भजन व स्ताेत्र
दान बलेन समुदगत दान बलेन समुदगत बुद्धं दानबलाधिग तांनरसिंहः दान बलस्य च श्रुयंति शब्दं कारुणिकस्य पुरे प्रविशान्त ॥१॥ शील बलेन समुदगत बुद्धं शीलबलाधिग तांनरसिंहः शील बलस्य च श्रुयंति शब्दं कारुणिकस्यपुरे प्रविशान्त ॥२॥ क्षांन्ति बलेन समुदगत बुद्धं क्षान्तिबलाधिग तांनरसिंहः क्षांन्ति बलस्य च श्रुयति शब्द कारुणिकस्यपुरे प्रविशान्त ॥३॥ बीर्य बलेन समुदगत बुद्धं बीर्यबलाधिग तांनरसिंहः बीर्य बलस्य च श्रुयंति शब्द कारुणिकस्य पुरे प्रविशान्त ॥४॥ ध्यान बलेन समुदगत बुद्धं ध्यानबलाधिग तांनरसिंह: ध्यान बलस्य च श्रुयंति शब्द कारुणिकस्य पुरे प्रविशान्त ॥५॥ प्रज्ञा बलेन समुदगतबुद्धं प्रज्ञाबलाधिग तांनरसिंहः प्रज्ञा बलस्य च श्रुयंति शब्द कारुणिकस्य पुरे प्रविशान्त ॥६॥ धन्य धाये लोकेश्वर प्राणी रक्षा यात रे [जनबाहा:द्य:या म्ये) धन्य धाये लोकेश्वर प्राणी रक्षा यात रे ।। धु.।। कनकचैत्य न्ह्यःले तसे, ध्यानमिखां स्वसे रे । देव दैत्य नाग यक्ष, सकल उद्धार यात रे ।।१।। अमिताभ शिरय् तसे, लोक उद्धार यात रे। सह्श्रहल पलेस्वाँन, ज्वनाव बिज्यात रे ।।२।। नागराजां क्वखासे, अभयवर बियाव रे । सप्त लोचनी आर्यतारा, जवं खवं तयाव रे ।। ३ ।। हेरा मोति थुँसे तया, लुँयागु तिसां तियाव रे । स्वस्वकिकि स्वये मगाक, वसपोलया तेज रे ।।४।। अनाथ अज्ञानी जुसे, शरण छ:पिंथाय् वयाव रे । पाप दको नाश प्रभु, रोग शान्त याव रे ।।५।। ल्हाकम्ह अनाथ जुसे, द्वंगु दको क्षमा रे । मनोरथ पुरय्याना, बिव छल्पोलं जगतया रे ।।६।। बसुंन्धरा देवी स्व. दान बहादुर मानन्धर ज्ञानमाला तँसा सफू शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंधरा प्रभुगा चरणय् दान शिर तयाव ।।धु।। जवयागु ख्वाल कुम्कुम वरण, खवयागु ख्वाल हिंगुलि वरण ।। दथुयागु ख्वाल म्हासुगु वरण, सुरजसमानं तेज थिनाच्वंम्ह ।।१।। रत्नया मतुक शिरस पुयाव, प्रथमणु ल्हाःतं जपमाला ज्वनाव ।। द्वितीयगु ब्हाःतं ज्वलान्हाय्कं ज्वनाव, तृतीयग् ल्हाःत॑ अभयवर बियाव। ।२।। खवपाखे प्रथमं पुस्तक ज्वनाव, द्वितीयगु ल्हाःतं वाग्विं ज्वनाव ।। तृतीयगु ल्हाःत कलश ज्वनाव, दुःखिया उपरय् करुणा तयाव ।।३। । रत्नया माला तिसा जुल वसया, कलशया द्य:ने आशन यानाव ।। दुःखिजन प्राणी उद्धार यायेत, स्वंगुलि रुप कयाव बिज्यात ।।४।। थवमचा सरिका प्राणी लहिना, अन्न घन रत्न परिपूर्ण बियाव ।। षड्गति योनि गुलि दु प्राणी, थव मचा भालपा मोक्षपद बियाव ।।५।। शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंधरा प्रभुगा चरणय् दान शिर तयाव ।।धु।। महाप्रतापी सूर्योदय राजां, प्रजागणपितं विचार मयाना: ।। पापसं भुलय्जुयाः धर्म मयाना:, जलवृष्टि मजुया: प्रजां दुःख सिया ।।६।। देवदेवीगण ब्रम्हा विष्णु महेश्वरं, प्राणीया दुःख कष्ट खना ।। तुषिताभूवनय् बसुंधरादेवीया, चरणकमलय् बिन्ति याना ।।७।। माता जननी वुसंघरादेवी, अश्वघोष नंदीमुख थव दासी सःताः ।। सूर्योदय राजा बोधयानावा, तिलाव्रत दनका उद्धार यानावा ।।८।। शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंधरा प्रमुया चरणय् दान शिर तयाव ।।घु॥ देवीयागु आज्ञा शिरसं तयाव, सुन्दरी सिसायागु रुप कयाव ।। सूर्योदय राजाया चण्डिकास्थानय्, लोकमोह याना व म्येहालाः च्वंगु ।।९।। प्रजागण वनाः राजाया हजुरय्, मिसा निम्ह वयाव म्येहालाव च्वंगु ।। विनति यानाव प्रजा ल्याहाँवन, जुजुया मनसं धन्दाकया च्वंगु ।।१०।। मिसात वयाव स्ये हाला च्वंगु, भिनीलखु अवश्य गथे याये साल ।। अकस्मात मि ढनावल, प्रज्ञागण सकलें हाला ख्वया जुल ।।११।। शरण महालक्ष्मी कुमारी कसुंधरा प्रभुया शरणय् दान शिर तयाव ॥घु॥ देवीगण निम्ह मिसारुप तोताः, सुन्दरी बराहया रुप कयाव ।। जुजुया पियारो अशोकबगैंचा, तलाउसहितं विध्वंस यानाव ।।१२।। महाप्रतापी सुर्योदय राजा, विरहया तापं महाक्रोध जुया ।। घण्टाघोषण नगरसं यात, बराह लायेत वयेमाल प्रजा । ।१३।। उत्तरय् प्रजागण दक्षिणय् मन्त्री, पश्चिमय् सेनापति पूर्वय् राजा ।। प्यंगुलि दिशासं च्वनेमाल पहरा, गुखेँ विस्युवनी सजायाइ राजां ।।१४।। देवीस्वरुप सुन्दरी बराह, सल्हाजुल निम्हस्यां वने गुगु द्वार ।। ढुःखसिइ प्रजां सजायाइ राजां, वने माली झीपिं जुजुयागु द्वारं ।।१५।। निर्मल आकाश खनेमदु सुपाचं, अन थन मदयेक जुल अन्धकार ।। देवीस्वरुप सुन्दरी बराह निम्हं, विस्युंवन जुजुयागु द्वारं ।।१६। । शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंघरा प्रभुया चरणय् दान शिर तयाव ।।घु॥ लिनायन बराह लायेधकाः राजां, सलगयाव धनुष ज्वनाव ।। दुर्बनय् थ्यंका: सुन्दरी बराह, सलयाके दुबिनाव जुजु हीके यन ।।१७।। अघोर जंगलय् सिमायागु कोसं, जुजुयात तोताः देवी निल्हं वन ।। दुःख जुल जुजुया लुमन प्रजा, सुंमदु अन चिरुवादार खँन ।।१८।। लख: त्वने तृष्णा जुल राजाया, अह्रेय् याना छोत चिरुवादार वन ।। जुजुयागु आज्ञा शिरस तयाव, लखमाला वँवं सुरनदी थ्यन ।।१९।। सुरनदी तिरय् अप्सरागणपिं, म्हासुगु वस्त्रं पुनाः व्रतदनाव च्वन ।। चिरुवादारया नां सेन धयाम्ह, अप्सरागणनाप व्रतदनाव च्वन ।।२०।। शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंघरा प्रभुया चरणय् दान शिर तयाव ।।घु॥ जल प्रसाद ज्वना: सेन ल्याहाँ वया, जुजुया न्ह्यःने फुक बिन्तियात ।। जुजु खुसि जुया सलयाके गया, सेन न्ह्यःने तया स्वयेत बिज्यात ।।२१।। अपसरागणपिं सुं मखँनाव, सूर्योदय राजा विरहनं ख्वल । आकाशवाणीं देवीपिसं धाल, सेन गुरु याना व्रत दने माल ।।२२।। धन्य धाये कर्म सेनणुप्तयागु, धिक्कार धाये स्व जिगु कर्मयात ।। न्हापायागु जुनि पिनावया मढुगुलिं, देवीयागु दर्शन याये जिं मखन ।।२३।। देवीयागु आज्ञा शिरस तयाव, थव सेनसहितं सलयाके गयाव ।। सेन न्ह्यःने तया: जुजु लिउने च्वनाव, श्रीनगर थःगु देसय् ल्याहाँ वयाव ।।२४।। शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंघरा प्रभुया चरणय् दान शिर तयाव ।।घु॥ ध्वाकापिने सल त्वःताः सेन न्ह्यःने तया, भारदार ल्यूल्थू तया दर्बारय् वन ।। सुवर्णया झारि चूतदेवीं जोनाव, लुखासं दनाच्वन तुति सिके यात ।।२५।। प्रथम न्हापां सेनयागु तुति सीकि, लिपा तुति सीकि रानी छनं जिगु ।। प्राणपियारा प्रभु स्वामी जिनं, गथे तुति सिकेगु थव शेषयाणु ।।२६।। छाये ग्याना रानी तुति सीकेयात, थुगु खँ सकतां कने जिं छिमित ।। जुजुयागु हुकुम सेनयाजु तुति सीका, राजारानी सहित अन्तपुरय् वन ।।२७।। सेन गुरु यायेत देवीं धयाहःगु, ढुःखया वेदना सकसितं कन ।। दैवया विहारय् सेनणुप्त यात, शुभ जोग ढिनय् चूडाकर्म यात ।।२८।। शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंघरा प्रभुया चरणय् दान शिर तयाव ।।घु॥ सच्छि च्याम्ह प्रजा राजारानी नापं, सेन गुरु यानाव तिलाव्रत दन ।। चूतदेवी रानीं अभिमान याना, देवीयागु व्रतका हाकातिना छोत ।।२९।। वनस पितिना तयातम्ह रानी, निम्बदेवीयात सिद्धाकाल वम्ह ।। न्हापांयाजु जुनि पिनावःगु दुम्ह, चेतिनीनं व्रतका लाना कया यन ।।३०।। हर्षन चेतिनीनं व्रतका जोनाव, निम्ब बनय् वना रानीयात बिल ।। याये माल झीसं देवीयागु, व्रत ढुःखया समुद्रं पार जुइ झीत ।।३१।। गथे याये चेतिनी व्रत दनेयात, सरजाम झीके दुगु मखु छुं छुं ।। बनया दथुस जि चोना भिखाछँ, जिथिंजाःम्ह दुःखी दैमखु सुं सुं ।।३२।। रानीजि धायेकाः सिदा फोनाहया, रक्षायाना च्वना जिं थ्व प्राणयात ।। लिखासं खोबि तयाव चेतिनीनं धाल, दुःख तायेमते राती कर्मया भोग ।।३३।। हाय हाय दैव गथिजाःगु कर्म, जि पापी म्वाना चोना सिना वंगु भिन ।। पुजाजोलं सकतां श्रद्वाभावं दयेकाव, सिमाहल अर्घयानाव व्रतदनान च्वन ।।३४।। देवी वसुंधरा वृद्धारुप जुयाव, भक्तजनपिंगु चित्त स्वये यात ।। चूतदेवीयागु लुखास बिज्याना, अजिमाजु वल धकाः खबर्कना छोत ।।३५।। चूतदेवी रानी महाक्रोध याना, वृद्धारुप देवी पितिंकाव छोत ।। निम्बबनय् च्वनाः व्रतदनाव च्वंम्ह, निम्बदेवी रानीया थास बिज्यात ।।३६।। निम्बदेवीयागु लुखास बिज्यानाव, अजिमांजु वया धकाः रानी सःताचोन ।। निम्बदेवी रानीं वृद्धारूप खनाव,
लेख्य व लेखन ज्वलंया सामान्य परिचय
लेख्य व लेखन ज्वलंया सामान्य परिचय सहप्रा, ज्वाला म्थापित पा.सं.क्याम्पसया भू.पु.वि.स.प्र. मनूतय् थ:गु मनय् दनावःगु छुं नं विचार भाव प्वंकेगु तरिका धयागु ल्हाःतं, छ्यनं भाय् यानाः, म्हुतुं न्वंवानाः अथवा च्वया: ख:। भाय् याय्त ल्हाः, छ्यं संकीसा, म्हुतुं न्वंवाय्त म्हुतुं विभिन्न स: पिकया: भाषाया रुपय् ब्यक्त याइ । च्वया: भाव ब्यक्त याय्त आख:या नमूना माल, अले व आखः च्वय्गु ज्वलं माल । ज्वलं धयागु च्वय्त छ्यलीगु वस्तु (गुगुया द्य:ने आखः च्वइ) ख:। च्वय्गु् शुरु यासांनिसें आःतक थीथी वस्तुयात छ्यलातःगु दु । विभिन्न अभिलेखया लिधँसाय् स्वय्बलय् दकलय् अप्व: व न्हापांनिसे आ:तक छ्यलातःगु वस्तु धयागु ल्वहं ख: । वयां लिपा धातु, चा, सिं आदि छ्यलातःगु दु । अथे हे सिमाया हः, ख्वला आदिपाखें दय्कातःगु भ्वं, ताडपत्र, भोजपत्र व भ्वं छ्यलेगु यात । अथे हे छ्यंगु, काप: आदि नं छ्यलातःगु दु । तर दकलय् अप्व: ल्वहं यक्वतक ल्यनाच्वनीगु जुल । धातु नं यक्व तक्क ल्यनीगु खःसां मनूतय्सं गलय्याना: मेगु रुपय् छयलेगु यात । मेगु ताडपत्र, भ्वं, भोजपत्र, काप:, छ्यंगु नं नाश जुइगु जुया ता: ई तक ल्यंकेथाकु । विभिन्न इलय् विभिन्न वस्तु छ्यलेगु ज्या जुल । जब भ्वंयागु विकास जुल, लेख्य ज्वलं निरन्तर रुप भ्वंयात छ्यल । थुगु भ्वंया विकास जुजुं थौंकन्हय् थीथी गुणया थीथी साइजया भ्वंयात छ्यलेगु जुल । जुजुं जुजुं थौंकन्हय् अझ कम्प्यूटरया स्क्रीनयात लेख्यज्वलंया रुपय् छ्यलाच्वंगु दु । शुरुनिसें आःतक छ्यलातःगु लेख्यज्वलंया विस्तृत वर्णन क्वय् बिया थें दु। १) ल्वहं :- ल्वहं ताःईतक ल्यनाच्वनीगु सार्वजनिक थासय् तय् ज्यूगु वस्तु जूगुलिं अभिलेख च्वय्त अभिलेखया प्रारम्भंनिसं आ:तक विभिन्न रुपय् छ्यलातःगु दु । गथेकि – शिलापत्र (ल्वहंया), स्तम्भ (थां), मूर्तिया क्वय्यागु भाग (पादपीठ), व ल्वहं हिति । ज:धुं (जलहरि) आदि । क) शिलापत्र :- शिलापत्रयात ल्वहं पौ, शिलाफलक, शिलापट्टकाशासन धका: नं धाइ । थ्व ल्वहंपौ धयागु ल्वहंयात थीथी साइजयागु पत्र वा पाता दय्का: द्यःने सफा जुइक घोटेयानाः आख: की जिइक दय्की । चुलुक पालिश नं तइ । प्यकुंला:गु ल्वहंपौयात च्वय्यागु भाग ग्वःलाका अन थीथी मार्गी, थीथी इलय् थीथी चित्र च्वयातःगु दइ गथेकि सा, मृग, चक्र, पलेस्वां, शंख, ङ्या, वज्र चैत्य (स्तूप) त्रिशुल, शिवलिङ्ग, चन्द्र, सूर्य अथे हे स्वां बुट्टा वा मियागु ज्वाला (लप्का) नं दय्कातइ । थज्या:गु ल्वहंपौ विषय स्वया, च्वय्गु खँया विवरण स्वया तपा, चिइपा: जुइ । थ्व ल्वहंपौ पाटीपौवा देग: थीथी भवन सार्वजनिक थाय् आदि थासय् तयातःगु दु । कान्तिपुर नक्साल नारायण चौरयागु लिच्छविकालया तिथि मदुगु ल्वहंपौ व पशुपतिक्षेत्रया जयदेवया सम्वत् १५८ (७३०ई) या ल्वहंपौ लिच्छविकालया दकलय् तःपाःगु ल्वहंपौ ख:। १.२ मीटर हाक: व ३६ से.मी. ब्या नारायणचौरया ल्वहंपौ । थज्याःगु ल्वहंपौ मल्लकालयागु येँ टेबहालया नरेन्द्र मल्लया ने.सं. ६६५ (१५४५ ई) या ल्वहंपौ २६ पंक्ति च्वय् २५.५ से.मी. ब्या, दथुइ ३० से.मी. व क्वय् २६ से.मी. दु। अथे हे स्वयम्भुइ च्वंगु ने.सं.७७०(१६५६) या प्रतापमल्लयागु ल्वहंपौ नं यक्व: त:पा: । थ्व ल्वहंपौया साइज च्वय् ४० से.मी. दथुइ ४५ से.मी. क्वय् ३६.५ से.मी. दु । थज्याःगु ल्वहंपौ आःतक नं थीथी भवन निर्माण याइबलय् तय्गु चलन दु। ख) शिलास्तम्भ (था) :- माःकथंयागु त:जाःगु बल्ला:गु ल्वहंया थां (स्तम्भ) चाना:, ताछेयाना: घोटेयाना, माःगु विवरण की जिइक दय्का: तइगुयात शिलास्तम्भ धाइ । थ्व था सार्वजनिक थासय् तय्गु चलन दु । थ्व थां प्यखेर प्यंगू पाता दइ । थ्व थां जमिनय् क्वय् गाडे यानातइ । थांया च्वय् मूर्ति नं दइ । अनेक बुट्टा दइ । नेपालय् ल्वहं थां दकलय् पुलांगु लुम्बिनीया इ.पू २४९ या तेश्रो शताब्दीया अशोक थां खः । लिच्छवि जुजु मानदेवया चाँगुनारायणया ल्वहं थां चारपाते तीन मीटर त:जा:गु थामय् स्वख्यरं च्वयातःगु दु । थ्व थां काउलीया आसन यानाः दिकातःगु दु । अथे हे मल्लकालया यलयच्वंगु कृष्णमन्दिर न्ह्य:नेच्वंगु ने.सं. ७५७ (१६३० ई) या सिद्धिनरसिंह मल्लं स्थापना या:गु गरुड स्तम्भ । अथे हे येँ लगंबहालय् च्वंगु पार्थिवेन्द्र मल्लं स्थापना या:गु ल्वहंथां रञ्जना लिपिं कियातःगु दु । ग) मेमेगु ल्वहं पौ :- ल्वहंपौया कथं मेमेगु पत्र गथे मूर्तिया क्वय् (पादपीठ) शिवलिङ्ग, ल्वहं हितिया ज:ख: च्वय् क्वय् हिति फ्वया ज:ख: ज:धुं (जलहरी) आदिइ नं च्वयातःगु दु । सं. १०७ य् च्वयात:गु मालीगामय् लुयावःगु जुजु जयवर्मया मूर्तिइ पादपीठय् अभिलेख कियातःगु आःतक लुयाव:गु दकलय् पुलांगु पादपीठ अभिलेख ख: । थ्व अभिलेखय् “सम्वत् १०७ श्री प ७ देव चक्र महाराजस्य जयवर्म्मण” धकाः च्वयातःगु दु । २) धातु :- धातु धयागु नं छाःगु लेख्य ज्वलं खः । धातु धालकि लुँ, वहः, सिजः, सिं, नं आदि ख: । धातुइ किया: व घ्वानाः आख: च्वइ । किया: धातुया पाताय् च्वइ । थथे कियातःगु लुँयागु स्वर्णपत्र, सिज:यागु ताम्रपत्र धाइ । चाँगुनारायणय् च्वंगु नारायणया लुँया कवचया क्वय् च्वयात:गु संवत् ६०७ या अंशुवर्माया अभिलेख स्वर्णपत्र ख: । थ्व अभिलेखय् नारायणयागु पुलांगु कवच व गरुड हिलागु खँ च्वयातःगु दु । अथे हे धातुया ध्वाना च्वइगु अभिलेखय् देग: देगलय् तइगु इला ध्येबा (सिक्का) माने (चाःहिकेगु) गं, मूर्ति आदिइ ख: । थज्याःगु थासय् तयातःगु तःतःग्व:गु गंया छचा:खेरं ध्वाना अभिलेख तयागतःगु स्वयम्भुइ पशुपती आदि थासय् दु । धातुयागु पत्रमध्ये ताम्रपत्र छ्यलात:गु खनेदु । थ्व ताम्रपत्र त:कु चिकु यानाः विषयय् अनुसार दय्का: तःगु दु । थुकी विशेषयाना भूमिदान, राजाज्ञा व निम्ह स्वम्ह जुजुपिनिदथुइ जूगु सन्धिया खँ च्वयाः दरबारय् ताना: तय्गु चलन दु । ख्वपया तलेजु चोकय् भूपतीन्द्र मल्ल व योगनरेन्द्र मल्लया सम्वत ८२२ (१७०२ ई) या ताम्रपत्र सन्धिपत्र ख: । ३) सिं :- सिंयात नं लेख्य ज्वलंया रुपय् छ्यलातःगु दु । गथेकि देग:या खापाय् तोरण, मूर्ति दिकीगु त्वाकलय् तुनासिं, तुनासिं दिकिगुली नं अभिलेख च्वयातःगु दु । ४) चा :- चायात नं लेख्यज्वलंया रुपय् छयलात:गु दु । चायागु चैत्य, चायागु अःपा, आदि । येँया चाबहिलय् धन्नोचैत्य जिर्णोद्धार या:बलय् चैत्यया दुने व्राम्हीलिपिं चारुमती च्वयातःगु अप्पा यक्व लुयावल । उकी दुने हानं भुजिमो लिपिं च्वयातःगु ध्येबा नं लुयावल । लिखत पत्रय, तमसुक, कालविल, न्याय्गु मीगु आदिया लागि च्वया: थूतुलीबलय् लिखतपत्रया सिथय् चाया छाप तय्गु चलन दु । व छापय् श्री मण्डल व कलश आदि थीथी आकृति ध्वानातइ । ५) ताडपत्र :- ताडपत्र नं छगू लेख्यज्वलं ख: । ताडपत्र तसकं तान्व:गु थासय् व समुद्रया सिथय् (तटय्) दइगु ताय्ग: सिमाया हःयात गंका: लखय् दायका: हानं गंका पाना: शंखं घोटे यानाः पिचुका: विभिन्न साइजय्, चानाः च्वय्त तयार याइ। थ्व निगू किसिमया दु – तालिपोट व पाल्मिरा । तालिपोट तब्याः, ताःहाक:, हलुका व पिचुसे च्वंगुलिं च्वय्गु नितिं बांलाः जू । पाल्मिराया ताडपत्र चिब्या:, चीहाक,, ख्वातु व पिचु मजूगुलिं च्वय्त उलि बांला: मजू । ताडपत्र करीव १० से.मी. ब्या व ५० से.मी. हाक:या जुइ । च्व व प्वःपाखें चिब्या व दथुइ तब्या जुइ । तमसुक जूसा खवय् सिथय् चाया छाप दइ । चाया छापय् मण्डल, श्री, कलश आदि थीथी आकृति ध्वानात:गु दइ । चाया छाप दुथाय् ताडपत्रयात निसु स्वसु लथ्यानात:गु दइ । थुकी दुने जग्गाया मू, ब्याज दर आदि च्वयातःगु दइ । गुगुली धाःसा छुं नं च्वयातइ मखु । चाया छाप दुनेलाका ताडपत्रयात थूतुला तइ । ताडपत्रया सुरक्षा, तापक्रम कम जुइगु थासय् जुइगुलिं नेपालय् लिच्छबिकालंनिसें छ्यलातःगु ताडपत्रत सुरक्षित जुयाच्वंगु दु । भ्वंया प्रयोग मजूनिबलय् ताडपत्रयात लिखत पत्र व ग्रन्थ च्वय्त यक्व छ्यलातःगु दु । यक्वथें तमसुक
सनां समाःया छगू ब्व
निजिराेस श्रेष्ठ सनां धालकि ख्वा सिलेगु व मोल्हुइगु : धका: झीसं सीका: कायफू । न्ह्याग्गु समा: याय्त : नं सना मयासे मगा: । सनां धैगु ख्वा:, म्ह यच्चुसे : पिच्चुसे च्वनी । अले थथे सफा जुइ धुंकाः जक : मेमेगु समा: यायबले बांलाइ । थथे सफा मयासें मेमेगु समा: यात धा:सा झन फोहर खनेदै । सनां मचानिसें बुढाबुढी थ्यंक न्ह्याम्हेसिन॑ सुथ न्हापां याइ । थःहे सनां याय् फुपिसं ला थःम्हेसिनं याइ, मफुपिं ह्याउँमस्तयत इमि मां वा अभिभावकपिन्सं याकी । सुथ न्हापां सना याना: न्ह्याम्ह मनूतयसं नं थःथम्ह तरोताजा महसुस याइ । न्ह्यथुखुनुया न्हिच्छिया धू कुँया फोहर व द्यना: दना: वया: मिखाया पिच: अले गुलिसिया ला लाःया चिं आदि नापं खनेदयाच्चनी । उकिं थुपिं फुक्क फोहर सफा याय्त सुनं मनुखं सनां मयासे च्वने फैसखु । थुलिजक सखु सुथन्हापां ख्वा सिला: सनां याय्गु झीगु न्हापानतिसेया परम्परा नं ख:।गुलिसिया ला न्हि न्हि सुथय् न्हापां मो ल्हुया: सनां याय्गु नं चलन दु । थथे सुथय् दने खतं थःथम्ह सनां याना थयात आनन्द अनुभव काइ । अले जक मेमेगु ज्या याय्गु याइ । आ: थन सनां गथेयाना याइले धैगु नं बुचा याय्। थौं कन्हे मनूतय् सनां याइबले ख्वालय् अथवा छ्यनय् थीथीया साबुं,सैम्पु आदि छ्यली । साबुं,सैम्पु छ्यलिबले नं सुनं मनूया ख्वाया अवस्था,छ्यंया अवस्था अनुसार सावुं सैम्पु छ्यलेगु याइ । गथेकि-यदि सुं मनूया ख्वाःया छ्यगू चिकं कंगु जूसा सुख्खा सावुं छ्यली अथे हे सुख्खागु फ्व फ्व धाःगु छ्यंगू जूसा चिल्लो दुगु सावुं छ्यली । अथे हे मो ल्हुृइत नं छ्यंया अवस्था स्वयाः सावुं सैम्पु छयली । यदि छ्यनय् तोंचा दुसा तोंचा मदइगु, अथे हे सँ महाइगु, सं त:हाक: जुइगु, सँ प्वाला प्वाला थीगु आदि थी थी सैम्पु छ्यली । तर न्हापा अथे सावुं वा सैम्पु छ्यली सखु । शायद् उब्ले ला सैम्पु धैगु हे मदुनि । उब्ले सनां याइबले पँचा अथवा खौनं मोल्हुइगु याइ । अले खाःल: धका: खरानी ल: तया: दय्का व हे लखं मो ल्हुइगु याना वया च्वंगु ख:। अथे हे वा: वःगु ल: फया : वहे वाति नं मो ल्हुइगु ख: । ८० दँ ति न्हयो मनूतय् छ्यँने सावुं नं मो ल्हूसां म्हय्, ल्हा, तुति आदि ब्बलय् कनी चुं नं थानां सना याय्गु चलन दुगु ख: । कनी चुं नं मो ल्हुइबले म्हया खिति फुक्क यच्चुक वं धकाः थ्व छ्यलिगु ख: । थ्व बाहेक सावुं म्हंचायकेत नं कनी चुं छ्यलिगु खने दु । अथे हे म (हिम्ब) नं ल्हा, तुति आदि ब्वलय् थानां सनां याय्गु चलन दु । थ्व हिम्व ला आतक नं गुलि गुलिंसिया छ्यला वया च्वंगु खने दनि। तर आ: यक्व सुविधा वय् धुंकल । ह्याउँ मस्तय्त समाः याकीबलये चाहि मांम्हेसिया दुरू,इ, चिकं अादि तया ख्वालय् ब्वाइ ब्वाइ वय्क थाकी अले इँचां हुइका: लुमुलुमु धाःगु लखं ख्वा सीकि । लुमुलुमु धाःगु लखय् हे मस्तयगु सावुं नं मो ल्हुइकी । न्हि न्हिसिया साधारण समा: याय्बले ला मो ल्हुइगु उलि जरुरी मजू । ख्वा: ल्हा, तुति आदि जक सिलेगु चलन दु । तर पूर्ण समा: याइबले धाःसा मो ल्हुया सफा याय्गु चलन दु । अझ नेवाःतय् थी थी पर्व अथवा ज्याखँय् ला मो ल्हुया: खौ नापं कयाः नी याय्गु चलन दु । अले भ्वय् वनेबले अथवा मेमेगु ज्याखँय् नं मो ल्हुया सफा याना मेमेगु समा: याय्गु याइ । सनां यायबले झीत मुख्य माःगु हे ल: खः। उकिं झीसं सनां यायबले झीत मुख्य माःगु हे ल ख: । उकिं गजागु लखय् मो ल्हुइ ज्यु वा मज्यु धैगु खँ बिचा: मयासे मगा: । सनां यायबले ल: सफा जुलाकि मजू धैगु खँ सीकेमा: । ल: सफा मजुल धाःसा सफा याय् धाःतले झन थी थी या ल्वय् समेत जुइयो । थजागु फोहर लखं मो ल्हुत धाय् मनूतय् छ्यंगुलय् थी थी समस्या खने दइ- गुलिंसिया एलर्जि जुइयो, धाःसा गुलिंसिया थी थी किसिमया कैत व चातःचात:आदि वया: दुःख सी यो । उकिं पर्व,मेला आदि जुइबले पुखु, खुसि, दह, कुण्ड आदि मो मो मल्हुइगु हे वेश जू। थजागु ल: दुषित जुया च्वनी। अझ खुसिया लखय् ला थौं कन्हे अप्व धैथें मनूतय् चर्पिया ल: अथवा ध; जुइका तःगु नं खने दु । थ्व बाहेकं कारखानाया ल: अस्पतालया फोहर ल: नं जुइकाः तःगु खँ झीसं न्यनां वया च्वनागु हे दु। उकिं खुसिया ल: तस्सकं फोहर धकाः सकसिनं सि हे स्यू । यदि पुखु, खुसि, दह, कुण्ड आदि थासय् माे ल्हुइए माला: वन धाःसा फयाफछि लः यच्चुसे च्वंथाय् ल्यया; मो ल्हुइमा: । अथे मो ल्हुइबले छेँय् लिहानां सफा लखं तक:ति हाकनं चाया: छ्वत धा:सा थयाके थाना वःगु कीचात अथवा फोहर चीज मदया वने फु । मो ल्हुइबले चिकुला अथवा वर्षा न्हयाग्गु सिजनय् नं समान्य लखं मो ल्हुइगु कुतः याय्मा: । तस्सकं ख्वाउंगु ल: अथवा तस्सकं क्वाःगु लख नं मो ल्हुइगु बांमला । तस्सकं क्वाःगु व तस्सकं ख्त्राउँगु लखं भीगु छ्यंगु फ्वफ्व: धाय्का बी । गुकियाना छ्यंगुलय् च्वंगु टिश्यु हे सिना वनेत बेर मदय् यो । थुलिजक मखु अप्व: क्वाःगु लखं मो ल्हुत धाय् याकनं तुयुगु संत यक्व वय्यो धाई । नाप सं नं हाय्यो । मो ल्हुयाः समा: याय्बले हथाय् हथाय् चाया: मो ल्हुइ मज्यू । हथाय् चाया:मो ल्हुत धाःसा छ्यनय् अथवा म्हय् सफा याय् धाःतले झन फोहर जुया: छ्यंगूया थी थी ल्वय् जुयफू । छ्यनय् व म्हया थी थी ब्वलय् खिति मवने य: । उकि भीसं मो ल्हुइबले म्हया थी थी ब्वलय् बांलाक ब्व ब्व स्याना म्हय् च्वंगु खिति लिकनां विस्तार सफा यानां मो ल्हुइमा: । मो ल्हुइगु धैगु समा: याय्गु जक सखु। थुकिं शारीरिक रुप॑ पिने बांलाइगु जक मखु कि म्हया आन्तरिक रुपय् नं यक्व फाइदा याइ । पाय्छि कथं मो ल्हुइगु यात धा:सा सास: व । नाडीया गति सामान्य जुया: च्वनी । रक्त संचार वै हृदय गति थासय् लाना च्वनी । म्ह छम्हया चिम्स प्वाः चाली। गुकियाना म्हय् च्वंगु फोहर दक्व पिहाँ वनी । म्हया तापक्रम नं ठिक्क जुया च्वनी । थथे सनां यानाः झीगु म्ह, ख्वा: सफा यायूबले म्हयात सफा नापं स्वस्थ याइ । मनूतय्सं तरोताजा, स्फूर्ति दुगु अनुभव याइ । यदि सनां मयासे मेमेगु जक समा: यात धा:सा छ्यो हे भ्यातुसे च्वना च्वनी , म्ह सुख मदुथे जुयाच्वनी, न्हिच्छि मफुमह थें जुयाःच्वनी । म्ह छम्हं पाउँसे नवय् नं यो अले याक्व नं उत्तिकं चःति नवयाः लिक्क च्वम्हेसित हे म्हुतु खाइका: बी ।उकिंसनं छ्यनय् ताेंचा, सि, ससि आदि दुपिनि ला पिने खने दया: स्वय हे घच्यापुसे च्वनां च्वनी । उकि सुनं मनुखं समा: याय्बले दकले न्हापां सनां यात धा:सा जक मेमेगु समा याइबले बांलाक समा: यानाया अर्थ पिहाँ वइ । उकि मेमेगु समा: याय् न्ह्यो दकले न्हापां झीसँ सनां यात: नी थाय् बीमा: ।
य:मह्रि पुन्हि
रबिन श्रेष्ठ परिभाषा: नेवा:तय्गु फुक्क नख:त कृषिलिसे हे स्वानाच्वंगु दइ । नेवा:तय्गु नख: गथांमुग: च:ह्रें निसें शुरुजुया सिथिनख: बले क्वचाइ । थ्व हे गथांमुग: व सिथिनख:या दुने ला:गु य:मह्रि पुन्हि झिंनिगू पुन्हि मध्ये मंसिर महिनाया पुन्हि ( मंसिर शुक्ल पूर्णिमा ) अर्थात थिंला पुन्हियात धाइ । थ्व खुन्हु विशेष याना:नेवा: जातिं थ:गु हे मौलिक पहया मह्रि य:मह्रिया नामं पुन्हिया नामकरण याना: य:मह्रि पुन्हि जूगु ख:। थिंला पुन्हिया नामं स्वयां य:मह्रि पुन्हि, धान्य पुन्हि, गैंडु पूर्णिमा कथं नां जा: । थ्व खुन्हु पहाडय् च्वंपिनि सा द्वहं लहिना त:पिनि बुँज्या याय्त सा द्वहंनं तसकं ग्वाहालि या:गुलिं समाज्या धुंका: सा, द्वहंया ग्वा: (गोठ)सिचुपिचु याना: ग्वा: पुजा याय्गु चलन दु । उकें थथे सा, द्वहंया ग्वा: पुजा याइपिसं थुगु पुन्हियात गैंडु पूर्णिमा नं धाय्गुया: । थिंलां अर्थात मंसिरं न्हूगु वा दुहां वइ । थ्व हे दुहां व:गु न्हूगु वा या जाकिचुं ल्हुया:छेँ छेँय् य:मह्रि, ल्वहंचामह्रि हाया: थ्व नख: हनी । न्ह्याम्ह मनूया नं य:गु चिल्लो मदुगु मह्रि जूगुलिं हे थ्व मह्रियात ‘य:मह्रि’ धा:गु ख:। य:मह्रि पुन्हि न्ह्याबलें चिकुलां लाइगु नख: ख: । उकिं य:मह्रि व चिकुलाया दथुइ तसकं क्वातुगु स्वापू दु । हेमन्त ऋतु व शिशिर ऋतु निगुलिं चिकुइगु ऋतु ख: । हेमन्त ऋतु व शिशिर ऋतु निगुलिं सुर्द्य: दक्षिणायन लाना: झीगु म्हय् सुर्द्य:या ज: ला:वइगुलिं खासयाना: य:मह्रि जाकि चुंयागु दय्किगु ख:सा उकी दुने चाकु हाम्व: नं तइगु जूगुलिं आयुर्वेदिक मान्यता कथं स्वस्थ शरीरयात मा:गु पौष्टिक भोजन, रसायन, पाक आदि थुगु ऋतुइ नय्मा: धयात:गु दु । चिकुलाबले म्हयात तागत बीगु य:मह्रिया गुण कथं चाकुं म्हयात क्वाकीसा हाम्वलं प्वा: सफा याइ ।उकें थ्व कारणं यानां नं य:मह्रि पुन्हिया विशेष नसा ‘य:मह्रि’ पौष्टिक तत्वं जा:गु नसा ख: । य:मह्रिया दार्शनिक पक्ष : संस्कृतिविद भाजु तेजेश्वर बाबु ग्वंग:जुया कथं य:मह्रि माय: व बाय: धका: निगू कथं दय्की । माय: च्वामुस्से च्वनी, बाय: थ्याच्च च्वना: त्रिकोणात्मक जुइ । बाय: च्वमुगु पितृलिङ्ग आकार जुइगु ख:सा माय: मातृयोनि आकारय् जुइ । अथे हे मेगु कथं धाय्गु ख:सा चाकु तयात:गु च्वकां क्वस्व:गु मह्रियात माय: व माय्तयात:गु च्वका थस्व:गु मह्रियात बाय: धाइ । माय: बाय: धइगु आगम परम्परा कथं मिजं व मिसाया प्रतिक ख: । य:मह्रिया आकृति सिन्हमूयागु ख:। गृहलक्षमीया ज्वँसा सिन्ह:मू व ज्वलान्हाय्कं जूगुलिं पुजा याइबले सिन्ह:मू ज्वलान्हाय्कंयात गृहलक्ष्मी धका: भाव याना: पुजा याइ । य:मह्रिया महत्व व छ्यलाबुला : य:मह्रि तसकं सांस्कृतिक महत्वं जा:गु मह्रि ख: । अथे जुया थी थी भिंगु ज्याय् छ्यलात:गु खनेदु । थ्व य:मह्रि पुन्हि खुन्हु माय: बाय: धका: तत: ग्वय्क य:मह्रि दय्का न्हुगु दुहांव:गु वा कुथिइ स्वना: कू पुजायाइ । थथे कू पुजायातकि न्ह्याबलें गृहलक्ष्मी थीर जुया: वा कुथिइ जायाच्वनी धइगु विश्वास दु । य:मह्रिया महत्व य:मह्रि पुन्हि बले जक मखु यंला बले नं यंमा:द्य:यात य:मह्रि छा: वइगु गुथि नं दु । स्वन्ति बले म्हपुजा, किजापुजा बले य:मह्रि तया: पुजा याइपिं नं आपालं दु । मिसातय् प्वाथय् दइबले नं मचा बुइ लछि न्ह्य: धौबजि नक: वनी बले नं य:मह्रि नं तया येंकेमा: । मस्त निदँ बुदिं निसें झिंनिदँ बुदिं तक जोर दँय् दँ ल्याखं निग: निसें झिंनिग: तक य:मह्रिया मा: दय्का: क्वखाय्की । थुगु य:मह्रि दुने चाकु मत:सें पञ्चतत्वया प्रतिक कथं न्याग: आखय् तइ । झिं निदँ दतकि मचा त:धि जूगुया ल्याखं वयां लिपा य:मह्रिमा: क्वखाय्कि मखु । थथे बुदिं याइबले नं खेँ सगं बिया: य:मह्रिं मचायात लुइगु चलन दु । न्हूगु छेँ दय्का: पलिं चीबले नं मचातय्त बुदिं याना: य:मह्रि लुइथें छेँयात नं य:मह्रिं लुइ । ज्याथ जंकु याइबले नं य:मह्रिं लुइगु चलन दु । अथे हे जनबाहाद्य:, बुँगद्य:या जात्राय् नं पुजा बिया: च्वय् गजुलिइ थाहां वना: पता: ब्वय्का य:मह्रि होली । कलाया रुपय् य:मह्रि : य:मह्रि ज्याय्गु नं छगू कला ख: । बांलाक्क सालुक्क ज्याय् मसल धा:सा य:मह्रि बांमलाय्य: । अथे हे माय: बाय: य:मह्रिया नापनापं गनेद्य: कुवेर, लक्ष्मीद्य:आदि नं दय्केमा:गु जूगुलिं थ्व छगु थी थी कला या रुपय् नं काय्छिं । थुबले हरेक सिया छेँय् छेँय् सुनां य:मह्रि, गनेद्य: कुवेर, लक्ष्मीद्य: बांलाक्क दय्के स: धइगु खँय् प्रतिस्पर्धा हे जुइ । फ्वना नय्गु व इना नय्गु संस्कार : “त्य:छिं त्य: बकछिं त्य: लातापता कुलिंचा जुछिं त्य: य:मह्रि च्वामू, उकि दुने हाकु ब्युसा माकु मब्युसा फाकु ब्युम्ह ल्यासे मब्युम्ह बुरि कुति” थथे म्ये हाला: य:मह्रि फ्वं वयाच्वनी । थथे म्ये हाला: फ्वना येंकुगु य:मह्रि इना नइ । नेवा:तय् थ: जक नय् त्वने धइगु मदु थ: थिति व मेपिंन्त नं इना नय्गु चलन दु । उके थ्वखुन्हु य:मह्रि फ्वंव:पिं फुक्क सित य:मह्रि, धेबा नं बिया छ्वइ । अथे हे खल: पुच: पाखें नं त्य:छिंत्य: हाला: य:मह्रि, धेबा फ्वना येंका: सामाजिक ज्या खँय् छ्यलेगु यानाच्वंगु नं खनेदु । थ्व खुन्हु फ्वना नयां चीधं जुइमखु । मिसात धयापिं अन्नपुर्णया स्वरुप ख: । मिसात भिन धा:सा छेँ भिनी, यदि मिसात मभिन धा:सा छेँ स्येनी । य:मह्रि फ्वं व: पिंत द्य: भा:पिया मानेयाना: लुधंक नका: त्वंका: छ्वल धा:सा धनधान्यया द्य: कुवेर बिज्याना सुवा: ब्यू वइ धइगु विश्वास दु । थथे धन धान्य जूगु वारे छगू किम्वदन्ति नं दु थ्व हे किम्वदन्ति पाखें शिक्षा कया: त्य:छिंत्य: फ्वंव:पिंत य:मह्रि वा जाकि आदि बीगु नं चलन दु । पाञ्चाल देय् (आ: थौं कन्हे पन्ति धाइ) सुचन्द्र व सुशिला नांया धर्मात्मा महाजनपिं निम्हतिपु दुगु जुया च्वन । इपि निम्हं भगवान विष्णुया तसकं भक्त जुयाच्वन । छक्व सुचन्द्र महाजन पिहांवनाच्वंबले थुपिं गुलि भिंपिं धका: स्वय्त कुवेर ब्राम्हणया भेषय् अमिथाय् फ्वं वन । थथे फ्वं व:गु सुशिलां खना: छेँय् ब्वनायेंका: सा:सा:गु भिं भिंगु नके त्वंके यात । थ्व खना: कुवेर तसकं लय् ताया: थ:गु वास्तविक रुप क्यना: ज्ञान गुण व य:मह्रि पुन्हिया पुजाविधि कना: त:सि छग: बिया: अन्तरध्यान जुल । कुवेरं धा:गु कथं य:मह्रि, गणेद्य: लक्ष्मीद्य: व कुवेर दय्का कुवेरं ब्यूग त:सि नं भकारीइ तया: प्येन्हु तक न्हि न्हिं विधिपुर्वक पुजायना: अथेमतुं तयातल । प्येन्हु दुखुन्हु य:मह्रि थ: पिसं नं नल मेपिंत नं इनाबिल गुलि दानयात धन सम्पत्ति नं अभिबृद्धि जुयावल । य:मह्रि, गणेद्य: लक्ष्मीद्य: व कुवेर तया: पुजा या:गु भकारी न्ह्याक्व लिका:सां क्वमलात न्ह्याबलें जाया: अथेंतु जुयाच्वन । उबले निसें थिंला पुन्हि वा य:मह्रि पुन्हिबले य:मह्रि दय्का वा कुथिइ वा भकारी पुजा याना: य:मह्रि थ:पिसं नं नय्गु करपिंत नं इनेगु, फ्वं वइपिंत नं बीगु परम्परा चले जुल धइगु धापू दु ।
घःपूजा
घःपूजा च्वमि – प्रा सुवर्ण शाक्य घःया सामान्य अर्थ ल:थल ख:। स्वनिगलय् घःया छ्यलाबुला तसकं पुलांगु ख:। घःया विशेष रूप “कलश” धाइ । “कलश” धैगु व्यापकताया प्रतीक खः । घः न्हय्गु समुद्रया रूपकथं खः । मनूया आयुसाधना याइगु आयुर्वेदकथंया द्यः धन्वन्तरी (बौद्धतय् अपरिमिता) या अमृतघः धैगु हे “कलश” खः । देवीपिं अप्वःयानाः कलशय् दुबिकी गथे अन्नपूर्णा, तलेजू, गुहयेश्वरी, लक्ष्मी व बसुन्धरा आदि । मोहनिया न:ला स्वनेगु (घटस्थापना) ला नेपा:या तन्त्रया विशेषता हे थें जुयाः च्वंच्वंगु दु। द्यःप्रतिस्था व देखा आदि पूजा विधिइ कलशया लखं अभिषेक बीगु याइ । मनूतसें थ:पिनि आराध्यद्य:यात अभिषेक बियाः आह्वान व साधना यायेया लागी “कलश” पूजा याइगु खः । आराध्यद्यःया मन्त्र ब्वनाः, जप यानाः आराध्यद्यः कलशय् दुबीगुकथं उकीयात पूजा वन्दना आदि याइगु खः । नेपालय तन्त्रशास्त्रया लिधंसाय् उकीयागु हे माध्यमं राज्यशासन चलय् याःगुया दसि यक्वं दु। नेपाली संस्कतियात दुवालेबलय् थुगु खँया पुष्टि जूवै। राष्ट्रया रक्षाया लागी थाय्थासय् किल्ला स्वनाः अन शक्तिया रूपयात स्वनातःगु दु । थुकीया फलस्वरूप शक्तिरूपिणी देवीपितिगु पूजा जुयाच्वंगु दु । येँ देसय् नं देय्या सुरक्षाया लागी राज्यया थीथी भागयात क्षेत्रक्षेत्रया रूपय् तया: घः स्वनातःगु खनेदु। घः द्यःया प्रतीक जूगु जूगुलिं द्यःया गुगुंकथंया प्रतिमा मदुसां द्य:या भावय् “घः” अर्थात् कलश हे भावनाया ज्या खँ पूवंकाः वैच्वंगु दु । थुज्वःगु हे खँया झ्वलय् येँदेय्या मूलमूलगु थाय्त गुगु थाैंया शहरी नुग:चु हे जुयाच्वंगु त्वा:त्वालय् धर्मसंस्कृतिया प्रतिरूपकथं थुजाःगु घःत दु। राज्यया सुरक्षाया दृष्टिं थुजा:गु ऐतिहासिक घःत किल्लाया रूपय् जुयाच्वंगु दु । थुज्व:गु बस्तुयात श्रद्धापूर्वक पूजा सम्मान यायेगु या:गुलिं सुनां धर्मयात कःघाई वैत धर्म रक्षा याइ धैगु अवधारणा चरितार्थ यायेभनं जुयाच्वंगु दु । थुकथं थन यँदेसय् दैच्वंगु थीथी घःत अप्व:याना: छ्गू हे प्रकतियागु उथेंउथेंकथंया जुयाच्वंगु दु। रागं मकीगु पलेस्वांबुट्टा दैच्वंगुसिबाय् थुकी मेमेगु गुगुं अलंकार खनेमदु । थुगु घःत आर्यावर्त धैतःगु जम्बुद्वीपया भावनाकथं स्यल्ला:गु व ग्वल्ला:गु आकारय् दु ।अले गान्धारकलाकथं यच्चुसे व चिल्लो जुयाः पिचुसे च्वंच्वंगु दु। कलाया गान्धारशैली लिच्छ्वी कालनिसेंया परम्पराकथं न्ह्यानावैच्वंगु दु । पलेस्वां सहित दुगु थज्व:गु प्रस्तरकलाया मूर्तित नेपालय् प्यंगूगु शताब्दिनिसें न्हयानाव:गु खः । लिच्छ्वीकालय् थीथी गांया थीथी समूहयात प्रशासनिक तहया रूपय् तगु खँग्व: छ्यलीगु ख: । “तल” या अर्थ “टोल” खः । थथे व्यवस्थित कथं लानाच्वंगुलिं थ्व थीथी घःयात शहर स्थापना जूगु स्मारक धकाः नं धायेगु याः । लिच्छवीकाल शहरया स्थापनाया ई व विकासया ई खः। लिच्छवीकालया अन्त्य व मल्लकालया सुरूपाखे थन वा मवयाः हाहाकार जूबलय् उकीया निवारणया लागी शान्तिघटया रूपय् श्रीघ:या स्थापना याःगु धका: धैतःगु दु । नवघटया रूपय् “न:घ:” व न्हूगुकथं “न्हुघ:” अले वसिबें न्ह्यःयागु विगत अथवा न्हापायागु धैकथं “वंधः” धकाः स्थापित जूगु खनेदु । “किलाघ:” सायद किल्लाघः हे खः ला धैथे च्वं। मेगु छ्घः “त्यंघः” त्यंग: त्वालय् लानाच्वंगु धैतःगु दु। थौंकन्हय् उगु थासय् गुगुं घः खनेमदु अले उगु घः गुबलेनिसें तनावंगु खः घैगु खँ नं थथे हे धकाः धाये थाकुयाच्वंगु दु । थुपिं घःत गुकथं संभार जुया: ल्यनाच्वन धैगु विषयय् गनं गनं लिपा तैतःगु ल्वहंपौत नं लुयावःगु दु । मूर्तिकलाया विकास ज्वीन्ह्यः “कलश” छगूकथंया सभ्यताया प्रतीक ज्वीधुंकूगु ज्वीमाः । अष्टसंगलमध्यय्या मुख्यणु मंगल धकाः “कलश” यात मानय् याइगु खः । खास यानाः तान्त्रिक पूजाआजाय् अष्टमंगल छ्यलावयाच्वंगु दु । थुज्वःगु हे मंगलया खँया लिधंसाय् देग: व द्यःछँया गजुलिइ कलशया आकार स्थापित यानातःगु दु । श्रद्धा व सद्भावनां झूचाःगु नेपाली मानसिकता कल्याणया लँपुइ न्ह्यब्वानाः पूजा आजाय् लगय् जुयाच्वनीगु खः । उर्वरा भूमिइ बुयावःगु अन्त व फलफूल थें याःगु पवित्रगु सभ्यता व सम्पदा कःघाता तयेगुली नेपा:मि उकीसनं नेवाःत सदां न्ह्यःने लाः । थ्वहे नेवाःपनया पहिचानकथं इतिहास क्वबियाच्वंगु पुलांगु सांस्कृतिक घःया संरक्षण जुयाच्वनेमा धैभनं “घः” स्थापित जुयाच्वंगु थासय् वनाः घःपुजा वनेगु ग्वसा गया: नेवाः सांस्कृतिक पुचलं घःपुजा न्यायेकूगु दु । घः पूजाया रूट १.किलाघः२.वघंः३.न्हुघः४.त्यंघः५.श्रीघः६.नःघः
स्वप्नपरीक्षा
राजित बहादुर श्रेष्ठ न्ह्यखं स्वप्न-सपना – म्हगस । प्राणीया उत्पत्तिनिसें हे म्हगसया नं अस्तित्व दत जुइमा: छाय् कि आपाः धैथें प्राणीत प्रायः सुर्यास्तनिसें सुर्योदयतक मिखा तिसिना: आनन्दं द्यनी । अथेला मनूतय्गु सवालय् उमेर कथं थुलि ई द्यनेमा: धैगु वैज्ञानिक ल्या: दु अले न्हिनय् द्यने मज्यू धैगु नं मान्यता दुसा मनूत बाहेक मेमेपिं प्राणीया बारे धाःसा अध्ययन अनुसन्धान म्हो हे जक जूगु खनेदु । प्राणीत द्यनी आरामया नितिं तर द्यनकि म्हगस खनी छाय् ? थुकिया लिस: आःतक सुनां नं क्वछिना धाय् मफुनि । अथेला चेकोस्लाभाकियाया मोराबियाया यहुदी परिवारय् सन् १८५६ मे ६ खुन्हु जन्म जूम्ह मनोविश्लेषण सिद्धान्तया प्रतिपादक सिग्मन्ड फ्रायडं सन् १८९९ य् सपनाया व्याख्या धैगु सफू प्रकाशन यासेंलि म्हगसया अध्ययनय् छगू तधंगु ह्यूपा वल । (गौतम, २०५९:५७) सिग्मन्ड फ्रायड ( Sigmund Freud )या कथं मनूतय् आपालं इच्छात दयाच्वनी । गुलिं इच्छा पूवनीसा गुलिं सामाजिक वन्धनया हुनिं पूवनी मखु । वहे पूमवंगु इच्छात मनूतय् मनया स्वंगू तहमध्ये अचेतन मनय् स्वचानाच्वनी । गुगु दमित वा अतृप्त इच्छात गुगु नं इलय् साहित्यिक रुपयु, म्हगसया रुपय् वा मेमेगु रुपय् प्रस्फुतित जुइ् । सुनानं इच्छा हे मयाःगु खँ म्हगसया रुपय् खनी हे मखु अझ धाय् म्हगस खंकेत सुयागु पाखें न्हाय्पनं न्यनेमा:, मिखां खंकेमा: वा अनुभव हे यायमा: । छम्ह जंगली जीवन हनाच्वंम्हं गुगु नं इलय अमेरिकाया राष्ट्रपति म्हनीमखु। तर शहरिया जीवन हनाच्वंम्ह राष्ट्रपतियात तप्यंक मखंसां संचारया विभिन्न माध्यमं वयात म्हसीकाः चायकमचाय्क नापलाय्गु इच्छा याय् घुंकी अले गुगु नं इलय् वयात म्हगसय् खनाच्वनी । थुलि जक मखु गुबलें गुवलें ज्वलय् व म्हगसय् छगू हे कथं ज्याखँ जुयाच्चनी । गथेकि च्व (पिसाप) मयासे द्यन धा:सा चान्हय् च्वफाय्गु इच्छा तिव्र जुयाच्वनी अले व हे च्वफाय् माःगु खँ म्हगसय् नं खनाच्वनी गुलिं गुलिं मस्तय्सं ला म्हगसय धका: ज्वलय् लासाय् हे च्वफाना: बी । फ्रायडया म्हगस (स्वप्न) सिद्धान्तकथं म्हगसया निता तह दइ । छगू व्यक्त तह व मेगु अव्यक्त वा सुशुप्त तह । व्यक्त तहया म्हगस धाय्बले अज्यागु घटनात ख: गुकियात म्हनीम्हेसिनं याउँक व्यक्त याय्फइ । थथे व्यक्त याइबले गुलिं नं म्हनी उकिया १० प्रतिशतसिबें म्हो जक फइ । उकिं न्ह्याक्व हे त:हाक: म्हंसां नं म्हंगु फुक्क सुनानं कनेफइमखु । थ्वहे म्हंगु थीथी व्यक्त घटनाया आधारय् व्याख्या विश्लेषण वा थीथी अर्थयात अव्यक्त तह घाइ । थन न्ह्यथनेत्यनागु आभलेख नं थ्वहे अव्यक्त तह नाप स्वापू दु । अभिलेख म्हसीका : नेपाल-जर्मन हस्तलिखित संरक्षण परियोजना निर्माण याःगु माइक्रोफिल्मया क्याटलगय् स्वप्न (म्हगस) नापं स्वापू दुगु ४७ थान सफूया बिवरण प्रस्तुत यानातःगु दु । स्वप्नफल -१४ थान स्वप्नपरिक्षा -१० थान स्वप्नविज्ञान -१ थान स्वप्नचिन्तामाण – १० थान स्वप्नविचार -थान स्वप्नकथा -२ थान स्वप्नभाषा -१ थान स्वप्नस्तोत्र -१ थान थुकथं स्वप्न (सपना-म्हगस) या बारे आपालं विचा: याना: झी पूर्वजपिसं थीथी सफू हे तयार याना: उकिया बारे अध्ययन अनुसन्धान याय्गु लँपु चाय्काबी धुंकूगु दु । थन प्रस्तुत याय्त्यनागु अभिलेख माइक्रोफिल्म ल्या: बि ३५६/४५ स सुरक्षित यानात:गु दु । नेपाल-जर्मन हस्तलिखित संरक्षण परियोजना निर्माण याःगु माइक्रोफिल्मया क्याटलग कथं थुगु सफू ११ पौ व १६.९* ७.१ सेमि दु। थुगु अभिलेखय् स्वप्नपरिक्षा ७ पौ, मिसाया बारे च्वयात:गु २ पौ, म्ये १ पौ, खाली कभर १ पौ दु । थ्यासफुती नेपाललिपिं च्वयातःगु थुगु सफूया पुष्पिका वाक्यय् सफूया नां स्वप्नपरिक्षा धकाः च्वमिं उत्लेख यानात:गु दु तर च्वमिं थःगु नां घाःसा उल्लेख मयाः, च्व:गु तिथिमिति नं स्पष्ट उल्लेख मया: तर छम्ह अज्ञात च्वमिं सफूया अन्तिम पती छपु म्ये च्वयातःगु दु – ॥ नद कोमारा ? ॥ श्याम चतुरभुज मदन ग्वपार, मेरि तेरो चरन आधार ॥१॥ शुष विहारो, अबे मोहन मनमथ ॥ २॥ मम नारि शुकुमिनि, तुमारो दासि, मोहोन विदावनवाशि ॥ धु॥ जगतप्रकसकि पृम सहारो, चंदसेषर मेरोहारो ॥ : ॥ जुजु जगतप्रकास (नेसं ७६३-७९३) व मन्त्री चन्द्रसेषरया नां उल्लेख जुगुलिं थुगु ज्योतिष विषयया स्वप्नपरिक्षा सफू नं थ्वहे जुजुया राज्यकालय् रचना जूगु अनुमान याय्छिं । अभिलेखया सारसंक्षेप ः दकले न्हापां स्वस्ति चिं (?) पाखें सफूया आरम्भ यानात:गु दु । अले गणपति (गणेश) यात नमस्कार याना: म्हगसपाखें भविष्यय् जुइगु ज्ञान बीगु तातुना: स्वप्नया खँ ल्हाय् धकाः च्वमिं थ:गु खँ न्ह्यथनातःगु दु । थुकी दकले न्हापां गुगु इलय् म्हगस खनधा:सा उकिया फल गुलि तक सफल जुइ धका: उल्लेख यानात:गु दु गथेकि – १. रात्रि छगू पहरय् म्हंगु दच्छि लिपातिनि फल प्राप्त जुइ २. निगू पहरय् म्हंगु च्यालां फल प्राप्त जुइ ३, स्वंगू पहरय् म्हंगु स्वलां फल प्राप्त जुइ ४, प्यंगू पहरय् म्हंगु वहे ला(महिना)य् फल प्राप्त जुइ ५. सूर्द्य उदय जुइत्यय्का म्हनसा तत्काल हे फल प्राप्त जुइ् थुकथं म्हंगु ईया आधारय् म्हगसया फल गुबले प्राप्त जुइ धका: दकले न्हापां व्याख्या यानात:गु दुसा लिपा छुछु म्हनकि उकिया फल छु छु दइ धका: उल्लेख यानातःगु दु । ज्वःलाःगु छुंछुं म्हगसया फलयात छथासं तया: थन संक्षेप जक न्ह्यथनेगु कुतः यानागु दु, पूवंक अध्ययन याय्गु ज्या ल्यंहै दनि – आर्थिक लाभ जुइ्गु सल, किसि, सा, मित्र, वाद्वं, जाकिद्वं, सिसाबुसा, स्वां, मचा, कुसा, पताका, रथ आदि खनसा थःगु म्हय् खि कित, थःगु म्हं हि हाल, सेक्स याना धका: म्हनसा, दुदु हाःगु सिमा गया धका: म्हनसा म्हासुगु सिन: तियागु, म्हासुगु पतासि सिनागु धका: म्हनसा, सर्प, बिच्छि, हइन॑ न्यात धका: म्हनसा, हि/थ्वं त्वना, जा नया धकाः म्हनसा धनलाभ जुइ । मनूया ला, क्वँय् व मेमेगु नया धका: म्हनसा न्यास: तका प्राप्त जुइ । मनूया ल्हा: नया धका: म्हनसा द्वःछि तका प्राप्त जुइ । धन नाश जुइगु भुजिंनं भुन, दन्दकचिरिन(?) पुन धकाः म्हनधाःसा धन नाश जुइ, गुलि सुख जुयाच्वंगु ख: उलि हे दुःख जुइ । थुकिया निंतिं सान्ति कर्म्म याय्मा:, रक्तचन्दन घ्यलय् बुया: म्वःल्हुइमा:, पीठय्, आगमय् पुजापाठ यायमा: अले जक शान्ति जुइ । राजलाभ जुइगु छ्यं नया धका: म्हनसा उलि्थुलि मदयक राजलाभ जु । चउर दथुइ, पल्यरासा(?) थाना: पुखू दथुइ खीर(तस्मि) थुया: नया धकाः म्हनसा राजा जुइ । राजभय जुइगु गुफाय् राक्षस, माक:, खिचा, हाकुम्ह किसिं न्यात धका: म्हनसा राजाया भय जुइ । वलवान जुइगु थबन्तर(?) गामय, खेलय् दिङाव तया घका: म्हनसा ओगुडि गामय् पलमान जुइ । नगरय् जूसा महारथी जुइ । मृत्यु जुइगु मेपिसं अस्त्रसस्त्रं थ:गु म्हय घाःयात धका: म्हनसा मृत्यु जुइ । राजां किसि, सल, वस: बिल धका: म्हनसा थुःगु गोत्रया मचा सी । छेँय् लहिनातःम्ह फा, मेसं च्वल धका: म्हनसा अकाल मृत्यु जुइ । व्रम्हहत्याया आराेप लाइगु वाउँगु पर्सि सिनाच्वना धकाः म्हनसा व्रम्हहत्याया आराेप लाइ । सन्तान दइगु अश्वकसि , कन्हेवरसि , स्वकचा प्रमान म्हनसा मचा दइ
