्रि छा: वइगु गुथि नं दु । स्वन्ति बले म्हपुजा, किजापुजा बले य:मह्रि तया: पुजा याइपिं नं आपालं दु । मिसातय् प्वाथय् दइबले नं मचा बुइ लछि न्ह्य: धौबजि नक: वनी बले नं य:मह्रि नं तया येंकेमा: । मस्त निदँ बुदिं निसें झिंनिदँ बुदिं तक जोर दँय् दँ ल्याखं निग: निसें झिंनिग: तक य:मह्रिया मा: दय्का: क्वखाय्की । थुगु य:मह्रि दुने चाकु मत:सें पञ्चतत्वया प्रतिक कथं न्याग: आखय् तइ । झिं निदँ दतकि मचा त:धि जूगुया ल्याखं वयां लिपा य:मह्रिमा: क्वखाय्कि मखु । थथे बुदिं याइबले नं खेँ सगं बिया: य:मह्रिं मचायात लुइगु चलन दु । न्हूगु छेँ दय्का: पलिं चीबले नं मचातय्त बुदिं याना: य:मह्रि लुइथें छेँयात नं य:मह्रिं लुइ । ज्याथ जंकु याइबले नं य:मह्रिं लुइगु चलन दु । अथे हे जनबाहाद्य:, बुँगद्य:या जात्राय् नं पुजा बिया: च्वय् गजुलिइ थाहां वना: पता: ब्वय्का य:मह्रि होली । कलाया रुपय् य:मह्रि : य:मह्रि ज्याय्गु नं छगू कला ख: । बांलाक्क सालुक्क ज्याय् मसल धा:सा य:मह्रि बांमलाय्य: । अथे हे माय: बाय: य:मह्रिया नापनापं गनेद्य: कुवेर, लक्ष्मीद्य:आदि नं दय्केमा:गु जूगुलिं थ्व छगु थी थी कला या रुपय् नं काय्छिं । थुबले हरेक सिया छेँय् छेँय् सुनां य:मह्रि, गनेद्य: कुवेर, लक्ष्मीद्य: बांलाक्क दय्के स: धइगु खँय् प्रतिस्पर्धा हे जुइ । फ्वना नय्गु व इना नय्गु संस्कार : “त्य:छिं त्य: बकछिं त्य: लातापता कुलिंचा जुछिं त्य: य:मह्रि च्वामू, उकि दुने हाकु ब्युसा माकु मब्युसा फाकु ब्युम्ह ल्यासे मब्युम्ह बुरि कुति” थथे म्ये हाला: य:मह्रि फ्वं वयाच्वनी । थथे म्ये हाला: फ्वना येंकुगु य:मह्रि इना नइ । नेवा:तय् थ: जक नय् त्वने धइगु मदु थ: थिति व मेपिंन्त नं इना नय्गु चलन दु । उके थ्वखुन्हु य:मह्रि फ्वंव:पिं फुक्क सित य:मह्रि, धेबा नं बिया छ्वइ । अथे हे खल: पुच: पाखें नं त्य:छिंत्य: हाला: य:मह्रि, धेबा फ्वना येंका: सामाजिक ज्या खँय् छ्यलेगु यानाच्वंगु नं खनेदु । थ्व खुन्हु फ्वना नयां चीधं जुइमखु । मिसात धयापिं अन्नपुर्णया स्वरुप ख: । मिसात भिन धा:सा छेँ भिनी, यदि मिसात मभिन धा:सा छेँ स्येनी । य:मह्रि फ्वं व: पिंत द्य: भा:पिया मानेयाना: लुधंक नका: त्वंका: छ्वल धा:सा धनधान्यया द्य: कुवेर बिज्याना सुवा: ब्यू वइ धइगु विश्वास दु । थथे धन धान्य जूगु वारे छगू किम्वदन्ति नं दु थ्व हे किम्वदन्ति पाखें शिक्षा कया: त्य:छिंत्य: फ्वंव:पिंत य:मह्रि वा जाकि आदि बीगु नं चलन दु । पाञ्चाल देय् (आ: थौं कन्हे पन्ति धाइ) सुचन्द्र व सुशिला नांया धर्मात्मा महाजनपिं निम्हतिपु दुगु जुया च्वन । इपि निम्हं भगवान विष्णुया तसकं भक्त जुयाच्वन । छक्व सुचन्द्र महाजन पिहांवनाच्वंबले थुपिं गुलि भिंपिं धका: स्वय्त कुवेर ब्राम्हणया भेषय् अमिथाय् फ्वं वन । थथे फ्वं व:गु सुशिलां खना: छेँय् ब्वनायेंका: सा:सा:गु भिं भिंगु नके त्वंके यात । थ्व खना: कुवेर तसकं लय् ताया: थ:गु वास्तविक रुप क्यना: ज्ञान गुण व य:मह्रि पुन्हिया पुजाविधि कना: त:सि छग: बिया: अन्तरध्यान जुल । कुवेरं धा:गु कथं य:मह्रि, गणेद्य: लक्ष्मीद्य: व कुवेर दय्का कुवेरं ब्यूग त:सि नं भकारीइ तया: प्येन्हु तक न्हि न्हिं विधिपुर्वक पुजायना: अथेमतुं तयातल । प्येन्हु दुखुन्हु य:मह्रि थ: पिसं नं नल मेपिंत नं इनाबिल गुलि दानयात धन सम्पत्ति नं अभिबृद्धि जुयावल । य:मह्रि, गणेद्य: लक्ष्मीद्य: व कुवेर तया: पुजा या:गु भकारी न्ह्याक्व लिका:सां क्वमलात न्ह्याबलें जाया: अथेंतु जुयाच्वन । उबले निसें थिंला पुन्हि वा य:मह्रि पुन्हिबले य:मह्रि दय्का वा कुथिइ वा भकारी पुजा याना: य:मह्रि थ:पिसं नं नय्गु करपिंत नं इनेगु, फ्वं वइपिंत नं बीगु परम्परा चले जुल धइगु धापू दु ।
