थी थी क्याम्पस पिहाँव:गु दँपौ
ल्या दँपौया नां न्हापां पिर्देगु साल क्याम्पसया नां १ जः . ने.सं.१०८३ त्रिचन्द्र कलेज २ कुलां ने.सं.१०९४ पाटन संयुक्त क्याम्पस ३ न्हाय्कं ने.सं. ११०० सरस्वती बहमुखी क्याम्पस ४ मन्द: ने.सं. ११०० पुलचोक क्याम्पस ५ गं ने.सं.११०० कीर्तिपुर बहुमुखी क्याम्पस ६ सँझ्या: ने.सं. ११०० पब्लिक यूथ क्याम्पस ७ सुकुन्दा ने.सं. ११०१ रत्नराज्यलक्ष्मी क्याम्पस ८ स्वनिग: ने.सं. ११०१ नेपाल कमर्श क्याम्पस ९ चकना ने.सं. ११०२ शंकरदेव क्याम्पस १० नील: ने.सं. ११०२ सानो ठिमी क्याम्पस १२ ग्वय्स्वां ने.सं. ११०३ काठमाडौं क्याम्पस १३ त्वलं ने.सं. ११०४ रत्नज्योलि व. मु. क्याम्पस १४ सः ने.सं. ११०४ काभ्रे क्याम्पस १५ आगं ने.सं. ११०५ थापाथली क्याम्पस १६ सुथ ने.सं. ११०४ भक्तपुर क्याम्पस १७ तिसा ने.सं. ११०६ ललितकला क्याम्पस १८ नायखिं ने.सं. ११०७ पिपुल क्याम्पस १९ अमू ने.सं. ११०७ नेपाल ल क्याम्पस २० निभा: ने.सं. ११०७ अमृत साइन्स क्याम्पस २१ त्वा:देवा ने.सं. ११०८ महेन्द्र रत्न क्याम्पस २२ सुसा: नै.सं. ११०८ केन्द्रीय क्याम्पस २३ लूज: ने.स.११०९ हिरालाल क्याम्पस २४ पलेस्वां ने.स.११०९ पद्मकन्या क्याम्पस २५ गुंच्व ने.स.१११० द्यौराली व.मु. क्याम्पस २६ लिधंसा ने.स.१११२ नर्सिङ्ग क्याम्पस २७ लू निभा: ने.स.१११४ ई.अ.सं. पश्च्चिमाञ्चल क्याम्पस २८ सगं ने.स.१११८ शहीद स्मारक कलेज
गुथि व धर्म
गुथि व धर्म रास जोशीस्रोत-रबि शाक्य समाजयात छगू सूत्रय् चिनातय्त नेवाःतय्सं थी थी संगठन दय्कातःगु दु । थुकियात गुथि धाइ । थौंकन्हय् थुजाःगु ग्वहालि यात थी थी खलःपुचः नं नीस्वनातःगु दु । नेवाः समाजय् धर्मया नं विविधता दु । नेवाःतय् दथुइ सुवाः, सराः व बलीया विशेष व्यवस्था दु । १ म्हसीका १. म्हसीका समाजयात छगू सूत्रय् चिनातय्त नेवाःतय्सं थी थीकथंया संगठन दय्काः तःगु दु । छँजःयाः जक ग्वहालिं छं नं ज्या पूमवंके मफइगुलिं थःगु छेंजः व जःलाखःला वा फुकी आदिपिनिगु ग्वहालि काय्त वा ग्वहालि बीगु नितिं नं नेवाःतय् दथ्वी संगठन दय्कातःगु दु । थुकियात समाजं गुथि धकाः म्हसिकेगु यानाः वयाच्वंगु दु । लिच्छिवीकालंनिसें हे उत्तिकं थाय् काय्गु थुगु संगठन मूलतः लोककल्याणकारी ज्या यानावयाच्वंगुलिं नं सलंसः दैनिसें थ्व संगठनं निरन्तरता काय्गु खः । गुथि शव्दयात कयाः अध्ययन याय्बलय् अंशुवर्माया अभिलेखय् वादित्रगोष्ठी, अर्चागोष्ठी, इन्द्रध्वजगोष्ठी, गोयुद्धगोष्ठी, ब्राम्हणगोष्ठी थें शव्द छ्यले धुंकूगु ल्याखं नं नेवाःत न्हापां निसें हे संगठनय् विश्वास याइपिं धइगु स्पष्ट जू । १.१ गुथिया विश्लेषण १.१ गुथिया विश्लेषण विशेष यानाः थवंथवय् ग्वहालि यानाः धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक व राष्ट्रिय ज्या याय्गु उद्देश्यं गुथिया विकास जूसां थुकियात थुकथं नं विश्लेषण यानातःगु दु । गुथिया प्रतिफल गुथियाः सकसितं दइ धइगु भावनां नं सांगठनिक रुपं एकबद्ध जुइत गुथि स्वना तःगु खनेदु । उदार मन मस्तिष्कया उपज गुथि जूगुलिं निःस्वार्थ त्यागया भावनां गुथि नीस्वनेगु जूगु खः । गुथिं म्ह व मनयात न्ह्यलं चाय्कातय्त ग्वहालि याइगु जूगुलिं गुथिया गुथियाःत सदां सक्रिय जुयाः च्वनी । थवंथवय् ग्वहालि यानाः संगठित रुपं जीवन न्ह्याकेत गुथि दय्कातःगु खः । धार्मिक भावनायात म्वाकातय्त गुथि नीस्वनाः तःगु खः । सार्वजनिक सम्पत्तिया रक्षाया नितिं गुथि थें जाःगु संगठन दय्कातःगु खः । थः सिबें थकालीपिन्त हनेत व क्वकालिपिन्त शीप व प्रविधि लःल्हाना बीत गुथिया आवश्यकता खनेदुगु खः । धार्मिक, सांस्कृतिक व समाजसेवा याय्त छम्हेसित जक आर्थिक भार लाके मबीत व सहकार्य यात थुगु संस्थाया निर्माण जूगु खनेदु । १.२ धार्मिक ज्यायानितिं दय्का तःगु गुथि १.२ धार्मिक ज्यायानितिं दय्का तःगु गुथि १.२.१ दिगु गुथि कुलया सकल जानाः दिगुपूजा न्याय्कीगु थुगु गुथिं कुलय् वयाच्वंगु समस्यायात कयाः सहलह ब्याकेगु याइ । नापं गुकथं समाजय् न्ह्याः वनेगु धइगु नीति नियम नं दय्केगु याइ । १.२.२ खः गुथि जात्रा सहज व सरल रुपं न्ह्याकेत खः कुबिया वा खः दय्काः ग्वहालि याय्गु नितिं थुजाःगु गुथि स्वनातइ । १.२.३ नासः गुथि धार्मिक, सामाजिक आदि ज्याघ्वः न्ह्याकेत वा सूचं बीत छ्यलीगु बाजं पिकाय्त माःगु प्रशिक्षण बीगु ज्या थुगु गुथिं याइ । मूल रुपं नासः पूजा याय्त नीस्वनातःगु जूसां थुगु गुथिं बाजाया स्यल्वं याय्गु आदि नं याइ । थ्व बाहेक द्यः प्याखँ पिकाय्त, पंज्रा गुथि, ससु पूजा, मंकाः रुपं होली न्याय्केत, मेला न्याय्केत चः रे सिवा गुथि वा लयसिवा गुथि नं नेवाः समाजया विशिष्ट म्हसीकाकथं खनेदु । १.२.४ सामाजिक ज्यायानितिं दय्का तःगु गुथि १.२.४.१ सी गुथि सिथं यंकेत माःगु ग्वहालि व सी मुकेत माःगु ज्या याइ । सीम्हेसित द्यवं फाय्केगु ज्या नं थुगु गुथिं हे याइ । लिसें सी मुकेत माःगु खर्च नं थुगु हे थं व्यवस्था यानाः शोकं कःपिं छैजः यात आर्थिक भार म्हो याय्गु अभिभारा नं कयाच्वनी । १.२.४.२ सना गुथि सी मुकेत माःगु ग्वहालि व सनाः वनेगु ज्या याय्त व्यवस्था यानातःगु खः । १.२.४.३ पाल्चा गुथि जात्रा पर्व आदी मत च्याकाः जात्रायात अझ अप्वः न्ह्याइपुकेगु नितिं पाल्चा च्याकाः गुथि न्यायकी । १.२.४.४ लः गुथि जात्रा स्वःवःपिन्त व जात्राय् ब्वति काःपिन्त लः प्या मचाय्माः धकाः तापाक्कं निसें लः कुबियाः त्वंकेगु याइ । लः गुथिं गनं गनं त्वाःत्वालय् च्वंगु ल्वहंहिती लः हाय्केगु व्यवस्था यानाच्वंगु नं खनेदु । १.२.४.५ मत गुथि जात्रा वा लँय् वइपिन्त दयाः घाःपाः मजुइमा धकाः मती तयाः मत बिया: ग्वालि याय्गु नितिं दय्काःतःगु गुथि । १.२.४.६ धःपाः गुथि सिनाज्यायानितिं धलं लः खुयाः काय्के मबीत वा धः सफा याय्त नं गुथि नीस्वनाः तःगु दु । थुगु गुथिं धः भिकेगु जक मखसे लखं जुइगु संभावित खतरायात कयाः नं समाजयात सूचं बीगु याः । १.२.४.७ स्यंल्वं गुथि सार्वजनिक सम्पत्तिया रक्षा वा जात्रापर्वय् ब्वतिकावइपिन्त धुं कथं दुर्घटना मजुइमा धकाः सचेत व सतर्क जुयाः सार्वजनिक सम्पत्तिया रक्षा याय्गु माः कथं भिकेत नं गुथि नीस्वनाः तःगु दु । नेवाः राष्ट्रिय मुक्ति मोर्चा, नेपाः राष्ट्रिय पार्टी, लोकतान्त्रिक नेवाः संघ, नेपालभाषा मंकाः खलः, नेवाः देय् गुथि आदी राजनीतिक अधिकारया नितिं नं सकृय व सचेत संस्थात खः। १.२.६.१ भाषिक ज्यायानितिं दय्का तःगु संगठन भाषा व समुदायया उत्थान याय्गु नितिं आपालं संगठन दय्काः तःगु दु । साहित्य, संगीत, कला, लिपि आदि उत्थान याय्गु नितिं च्वसापासा, नेपालभाषा एकेदमी, नेपालभाषा परिषद, विराट नेपालभाषा साहित्य सम्मेलन गुथि, नेपाल लिपि गुथि आदि सलंसः संगठन दु । २ सुवाः व सराः २ सुवाः व सराः नेवाः शव्द थी थी जाति उपजातिया मंकाः समूह जूगुलिं यानाः छगू पुचः व मेगु पुचःया दथ्वी उत्तिग्यंक क्वातुक्क सम्वन्ध दु । छगू जक जाति वा पुचलं याय् मफइगु ज्या मेगु पुचः या ग्वहालि कयाः न्ह्याकीगु जक मखु भिं ज्यायाइपिंत प्रोत्साहन बीगु मभिंगु ज्यायाइपिंत हतोत्साहि याय्गु चलन नं झीगु समाजय् दु । थुकिया छगू दसु सुवाः व सराः नं खः । भिगु ज्यायात धाःसा सुवाः बीगु नापं समाजय् मभिंगु ज्यायात धाःसा सराः नं बीगु याइ । २.१ सुवाः छ्यं सुवाःया रुपय् – जय जुइमा, भिं जुइमा, जंकु याःगु स्वय् दय्मा, म्हुतुइ दुरुजा लाय्मा, चिरिंजीवि जुइमा, द्यां मलाय्मा, स्वर्गय् वनेमा, छप्यय् छजूया म्होति मजुइमा धकाः कामना याइ । अथे हे लक्ष्मी बास याय्मा, रोग मथाय्मा, मस्याय्मा, न्ह्याग्गु ज्या याःसां सुथां लाय्मा, अन्नपूर्ण साथ बीमा, लुकिं छकः तक नं महायूमा, भाग्यमानी जुइमा, ख्वःसिं थें छाय्मा, चिकं थें नाइय्मा, चन्द्रमा जवय् लाय्मा, दिगुद्यवं साथ बीमाः । काय् बुइमा । आदि थुजाःगु सुवाः विशेष यानाः थः सिबें थकालिपिनिगु ल्हातं सिन्हः तीगु इलय्, अनियाय्गु इलय्, स्वांसिन्ह काय्गु इलय्, सगं बीगु इलय् बी । अथे हे क्वकालिपिनि हाछिका वइगु इलय् चिरिंजीवि जुइमा धकाः कामना याइसा ध्यबा वा अन्नं ग्वहालियात कि लक्ष्मीं बास याय्मा, धौ सगं तीगु इलय् निरोगी जुइमा, चन्द्रमा जवय् लाय्मा, दिगु द्यवं साथ बीमा धकाः सुवाः बी । नापं म्हपूजाया इलय् ‘जमदूत सिमदूत पिहां वनेमा, लक्ष्मी सरस्वती दुहां बिज्यायमा’, ‘ख्वः सिं थें छाक्क चिकं थें नाइक, आखे थें पू मजुइक, सितु थें अजम्वरी जुइमा’ धकाः सुवाः बी । छें नं तापाक्क वनीगु इलय् लुफिं छकः तक नं महाय्मा धकाः कामना याइ । अथे हे वाकुथि वा स्वनीगु इलय् सह जुइक, अन्नपूर्ण बास लाय्मा धकाः कामना याइसा दशा फाय्कीगु इलय् रोग याकनं लाय्मा वा दशा फाला वनेमा धकाः प्रार्थना याइ । ससुपूजा बलय् ससुद्यः म्हुतुइ लाय्मा, जन्मन्हि बलय् दिगु द्यः छ्यनय् च्वनेमा धकाः कामना याइ । थ्व बाहेक
खंग्वः धुकू (Dictionary)
विशेषकथं छ्यलावयाच्वंगु चा
नेवाः समाजय् विशेषकथं छ्यला वयाच्वंगु थीथीकथंया चा । सिउचा छँ शुद्ध यायेत, सुचुपिचु यायेत इलिइगु ह्याउँगु चा । हाकु (द्यः यायेगु ) चा गुंला लछि लक्षचैत्य चीबाहाः द्यः थाइपिनि छ्यलिइगु चा । म्हासुचा कःसि दयेकिइबलय् चिकं अः पाया तः लय् लाइगु चा । गथिचा अम्लिं मक्लिं द्यः दयेकेतमाःगु कुम्हाः चा । येचा म्वः ल्हुइत छ्यलिइगु भुइसे च्वंगु लस्सा दुगु छताजि चा । पँचा मोहनीया नः लास्वां पिइतमाःगु भुयूगु चा । देचा स्वां पिइत गमलाय् तयेगु सउचा । कँचा धुं नं बालिबिरुवाय् सा:या रुपं तयेगु सउलाःगु चा । ल्युंचा अंगलय् भुनेगु ( प्लास्टर यायेगु) यानुगु चा । ताकचा तुइसे च्वंकेत अंगलय् पायेगु तुयुगु रंगया चा । वाउँचा अंगलय् वाउँसे च्वंकेत पायेगु वाउँगु रंगया चा । बँचा अंगः दनेत छ्यलिइगु यानुगु चा ।
परम्परागत वास
३८. साराक्क वना गःपः, जँ आदि स्यात धाःसा स्याम्हेसिगु नां कया: फुके याबी | ३९. उकै वइबलय् मेपिनि छ्यया वना खापा संकः वनेगु, कुने सु ? धका न्यनकी उकै धकाः बिस्यूं वय्गु । ४० चिपकै वइबलय् बँ च्वलाः पाय्गु । ४१. ल्हाः तुती, ख्वाः चिकुलां तज्याइ, तमज्याकेत दुरुया पुईं बुइगु । ४२. क्वाःधकाः वलधाःसा कचिगु लैंस मलेचुं व चिचुं तया नय्गु वा मिश्री वा चाकु छ ति नया लः त्वनाबीगु । ४३. वायु विकारयात ठीक याय्या निंतिं खायु ककः चाया तरकारी नय्गु । ४४. वायु बढे जुया प्वाः सुकुमदया च्वन धाःसा बेची छगू भाग व चिनी प्यंगू भाग याना नचुका न्हीं बागु चम्चा सुथय् बहनी क्वालखं क्वचिना बीगु । ४५. प्वाः याउंक तय्या निंतिं नवःघाँय्या रस कस्ती तयाः सुथय् खाली प्वाथय् नय्गु । थुकथं परम्परांनिसे जुयावयाच्वंगु थुजाःगु लोक उपचार पुर्खापिन्सं अनुभव व विश्वासया लिधंसाय् नीरन्तर रुपं थी थी जाति, समुदायपाखे छ्यला वयाच्वंगु खः । छुं नं ल्वय् जुलकी थःम्ह स्यूकथं, ( थःगु अनुभवं ब्यूकथं छु ल्वय् खः धइगु सीका: वासः यानावयाच्वंगु थ्व परम्परागत पद्धति, गुगु पद्धतियात लोकं सर्वसम्मत रुपं मानेयाना वयाच्वन व हे लोकउपचार पद्धति खः । नेवा: लोकवार्ता २७१ पुर्खापिन्सं परम्परांनिसे अनुभव व विश्वासया लिधंसाय् नीरन्तर रुपं छ्यला वयाच्वंगु उपचार खः । वायु विकारयात ठीक याय्या निंतिं खायु ककः चाया तरकारी नय्गु । क्वाःधकाः वलधाःसा कचिगु लैंस मलेचुं व चिचुं तया नय्गु वा मिश्री वा चाकु छ ति नया लः त्वनाबीगु । प्वाः याउंक तय्या निंतिं नवःघाँय्या रस कस्ती तयाः सुथय् खाली प्वाथय् नय्गु ।
मोहनि नखः खः
मोहनि नखः खः पूर्ण ताम्राकार झीसं दँय्दसं हनाच्वंनागु नखः मध्ये छगू मोहनि नखः खः । गैर नेवाःतय्स॑ मोहनि नखःयात ‘दशैँ वा ‘बडा दशैँ धायेगु यानाच्वंगु दु । मोहनि छाय् व गुबलेनिसें हनेगु यात धयागु खँ संस्कृतिविज्ञ व संस्कृति बारे च्वसु व सफू पिंथना च्वंपिंसं बांलाक्क प्रकाशने हयेमाःगु खः । नेवाःतय्सं दच्छिया छक हनीगु नखःचखः व संस्कारबारे इलय् ब्यलय् थीथी च्वसु पिदनाच्वंगु दु, ग्वःगुमछि सफू नं पिदने धुँकल। अप्वः थें च्वसु व सफुतिइ मोहनि नखः गुकथं हनी, नेवाःतय्सं ग्वन्हु तक्क छु छु यानाः थ्व नखः हनी धयागु खँय् जक्क लिकुनाच्वंगु खनेदु । मोहनि नखबारे प्रायः च्वसुइ छगू हे खँया पुनरावृत्ति जुयाच्वंगु खँके थाकु मजू, नखःया बारे सोध खोजयाना न्हुगु खँ सम्प्रेषण यायेगु कुतः तक्क नं जूगु खंके थाकु । वहे छगू खँ जक्क लिसा लिसा कयाः धयाच्वनेगु व च्वसु च्वया पिथना च्वनेबलय् चिपगु क्वँय् जक चुचु प्याका तये थें जुइ । थौं तक्क मोहनि नखःबारे पिदंगु अप्वः थें च्वसुइ झीसं मोहनि नखः हनेगु क्रमय याना च्वनागु, खनाच्वनागु व न्यना तयागु खँय व धार्मिक व परम्परागत अन्धविश्वासय् जक्क केन्द्रित जुयाच्चंगु दु । धार्मिक अन्धविश्वास मुक्त जुइगु कुतः मयातलय् व थुकि मुक्त मजूतलय् धाल्थें खःगु सत्य व तथ्यगत खँत पितहये फइमखु, अन्ततः थौँया इन्टरनेट व रोबोटया युगय् न सलंसः दँ पुलांगु लैपुया तुँछि झी गुबलें पिहां वये फइमखु । थ्व खँ वाचायेका नेवाः नखःचख,. व संस्कृतिया बारे च्वसा न्ह्याका च्वंपिंसं च्वमिपिंसं वैज्ञानिक दृष्टिकोणयात कसि दयेका झीगु नखःचखः व संस्कृतिया बारे उलाबीगु कुतः जुइमा: | मोहनि नखः छाय् हनेगुयात धयागु बारे थौं नं धार्मिक अन्धविश्वास मुक्त जूगु खँ सम्प्रेषण जुयाच्वंगु मदुनि । थीथी धार्मिक पुराण व ग्रन्थय् च्वयातःगु धकाः पार्वती दुर्गा जुयाः महिषासुर दैत्ययात स्याःगु, चामुण्डा देवी चुण्ड दैत्ययात स्याःगु, रामं रावणयात स्या:गुया लसताय् मोहनि नखः हनेगु यानाच्वंगु खँँ म्हिग: धयाच्वन, थौं नं व हे खँ लिसा कयाच्वन । इतिहासया पाना पुइका वन धाःसा धार्मिक पुराण व ग्रन्थय् धयातःथे याःगु द्यः व दैत्यया खँ गनं नं ब्वने खनीमखु | थ्वबारे मानव समाज विकासक्रम ढुवालेबलय् नं झी पूर्वज आदिम मानव गुफाय् च्वना जीवन हने धुँकाः लिपा जंगलय् च्वना जीवन न्ह्याका च्वंबलय् तक्क धर्म, धर्मशास्त्र व धेबाया कल्पना तक्क नं उबलेया आदिम मनूतय्सं याये मफुनि । जंगली युगं कृषि व पशुपालन युगय् हिला वनेवं सामुहिककथं नये, त्वनेगु व च्वनेगु व्यवस्था, मानव समाजया उत्पत्ति जुल । उबलय् समाज व गाँया नायः वा थकालि जुयाच्वपिंस थपिनिगु स्वार्थ पूवंकेत मनूतय्त काल्पनिक द्यःयाबारे अनेक भ्रम बिइगु शुरू यात । थ्वया जःखः इ्लंनिसें मूर्ति पुजा यायेगु प्रारम्भ जुल । लिपा जूलिसे थीथी द्यःया आकार प्रकारया सृजना जुजुं वन | थुकथं द्यवं मनूया सृष्टि याःगु मखुसे मनुखं द्यःया सृष्टियात । थ्व खँ सचेत व चेतनशील लेखकवर्ग न्हापां थुइके फयेमाः । थुकिं जक झीगु नखः चखःया विश्लेषण धार्मिक अन्धविश्वास मुक्त जुइ, वैज्ञानिक विचाः व दृष्टिकोणयात पाचिने फइ । थुकिं जक झीगु नखः चखःया विश्लेषण सत्य व तथ्यगत जुइ, ब्याक्क मनूतय्गु मिखा चायेका बिइफइ ! थीथी शक्तिपीठया द्यःया उपासना याना शक्ति आर्जन यायेगु, थःगु मनोकांक्षा पूवंनीगु, छँय् धन सम्पत्ति प्राप्त जुयाः सुख शान्ति जुइ धयागु धार्मिक अन्धविश्वास व अन्धपरम्पराय् दुनाः मोहनि बलय् विशेषयानाः अष्टमि व नवमि खुन्हु बलिपुजा यायेगु ‘यानाच्वन । बलिपुजाया क्रमय् मोहनि बलय् अबोध लाखौं पशुपंछीतय्त बलि बियाच्वन । वास्तवय् थथे बलि बियाः नला सुइगुं मनोकांक्षा पूवंगु, नःला सुयागु छेँ धन सम्पत्ति दुहाँ वयाः सुख शान्ति जूगु खँ थौतक्क नं ला झीसं न्यनागु हे दु, न ला झीसं खंगु हे दु, न ला झीसं अथे जुल धाःगु थौं तक्क गनं ब्वने खंगु हे दु । थ्व ला मनूतय्त कां यानातःगुंया चिं खः । थौंया युगय् बलिपुजा यानाः पशुपंछीया बलि बिइगुया अर्थ हिंसा व हत्यायात तिबः बियाः च्वनेगु खः, मानव असभ्यता व बर्बरतायात ब्वयाच्वनेगु खः, संस्कृतिया नामय् मनूतय्सं थःत पशुत्वया परिचय बियाः च्वनेगु खः, थ्व सभ्य व सुसंस्कृत मानव समाजया निति कलंक खः | धात्थें ला संस्कृति नं मानव सभ्यताया उपज खः । मानव समाजया उत्पत्ति लिपा हे संस्कृतिया संरचनाया आकृतित बुलुहुँ सृजना जुजुं वःगु ख: | ‘संस्कृति’ शब्दया साधारण अर्थ ख: मानव समाजय् शुद्धगु संस्कार दयेकेगु खः | मानव मात्रया भिं जुइगु, हित जुइगु, कल्याण जुइगु तातुना हे मानव समाजया विकास क्रमय् थीथी. सामाजिक संस्कार, परम्परागत रितिथिति, विधि व्यवहार सिर्जना जुजु वंगु खनेदु । थ्व कथं झीसं हनाच्वनागु परम्परागत संस्कार व संस्कृति नं द्यवं दयेकूगु मखुसे मनूतय्गु चिन्तन मननं उपज जूगु खः । मनुखं दयेकूगु ऐन, नियम व विधानय् हिलासु हयेज्यूसा मनुखं हे दयेकूगु संस्कार, संस्कृति झी दक्वसितं जिइकेत, झीत छिं कथं माःकथं हिलासु हये मज्यू धयागु छु हे खँ मदु | झीगु संस्कार व संस्कृति न्हंके मज्यू धयागु खःसा द्यःया थाय् जीवित पशुपंछीया हे बलि बिइमाः धयागु मदु । पशुपंछीया पलेसा ख्यँ छायेगु, पशुपंछीया प्रतिककथं फलफूल, लैं, प्वलःचा, भुइफसि छाया: पाले ज्यू | बौद्धमार्गीपिंस॑ थ्व संस्कार म्हिगः म्हीगनिसें न्ह्याकाच्वंगु दु । यथार्थय् थ्व हे धात्थेया मानव सभ्यता खः । थुकिं हे मानव समाजय् शान्तिया लकस ब्वलंका तयेफइ | मोहनि नखः थीथी जाति थःगु परम्परा व संस्कार कथं हनेगु या: । नेवाःतय्सं मोहनिया विजया दशमियात चालं धाइ । थ्वकुन्हु नःलास्वां चह्रे खुन्हु प्यूगु नःलास्वाँ क्वकायेगुया नापनापं अष्टमि खुन्हु स्वंगु ज्याभः, वा, जाकि, थापिं ज्याःगु फुक्क ज्वलं नित्यपुजा यानाः क्वकायेगु याइ । थ्व खुन्हु हे छेँया थकालिं भ्वछिंसितं ह्याउँक अबिर जाकिसिन्हः, मोहनि सिन्ह: व पुजा सिन्हः तिकाः सुवाः बिइगु याइ, भ्वछिं च्वनाः द्यःया प्रसाद नये त्वंने याइ | थ्वयां लिपा यँया त्वाःत्वालय् जक मखुसे दोलखा, ख्वप, किपू, त्वालय् नं पायाः पिहाँ वइ, थ्वइत खड्ग जात्रा न धायेगु याः । चालं खुन्हु नेवाःतय्सं याइगु थें याःगु विधि संस्कार मेमेगु जाति याये म्वालेफु । अय्सां छेँया थकालिं जःपिं सकसितं ह्याउँगु जाकि सिन्हः तिका: सुवाः बिइगु, भिंतुना द्यःछायेगु संस्कार मोहनि नखः हनीपिं दक्व जातिया ज्वःलाः । छेँ नं तापाक्क पिने वनाः च्वंसां जःपिं दक्व: नापलानाः छेँया हामा वा थकालिया ल्हातिं कपालय् सिन्ह: तिके बियाः सुवाः कायेगु चलनं परिवार दुने पुनःमिलन जुइ, परिवार दुने थःथवय् असिम प्रेम व सद्भाव ब्वलंका बिइ । उकिं मोहनि नखःयात पुनःमिलनया दिं व सद्भावया नखः नं धायेगु याः | थुकिं थःथवय् दुगु राग, द्वेस, कलहया अन्तयाना बी । थुकिं थःसिबे थकालिपिन्त हनाबना: तयेमाः, थुमिगु सुवाः फयाकयाः थःगु जीवन सुथां लाकेत अनुशासित जुइमाः धयागु भावना ब्वलंका बिइ । थुकिं झीत सामाजिक रूप छप्पं छ्धी यायेत तिबः बिइ | थ्वहे मोहनि नखःया सकारात्मक पक्ष खः । बलिपुंजाया नामय्
