घ्यः चाकु संल्हुं
डा.चुन्दा वज्राचार्य नेवाःतयसं हना वयाच्वंगु नख: चखः अप्वः धयाथें तिथि अर्थात चन्द्रमाया गति कथं हना: वया: च्वंगु ख: । विस्का जात्रा व ध्यःचाकु संन्हु धका छगू निगू नखः गते कथं हनावया च्वंगु नख: ख: । यःमरि पुन्ही थें हे ध्यः चाकु संन्हु नं नसाया नामं नां छुनात:गु नख: ख: । प्रत्यक महिनाया न्हापांगु दिंयात संल्हु व महिनाया अन्त्यया न्हिंयात मसान्त धका धायेगु या: । घ्यः चाकु संल्हु धकाः माघ महिनाया न्हापांगु दिं कुन्हु हनीगु नख: ख: । थ्व नख:बलय् नैगु वा विशेष छ्यलीगु नसाया नामं नां छुनातःगुलिं थ्व नख:बलय् घ्यः चाकुया नापं हामोग्वारा द्यःयात छायेगु व नयेगु याइगु जुगुलिं थ्व संन्हुयात हामोसंल्हु धका नं धायेगु या: । झिंनिगू राशी मध्यय् थ्व कुन्ह निसें सुर्द्य: मकर राशी चाहिलेत दुस्व:इगु जुगुलिं थ्व दिंयात मकर संकान्ति धका नं धायेगु या: । थ्व कुन्हु निसें सुर्द्यःया गति उत्तराखे जुइगु खः। थ्व दिं कुन्हु भक्तजनपिसं थाय् थासय् खुसिया दोभानय् वना: म्वः ल्हुया जाकि, माय् , पलः, चिकं चाकु ध्यः तरुल, हामो ग्वारा, मकः, सिं आदि सिधा तया: दान यायेगु याइ । थ्व दिन कुन्हु दोभानय् म्वःल्हुया च्वय् न्ह्यःथनागु दान याना थःम्हसिनं नयेगुयात धाःसा पुण्य लाना: थः हिस्तपुस्त जुया: ल्वय् मदै धयागु धापु दु । उकिं थ्व कुन्हु थः थः पुरोहित तय्त च्वय् न्ह्य:थनागु सामग्री तया: सिधादान यायेगु याइ । सिधादान विशेषयाना मांमदुपिं वा अबुमदुपिं वा मांनं अबुनं निम्ह मदुपिसं याइगु ख: । धर्मसिन्धु नांयागु ग्रन्थय् थ्व संन्हुकुन्हु दानयात धाःसा छु जुइ दान मयात धाःसा छु जुइ धका च्वयात:गु दु । मकर संक्रान्ति कुन्हु गुम्ह मनुखं म्वःल्हुइगु ज्या याइ मखु व मनू जन्म तक रोगी व निर्धन जुइ । सन्तान मदुपिं मनुतय्सं थ्व कुन्हु अपसं च्वने न॑ भिं जुइ । श्राद्ध याये ज्यूपिं मनुतय्सं श्राद्ध याये नं बांला । थ्व कुन्हु हामोग्वारा व वस: दान यात धायेवं विशेष फल प्राप्त जुइ । थ्व कुन्हु याइगु ज्या खं अर्थात दोभानय् वना: म्वःल्हुइगु ध्यःचाकु, हामो न्या, पल: आदि नया: चिकं बुल धाःसा ल्वये दैमखु । थ्व कुन्हुया दिनय् नेवाः तय्सं जक मखु नेवा: मखुपिसं न॑ माघे संक्रान्ति धका वा मकर संक्रान्ति धका कण्डमूल नयेगु याइपिं दु । नेवा:तय् ला ई कथं दुगु नसा नया: नख: हनीगु स्वाभाविक ख: । उकिं थ्व इलय् विशेष याना पलः व काउले विशेष जूगुलिं थ्व निताजि तरकारी नगेगु या: । थ्व इलय् कण्डमूल बिशेष याना: तरुल मना:, छेँय् सन्या कुं थनेमा: धका संन्या छुया वा पुका कुं थना उगु संन्या नयेगु चलन दु । थ्व कुन्हु विशेष याना समय्लय् संन्या तरुल, ध्यः चाकु व हामोग्वारा वा हामोदुगु तिरौली, मुस्या पालु, लाभा तया: नयेगु चलन दु । थ्वबलय् छ्यं निसें दुम्ह संन्या नयेगु चलन दु । छायधा:सा संन्या नयेबलय् संन्याया छ्य निसें दुम्हेसित न्ह्यया व्छइगु ख: । थथे सन्याया छ्यं न्ह्यइबलय् सत्रुया छ्यं नं सन्याया छ्यंथे न्ह्यये फयेमा धका: आशिस याना: नयेगु चलन दु। घ्यःचाकु संल्हु कुन्हु गुम्हसिया समय जक नयेगु याःसा गुम्हं गुम्हसिया भ्वय् हे नये माःपिं नं दु । थ्व कुन्हु छेँ परिवार मध्यय् दिवंगत जूपिनिगु नामय् सिकब्व तया: सीपिन्त भ्वय् छायेमा:गु जलन दु। थ्व कुन्हु भ्वय् नयेमा: वा भ्वय् नयेगु यायेम्वा: व छुं मखु द्यःद्यः पिन्त समयतया: उकिया नापनापं तरूल ध्यः चाकु हामेग्वारा तया पुजा यायेगु परम्परा दु । द्यःद्यःपिन्त पुजा याये धुंका द्यःया प्रसाद कथं द्यःयात छाःथेंतुं ध्यःचाकु तरूल, हामोग्वारा सन्या तया समय् नयेगु चलन ख: । नखःबलय् नयेगु न्ह्यागु हे जुसां नयेगु नसा धाःसा नखः चखः कथं पा: । घ्यः चाकु संन्हु कुन्हु गुम्ह गुम्हसिया सुथय् जा नयेगु सत्ता माय्-बुजा धका ग्वःगु माय् जाकि, व पलः तया: थुयातःगु जा नापं संन्या अचार नापं मेमेगु तरकारी परिकार दयेका माय् ब्वजा नयेगु चलन दु। थ्व कुन्हु द्यःया प्रसाद काये न्ह्याे वा न्हिछि, लाछिया दुने थःत बुइकातःम्ह मामं मचाबलय् जक मखु थ्व कुन्हु नं चसुप्वालय् न्हाय्पनय् चिकं तया: थः मचातयगु भिं स्वास्थ्य, ता:आयु व भिंगु लंपु लिना न्ह्याये फयेमाः धका सुवा: बीगु खः । बिया छ्वये धुंकुपिं म्ह्यायमचात समेत थःछेँ वया: थः मांया ल्हातिं चिकं तये धुंका भातया छेँ लिहां वनीपिं दु । बिया छ्वयेधुंकुम्ह म्ह्यायमचाया मचा मदुनिगु जूसा भातपिनिगु छेँ घ्यः चाकु नये मज्यू घका थःछेँ वइगु चलन दु । भमचातय्सं भातपिंन्थाय् घ्यः चाकु नय्गुया धयागु मां जुवा यायेमाः धयागु चलन दु । उकिं मचा मदुपिसं भातपिंथाय् ध्यः चाकु नयेगु चलन मदु । थ्व परम्परा स्थीर रूपं मजुसां नं ध्यः चाकु संन्हु कुन्हु धाःसा ध्यः चाकु नये माली धका भातपिंथाय् मच्वंस्ये थःछेँ हे वनेगु याइगु चलन ख: । यदि भातपिंनिगु छेँ थहे च्यनेगु याःसां फुक नयेगु याःसां ध्यः चाकु छता धाःसा नयेगु मयाः पिं दु। थ्व दिं कुन्हु सुथय् दोभान वा खुसि म्वःल्हुयेगु याःसा गुम्ह गुम्हसिनं म्वःल्हुइगुया पलेसा ख्वा: जक सिलेगु याइपिनं दु । थ्व कुन्हु न्हिनय् भोछिं याउकं निभालय् च्वना: म्हय् चिकं बुइगु न॑ चलन दु। थ्व दिं कुन्हु नैगु नसा, व निभालय् च्वना चिकं बुइगु खंय् विचा याना स्वयेबलय् नेवाः तयसं थ्व अथे यानात:गु थें मच्वं । छायधा:सां माघ महिना धयागु चिकुलाया तःच्यतं चिकगु ला खः । उकिं धाइ नापं पौष माघथे चिकु धका: धायेगु या। माघ महिनाया सुरू अर्थात माघ १ गते चिकूगुया चरम सिमाया दिं ख: । मंसीर महिनां निसें चिकुइगु बरे जु्जुं वना पाैष महिनां पुगायेगु सुरू जुइगु खः । दकले तःच्वतं पुगाइगु दिं धयागु माघ १ गते खः । उकिं थ्व इलय म्हः म्ही दक्व तच्वतं ख्वाउंस्य च्वना च्वनी । उकिं निभालय् च्यनाः थःगु म्हय् चिकं तया: पाना वया नापनापं थम्हं फीगु वसःन चिकं बुइत त्वया निभालय् हे तैगु जूगुलिं क्वाना च्वनी । निभालस् च्वना चिकं बुइबलय् म्हय् च्वंगु दक्व चिम्सं प्वा: तिं स्वाना चिकं नापं निभाःया क्वाःन दुने दुहां वना म्हःय् क्वायेगु जुइ । थ्व जुल चिकं म्हय् दुहावना क्वाइगु प्रविधि । मेगु क्वाःज थ्व कुन्हु नैगु नसा: घ्यः चाकु तरुल पल: सन्या दक्व वस्तु हे आइरणयुक्तगु नसा खः । आइरणयुक्तगु नसा म्हय् दुने शक्ति बी, क्वाःज बी उकिं म्हया पिने नं म्हया दुने नसाया मार्फत नं क्वा:जः बिया चिकुया ख्वाउंया च्वंगु म्हयात दुने नं पिनेन क्वाकेगु ज्या याइ । उलि जक मखु च्वापु वा सितं कया ख्वाउया च्वंगु छ्यनय् चसुप्वालय् मामं चिकं तया: दुने थ्यंक दुहां वनेमा: धका ल्हातं पातापाता याना क्वाःजःया नापं चिकं दुव्छयेगु कथं नं खः । विशेषयाना छ्यनय् तयेकेगु चिकंयात विशेषरूपं माय् तया: क्वाकात:गु हे चिकं दैगु ख: | उकिं लुमुलुमु धाःगु चिकं छ्यंनय न्हाय्पनय् तया: छ्ययात
मिलापुन्हीः
WRITE AN EXCERPT (OPTIONAL)
तिसा, वसःव समाःया प्रतिकात्मक महत्व
नेवाः संस्कारय् तिसा, वसःव समाःया प्रतिकात्मक महत्व रजनी शाक्य छुं नं सभ्यता गुलि च्वन्ह्याः धैगु खँ व सभ्यताय् ब्वलंपिं मनूतय्सं तियातःगु तिसा, पुनात:गु वसः व समालं प्रष्ट क्यनाच्वनी । नेवाःतय्गु सभ्यता नं गुलि च्वन्ह्याः धैगु खँ परम्परानिसें थौंतक नेवाःतय्सं छ्यलाबुलाय् हयाच्वंगु थीथी तिसा, वस: व समालं यच्चुक क्यं। नेवाःतय्गु तिसा, वस: व समा: जातीय म्हसीका बीगु चिं जक सखु, नेवाःसमाजय् सनू बुसांनिसें सिकातक नं माःगु महत्वपूर्णगु वस्तुत ख: । धाय् जीवनकाछि नेवाःतय्सं हनावयाच्वंगु थीथी संस्कारय् थुपिं मदय्क मगाःगु खनेदु । धात्येंला, नेवाः समाजय् संस्कारया महत्व गुलि दु ख: उलि हे महत्व नेबाःतय्गु संस्कारय् तिसा, वस: व समाःयागु दु धका: धाय्गु पायछि ज्वी । नेवाःतय्सं हरेक संस्कारय् तिसा, वस: व समाःयात थीथी कथंया धारणा, भावना आदिया प्रतीकया रुपय् छ्यलावयाच्वंगु खनेदु । शारीरिक व मानसिक स्वस्थता, सरसफाइ व शुद्धीकरणया प्रतीककथं प्रत्येक संस्कार हनेन्ह्यः म्वःल्हुइणु लुसि ध्यनेगु याइगु खनेदु । अथेहे लुसी प्रेतात्मा वा मभिं तत्वत दुबी फु धैगु जनविश्वासकथं सन्याइलय् लुसि ध्यने मज्यू , छें दुने च्वनाः लुसि ध्यने मज्यू, लुसि लालाःथाय् वांछ्वय् मज्यू धकाः छथासं च्वना:, ध्यनाः सुच्चुक लुसि मुना: वांछ्वय्गु, खुसी च्वीकेगु याइ । बुसँखा, इहि, कय्तापुजाबले नौनीनं ध्यनीगु सँ, लुसि निनिम्हं भुइ फया: धौ, सउ तया: खुसी च्वीकः छ्वय्गु याइ । लुसि मृत ज्वीधुंकूगु वा फोहर धैगु ल्याखं अथे वाइगु खः । मृत जीवयात सदगति लाय्मा धैगुकथं थथे खुसी वाःवनीगु खः । न्हापां खाःगु सँ ब न्हापां ध्यंगु लुसि जूगुलिं उकियात लालाःथाय् वांमछ्व:सें खुसी हे चुइकाछ्वय्गु भिं धयागु भाःपिया निनिं थुगु ज्या पूवंकीगु जुयाच्वंगु खः । लुसि ध्यने धुनेवं पतिंचाय् ह्याउँक अल: तय्केगु याइ । थ्व मभिं तत्वत म्हं पितछ्वय् धुन धैगु खँया प्रतीककथं धायबाय् लुसि चाय्धुन धैगु संकेतकथं तइगु खनेदु । ह्यांगु उं (रंग) यात विजयया प्रतीककथं काय्गु या: । उकिं मभिं तत्वयात ध्येना वांछ्वया विजयप्राप्त याःगुया प्रतीककथं अल: तयकीगु खनेदु । नेवाः संस्कृति कथं धौयात तसकं भिंगु लच्छिन लाःगु वस्तु भाःपियातःगु दु । धौ, जाकि तया: वालातःगु सिन्ह: तिना: धौग्व: स्वयाः ततःधंगु ज्याय् वनेबले मभिंगु खँत चिलावनाः थ: वनागु ज्या सफल ज्वी धैगु धारणा दुगु खनेदु । उकिं सफल जीवनया शुभकामना बीगुया प्रतीककथं सगं बीबले धौपतिं तय्केगु व धौजाकि सिन्ह: तिकीगु चलन खनेदु । सिन्दूरयात सौभाग्यया प्रतीक कर्थ कायगु या: । नेवाःसमाजय् सिन्चा छाय्कीगु धैगु कुलय् दुथ्याकेगु, समाजय् दुथ्याकेगुया अर्थय कयातःगु खनेदु । अर्थात् उमेरलिसेँ वःगु शारीरिक ह्यूपाःयात वाःचायकाः सामाजिक दर्जा बीगु वा म्हसीकेगुया प्रतीककथं सिन्ह:यात कयातःगु खनेदु । गथेकी, छेँया थकालि नकि नं इहिबले सिन्हः छायका: छेँ व समाजय् दुचायकेगु याइ । बाह्राः तइबले सिन्हः छायकाः यौवनावस्थाया सुचं बीगु याइ । इहिपाबले सिन्हः छायकाः कतःपिनि म्ह्यायमचायात थःगु परिवारया दुज: .दयकी । अथेहे व्हंकीवले भाःतम्हं सिन्हः छायकाः जीवनपासाया स्वीकारोक्ति बीगु याइ । सँ प्याकीबले सिन्ह: छायका: सदां छंगु शोभा जुयाच्वने धका: बीगु वचंया प्रतीक जूगु खनेदु । वस: शरीर सुरक्षाया नितिं खःसा मेगु लज्जा त्वःप्वीगु निंतिं नं खः । सिंन्चा छायकीबले काप: छकू फयकेगु याइ । थ्व थःगु संस्कारगत रुप प्राप्त अधिकार, दर्जा वा धर्मयात बँय् वाके बीमखु, जिं आधिकारिक धर्म पालना याय्, धर्म प्रतिष्ठित याय् धरैगुया प्रतीक जूगु खनेदु । जंक्व मस्तय्त न्हायपनय् मार्चा व तुति कल्लि न्हयाकेगु याइ । थुकि व जा नके धुंकूम्ह मचा खः वा अन्न पचे याय् फयधुंकूम्ह मचा ख: धैगुया चिं ख: । अथेहे न्हापां बूम्ह मचा धका: थुइकेगुया प्रतीक कथं गुलिसिया जव न्हाय्पनय् च्वय् सादा लुँया वा उकी भिंपु, मोति, इयू घानात:गु न्हातिका (कुमाल) स्वीकेगु चलन नं खनेदु । अथेहे उसाँय् बःमला:पिं मस्ततय्त, सन्तान स्थिर याय्या निंतिं नं मांअबुपिंसं मस्तयत न्हातिका स्वीकेगु चलन खनेदु । इहिबले लःल्हाइगु पर्सि, मिसामचा तःधि जूगु व स्त्रीजातिया म्हसिका बीकथं पुनेमाःगु वसःया प्रतीक ख: । कुमारीया प्रतीक कथं कपालय् हयाउँ सिन्ह: इलेगु याइ । बरे छुइबले पुकीगु चीवर, सिलायकू व गुल्पायात बौद्ध आचरणय् दीक्षित जूगुया प्रतीककथं काइगु खनेदु । कय्तापुजाबले लःल्हाईगु कय्ता वीर्य रस पुष्ट ज्वीक थातं तय्गु लागि ब्रम्हचर्य ब्रत नीस्वनेकथं चीकीगु खः । बाह्रा तइबले क्वंचिकं साय्केगु धैयु मिसामचायात समाःया ज्ञान बीगु खः अर्थात् ल्यासे जूम्ह मिसामचा सुचुपिचु याना: बांलाकाः च्वने सय्केमा: घका: समा: याय्गु स्यनेगुया प्रतीककथं क्वंचिकं बुइकेगु खनेदु । अथेहे क्वचिकंयात शुद्ध भाःपिया: तःगु खनेदु । छुं नं संस्कार न्ह्याके न्ह्य: सितुप्वाचं क्वंचिकं पीकाः शुद्ध यायमाःगु खनेदु । ग्वय् कू छ्वय्वबले तयायंकीगु वस: व समाःया अर्थ छिम्ह म्ह्याय् मचा जिमिसं काःवय्गु जुल उकिं थौंनिसें छिम्ह म्ह्यायमचायात जिमिसं नं हेरविचार याय्गु जुल धैगु भावनाया प्रतीक नं खः । अथेहे थौंनिसेँ छिम्ह म्ह्यायमचा जिमिम्ह जुल धका: मिजंयापाखेँ चिनाथकूगु बन्धन स्वरुप कल्यां न्हयाकीगु ख: । भौमचा लिधु वनीबले तिसा वसतं छायपिया: छवय्गु याइ । थ्व थःछेँ खलपिन्त छिम्ह म्ह्याय्मचायात जिमिगुपाखेँ बियागु उपहार जुल घैगु भावनाया प्रतीक जूगु खनेदु । अथेहे भौमचायात इहिपाबले क्वखाय्कीगु तिसात नं थीथी प्रतीकात्कम रुपं दय्कातःगु खनेदु। अथेहे थीथी इलय् वा उमेर धाय् वा संस्कारय् तीगु तिसा धकाः नं क्वछिना तःगु खनेदु । गथेकी, लुँस्वाँ अप्वःथें इहिपाबले छ्यनय् छुकीगु याइ । लुँ सत्यया प्रतीक ख: । भिम्पु मंगल व लक्षणया प्रतीक ख:सा थुकिया रंग जीवन संचारया प्रतीक खः । पन्ना सम्पन्नता व नवजीवन (चुलिजाया वइगु) अर्थात् प्रजनन शक्तिया प्रतीक ख: । वाउँगु रंग उर्बरता व प्रणय लिला संचारया माध्यम नं धा: । अथेहे म्हय्खा कुमार कुमारीया बाहाँ, लाप्चा, स्वाँ, सिमाह: व सिमाकचा वैसंजाःगु वा चुलिका:गु बैसय् वःगु चंचलताया प्रतीक ख: । अले थ्व फुक्कया समिश्रण स्वय्बले छखेँ प्रणयलिलायात इंगित याताच्वंगु दुसा मेखे त्यपू जीवन मंगलमय्, सुख समृद्धि व वंश न्हयाकेत भिंतुना व सुवा: बीगुया प्रतीककथं इहिपाबले भौमचायात छ्यनय् लुँस्वाँ छुकीगु खनेदु । थुकथं हे इहिपाबले छनय् तय्कीगु मेगु तिसा ख: न्यापु सिख: । न्यापु सिखःयात पञ्चबुद्ध वा पञ्चतत्वया रुपय् काय्गु या । ज्याथ: जंक्वबले स्वीकीगु लुँइ भिंपु, इंयू, मोति घानातःगु पुनाय्चा जंक्व सिदेधुंकूम्ह धकाः सीकेगु जुलसा बेतालिं चिकेगु धैगु द्यः जूगुया प्रतीकात्मक चिं खः । बर्खि वसतं सुं सीगुया भाव पिब्वइ । म्ह छम्हं तुयु वसतं पुनातःम्ह मिसा जूसा भाःत मदुगु, मिजं जूसा मांअबु मदु, तपुलि छग्व: जक तुयुगु पुयातल धाःसा कला सीगु धइगु थुइकी । अथेहै दाजुकिजा, फुकित सीसा मिजपिनि सँ खाना: तपुली पुइगु याइ ।
देगःया तुनासी कियातःगु कामुक कला वा अश्लिलता
बज्रमुनि बज्राचार्य, किपू नेपालय् खनेदुगु देग:या ताजियात स्वय्बले शिखर शैली, गुम्वज शैली, पेगोडा शैली आदि खनेदु । शिखर शैली व गुम्वज शैलीया देगलय् सामान्यतया: ल्वं व अप्पां दय्कातःगु खनेदुसा, पेगोडा शैली (नेपाली शैली वा नितँ वा नितँसिबें अप्व: पौचिना: दय्कातःगु) देगलय् पौयात थाका: तय्गु लागी ४५ डिग्री कोणय् तुँडाल वा तुनासि सिँया तयातःगु खनेदु । थ्व तुनासिया मुख्य ज्या पौयात लिधंसा वा तिबः बीगु ख:। तर कलाकृतिया माहिरपिं नेपाली कलाकारपिं देगःयात ताःई तक ल्यंकाः तय्त तुनासि छ्यःगु नापनापं स्वय्बले यइपुसे च्वंकेत तुनासी आध्यात्मिक भावना ब्वलनीकथंया विभिन्न कथंया द्यःपिं सिं कीगु याना: थःगु कलात्मकता ब्वय्गु यानावयाच्वंगु दु । देगःया प्यंगू कुनय् सल, धुँ, गरुड किया: लिधंसा बियात:गु दुसा, दथुइ दथुइ मातृका देवीपिनिगु किपा: बीगु, वया क्वय् थीथी पशुपंक्षी, भक्तजनपिं, गनं गनं कामुक कलायात ब्वय्गु यानावयाच्वंगु दु । कामुक कलायात नेपाली समाजय् अश्लिलकथं काइ । अथेखःसां तुनासी कामुक कलायात हे ब्वयगु छाय् जुल ? गबलेनिसें न्ह्यात धैगु विषयलय् नेपाली जनमानसय् सुनानं स्पष्ट व चित्त बुझे जुइक लिस: बीफयाच्वंगु मदु । कामुक कला छेँया तुनासी खनेमदु । ल्वं, अप्पा, चा, धातु आदिइ कियातःगु खनेमदु केवल पेगोडा शैलीया देगलय् तयातःगु सिँया तुनासी जक छाय्? थ्व न्ह्यसःया लिस: मालेत मूर्ति कलाया विकास बारे सीकेगु – आवश्यक खनेदु । नेपालय आःतक लुयावःगु मूर्ति चायागु इपू न्हापांगु शदीपाखे खः धैगु खँ लैनसिंह बाङ्गेलपाखें प्रष्ट जुइधुंकूगु दु । चाया लिपा ल्वं, सिँ, धातु आदिया मूर्ति खनेदत । प्राकृतिक रुप न्ह्याथाय् नं दैगु अःपुक कायफैगु गुगुलिं सिँयात वास्तुकलाय् न्हापातिसें छ्यलाव:गु जूसां ल,फय्, निभाःया कारणं ल्बहं, चा, धातुसिवे म्हो जक टिकाउ जुइगु कारण नेपालय् देगलय् छ्यलात:गु तुनासियात काय्बले १३ औं शदीसिबें न्हापाया तुनासि धाःसा दुर्लभ ज्वीधुंकूणु दु । पनौतिया इन्द्रेश्वर महाद्यःया देगलय् च्वंगु तुनासि, हिरण्यवर्ण महाविहार, रुद्रवर्ण महाविहार, इतुम्वाहालया तुनासि आःतक लुयावःगु मध्ये दकले पुलांगु खनेदु । नेपाःया मूर्तिकला भारत उपमहादिपया मूर्ति कला शैलीया प्रत्यक्ष अप्रत्यक्षकथं लानाच्वंगु दु। मौर्य, गुंग, कुषाण (गान्धार, मथुरा), गुप्त,पाल शैली आदि । मूर्ति कलाया विकासय् पाल कलाशैलीं तःंधंगु ह्यूपा: हल । थुगु इलय् मूर्तिकलाय् प्रतिमा लक्षणयात मना:से, तान्त्रिक प्रभावकथं अस्वाभाविक, रहस्यात्मक सांकेतिक मूर्ति निर्माण याय्गु ज्या जुलसा मध्यकालय् वया: राजपुत शैलीया मूर्ति निर्माण याय्गु ज्या जुल । थुगु इलय् देग:यात बांलाकेत मूलद्य: नाप स्वापू दुपिं द्यःपिं तुनासी कीगु नापनाप राजपुत जुजु सामन्तीपिनिगु एैयासी सामन्तीताया कारणं तुनासी मिथुन, कामुक व अश्लिल मूर्तियात खुल्ला रुपं कीगु चलनया शुरुवात जुल । राजपुत जुजु, सामन्तपिसं न्ह्याकूगु थ्व कामुककला, अश्लिलकलापाखें नेपाली कलाकारपिं नं प्रभावित जुल गुकिया परिणामकथं नेपाली समाजय् नं कामुक कलाया विकास जुल । नेपालय् थ्व कला पूर्वमल्लकालय न्ह्या:गु खनेदु । तन्त्रया चरम विकासया परिणामकथं थ्वैत कायुफु । भारतय् गुप्ततय्गु शासन वःगु इलय् हिन्दु अर्मयात राजश्रय वीगु झ्वलय् बुद्ध धर्मयात तसकं हेपे याय्गु जूवन । थुगु ज्यापाखें बुद्धिष्टपिसं थ:गु अस्तित्व ल्यंका: तय्गु लागी हिन्दूद्य: नाला: कायगु थःगु वौद्ध दर्शनयात नं ल्यंकाः तय्गु लागी तन्त्रयात बः काय्गु जुल । सन ११९७ य् भारतय् मुश्लिम आक्रमणपाखेँ नेपालय बिस्यु वःपिं बौद्धपिसं नेपालय विकास जुयाच्वंगु पाशुपत सम्प्रदाय नापनापं थ:गु धर्मयात ल्यंकेगु झ्वलय् संवर हेरुक थें जाःपि आलिङ्गन मुद्राय् द्य: पलिस्था याय्गु जुल । राजपुतया एैयासि व बज्रयानी तान्त्रिक प्रभावया कारणं नेपालय् १३ औं शदीनिसेँ कामुक कलाया खुल्ला विकास जूगु खनेदु । तन्त्रपाखेँ शुरु जूगु कामुक कला, अश्लिल कला नेपाली कलाकारपिसं हिन्दू, वौद्ध, शैव हरेक सम्प्रदायलय् स्थापित याय्गु कथं नेपालय् दुगु देग:या तुनासी कामुक कला झीगु परम्परा न्ह्यानावंगु खनेदु । थौं वया: थ्व कामुक कला बौद्धपिसं गुह्यरुपं मूर्ति तय्गु यानाच्वंगु दुसा हिन्दूपिसं खुल्ला रुपं देगःया तुनासी कियाः तय्गु यानावयाच्वंगु दु। तर थुकिया दर्शन थ:थ:गु कथं हे दु। थुजागु कामुक, अश्लिल कला खुल्ला रुपं देगलय् छाय् तल धैगु, खँय् नेपाली समाज माैन जुयाच्वंगु दु । गुलिसिनं थथे देगलय् अश्लिल वा कामुक मूति तल कि प्राकृतिक प्रकोप (भुखाय् ब्वइगु, मल: जुइगु ) पाखेँ देग:यात स्यंके फैमखु धाय्गु यानावयाच्वंगु दुसा, गुलिसिनं थथे तय्बले द्यःपिनि शक्ति बढे जुइ धायगु यानावयाच्चंगु दु। वास्तवय् कामुक कला प्राकृतिक प्रकोपपाखें बचे जुइत, द्यःया शक्ति अप्वयकेत मखुसे मनूतय्त सांसारिक आध्यात्मिक दर्शनया शिक्षा बीत खः। मनूतय्सं नसा नय्वले चाकु, माकु, फाकु, पाउँ, खायु धैगु सवा: वै । गुगुं नसा नय्वले थुजागु अनुभव जुइ गुगु शब्दया माध्यम व्यक्त याय् फैमखु, उकिया अनुभव याय्त स्वयं थःम्हं हे नया: स्वयमा: अथेहे मनूतय्सं शारीरिक व मानसिक रुपं अनुभव यानागु अनुभूति नं गुलिं शव्दं व्यक्त याय् फैमखु स्वयं हे अनुभव यायमा: । गथेकि मिसा व मिजं दथुइ जुइगु शारीरिक सम्पर्कया अनुभव । गुकियात तसकं न्ह्याइपु धैगु शव्दं व्यक्त याना: पूवनी मखु । बेलायत सहारानीया श्रीपेचय् च्वंगु कोहिनुर हीरा दकले न्हापां भारतया छम्ह माझिं समुद्रया किनारय् लुइकल तर हीराया महत्व मथुया:, हीरा धकाः मथुया: थ:गु जीवनभर गरीवीया जीवन हनेमाल । जब थुम्ह मनूया त्हाःतय् लात थौं वहे हीरा वहुमूल्य प्रतिष्ठित महारानीया श्रीपेचय् लाःवन । अथेहे दर्शनयात थुइकीपिनिगु लागी वहे दर्शन थ:गु जीवन मोक्ष वा निर्वाण तक थ्यंकीसा दर्शनयात मथूपिसं गलत ढंग छ्यला: थःगु जीवन वर्वाद याइ । थुजागु हे दर्शनयात कलाकारपिसं कामुक कलाय् ब्वयाव्यूगु खः। अश्लिल वा सेक्स कलायात मथूपिसं थःगु जीवन अथें छ्वइ तर सेक्स कला दुने निर्वाणया दर्शन दु । गुगु चीजयात मूर्ख, अनपढ, मथूपिनिगु लागी छ्या ! व सामान्य ख: । थूपिसं थ्वैत सकारात्मक कथं कया: जीवन सुघारया लपुइ छ्यली । थुकिया हे सांकेतिक अर्थ खःकामुक वा अश्लिल कला । बौद्ध धर्मय् तान्त्रिक दुहां वय धुंका: दर्शनयात गुह्य रुपं मन्त्र, यन्त्र, तन्त्र, योग, मुद्रा कलाया माध्यमं छ्यलेगु ज्या जुल, नयमज्यू धैगु नं छुं मन्त, याय भज्यू घैगु नं छु मन्त्त । पंचमकारयात स्वीकार यात । सेक्सयात नं स्वतन्त्र बिल । तर हरेक ज्याय् थःगु मौलिक दर्शनयात ल्यंकगु जुया: हे च्वन । महायान सम्प्रदापया मू आजु घैगु निर्वाण ख: निर्वाण शुन्यतापाखें प्राप्त जुइ । नार्गाजुनं प्रतिपादन याःगु शुन्यता दर्शन अंकया शुन्यता मखु । मानसिक शुन्यता खः । थ्व शुन्यताया प्रतिरुप हे कामुक कला वा सेक्स ख: । मिसा व मिजंया दथुइ संभोग (म्हभोग ) जुइगु इलय् चरमसिमाय् थ्यनीग् इलय् छझा: (क्षणिक) थुजागु अनुभव जुइ, गुगु इलय् न भूतया खँ लुमती न अभूतया खँ लुमनी न भयदै न भाव दै न
ल्हाःतुती लां च्वय्गु चलन
रोजी श्रेष्ठ झीसं न्हापा न्हापा अप्पो धयाथें तता-केहेपिन्सं ल्हा: तुती सूर्दः, चन्द्रमा, ‘झंग:पन्छि,स्वां, सिमा, सिमाह:, सिमाकचा आदि थीथी कथंया बांबांला:गु बुट्टात वाउँक वचुक च्वयातइगु खनावइच्वनागु ख: । अझ गुलिं गुलिं मिजंतयसं नं च्वकेगु या: । थुकियात भीथाय् लां च्वकेगु अथवा लां च्वयात:गु घायगु चलन दु । अथेहे पिनेपिने तराईपाखे, थुकियात (गोडना गोडाइ) घाइ । न्हापा न्हापा ला झीथाय् विशेष यानाः नेवाःतता-केहेंपिनि थ्व छगू कथंया फेशन थेंहे जुयाच्वंगु ख: । तर थौंकन्हय् ज्यापुनी तता व तताःजुपिन्सं जक थथे थःगु ल्हाःतुति व विशेष यानाः पिलाक्वय् लां च्वयातःगु झीसं खनाच्चना । मेमेपि नेवाःनीतयसं थथे च्वय्गु मयाय् धुंकल । तराईपाखे व इण्डियापाखे धाःसा थ्व चलनया व्यापकता दहे दनि । थ्व चलन गथे गुकथं जुयावल धयागु खँय् परापूर्वकालय् जगत्जननीदेबी पार्वती दक्कले न्हापां च्व चलन दयकूगु धयागु छगू बाखं प्रचलित जुयाच्वंगु दु । देबी पार्वतीया लय्ताः वइबले नं तस्सक हे लय्ताइगु व तं वलकि नं मिखां हे छुँ मखनीगु प्रलयकारी जुइगु स्वभाव झी सकसिनं बाखनय् न्यनातइगु हे दु । अथेहे छन्हु देवी पार्वती छु जुया: खः तस्सक हे लयतानाच्वंगु दिन जुल । वनविहार याना: कैलाशपर्वतय् लिहां बिज्या:म्ह महादेव देवी पार्वती लय्तानाच्वंगु खना: महाद्य: थः न लय्ताल । देवी पार्वती लय्तागुया रहस्य मस्यूसां पार्वती लय्ताइगुलिं है जगत्या नं कल्याण जुइगु जुया: देवी पार्वतीयात फक्व नं अप्पो लय्तायकेगु मन तुना: महादेव सदां थ: नापसं तुं च्वनीपि देवगणतय्त सःता थथै आज्ञा यानाविज्यात – देबी पार्वती लयतानाच्वंगु खना: जितः नं तस्सक लयता:वल । देवी पार्वतीयात अझ लय्ताय्के फुसा जगतया तःधंगु कल्याण जुइ । अयजुया: देवी पार्वतीयात अप्पाे लय्तायकेत थन छगू तःधंगु लय्ता:भ्वय्या आयोजन याय्माल । स्वंगू लोकया नं देवदेवी, अप्सरा, वाद्यवादक सकसितं ब्वनाः हर्षोलासया वातावरण दय्की । महाद्य:या आज्ञा न्यना: देवगणत नं अतिकं लय्लय्ताया: न्हापां कैलाशपर्वतयात स्वर्गलोक स्वया: नं बालाक झःझ: धायकल । अन स्वंगू लोकया सकल देवदेवी व अप्सरागणत दक्वसिथासं खवर थ्यंकल । चयप्यता मिष्ठान्न भोजन व बांबाला:गु भिभिंगु आपालं आपाल न्हून्हूगु फलफूलया नं व्यवस्था यात । अनेक कथंया धूप दीप च्याका: सम्पूर्ण कैलाशपर्वत सुगन्धित जुइकल । देवाधिदेव महाद्य:या निम्तो जूगुलिं सकल देवदेवी छम्ह थे छम्ह बांबाला:गु तिसा वस: पुनाः झ:झ: धायका: थ्यंकवल । वखुनु दिनय् कैलाशपर्वत अमरावती स्वया: नं झःझः धाल । देवदेवीगणत सकसित स्वयं महाद्य: पार्वती हे लसकुस यानाः आशन ग्रृहण याकल । स्वंगू लोकयां सकल देवदेवीगणत भेला जुइवं अन गीत-संगीत व नृत्य शुरु जुल । गुम्हं भजन कीर्तनय मगन जुल, गुम्हं अप्सरातय्गु प्याखं स्वय्गुली मगन जुल । गुम्हं थःथवय् खँ ल्हाय्गुली व्यस्त जुल, गुम्हं नयत्वनेगुली भुले जुल । थुकथं न्ह्यैपुगु वातावरणय् कैलाशपर्वत गुंजायमान जुयाच्चन । आखिरय् थ:थ:गु आश्रमय् लिहांवनेगु इच्छा मजूइक मजुइक नं ई यक्व वनेधुकूलि ज्वलिंज्व: देवदेवीत छथ्व: निथ्वः याना: लिहां वनेगु क्रम शुरु जुल । उगु लसताय् गोण्ड देवता नं उपस्थित जुयाच्वंगु जुल । यक्व लिबाय् धुंकूगुलिं गोण्ड देवता नं थःगु आश्रमय् लिहां बनेत गाेण्डदेवीयात पियाच्वंगु जुल । तर गोण्डदेवी मेमेपिं देवीतलिसे उगुंथुगु खँ ल्हायुगुली व्यस्त जुयाच्वंगु जुया गोण्डदेव थःत पियाच्वंगु वं सिहेमसिल । गोण्डदेवी थःपाखे स्वःसा बनेनु धकाः इशारा याय् धका; गोण्डदेवं स्वया: नं च्वंगु ख: । स:ते ला धाःसा नं सांगीतिक वातावरणय् खलल वइगु जुया: सःते न॑ मछिन । सुयातं सःतके छ्वय् धाय्त नं सकलें थःथ:गु ध्यानय् मस्त जुयाच्वंगुलिं सुयातं धाय् नं मछिन । आखिरय् थ: हे बना: ब्वनाहय्माल धका: देवीपिं सकले मुना: खँ ल्हानाच्वथाय् हुलय् वना: थ: देवीयात गोण्डदेवं ल्यूने व्बहलय् तीजक ल्हा: तल । गोण्डदेवं उलि छु यात, अन छगू तःंधंगु हे मखुथें जुल । गोण्डदेवं थः देवी धका: ल्हा: तःम्ह ला गोण्डदेवी सखुसे देवी-पार्वती हे लाचाच्वन । थःगु ब्वहलय् थथे सुनां ल्हा: तल धका: पार्वतीं लिफ: स्वःबले थःगु पाखें तधंगु भूल जूगु ताय्का: गोण्डदेव मछाला: ख्वाः ह्याउँसे च्वंकल । देवी पार्वती तम मि जुयाः तत: ग्वय्क मिखा कनाः जिगु म्हय् थथे ल्हा: तय्गु आँट छंके गनं वल ?’ धकाः वा्क्क छित । देवी पार्वतीया रुप खना: ग्याना: क्षमा फ्वसेँ गोण्डदेव धाल -‘जिं सीक चाय्क थज्यागु अपराध यानागु मखु महादेवी ! जिं खा: मखना, सकलें देवीपिन्स छगू हे धंगया तिसा वस: तियातःगुलि ल्यूने स्वयूबले जिगु मिखाय् थःहे देवी धका: ल्हाः तयागु, भूलं छःपिन्त स्पर्श : याय्लात । जित: थःहे पुत्रवत् सम्झे जुया: क्षमा याना: बिज्याहुं महादेवी ! थथे धया विन्ति यात नं : देवी पार्वतीया त॑ कमला: । थुगु घटना यानाः सांगीतिक वातावरण नं स्तब्ध जुल । सकलेँ उखेपाखे हे मुंवल । सकसिगुं मिखा उखेपाखे हे जूवल । थुखेर सांगीतिक वातावरण अवरुद्ध जुया: मेगु हे हल्ला जूगु कारण महादेवं मसिया: नन्दीभृङ्गीतयके ‘छाय् छु जुल’ धका: न्यनाबिज्यात । नन्दीभृङ्गीया पाखें अन जूगु खँ न्यनालि ‘गोण्डदेवं थज्याःगु अपराध ला याइमखु ‘ धयाथें मनय् तया: पार्वतीपाखे विज्या:बले गोण्डदेवं नं ‘थःगु भूल क्षमा यानाब्यू’ धका: ग्या:पहलं ल्हाः ज्वजलपा याना: देवी पार्वतीया पाली भोपुइत्यंगु खना: महादेव देवी पार्वतीयात सम्झै याना: धयाविज्यात-‘म्वाल देबी ! गोण्डदेवं याय् धका: याःगु मखु, थःगु गल्ती स्वीकार याना: क्षमा नं फ्वनाच्वंगु दु । हाकनं देवीगणपिं सकसिनं धारण यानातःगु वस्त्र आभूषण नं ज्व: हे लाःगु व समा:ज्वलं नं ज्व: हे लाःगु जुया ख्वाः मखंक ल्यूनें जक खनीबलय् न्ह्याम्हेसित नं भ्रम जुइफु । अथेजुया: गोण्डदेवयात क्षमा यानाव्यू धका: महादेवं देवी पार्वतीयात सम्झे बुझे यासेलि देवी पार्वतीया नं तं क्वलानावन । लिपा गाण्डदेवया पाखें भ्रमवश गुगु गल्ती जुल उकी थःपिनिगु नं छुं भतिचा गल्ती दु धैगु खँ महसुस यानाः गोण्डदेवयात क्षमा ब्युसें धयाविज्यात ‘झीगु समवस्त्र, समआभूषणया कारणं झीगु शरीरय् नं समता खनेदैगु स्वभाविक हे ख: । थज्याःगु गल्ती भ्रमबश थौं गोण्डदेवयापाखेँ जुल, लिपा मेमेपिनिगुपाखेँ नं जुइफु । अथेजुया: झी सकसिनं हे थःथःगु म्हय् छगू छगू फरक प्रतीक दय्कातल धाःसा लिपा लिपा गबलेँ नं थज्यागु गल्ती दोहरे जुइ मखु ……’ देवी पार्वतीया सुझावयात अन उपस्थित जुयाच्वपिं देवीगणत सकसिनं यःताय्कल । अले वखुनु हे गोण्डदेवया ल्हाःतं दकले न्हापां देवी पार्वती थःगु म्हय् लां च्वकेगु शुरु यात सा मेमेपिं उपस्थित देवीगणत सकसिनं नं थःथःगु म्हय् थःत यःयःगु प्रतीकचिं च्वकावन । लिपा दक्व मिस्तयसं थथे च्वकेगु यानाहल । देवी पार्वतीयापाखें शुरु जूगु थ्व लां च्वय्गु चलन उबले जनफाः त्वपुक वस्त्र धारण यायगु चलन मवःनिबलये जनफातय् जक च्वय्गु व च्वकेगु चलन जुयावइच्वंगु ख: । लिपा कालान्तरय् मिस्तय्सं थःथःगु इच्छाकथं जनफा:या लिसेँं शरीरया मेमेगु ब्वय् नं लप्पाय्, नाडी, देल्हाःतय्, पिलाक्व जाय्क जाय्क नं च्वकेगु व च्वय्गु चलन छगू कथंया फेशनया रुपय् हे विकसित जुयावल । शुरु शुरुइ
झीगु नगुमा/ पाेहेला थ्वः/गाः
तिथि गते जात्रा, पर्व, मेला, व नखःचखः तृतीया पुष ११ दकले चिहाकगु न्ही अष्टमी पुष १५ येँ जनवाह द्यःया न्हव मिलापुन्हि पुष २२ -स्वस्थानी व्रतारम्भ,-चाँगुनारायणया कलश जात्रा, -माधव नारायण धलं प्रारम्भ,-खोप हनुमंती खुसी मेला नवमी माघ १ घ्य:चाकु संन्हु , देवघाटय् मकर मेला औंशी माघ ७ आर्यघाटय् माधवनारायण मेला
