बालाचःर्ह्रे (बालाचतुर्दशी)
बालाचःह्रे बालाचतुर्दशी पशुपतिइ शतबीज छाय् ह्वली ? बालाचःह्रे (बालाचतुर्दशी) दँय् छक वइगु जात्रापर्व मध्ये कछलागा चतुर्दशीखुन्हु या बालाचःह्रे (बालाचतुर्दशी) नं छगू खः । थ्व खुन्हु पशुपति तःधंगु मेला जुइ । थ्व दँ दुने सिपिंनिगु नामं पशुपति, मृगस्थली, श्लेश्मान्तक वन, गुहेश्वरीइ वना बालाउवनिगु दिँ खः । बालाउवनिगु धकाः ताय्, वा, तछ्व, छ्व, हाकु हाम्वः, चिग्वकेगु, लैं, सकि, चाकु हि, आदि तया ह्वलाः पशुपति दक्वः चाहिलिगु खः । थथे यायबलय् सिधुंकुपिनी दच्छियंक नय् खनिगु व चाह्युवंपिन्त अन्न छगया छकू लुँ दान यागुति पूण्य लाइगु लोकोक्ति नं दु । थुकिया लागि पशुपति छन्हु न्ह्यः निसें तापापिं चाःयु वनेगु याइसा गुलिसिया चाःच्वना मत च्याकेमाःगु नं खनेदु । थ्व खुन्हु लुँतिमरु अजिमाया तःधंगु जात्रा जुइ । जुजु गुणकामदेवं नेपाल सं.१०५, कलिगत सं.३८२५य् देया रक्षाया लागि च्यागु दिशाय् ,खड्गाकारय् च्याम्हःअजिमापिं पलिस्था यागु मध्ये लुँति अजिमा नं छम्ह खः । थन बालाचःह्रे छन्हु न्ह्यः चाःन्ह्य तःधंगु पूजा सर्पाहुति व कोटीहोम याइ । लुँति अजिमाया तःकेहेंपिंस ( लुँमधि अजिमा, वटु अजिमा, कंग अजिमा ) हेला यागु जुया जात्रा तःकेहेंपिं नाप पाहाँचःह्रे बलय् मयासें बालाचःह्रे बलय् यागु खः धइगु न्यनेदु । थनजात्रा खुन्हु मस्तयत मरजाः नकेगु नं याइ । जात्रा नापं क्षेत्रपाटीइया स्वाँछा गणेद्यः, धोविचौरया भ्वरि गणेद्यः, शोभाभगवति , मजिपाःया ज्वालामाइ, न्यतया माखचा ,व अष्टमातृका द्यःपिनि जात्रा जुइ । शोभाभगवतिया द्यःखः इटुंबाहालया ताहाननिं जात्रा छन्हु न्ह्यः गमय् तय्यंकिगु खः । जात्रा सिधएका बालाचःह्र खुन्हु बहनी फुक्कं द्यःखः (न्हययखः) थँहिति तयगु याइ । कन्हेखुन्हु थःथःकथं द्यःपिन्त पूजा फय्का ,चाहिका थःथःगु थासय् लित हया जात्रा क्वःचायकिगु खः । बालाचःहे / बाला चतुर्दशी डा. चुन्दा वज्राचार्य मंसिरकृष्ण चतुर्दशी (चःह्रे) कुन्हु दँय् दँसं पशुपति गुह्येश्वरी श्लेश्मान्तक वन, मृगस्थली आदि थासय् वना: छेँ मदुपिनिगु (स्वर्गे जूंपिनिगु) नामय् द्यःद्यःपिं थाय् वनाः सतविज ब्हला: मदुपिसं याना वंगु पापं मुक्त याना: स्वर्गय् व्छ्येगु दिं धायेगु परम्परा दु । थथे वनाः सतविज ब्हला: वनेगुयात बालु वनेगु धका घाइ । मदुपिनिगु नामय् जक सतविज व्हलेगु मजुस्ये थ:गु मृत्यु लिपा बालु वनिपिं सुं मदुसा थःम्ह हे म्वाःबलय् बालु वनातये ज्यू । छायधाःसां बालु छक्व: जक वन धाःसां वया न्ह्ययेगु पुस्ता तक्क पापं मुक्त जुयाः स्वर्ग वनी धयागु धापु दु । बालचःह्रे कुन्हु बालू वनेगु थासय् छग्वः जक सतविज -व्हल धाःसा छकू टुक्रा लुं दान यानाति ग्यं धका धायेगु सामाजिक परंपरा दु । बालाचःह्रे कुन्हु बालू वनीवलय् विशेषयाना मृगस्थली वा श्लेस्मान्तक वनय् व्हलीगु सतविज मदये धुकूपिन्त नयेगु नसा पिया व्यूगु खः । अथे सतविज व्हला बिल धाःसा स्वर्गय् वंपिं जहानपिसं उगु सतविजपाखें अन्न सया अमि नये दयाः गुवलें द्यां लाई मखु धयागु विश्वास दु । थुबलय् पशुपति गुट्येश्वरी लागा दुने लापिं द्यःपिं फुक्क चाःहिला सतविज व्हलाः ख्वायँ गणेद्य:या थाय् थ्यंकाः पूजा यानाः गणेद्य:या न्हायूपं ज्वना:, संका: मदुपिन्त घयाब्यू धका हालाः न्यंकी । धार्मिक परम्परा कथं ख्वाँय् गणेद्यः मनूस्यलोकया खवर तप्यंक स्वर्गलोकय् थ्यंका बीम्ह धायेगु चलन दु । गणेद्यः ख्वाँय् जुगुलिं धयां मताइगु जूगुलिं वयात हे संका वा चायेका स्वर्गय् च्वंपिन्त खवर बीगु खः। बौद्ध, हिन्दू शैब धर्माबतम्वीपिं, धनिपिं, गरीबपिं फुक्क हे बालु वनेगु परम्परा दु । थ्व छगू नेपाःया धार्मिक सहिष्णुता कथं कयात:गु ख: । गुहेश्वरी पशुपति व श्लेश्मान्तक क्षेत्र दुने लाःपिं गुहेश्वरी, पशुपति, भगवान बुद्ध, शिवलिङ्ग, गणेश, आदि द्यः द्यःपिन्त्, भक्तिभाव यानाः सतविज व्हलीगु खः । नेवाः जाति जक मखु मगः, राइ, तामाङ्ग, क्षेत्री ब्रम्हु, नेवा: आदि फुक जात जातिपिसं नं सतविज व्हःवनेगु परम्परा दु । उकिं थ्व नेवा:तय्गु जक दिं मजुस्ये राष्ट्रिय दिं हे खः । थुबलय् विशेष याना श्लेष्मान्तक वनय् च्वंगु ६४ ग्व: शिवलिङ्गयात झ्व: झ्व: याना चाहिलेगु चलन दु । बालु वनेगु शुरु थन अनं निसे धयागु मदु । न्ह्याथासं सुरु याःसां ज्यू । तर गुहेश्वरी पशुपति, झ्लेश्मान्तक वन, मृगस्थली कैलाश पर्वत आदि थासय् च्वापिं द्यःद्यःपिन्त दर्शन याना चाःहिला: अन्तय् ख्वाँय् गणेद्य:या थाय् थ्यंका थाय् थासय् व्ह:ले धुंकाः ल्यंगु सतविज दक्व गणेद्य:यात प्वंका: सिधयेकेगु चलन दु। बालाचःह्रे कुन्हु बालु वनेगुया लागि तातापाकं नं मनूत वया: पशुपति, गुह्येश्बरी, श्लेष्मान्तक वनय् अर्थात सतविज व्हलेगु थासय् मदुपिनिगु नामय् सवालाख मत: वा मार च्याका पूजा याना: चा छ्याना: सुथ न्हापां बागमतीइ म्वःल्हया:, ख्वासिला: सतविज व्हला; बालु वनेगु याइपि नं दु । बालु बनीपिनि नं बागमती खुसिइ ख्वा: सिलाः वा म्व:ल्हुया: बालुया सतविज व्हलेगु याइ । बालु वनेगु सिघल धायेवं पशुपति क्षेत्र दुनेया सुन्दरीकुण्डय् ख्वा: वा म्ब:ल्हुया: कैलाश पर्वतय् च्वना: चिपं थिया: थःथ:गु छेँय् लिहां वयेगु चलन दु । स्कन्दपुराण महात्म्य कथं महाद्य: छपु जक न्यकू दुम्ह चल्ला रुप कया: श्लेष्मान्तक वनय् च्वनाच्वंवलय् चल्ला रुपया महाद्यावं, उगु थासय् मंसिर चतुर्दशी कुन्हु सतविज ब्हल धाःसा त:धंगु पुण्य लाई धका धाःगुलि उगु दिनय् मनूतय्सं सतविज व्हलेगु परम्परा न्ह्याकूगु ख: घकाः उलेख जुयाच्वंगु दु । मंसिर चतुर्दशी कुन्हु च्वये न्ह्य थनागु थासय् सतविज व्हलेगु परम्परा गुकथं न्ह्यात धयागु छगू लोकवाखं दु । न्हापा न्हापा नेपा:गालय् बालानन्द धयाम्ह छम्ह मनू दु । बालानन्द नापं मेमेपिं जाना पशुपतिया मसानय् सीम्ह मनू उया च्वंगु जुया च्चन । सीम्ह मनू उनाच्वंपिं गुथियारत मुना: छुं नसा नयेमा:गु चलन दुगु जुयाच्चन । अथे नसा नयाः च्वंबलय् उनातम्ह सीम्ह मनूया न्ह्यपु मुया बालानन्दं नया: च्वंगु ब्वय् ला: वन । वनं अथे न्ह्यपु मुयाः थःगु ब्वय् ला:गु मसीस्ये नसा नापं तुं नया व्छत । वयात मनूया न्ह्यपु तच्वतं सात । लिपा जूलिसे थ:हे याकचा चान्हे वया सीम्ह मनू उवनेगु यात । मनूयात उउं थःत यःयःगु लानं नयेगु यात । लिपा जुजुं मनू हे मउस्य थःम्हं हे नयेगु यात । थथे मनूया ला नयेगु याःसां निसें बालानन्दया छ्यंनय् वह:यागु न्यकू दया वल । लिपा जू लिसें छेँ मच्वंस्यै पशुपतिया मसानघाट नापसं च्वंगु श्लेष्मान्तक वनय् हे च्वनेगु यात । सुयां सिथं हःसा दथुइ तुं हे लाका यंका जंगलय् च्वना नयेगु यात । अले बालानन्द बालासुर नां जुल । बालानन्द मनू पाखें राक्षसय् हिल । थथे सी उके मब्यूस्य सीम्ह हे लाकाः यंकेगु यक्व जुस्येलि जुजुयात खबर यात । जुनु नं बालासुरया त्वाय् वृषसिंहयात स:ता राक्षस बालासुरयात स्यायेगु जिम्मा बिल । नापं छेँ बुँ इनाम बीगु धाल । जुजुं ब्यूगु वचन यात स्वीकार हे याये माल । उकिं वं महाद्यःया ध्यान यानाः तपस्या यात । महाद्यवं नं तपस्या च्वंम्हसित राक्षस स्यायेगु शक्ति बिल । बालासुर राक्षस स्याये धुन धायेवं वयागु वहःया छ्यं महाद्य:यात छाये माः धका घाल । महाद्यःया शक्ति काये धुंका-बृषसिंहं झिनिम्ह मनूनापं ला साःसा:गु नसाया अय्ला ज्वना: जंगलय् वन । थः च्वना च्वंगु वनय् त्वाय् वःगुलिं बालासुर लय लयतायाः नापला वल । त्वाय् नं अथे मवंस्य नसा व त्वनेगु अयला ज्वना वंगुलिं त्वाययात थःम्ह ज्वना वःगु सकतां नकेगु यात । नये धुंकूस्यलि अय्लाखं
सकिमिला पुन्ही
डा. चुन्दा वज्राचार्य सकिमिला पुन्हीः बौद्धमार्गी नेवातय्गु लागि सकिमिला पुन्ही धयागु दिं त:धंगु दिं खः । थ्व हे दिनय् स्वयम्भू महाचैत्य प्रतिस्थापित याःगु घाइ । थ्व कुन्हु स्वयम्भू भगवानया थाय् वना: पुजा या: वनेगु परम्परा दु । स्वयम्भुई हलिमलि ब्वयेगु व तुत: ब्वनेगु परम्परा नं दु। कछला शुक्ल पूर्णिमा वा कार्तिकशुक्ल पूर्णिमायात सकिमिला पुन्ही धकाः हना वयाच्वंगु खः । थ्व इलय् विशेष याना कृषि उत्पादन धयागु चाकुहि, सकि व बरां खः । थ्व इलय् कृषि उत्पादन मध्यय अप्व:सिया वा लया: छेँ दुकाये धुंकूगु जुइ । अनं व्छ, कःनि मुस्या चना आदि गेडागुडी नं छँय् छँय् दुकाये घुकूंगु जुइ । सकिमिला खँग्व: सकि व मिला मिलेजुया बनेजुगु खः । सकि धयागु फकंया हा: थें खः । मिला धयागु चन्द्रमा जुल । थ्व पुन्ही कुन्हु हि, सकि मना: द्यःयात पूजा याना: छायेगु याइ । हि सकि नापनापं बरां कःनि मुस्या, छुस्या आदि बूब: सिया द्यःद्यः पिन्त छायेगु याइ । हलिमलि ब्वयेगुः सकिमिला पुन्ही कुन्हु बहनी बाैद्ध स्थल, स्वयम्भू, बाहाः, बही अादि थाय् थासय् व त्वाः त्वालय् छँखा छँखापतिं हलिमलि ब्वयेगु याइ । नापनापं सकि, हि व फलफूल नं तयेगु याइ । बाहा, बही, त्वा: त्वाःयापिसं तयेहःगु छुस्या मुस्या, हि सकि फलफूल फुक्क जम्मा याना चिभाः न्ह्योने स्वस्ति वा चिभा, वा छुं मुर्ति हलिमलि हे कलात्मक धंगं च्वया ब्वयेगु याइ । हलिमलि ब्वये धुन धायेवं भगवान द्यःया थाय् व चिभालय् मत तयेगु याइ । मत तयेगुया नापनापं भजन खल:पिसं भजन नं हालेगु याइ । हलिमलि ब्वया: द्यःयात पूजा नं याइ । पूजा नापं भजन सिधल धायेवं ब्वया: तःगु दक्व हलिमलि मुना हलिमलि ब्वःगु स्वःव:पिं वा अन मुनाच्वंपिं फुकसित इनाः बी । नापं सुनां सुनां हलिमलि ब्वयेत कःनि, मुस्या, छुस्यामुस्या, खत्या, फलफूल आदि त:हःपिं फुक्कसित प्रसाद धका छँय् छँय नं बीके व्छयेगु याइ । थ्वबलय् कःनि, मुस्या, फलफूल, मरि अादि भ्वँचा वा मरिकसी तया: बाहा: बहीलय् ब्वये यंकेगु जक मखु थ:थिति इष्टमित्रपिं थाय् नं बीक्य व्छयेगु याइ । थुवलय् कःनिमुस्या, फलफुल, मरि आदि भ्वँचा वा मरिकसि तया: बाहा: बहिलय् ब्वये यंकेगु जक मखु थ:थिति इस्तमित्रपिनि थाय् बीके छ्वयेमा: । थ्व कुन्हु नेवाः तय् छँय् चाकुहि, सकि, तरुल आदि कण्डमूलयात मना: नयेगु याइ । नापं छुस्या मुस्या खत्या, बरां आदि सिया नं नयेगु याइ । थ्व पुन्ही कुन्हु भगवान बुद्धया चेला सारिपुत्र निर्वाण जगु दिं धका धायेगु याः ।बुद्धधर्मय् मृत्यु धयागु म्वानाच्वनागु जीवनपाखें, माेक्ष प्राप्त जुइगु निर्वाण जुइगु खः । निर्वाण प्राप्त मजूपिनि मृत्यु लिपा नं हानं मेगु जन्म काः वने माः धयागु पुनरजन्मया विश्वास याइपिनि धापु दु । सकिमिला पुन्हीबलय् ल:फय्या याम फूना चिकुला सुरु जुइगु जुगलिं कःनि मुस्याः नया: म्हय् शक्ति दयेकेगु खः । म्ह क्वाकेगु खः । चाकु हि व सकि जमिनया तःलय् सइगु वस्तुलय् चिनि दैगुलिं हि सकि नया: शक्ति दयावइगु नं खः । कार्तिक महिना अप्व: धया्थे फलफूल सइगु याम ख: । उकिं थ्व इलय् फलफूल नयेगु चलन दु । फलफूल भिटामिन “सि” दुगु वस्तु खः । अथें तुं हि, सकि, कःनि व्छ आदि कार्वोहाइड्रेड व मुस्या सिम्पु बरां आदि प्रोटिनयुक्त नसा खः । आषाढशुक्ल एकादशी अर्थात हरिशयनी एकादशी कुन्हु चतुरमास सुरु जुइ । थ्व प्यला तक न्ह्याइगु ख: । सकिमिला पुन्ही कुन्हु चतुरमास क्वचायेकेगु दिं खः । चतुरमास प्यला धर्मकर्म यायेगु झ्वलय् गुम्हसिया बाखं कंकेगु याइ गुम्हसिया बाहा: बही वा छुं नं द्यःद्यःपिन्त पूजा यायेगु याइ । थ्वबलय् बाखं क्वचायेकेगु धकाः पूजा याना क्वचायेकेगु याइ । कतिंपुन्ही कुन्हु खुल्ला आकाशय् पंमा थना त:गु आल:मत नं सकिमिला पुन्ही कुन्हु दुकायेगु याइ । चन्द्रमायात पूजा याइबलय् विशेष यानाः हलिमलि छाना: पूजा यायेगु चलन दु । चथा: बलय्नं चन्द्रमायात खुँ द्यःया रुपय् पूजा याइगु खः । थ्वबलय् नं कःनि मुस्या फलफूल तया: पूजा याइगु खः । सकिमिला पुन्हीबलय् नं हलिमलि ब्वयेगुया चन्द्रमा लुइ धुंका बहनी खः । द्यःद्य:पिन्त चाकुहि नापनापं हलिमलि छाना: पूजा याइगु जुगुलिं थ्व पुन्हीकुन्हुयात हलिमलि पुन्ही धका नं धायेगु या: । थ्व पुन्ही कुन्हु जलबिनायक क्वयँला गणेद्य:या जात्रा नापं थानकोटया महालक्ष्मीया जात्रा नं जुइ ।
मनूतय्गु जीवनय् नां छुइगु संस्कारया महत्व
उपप्रा वज्रमुनि वज्राचार्य म्हसीका मनूत सामाजिक प्राणी ख: । मेपिं प्राणीयाके सिबें चेतना तत्व अप्व: दुगु कारणं मनू मेपिं प्राणीपिंसिबें बिस्कं जुल । मेपिं फुक्क प्राणीयाके आहार, विहार, निद्रा, भय व मैथुन दै, तर चेतना वा विवेक मनूयाके जक हे दु । थथे बिचाः याय्फुपिं विवेकशील, चेतनशील प्राणीपिन्सं जक हे कन्हय्या खुशीया लागी थौं योजना दय्के फै । कन्हय्या खुशी, आनन्दया लागी याइगु पूर्व योजना वा ज्या हे संस्कार ख: । संस्कारया विभिन्न अर्थ दु, विभिन्न अर्थया नं सारयात स्वय्गु खःसा संस्कारं हरेकयात “बांलाकेगु, दय्केगु, भिंकेगु, मर्मत याय्गु शुद्धिकरणया लागी हे संस्कार छ्यला: वयाच्वंगु खनेदु । लिपा वना: संस्कारयात धर्मया रुपय् नाला: काय्गु यात । ब्यक्तिया काय, वाक, चित्त शुद्धया लागी याइगु धार्मिक अनुष्ठान, गुकिं मनूयात समाजया पूर्ण दुज: दय्काः बी । संस्कार खँग्व: धर्मनाप तसकं क्वातुक स्वापू दु, अप्व: याना: धार्मिक क्रियाया लागी हे छ्यला: वयाच्वंगु दु । थौं वया: संस्कार धायबलय् धार्मिक अनुष्ठान, कर्मकाण्डया अभिन्न अंगकथं खनेदु । वास्तवय् संस्कारया अर्थ नीति, नियम, अनुशासन, निर्माण ख: । गबलें गबलें धाय्गु नं याः राजनैतिक संस्कार, सामाजिक संस्कार, धार्मिक संस्कार, राजनैतिक संस्कार धायबलय् राजनैतिक इमान्दारीता, सत्यता, बफादारीया रुपय् संस्कारयात कयातःगु दुसा, सामाजिक संस्कार धायबलय् सामाजिक मूल्य, मान्यता, नियम, अनुशासनया रुपय् कयातःगु खनेदु, अथे हे धार्मिक संस्कार धाय्बलय् पूजा, उपासना, भक्ति, अनुष्ठानया रुपय् संस्कारया रुपय् कयातः:गु खनेदु । संस्कार खँग्व: वैदिक साहित्य, ब्राम्हण साहित्य आदिइ न्ह्यथनात:गु मदु । अथेख:सां संस्कार याय्गु चलन धा:सा वैदिक साहित्य रचना जुइसिबें न्ह्य: हे दय्धुंकल धैगु सीदु । (पाण्डेय, २००६:१९) वैदिक साहित्यय् संस्कारया अंग व संस्कार याइबलय ब्वनीगु मन्त्र दुथ्याय्धुंकूगु कारण संस्कार याय्गु चलन सभ्यता शुरुवात नापनाप हे जुइमा: धैगु अनुमान याय्फु । सिन्धुघाटीया सभ्यताय् मेसोपोटामिया, हडप्पाथें जाःगु थासय् मनू सीबलय् मनूयात ल्हाका: ह्याउँचा, स्वाँ व मेमेगु वस्तु तयात:गुपाखें अन्त्येष्टि संस्कार शुरु जुइ धुंकल धैगु सीदु । वैदिक साहित्यय् नं अन्त्येष्टि संस्कारया उल्लेख दु । थुकिं मानव सभ्यता नाप नापं मनूया जीवनय संस्कार याय्गु चलन नं बुलुहुँ आवश्यकता अनुरुप विकास जुजुं वन धैगु सीदु । मानव जीवनय् जन्म जुया: मसीतले आनन्दपूर्वक म्वाय्गु लागी परिवार, समाजय् ब्यवहार बांलाका, चरित्र शुद्ध यानाः, अनुशासनय् च्वनाः सामाजिक नियमयात पालना याना: वनेफत धाःसा जीवन सरल व सरस रुपं न्ह्यांवनी । उकीया लागी सामाजिक आवश्यकताया रुपय् संस्कारया जन्म जल । वहे संस्कारयात लिपा धार्मिकया रुपय् थाय् बिल । गुकिंयाना: मानव जीवनय् मयासे हे मगाःगु क्रियाया रुपय विकास जुल । संस्कार छकलं निमाण जूगु मखु, सामाजिक आवश्यकता हे संस्कारया जननी ख:। थज्याःगु संस्कार भूगोल, जातजाति, धर्मया भिन्नता नापनापं संख्या नं फरक जुइ । गौतम धर्मसूत्रयु चालिस संस्कारया ब्याख्या दु । संस्कारयात विभिन्न इलय्, विभिन्न धार्मिक ग्रन्यय् फरक फरक कथं संख्या न्ह्यथनातःगु दु । आश्वलायन गृह्यसूत्रय् ११, पारस्कर गृह्यसूत्रय् १३, बौधायन गृह्यसूत्रय् १३, बाराह गृह्यसूत्रय् १३, बैखानस गृह्यसूत्रय् १८, अङ्गिरा गृह्यसूत्रय् २५, गौतम धर्मसूत्रय् ४०, स्वामी दयानन्द सरस्वतीया संस्कार विधि व पण्डित भीमसेन शर्माया षोड्स संस्कार विधिइ १६ न्ह्यथनातःगु दु (पाण्डेय्,२००६:१०१-७) । थ्व फुक्कयात मिले याना: हिन्दूतय् सोह्र संस्कार व बौद्धतय् दश संस्कारकथं क्व:छीगु जुल । हिन्दू व बौद्ध निथ्व: दथ्वी नं महत्वपूर्णगु छगु संस्कार नामकरण वा नां छुइगु संस्कार खः । नां छुइगु संस्कार हरेक वस्तुयात म्हसीकेगु थ:थ:गु नां दु थें हे थ्व संसारय् अरबौं अरब मनूतय् दुने नं थ:थःगु नां दु । नां छुइगुया उद्देश्य मचायात परिवारय् दुथ्याकेगु ख: । नां हे इमिगु म्हसीका ख: । गुलिं त:धी, चीधी, हाकु, तुयू, भुयूपिं मनू दथुइ नं थ:गु विशेष नां छुनां थ:गु म्हसीका दय्काच्वनी । मनू जन्म जुइ, सिना वनी । जन्म जुइसातं उम्ह मनूयात म्हसीकेगु लागी नां छुना: बी, व हे नामं उम्ह मनू सिनावनी । सिना वने धुंकूसां सुनानं वैगु नां काय्वं म्हस्यूपिन्सं जूसा वैग नां नाप वैग ख्वाः, म्हघी लुमंका: काइसा म्हमस्यूपिन्सं वैगु कीर्ति, बांला:गु, बांमला:गु थःम्हं स्यूगु, न्यनातैगु ज्या लुमंका: काइ । गुलिसिया नां मनूया म्ह मदयाः वनेवं हे नापं तनाः वनीसा गुलिसिया नां शदिवं शदितक ल्यनाच्वनी । उकिं थज्याःगु नां फुक्क मनूया लागी अति महत्वपर्ण जूगुलिं जन्म जुइवं विशेष ज्याझवःकथं तय्गु यानाः वयाच्वंगु दु । गुकियात नामकरण वा नां छुइगु संस्कार धाइ । थुज्याःगु नां छुइगु संस्कार अति महत्वपूर्ण जुया: नं नेवाः समुदाय दुने थौंकन्हय् संस्कारकथं नां छुइगु त्वफिना: वंगु दु । न्हापा न्हापा जूसा नां छुइगु धका: हे झिंनिन्हु दुखुन्हु विशेष पूजा याना: नां छुइगु याइ । थ्व नं थाय् स्वयाः, जात स्वया: पा: । धर्मग्रन्थ, आचार्यपिनिगु धापूकथं झिन्हुं, झिंनिन्हुं याय्मा: धयात:गु दुसा आचार्यपिनिगु धापू नं फरक फरक दु । गुलिसिनं दश, बाह्र, सोह्र वा दछि दय्सात तय्गु यायमा: धयातःगु दु । थज्याःगु संस्कार परिवारया सुविधा व स्वास्थ्यय् ध्यान तया: याना: वयाच्वंगु दु । सामान्यतया मनूया नां निथी दै- गुह्य व बाह्य । जात: च्वइगु इलय् जातलय् तैगु नां गुह्य व पिने दक्वसिया न्ह्य:ने समाजं म्हसीकेगु लागी तैगु बाह्य नां । जातःया नां जात: पुइकाः स्वम्हेसिन॑ जक हे सी, शत्रुतय्त कने मज्यू धैगु नं धारणा दु । लौकिक नां छुइगु संस्कार याइगु इलय् थकाली, पुरोहितं मचाया न्हाय्पनय् कनेगु याइ। थुज्याःगु गोप्य नां मनू सीगु इलय् कपालय् जात: चिकाः उना: छ्वयवं न्ह्याबलेंया लागी तनाः वनी । थुज्याःगु जात:या नां नक्षत्रकथं तय्गु चलन दु। छन्हु वा न्हिछियात सूर्योदय जूगु ईनिसें ६ घण्टायात पहिलो प्रहर, वयां ६ घण्टा द्वितीय, मेगु ६ घण्टायात स्वगू व प्यंगू पहर कथं छगू नक्षत्र जुइ । थुज्याःगु नक्षत्र २७ गू दु । व हे कथं अश्विनी नक्षत्रय् जन्म जूम्ह जूसा प्यगू प्रहरकथं न्हापांगु प्रहरय् चु पाखें शुरु जूगु नां, द्वितीय प्रहरय् चे पा्खें शुरु जूगु नां, तृतीय प्रहरय् चो पाखें शुरु जूगु नां व प्यगू प्रहरय् ला आखलं शुरु जूगु नां तै । अथे हे मेमेगु नक्षत्रय् जन्म जूसा जातःया नां थुकथं तय्गु याइ – अश्विनी –चु, चे, चो, ला भरणी — ली, लु, ले, ला कृतिका –अ,इ, उ, ए, रोहिणी — ओ, बा, वि, बु, मृगशिरा — व, वो, क, कि, आर्दा –कु,घ,ङ,छ, पुनर्वसु — के,काे,ह, हि तिष्य – हु, हे, हो, डाश्लेषा — डी,डु,डे,ढाे मघा — मा, मि, मु,मे पूर्वफाल्गुणी — मो,टा,टि,टू उत्तरफाल्गुणी — टे, टाे, पा, पी हस्ता — पू, ष, ण,ठ चित्रा — पे, पाे, रा, री स्वाती — रु, रे, राे, ता विशाखा — ती,तु,तृ, ताे अनुराधा — ना,नी,नु,ने ज्येष्ठा — नो, या, यी, यू मुल — ये, यो, भा,भी, पूर्वषाढा — भू,ध,फा,ढा उतरषाढा — भे, भो, जा, जी श्रवण — खी, खू, खे, खो घनिष्ठा — गा, गी, गु, गे शतभिषा — गो, सा, सी सु पूर्वाभाद्रपद — से,सा्े, दा,दी उतराभाद्रपद — दू, थ, झ, ञ रेवती — दे,दाे,चा,ची बाह्य वा लौकिक नां छुइगु खँय् नं विभिन्न ग्रन्थय् विभिन्न धारणा न्ह्यब्वयात:गु दु। पारस्कर गृह्यसूत्रकथं नां छुइबलय् निग: वा प्यगःया जुइमा, ब्यञ्जनपाखे शुरु जूगु जुइमा:, उकी अर्धस्वर दुगु जइमाः, नांया ल्यूने दीर्घ स्वर वा विसर्ग दुगु जुइमाः। बसिष्ठया कथं निगः वा प्यगः न्ह्यागु जूसां ज्यू तर अन्तया आखः धा:सा लकारान्त वा रेकान्त जुइमज्यु । मिसातय्गु नां विजोर व आकारान्त जूगु जुइमा: । बैजवापया कथं मिसातय्गु नां स्वंग: आख:या व इकारान्त जुइमा: । मनू (ऋृषि)या कथं मिसाया नां सरल, न्यनेबलय् यइपुसे च्वंगु, न्ह्याइपुगु, मङ्गलसूचक, दीर्घवर्णपाखें अन्त जूगु, आर्शिवादयुक्त जुइमा: । ग्यानपुगु नां तय्मज्यू थज्याःपिं
नासः व नासःद्यः
नासः व नासःद्यः रमेशकाजी स्थापित झीगु संस्कृति नासः झीगु नेवाः समजय् यक्व हे छ्यलाबुलय् वयाच्वनीजु खँग्व: ख: । न्ह्यागु खँ ल्हाःसां, न्ह्याथे यानाक्यंसां हिसि दुम्ह अथवा न्ह्याम्हेसियां यइम्ह मनूयात “नासलं लिउमम्ह” धाइ । अथेहे मनूतय् सुयं मययेक मययेक खँ ल्हाना जुइम्ह सना जुइम्ह, हासिमाेरा, हासिं मलाम्ह वा बिसिद्धिम्ह मनूयात “नास: छखे लाःम्ह, “नास: तापा:म्ह” वा “नास: छतिं मदुम्ह” धाइ। थःथम्हं साप हे हिसि दयेक खँ ल्हाना: वा हिसि दयेक सना जुया धकाः व मनुखं तायेकाः सनाजुसां, खँ ल्हानाजूसां स्वयाच्वपिं, न्यनाच्वपिं मनूतय्त बांलाः मताइम्ह वा यइपु मतायेकीम्ह मनू जुल धाःसा वयात ‘नासलं मलिउम्ह’ धका:धायेगु चलन झीगु समाजय् दु। थथे स्वयेबलय् ‘नास:’ धयागु, मेमेगु भासं अनुवाद हे जुइ मफइगु नेपालभाषाया थ्व गुगु खंग्व: दु, उकिया अर्थ सुं छम्ह व्यक्ति बिशेषयाके गुणया रुपय् खने हे मदयेक दयाच्वनीगु वांला: ख: धयागु सिइदु । सुं न॑ मनूयात वयाके दुगु छुं न॑ कला प्रतिभायात फक्व पिने हयाः ब्वयेत दुने दुने घ्वाना हयाच्वनीगु गुगु लिघ्वासा वा शक्ति खः, व हे धाथेया नास: ख, अले थ्व हे नासलं लिना: हे व मनुखं ब्वइगु छुं नं कला बांलाइगु खः, मनूतय् स्वये यइगु खः। थुकियात चिकिहाकलं धायेबलय् थथे धायेफु कि नास: धयागु मनूया आन्तरिक प्रतिभाया श्रोत खः । नेवाःतय्सं नासःयात नं द्यःया रुपय् हनेगु व पुज्यायेगु याना वयाच्वंगु दु । छायधाःसा नेवाःत धयापिं थः म्वायेत माःगु, थः म्वाना च्वँतले छ्यले माःगु वा ग्वाहालि कायेमाःगु गुलि नं दु व सकतायात हे द्य: भाःपिया: पुज्याइपिं ख:। नेवाः तयगु निंति न्ह्याम्ह प्राणीयात नं म्वायेत मदयेक मगाःगु न्यागू तत्व – लः, फय्, मि, बँ व सर्ग: नं द्य: हे खः, थः च्वनेत छ्यलेगु छेँ नं द्य: हे खः, थःपिंसं ज्या यायेत छ्यलेगु ज्याभः नं द्यः हे खः | थुलि तक कि आधुनिक विज्ञान आविष्कार याःगु हवाइजहाज, मोटर, मोटरसाइकल; कम्प्यूटर, प्रेस आदि न्ह्यागु मेशीनयात नं झीसं द्यः हे भाःपाः पुज्याना वयाच्वनागु दु । मोहनिबलय् नेवाः तय्सं थःथपिनि पेशाया नितिं छ्यला बयाच्वनागु न्ह्यागु वस्तु नं स्वनाः पुज्याइ । म्हपुजावलय् थःगु म्हया लिसें न्हियान्हिथं छेँय् छ्यलेमाःगु बस्तु नं पुज्याइ । मौहनिबलय् सिँकःमि, दँकःमि, लँकःमि, मरिकःमि न्ह्याम्हेसिन नं थःपिनि छ्यलेमाःगु ज्याभः स्वनाः पुज्याइ,ज्यापुतय् बुँज्याय् छ्यलेमा:गु ज्याभः स्वना: पुज्याइ । थुकथं थपिंत माःगु न्ह्यागु न्ह्यागुंयात द्यः नाला: हनीपिं नेवाःतय्सं थःगु स्वभाव गुणय् हे दुबिना:ग्वाहालि याःवइगु नास: अर्थात प्रतिभायात द्यः भाःमपिइगु ला खँ हे जुइमखु । उकिं नेवाःतय्सं नासःयात नं नासःद्यःया रुपय् पुज्यायेगु याना वयाच्वंगु खः । स्वनिगःया गुलिखे नेवाःतय् दँगुदसं नास: पुजा यायेत गुथि हे स्वनातःगु दु । थज्यागु: गुथि अप्वः थें दाफा व मेमेगु बाजंखलःलिसें स्वाकात:गु दइ, अले न्हूगु पुस्तायापिंत दाफा वा मेगु छुं बाजं थायेगु स्यनाबिइगु नं बाजंगु्रूं थ्व हे नास: पुजा कुन्हुं निसें स्यनायंकी । तर नासःःद्य धयाम्ह बाजं थाइपिं वा संगीतकारतय्सं जक हनातःम्ह द्य: मखु । म्ये हालीम्ह, प्याखं हुलीम्ह, अभिनय याइम्ह आदि न्ह्याम्हं हे कलाकारं नं हनीम्ह द्यः ख: । हुलाप्याखं स्यंसां, दवूप्याखं वा नाटक स्यंसां दवुलिइ प्याखं पिलुइ न्ह्य: नासःपुजा निं यायेमाःगु झीगु चलन दु । नासःद्यः पुज्याइबलय् मेमेगु पुजा ज्वलं न्ह्यागु हे तःसां मतःसां किसली छग: मतसें मगाः, अले मोहनि फया: सिन्हः मतिसें मगा: । किसती भागि याना: नासःद्यःयात छानाः नासःद्यःयाथाय् हे मोहनि फया: हयागु मोहनि सिन्हः तितकि तिनि कलाकार नासलं लि धयागु नेवाःतय् विश्वास दु । थ्व गुगु विश्वास दु, उकी छुं छुं प्रतिकात्मक खँ सुलाच्वंगु दु । किसली धायेबलय् प्वंगु सलिखय् जाकि जायेक तयाः उकिया द्यःने ग्वय् छग: व ध्यबा छग: तयेगु ख: । थुकिया अर्थ थःके मदयाच्चंगु प्रतिभा जायावयेके माल धा:गु खः। अथेहे मोहनि धयागु सम्माेहन ख:। सम्मोहन धयागु सुयातं थः तसकं ययेके विइगु खः अले ययेके विइगु धयागु हे थःके नासः वयेकेगु खः । थुकथं नास: पुजा यायेगु धयागु हे थःके दुने दया: नं सिइमदयेक सुलाच्वंगु प्रतिभायात आकार वियाः पिब्वये हयेत यायेगु साधना ख:। नास: पुजा यातकि नासलं लिइ धयागु गुगु बिश्वास वियातःगु खः, व छगू झीगु आत्मविश्वास बल्लाकेत कि झीके दुने दुगु प्रतिभा नं खुलस्त जुया: पिहां वइ्गु खः । न्हापा न्हापा दवूप्याखं स्यनीबलय् कलाकारतय्सं खुयाह:म्ह बाहाँ नासःद्यःयात बलि बिइमा, अले जक नासलं लिइ धका: बाहां खुयाहया: नासःद्यःयात बलि बिया: भ्यय् नयेगु चलन दु। अथे बाहां खूवनेवलय् खुइमफुत वा बाहाँ थुवालं वयात खुँ लात घाःसा उम्ह कलाकार नासलं लिइमखु धयागु नं दु । धाथें धयोगु खःसा थ्व नं छगू कलाकार जुइम्ह मनूयाके दुने सुलाच्वंगु प्रतिभा पितहयेगु तरिका खः । म्ये हालेगु, प्याखं हुलेगु, बाजं थायेगु, अभिनय यायेगु आदि गुलिं नं कला दु, व कला पिब्वयेत मछाः धयागु तंके फयेकेमाः, मछाःम्ह मनुखं थ्व छुं नं याना नयेफइमखु । खुइगु धयागु मछालापुगु खँ खः, पाप खः, अपराध खः, तर थ्व छगू कला नं खः, खुइगु कला मदुम्ह मनुखं खूवनेगु धयागु तसकं हे थाकुगु ज्या ख:। उकिं कलाकार जुइम्ह मनुखं थः गुरूया हःपा: कया: द्यःयात लयतायेकेगु नामय् खूवनेगु गुगु ज्या याइ, उकिं व कलाकार जुइम्ह मनूयाके आत्मविश्वास ब्यलंकाबिइ, मछाःया भाव तनावनी, चलाख जुइ, गुगु कि सुं छम्ह मनूयात कलाकार जुइत गदयेक मगाःगु गुण ख:। यदि थ्व खँ मखु धयागु खःसा खुयाहःम्ह बाहां वलि विया: द्यः लयेताइ धयागु गुगु तर्क खः, व बिल्कुल गलत ख:। छाय् धाःसा द्य: धयाम्ह धर्मया प्रतिक खः, राक्षस वा शैतान अधर्मया प्रतिक ख:। थ्व संसारय् मनुखं श्रृजना यानातःपिं गुलि नं द्यः दु व दक्व हे धर्मया प्रतिक खत, अले धर्मया प्रतिक नासःद्यः खुइगु थेंज्याःगु अधर्मि ज्या यानाः कयाहःम्ह बाहां वलि कया: लयेताइ धायेगु न॑ छगू न्हिले पिइ मफइगु खँ जक खः। उकिं झी नेवाःतय् नासःपुजा धका: गुगु याना वयाच्वंगु दु, व निश्चित रूपं हे प्रतिभाया साधना खः, सुं छम्ह द्यःया भक्ति मखु । नासःद्यःयात नृत्यनाथ, नाट्येश्वर आदि नं धायेगु याना वयाच्वंगु दु । नासःद्यःयात महाद्यःया हे छगू रुप कथं कया वयाच्वंपिं नं दु। अथेहे नासःद्यःया मूर्ति धकाः नं थीथी कथंया पुलां पुलांगु मूर्ति लुयावःगु दु । थथे खःसा नेवाःतय्सं त्वाःत्वालय् नासःद्यः धका: गुगु थापना यानातःगु दु, उम्ह नासःद्यःया गुगुं मूर्ति दइमखु, ल्वहंग्वारा हे जक दइ, बरु अन ग्वाखंचा प्वा: थें च्वंक स्वकुंलाःगु प्वा: छप्वा: तयातःगु दइ, अले व हे प्वाःयात नास:द्यः भाःपियाः पुज्याइ । युकथं नासःद्यःया गुगुं वां मदुगुलिं हे सिइदु कि नासःद्यः धयाम्ह प्रतिभा द्यः खः, अले प्रतिभाया गुगुं मूर्त रुप दइमखु, गुगुं बां दइमखु । उकिं नेवाःतय्सं हना वयाच्वंम्ह नास:द्यः नुत्यनाथ नं मखु, नाट्यश्वर नं मखु, दक्षिण भारतयाम्ह नटराज नं मखु । नाट्येश्वर वा नृत्यनाथ वा नटराज खँग्वःया अर्थ छ्यला स्वयेगु खःसां थुपिं नासःद्यः मखु प्याखं हुलेगु कलाया द्यः वा प्याखं हुलाच्वंम्ह द्यः धयागु जक अर्थ वः, जवकि नासःद्यः धयाम्ह हुलाप्याखंया जक द्यः मखु, पूर्वीय कला शास्त्रय् बर्णन यानातःकथंया ६४ कलाया हे द्यः ख: । थुकथं हे नेवाःत धयापिं नं न्ह्यागु कलाय् नं प्रबिणपिं खः । अथे जुयाःहे गणेहः व भिंद्यः: घुंका:
दाफाम्ये
दाफाम्ये – दीपा महर्जन नेपालभाषा जर्नल किपा – youtube म्हसीका नेपाः देय्या थीथी जातिमध्ये नेवाः जाति नं थःगु हे बिस्कं पह दुगु जाति ख: । थ्व जाति थःगु हे बिस्कं इतिहास, परम्परा, संस्कृति, संस्कार दुगु जाति ख: । मेमेगु जातिसिबें सभ्य जातिया रूपय् परिचित नेवाःतय्गु साहित्य, कला, संगीत नं उत्तिकं हे च्वन्ह्या । नेपा:दुने जक मजूसे विश्वया न्ह्यःने नेपा:या सांस्कृतिक परिचयया रूपय् नेवा:तयगु हे संस्कृति न्ह्यब्वयगु यानाच्वंगु दु । नेवा:तय्सं नालावयाच्वंगु संस्कृतिया छगू प्रमुख अंग ख: संगीत । धार्मिक व सांस्कृतिक जीवनय् संगीतया विशेष भूमिका दयाच्वनी । अझ घाय् नेवाःतय् जन्मनिसें मृत्युतक नं संगीतया महत्त्व उत्तिकं हे दु । संगीत धायवं हे म्ये हालेगु जक थुइकी तर थन संगीत धायवबलय् म्ये हालेगु नापनापं बाजं थायगु व प्याखं हुलेगु नं ख: । नेवाःतय्गु छगू सांगीतिक पक्षया रूपय् थीथी बाजं थाना: देगलय् वा फल्चाय् च्वना: द्य:पिनिगु स्तुति हालेगु नं खः । उगु म्ये हालीगु नं ऋतु, बार, तिथिकथं नापं द्य:अनुसार पाना: हे च्वनी । थथे हीलीगु म्येयात हे दाफा भजन घाइ । म्ये हालीगु इलय् सुर व तालया नितिं थीथी बाज नं थाय्गु याइ, गथेकि खिं, ता:, बमू, नगरा, मृदङा आदि । दाफा भजन हालेगु इलय् निथ्व: मनूत निझ्वलय् इताथिता अर्थात् चूलंचू च्वनी । थथे निभ्वलय् छखे राग काइम्ह गुरु व खिं थाइम्ह च्वनीसा मेखे म्ये हालीपिं च्वनी । सह-प्रा. भाजु तुलसीलाल सिंहया धापूकथं दाफा धैगु हे खिं थाना: हालीगु म्ये ख: । अथे हे मृदङका थाना: हालीगु म्येयात मृदङा भजन घाइ, अले नगरा थाना: हालीगु म्येयात नगरा म्ये घाइ । थौंकन्हय् भजन हालीगु इलय् तबला थाय्गु नं प्रचलन अप्वयावःगु दु । (१ सहप्रा, तुलसीलाल सिंहजुं बियादीगु जानकारीया आधारय् [विसं २०७२ जेठ २) दाफा भजनया विषयसं थीथी व्यक्तित्वपिंसं थीथीकथं व्याख्या यानातःगु दु । धर्मरत्न शाक्य ‘त्रिशुली’या बिचा:कथं निथ्व: (निगू दाफा) छगू हे भजनय् निखे च्वना: म्ये हा:सां व हे राग, व हे म्ये, व हे तालय् पालंपा: याना: स्वर ताल मपाक्क हाला: ज:ख: निभ्वः च्वनाच्वंपिं म्ये हालीपिंसं मिले ज्वीक होश याना: म्येया त्वा:त्वा:पतिकं म्येया धुवा नं चरण नं छत्वा:-छत्वा: पालंपा: याना: तालय् मिलेजुइक हालीगुलिं हे थुकियात ‘दफा भजन’ धा:गु ख:, व हे ‘दफा’ शब्द लिपा जूवलय् ‘दाफा’ जूवंगू धैगु आपाःसिया विश्वास दु । अथे हे हेमराज शाक्यया धापूकथं दाफा विभिन्न ऋतु व महिना विशेषं राग ताल सुरं हालीगु देवी, देवताया वर्णन व विविध धटनाया सारांशया रुपय् उल्लेख यानातःगु पद्यमय रचना ख: (डंगोल, ११२६:३१) । इतिहास नेवाः समाजय् दाफाम्येया विकास गुबलेनिंसें जुल धका: क्व:छिना: धायमफुसां अध्ययन अनुसन्धानया झ्वलय् लुयाव:गु आ:तकया तथ्यया आघारय् धाय्गु ख:सा नेपालमण्डलय् दाफा भजनया विकास लिच्छविकालय् हे जुइधुंकूगु खनेदु । तत्कालीन अवस्थाय् विकास जूगु दाफा भजन मल्लकालय् वया: थुकिं अझ तीव्रता काःगु खनेदु । मल्ल जुजु सिद्धिनरसिंह मल्ल थःम्हं हे दाफाम्येया माध्यमं हुइकीगु कात्तिप्याखंया सृजना यानादीगु खः । थुगु प्याखं थौंतक नं यल लायकुली च्वंगु कात्तिदबुली हुइकेगु या: । दाफा भजनया ऐतिहासिकताबारे अन्वेषण याय्गु झ्वलय् छत्रबहादुर कायस्थ (११२४: २६) नेसं ८४५ या मच्छेगांया छगू शिलापत्रय् नलिक्वाथ देशया दाफा समूहपाखें भगवान् विष्णुयात घण्ठ छग: देछाःगु खँ उल्लेख यानादीगु दु । थुकथं दाफा भजनया विकास लिच्छविकालय् जूगु ख:सां थुकिया तजि:क विकास घा:सा मल्लकालय् वया: जूगु खनेदु । अथे हे शाहकालय् नं थ्व विधाया विकास अझ जुयावंगु खनेदु । आ:तक नं नेवाः बस्तीइ थथे हे दाफा भजन खल:तयसं दाफा भजन हालेगु चलनयात निरन्तरता बिया: हे च्वंगु दनि। नेवाःतय्सं हालीगु छुं दाफाम्ये लिच्छविकालनिसें विकास जुयाव:गु दाफा भजनया छ्यलाबुला नेवाः जातिदुने धार्मिक, सांस्कृतिक ज्याखँनापं जन्मनिसें मृत्यु संस्कारतक नं जुया: हे च्वंगु दु । नेवाःतय् न्हिया शुरुवात हे देगलय्, फल्चाय् च्वना: थीथी द्यःपिनिगु स्तुति याना: दाफा हाला: हे जुइ । नेवाःतयसं हालीगु दाफाम्येया छुं म्येया विषयसं थन चर्चा यायगु जुइ । दाफाम्ये हालेगु झ्वलय् हालीपिंसं चायकं-मचाय्कं नेवाःभाय् नापनापं संस्कृत, मैथिली आदि भाषाया म्ये नं हालाच्वनी । प्राचीनकालनिसें हालावयाच्वंगु दाफाम्ये छुं नं कथंया विशेष प्रशिक्षणया आधारय् छगू पुस्तां मेगु पुस्तायात हस्तान्तरण जुयाच्वंगु मखुसें मात्र न्यनागु अर्थात् श्रवणया आधारय् जक हस्तान्तरण जुयाच्वंगु खनेदु । छुं नं दाफाम्ये हालेन्ह्यः नास:द्य:या वन्दना अर्थात् नमस्करण याइ । म्ये शुरु यायन्ह्यःया थ्व छगू कथंया नियमित नियम धा:सा छुं पाइमखु । नेवाःसमाजय् प्राचीनइलनिसें न्ह्यानावयाच्वंगु दाफाया छुं म्ये थुकथं दु- ॐ नम श्री: । नितेनाथाय नमः ॥ ॐ नम श्री: बज्रसत्वाय णमः ॥ ॐ नम श्री बजसत्वाय ॥ तोरा १ रुया तुकिचा दयकेगू ग जू १६ तपल २ चतू २ तपय ॐ नमः श्रीनृत्यनाथाय नमः ॥ ३॥ म्ये ल्या: १ ,राग राजवि (४) जय ॥ तार चो ॥ जगतस नितेनाथ हरखन याक रस, भ(५)जरपे ओम्हतु हतास ॥१॥ अमंगल फुतकस्य याहु (३क.१ ) ने मंग ॥ (ल) भगत खसे याक, ओन पतिपार ॥१॥ धुछेगु (२) रिजस हिसा थासा (२) नाग तिसा मोरमाल गरस कोख (३) सा ॥ २॥ दबू २ बलुरुन थाङाओ रसन ॥ संकर गओ(४)लिओ हरखन याक ॥ २॥ लसिकर ज(ग)तप्वरत तयाओ चंद्रमावान ॥ मुसानस यात बास॥ ४॥ असंखे गुन (४क.१) याक जयप्ररकासन ॥ मदओ ओति ओस गुनया बखान (२) न ॥ ५ ॥ म्ये ल्या:२ , राग करा ॥ता चो॥ बिज्याधरि तोहे जय माहांमा(२)वजर जोगिनिरसं ॥ धु॥ बिष्णुमतितिर आनंन्द्र आ(३)/नद्र ॥ जोग्यभोग्य सवैथय माता ॥१॥ कोतिदेवाका (४)र अरून सबमुख ॥ रक्तवरन सुतिनि नयणधर ॥ (५) ॥ २॥ हे मसुनिमर सुंधर बंता ॥ चंद्रकरा स्वभे मनि(९क.१ )मय आरंकित ॥ ३॥ तिरिभुवनपति जननि इ(२)श्वरी ॥ विश्वव्यापित जगत मोहिनि ॥ ४॥ वर्ज्ज शुख(३)पर खत्वांग हाथ्य ॥ शुधंर श्वभा नरमुंदमारा ॥ ५ ॥(४) म्ये ल्या:३ ,राग श्री ॥ तार चो ॥ , मनिचूर निवासिनि श्री(५)वज्रजाेगिनि ॥ सिंघिनि रुपिनि धरिदेवि व्याधिनि (१८क.१) रुपिनि ॥१॥ त्रिनयन शुंधरि मुंद्रमारा (२) ॥ खर्ग निरुपीनि म्हैखासुर कलो वासे ॥ २॥ (३) पंचकपात रातक नाग अष्ट भुखिनि ॥ हाद आ(४)भरन शुज क्वति रक्तवनं ॥ ३॥ तैलोके ज(१)ननि इस्वरि कोहि नहि जाने ॥ भैरओ मातिका, ग(१९क:१)देस कुमारि कारिका ॥ ४॥ तोहे देवां सुमरन (२) तोहे उगनारा ॥ संकत तारिनि कपा करो श्री भवानि (३) ॥५ ॥ श्रीपरताप मर संसारकि सार ॥ रिपिकु(४)र नास्य करोहि दय उसास्य ॥ ६ ॥ ५ ) म्ये ल्या:४ राग जयजमंति ॥ तार चो ॥ सिव अव(२०क.१) तार कारकारकार न॑॥धु॥ भिम माहावीर (२) दुखिया दुख हरन ॥ किंच फुतक तर जुसे गुपा(३)तन ॥१॥ रनस ङ्हरूय थास अति यक मन॥ ज(४)रासंदनि फाफार जोङाओ तमन ॥ २॥ ल्वाले (५) ङहख रुमङाओ रित धु स्वासन ॥ राङाओ हि आति(२१क:१)पति पिकार प्वाथन ॥ ३ ॥ दुजोधन आदि स्यात थ(२)ओ वरन ॥ बयंरिपनिस हि रानं भुमि मथन ॥ ४ (३) ॥ खङाओ रसन जुर जोगिनिया गन ॥ नयाओ म्हि(४)तर अन भुत पेतारन॥ ५॥ गुरित गुन बखा(५)न याय ल्हाकम्हन ॥ तोरतयके मतेरे निपा छि च(२२क:१)लन ॥ सिब॥६॥
लोपोन्मुख नेवाः बाजं
यचु शाक्य छुं नं सभ्यताया म्हसिका धयागु न्ववायेगु भाय्, लिपि, कलाकृति, म्ये,सङ्गित , बाजं, नसात्वँसा, वसः, न्हि हनेगु पहः, बुइबलय् निसेंसीबलय् तक याइगु संस्कार आदिं बियाच्वनी । नेवाः छगू जात जक मखसे छगू सभ्यता खः । मेगु जनजाति स्वयां बिस्कं जुयाः नेवाः सभ्यता दुने नं थीथी जात÷समुदायत दु । थीथी जातया थःथःगु हे भूमिका नेवाः सभ्यतादुने दु । नेवाः तजिलजि, जात्रा, संस्कारय् बाजं व सङ्गितया स्वापू धयागु ‘ला व लुसि’ थें खः । लोकबाजा संग्रहालयय् तयातःगू धलःया आधार कायेगु खःसा नेपालय् स्वसः व न्हयेन्यागू (३७५) लोकबाजं दु । उकि मध्ये चय्गू (८०) ला नेवाः बाजं जक हे दु । थुकिं न सीदु कि नेवाः सभ्यता गुलि कला व संस्कृतिया रङ्गं जाः धकाः । बाजं थाकाः बरे छुइगु, कय्तापूजा, ज्याजंक्वः, इहिपा याकेगु झीगु चलन दु । नेवाः संस्कारय् ला सीबलय् तकं बाजं हे थाकाः सिथं यंकेगु याइ । देगःदेगलय् गनं न्हिन्हि, गनं विषेश दिंकुन्हु नित्यपुजा याइबलय् बाजं थाइगु÷पुइगु याइ । अथेहे दँय्दसं ऋतुनापं वइगु नखःचखःया म्येँ पुयाः बाजं थाइगु चलन दु । थथे थायेगु÷पुयेगु धयागु न्ह्यइपुकेत जक मखसे थुकिया अर्थ नं दयाच्वनी । तर थौंकन्हय् यक्व हे थज्याःगु बाजं लोपोन्मुख अवस्थाय् थ्यनेधुंकूगु दुसा गुलिं लोप हे जुइधुंकूगु अवस्थाय् दु । नेवाः बाजनय् पुइगु बाजं पोंगा, पँय्ताः, काहाः(काः), नेकू, मुहाली, बाँसुरी, बय् खः । पोंगा, पँय्ताः, काहाः, नेकु पतिं मसंकुसे पुइगु बाजं खः । थ्व स्वंगुलिं हे बाजं कँय्, सिजः नापं मेगु नयागु जुइ, अले तप्यंक पुइत पँया कथि स्वानातइ । ज्याःजंक्व, बरे छुइगु, कय्तापुजा व मेमेगु पुजा याइबलय् भूतप्रेतया बाधा मदयेमा धकाः बौ वाये यंकेगु चलन दु । थथे बौ वाये यंकीबलय् (यमबाद्य) नाय्खिं व (यमतुर्य) काहाः पुइमाः । काहाः बाजं नाय् समुदायं पुइगु याना वयाच्वंगु खः । सीबले सिथं यंकीबलय् नं नाय्खिं थानाः काहाः बाजं पुइमाः । थथे याइबलय् धाःसा नाय्खि बाजंया बोल जात्राबलय्, गुंलाबलय् थाइगु स्वयां पाइ । थथे यानाः नाय्खिं व काहाः बाजं थाइगु यमद्यःयात सुचं बीगु धयागु जनविश्वास दु । थज्याःगु बाजं थाइपिं धाःसा आः तसकं हे म्हो जुइधुंकल । ई व आधुनिकरणं यानाः थ्व बाजं स्यने न्ह्याःपिं म्हो जूगु खनेदु । गुलिसिनं अर्थ मथुयाः थ्व बाजं मथाकेधुंकूगु दु । जात्रा व गुंलाबलय् नाय्खिं थाइपिनिगु ल्याः धाःसा उत्साहजनक हे दु । तर काहाः बाजं धाःसा लोप जुइगु खतरा खनेदु । अय्नं छुं छुं पुचलं थुकी ध्यान बियाच्वंगु धाःसा खनेदु । अथेहे मेगु लोपोन्मुख बाजं पँय्ताः ख । पँय्ताः काहाः स्वयां चीहाकः जुइ । पँय्ताः द्यःथाय् दिनाः पुइगु बाजं खः । पँय्ताया पासा बाजं कोताखिं खः, गुकिया अवस्था नं पँय्ताःया थें हे निराशाजनक दु । बहाःबहि नापं मेमेगु द्यःद्यःथाय् लछियंक पँय्ता पुइगु परम्परा दु । थथे पुयाः द्यः आह्वानया सुचं बीगु धयागु विश्वास दु । तर आः अप्व हे बहाबहीलय् पँय्ताः मपूगु, कोताखिं मथाःगु यक्व हे दँ दयेधुंकल । येँय् ला झन् हे म्हो । नकतिनि हे केशचन्द्र महाविहारं धाःसा थ्व बाजं बिद्या स्यनाः पुनस्र्थापन याःगु दु । मेथाय् नं थ्व बाजं संरक्षणया निंतिं थज्याःगु पलाः न्ह्याके हथाय् जुइधुंकूगु दु । न्हापांगु पृष्ठया ल्यं नेकू बाजं गुंलाबलय् पुइगु याइ । थ्व बाजं दिवंगत जूपिं छेँजःया नामय् नं पुइकेगु याइ । येँ स्वयम्भूइ गुंलाबलय्जक थ्व पुइगु खनेदुसां यल व ख्वपय् धाःसा नौबाजनय् व किपू आदि नेवाः लागाय् धाःनापं पुयाच्वगुं दु । थ्व बाजं जङ्गली मेय् (अर्ना)या नेकूयागु जुइ । अर्ना नेपालय् हे लोप जुइगु खतराय् लाःगु पशु खः । पोंगा लोपोन्मुख अवस्थाय् मदुसां अपाय्सकं च्वन्ह्यानाच्वंगु नं खनेमदु । दाफा भजन, कात्ति प्याखं, येँयाःबलय् पिकाइगु दीप्याखं नापं थीथी जात्राबलय् पोंगा पुइगु याइ । मुहाली, बाँसुरी, बय् पतिनं प्वाः तियाः पुइगु सुर बाजं खः । बय् तप्यंक पुइगु सुर बाजं खः । बय् सिँयागु जुइ । थुकीया पासा बाजं क्वंचाखिं खः । बाजं नाप हे ल्वयेक बय्या सः नं नाइसे च्वं । बाँसुरीया सः बय् स्वयां तसः जुइसा मुहालीस्वयां चीसः जुइ । बाँसुरी नापं पचिमा, खिं थाइगु खःसा मुहालीया पलेसा धाः नाप नं पुइगु यानाहःगु दु । धाः बाजंया सः तुलनात्मक रुपं खिं, पचिमा स्वयां तसः जूगुलिं बाँसुरी पुइपिं नं यक्व मालीगु समस्या धाःसा दु । नेवाः बाजं मुहाली धाःसा मेमेगु बाजंस्वयां तसकं खतराय् लायेधुंकूगु बाजं खः । मुहालीया नं नेवाः सभ्यताय् प्रमुख भूमिका दु । बेलायतयाबिज्ञ क्यारोल तिंगें मुहाली बाजं नेपाः देय्या हे धुकधुकी धाःगु दु । मुहाली कपाली समुदायया पुर्खौली बाजं खः । मुहालीं दँय्दसं वइगु १२ मासय् दुगु नखःचखःया म्ये पुयाः याम हिलावंगु सुचं बियाच्वनी । बसन्त, सिनाज्या, पुवाज्या, घातु, सिलु, मालश्री, धनाश्री आदि म्ये पुइगु चलन दु । होलिबलय् चकंद्यःया जात्रा याइबलय् नं मुहालीइ होलि म्ये पुइकाः बाजं थायेमाः । आः धाःसा थ्व चलन हे लोप जुइधुंकल । ‘तिसां नं तिइकाः, गुजराति पुइकाः राजमति ब्याहा याना ब्यू’ थ्व लोकंह्वाःगु म्येया बोल खः । थुकी गुजराति धाःगु गुजराति मुहालि खः । गुजरातया सहनाइ बाजं थें ज्वलाःगुलिं थ्वयात गुजराति मुहालि धाःगु खः । गुंलां लछि थाइगु धाः बाजंया मू सुर पासाबाजं नं मुहाली हे खः । धाः नापं मुहाली पुइगु नं लोप हे जूगु दु । मुहालीया पलेसा कनार अर्थात क्लारेनेट ट्रम्पेट तयाः मुहालीया थाय् जायेकेगु कुतः ला जुल, तर उकिं धाः बाजंया नेवाः मौलिकता हे न्हास यानाबिउगु खनेदु । येँय् लोप जुइधुंकूगु मजिमगाःगु बाजं थौंकन्हय् येँयाःबलय् जक पुया वयाच्वंगु खनेदु । व नं पुइपिं ख्वप देसंनिसें सःतेगु याइ । श्री गणेश, श्री कुमारी माजु व श्री भैरव आजु पिकाइबलय् मुहाली हे माः, नापं द्यः प्याखनय् नं मुहाली हे माः । स्वनिगःनापं नेवाः बस्ती मिले यानाः जक मुहाली पुइपिनिगु ल्याः तसकं हे म्हो । ख्वपया महाकाली प्याखं, थिमिया लाय्कू भैलःप्याखं, यलया कात्ति प्याखं आदिइ नं मुहाली मजिमगाः । मुहाली नं थीथी प्रकारया दु । गुलिं प्रकार ला लोप हे जुइधुंकल, थौंकन्हय् संग्रहालयय् जक दनि । गुलिखे मुहाली बाजं नेवाःतय्सं हे म्हसीके मफुगु अवस्थाय् वयेधुंकूगु दु । थथे मजिमगाःगु बाजंतय् थजाःगु स्थिति वःगुया कारण नेवाः समुदायय् दुगु थजात÷क्वजातया बाजं धकाः तइगु कूबिचार नं खः । थुकिं यानाः थःगु हे धकाः नालेगु स्वःसां समाजय् बांमलाक स्वइ धयागु भावं यानाः नं न्हूपुस्तां थज्याःगु बाजं सयेकेगुलिइ ध्यान मबिउगु खनेदु । नौबाजं, नेकु बाजंया गुरु मोतिलाल शिल्पकारं थज्याःगु हे छगू घटना कनादीगु दु । नेकु बाजं नौ बाजं जात्रा न्यायेकेत मजिमगाःगु मुहालि थाइपिं मदुगुलिं वय्कलं थःगु समुदायय् हे मुहालि स्यनेगु पलाः न्ह्याकादीगु जुयाच्वन । थाय् सयेकाः जात्राय् पुइगु इलय् धाःसा पुइपिंत समाजं बांमलाःगु खँ न्यंकूगुलिं सयेकूपिंसं तकं पुइगु दिकाबिल । आः धाःसा नौ बाजनय् तकं कनार पुइका हयेमाःगु बाध्यता हे जुल । बाजं नापं बाजं थाइगु बोल, थायेगु पहःया मौलिकता नं बिस्तारं हिलावंगु दु । ई नापं छुं भचा हिलावंगु सामान्य हे खः । बांलाक स्यनेगु व्यवस्था व स्यना काइपिं मदयेवं गुलिखे बोल, राग थाये सःपिं मदयाः तना हे वनेधुंकल । थ्व तना वनेगु क्रम धाःसा आः नं
