बालाचःर्ह्रे (बालाचतुर्दशी)
बालाचःह्रे बालाचतुर्दशी पशुपतिइ शतबीज छाय् ह्वली ? बालाचःह्रे (बालाचतुर्दशी) दँय् छक वइगु जात्रापर्व मध्ये कछलागा चतुर्दशीखुन्हु या बालाचःह्रे (बालाचतुर्दशी) नं छगू खः । थ्व खुन्हु पशुपति तःधंगु मेला जुइ । थ्व दँ दुने सिपिंनिगु नामं पशुपति, मृगस्थली, श्लेश्मान्तक वन, गुहेश्वरीइ वना बालाउवनिगु दिँ खः । बालाउवनिगु धकाः ताय्, वा, तछ्व, छ्व, हाकु हाम्वः, चिग्वकेगु, लैं, सकि, चाकु हि, आदि तया ह्वलाः पशुपति दक्वः चाहिलिगु खः । थथे यायबलय् सिधुंकुपिनी दच्छियंक नय् खनिगु व चाह्युवंपिन्त अन्न छगया छकू लुँ दान यागुति पूण्य लाइगु लोकोक्ति नं दु । थुकिया लागि पशुपति छन्हु न्ह्यः निसें तापापिं चाःयु वनेगु याइसा गुलिसिया चाःच्वना मत च्याकेमाःगु नं खनेदु । थ्व खुन्हु लुँतिमरु अजिमाया तःधंगु जात्रा जुइ । जुजु गुणकामदेवं नेपाल सं.१०५, कलिगत सं.३८२५य् देया रक्षाया लागि च्यागु दिशाय् ,खड्गाकारय् च्याम्हःअजिमापिं पलिस्था यागु मध्ये लुँति अजिमा नं छम्ह खः । थन बालाचःह्रे छन्हु न्ह्यः चाःन्ह्य तःधंगु पूजा सर्पाहुति व कोटीहोम याइ । लुँति अजिमाया तःकेहेंपिंस ( लुँमधि अजिमा, वटु अजिमा, कंग अजिमा ) हेला यागु जुया जात्रा तःकेहेंपिं नाप पाहाँचःह्रे बलय् मयासें बालाचःह्रे बलय् यागु खः धइगु न्यनेदु । थनजात्रा खुन्हु मस्तयत मरजाः नकेगु नं याइ । जात्रा नापं क्षेत्रपाटीइया स्वाँछा गणेद्यः, धोविचौरया भ्वरि गणेद्यः, शोभाभगवति , मजिपाःया ज्वालामाइ, न्यतया माखचा ,व अष्टमातृका द्यःपिनि जात्रा जुइ । शोभाभगवतिया द्यःखः इटुंबाहालया ताहाननिं जात्रा छन्हु न्ह्यः गमय् तय्यंकिगु खः । जात्रा सिधएका बालाचःह्र खुन्हु बहनी फुक्कं द्यःखः (न्हययखः) थँहिति तयगु याइ । कन्हेखुन्हु थःथःकथं द्यःपिन्त पूजा फय्का ,चाहिका थःथःगु थासय् लित हया जात्रा क्वःचायकिगु खः । बालाचःहे / बाला चतुर्दशी डा. चुन्दा वज्राचार्य मंसिरकृष्ण चतुर्दशी (चःह्रे) कुन्हु दँय् दँसं पशुपति गुह्येश्वरी श्लेश्मान्तक वन, मृगस्थली आदि थासय् वना: छेँ मदुपिनिगु (स्वर्गे जूंपिनिगु) नामय् द्यःद्यःपिं थाय् वनाः सतविज ब्हला: मदुपिसं याना वंगु पापं मुक्त याना: स्वर्गय् व्छ्येगु दिं धायेगु परम्परा दु । थथे वनाः सतविज ब्हला: वनेगुयात बालु वनेगु धका घाइ । मदुपिनिगु नामय् जक सतविज व्हलेगु मजुस्ये थ:गु मृत्यु लिपा बालु वनिपिं सुं मदुसा थःम्ह हे म्वाःबलय् बालु वनातये ज्यू । छायधाःसां बालु छक्व: जक वन धाःसां वया न्ह्ययेगु पुस्ता तक्क पापं मुक्त जुयाः स्वर्ग वनी धयागु धापु दु । बालचःह्रे कुन्हु बालू वनेगु थासय् छग्वः जक सतविज -व्हल धाःसा छकू टुक्रा लुं दान यानाति ग्यं धका धायेगु सामाजिक परंपरा दु । बालाचःह्रे कुन्हु बालू वनीवलय् विशेषयाना मृगस्थली वा श्लेस्मान्तक वनय् व्हलीगु सतविज मदये धुकूपिन्त नयेगु नसा पिया व्यूगु खः । अथे सतविज व्हला बिल धाःसा स्वर्गय् वंपिं जहानपिसं उगु सतविजपाखें अन्न सया अमि नये दयाः गुवलें द्यां लाई मखु धयागु विश्वास दु । थुबलय् पशुपति गुट्येश्वरी लागा दुने लापिं द्यःपिं फुक्क चाःहिला सतविज व्हलाः ख्वायँ गणेद्य:या थाय् थ्यंकाः पूजा यानाः गणेद्य:या न्हायूपं ज्वना:, संका: मदुपिन्त घयाब्यू धका हालाः न्यंकी । धार्मिक परम्परा कथं ख्वाँय् गणेद्यः मनूस्यलोकया खवर तप्यंक स्वर्गलोकय् थ्यंका बीम्ह धायेगु चलन दु । गणेद्यः ख्वाँय् जुगुलिं धयां मताइगु जूगुलिं वयात हे संका वा चायेका स्वर्गय् च्वंपिन्त खवर बीगु खः। बौद्ध, हिन्दू शैब धर्माबतम्वीपिं, धनिपिं, गरीबपिं फुक्क हे बालु वनेगु परम्परा दु । थ्व छगू नेपाःया धार्मिक सहिष्णुता कथं कयात:गु ख: । गुहेश्वरी पशुपति व श्लेश्मान्तक क्षेत्र दुने लाःपिं गुहेश्वरी, पशुपति, भगवान बुद्ध, शिवलिङ्ग, गणेश, आदि द्यः द्यःपिन्त्, भक्तिभाव यानाः सतविज व्हलीगु खः । नेवाः जाति जक मखु मगः, राइ, तामाङ्ग, क्षेत्री ब्रम्हु, नेवा: आदि फुक जात जातिपिसं नं सतविज व्हःवनेगु परम्परा दु । उकिं थ्व नेवा:तय्गु जक दिं मजुस्ये राष्ट्रिय दिं हे खः । थुबलय् विशेष याना श्लेष्मान्तक वनय् च्वंगु ६४ ग्व: शिवलिङ्गयात झ्व: झ्व: याना चाहिलेगु चलन दु । बालु वनेगु शुरु थन अनं निसे धयागु मदु । न्ह्याथासं सुरु याःसां ज्यू । तर गुहेश्वरी पशुपति, झ्लेश्मान्तक वन, मृगस्थली कैलाश पर्वत आदि थासय् च्वापिं द्यःद्यःपिन्त दर्शन याना चाःहिला: अन्तय् ख्वाँय् गणेद्य:या थाय् थ्यंका थाय् थासय् व्ह:ले धुंकाः ल्यंगु सतविज दक्व गणेद्य:यात प्वंका: सिधयेकेगु चलन दु। बालाचःह्रे कुन्हु बालु वनेगुया लागि तातापाकं नं मनूत वया: पशुपति, गुह्येश्बरी, श्लेष्मान्तक वनय् अर्थात सतविज व्हलेगु थासय् मदुपिनिगु नामय् सवालाख मत: वा मार च्याका पूजा याना: चा छ्याना: सुथ न्हापां बागमतीइ म्वःल्हया:, ख्वासिला: सतविज व्हला; बालु वनेगु याइपि नं दु । बालु बनीपिनि नं बागमती खुसिइ ख्वा: सिलाः वा म्व:ल्हुया: बालुया सतविज व्हलेगु याइ । बालु वनेगु सिघल धायेवं पशुपति क्षेत्र दुनेया सुन्दरीकुण्डय् ख्वा: वा म्ब:ल्हुया: कैलाश पर्वतय् च्वना: चिपं थिया: थःथ:गु छेँय् लिहां वयेगु चलन दु । स्कन्दपुराण महात्म्य कथं महाद्य: छपु जक न्यकू दुम्ह चल्ला रुप कया: श्लेष्मान्तक वनय् च्वनाच्वंवलय् चल्ला रुपया महाद्यावं, उगु थासय् मंसिर चतुर्दशी कुन्हु सतविज ब्हल धाःसा त:धंगु पुण्य लाई धका धाःगुलि उगु दिनय् मनूतय्सं सतविज व्हलेगु परम्परा न्ह्याकूगु ख: घकाः उलेख जुयाच्वंगु दु । मंसिर चतुर्दशी कुन्हु च्वये न्ह्य थनागु थासय् सतविज व्हलेगु परम्परा गुकथं न्ह्यात धयागु छगू लोकवाखं दु । न्हापा न्हापा नेपा:गालय् बालानन्द धयाम्ह छम्ह मनू दु । बालानन्द नापं मेमेपिं जाना पशुपतिया मसानय् सीम्ह मनू उया च्वंगु जुया च्चन । सीम्ह मनू उनाच्वंपिं गुथियारत मुना: छुं नसा नयेमा:गु चलन दुगु जुयाच्चन । अथे नसा नयाः च्वंबलय् उनातम्ह सीम्ह मनूया न्ह्यपु मुया बालानन्दं नया: च्वंगु ब्वय् ला: वन । वनं अथे न्ह्यपु मुयाः थःगु ब्वय् ला:गु मसीस्ये नसा नापं तुं नया व्छत । वयात मनूया न्ह्यपु तच्वतं सात । लिपा जूलिसे थ:हे याकचा चान्हे वया सीम्ह मनू उवनेगु यात । मनूयात उउं थःत यःयःगु लानं नयेगु यात । लिपा जुजुं मनू हे मउस्य थःम्हं हे नयेगु यात । थथे मनूया ला नयेगु याःसां निसें बालानन्दया छ्यंनय् वह:यागु न्यकू दया वल । लिपा जू लिसें छेँ मच्वंस्यै पशुपतिया मसानघाट नापसं च्वंगु श्लेष्मान्तक वनय् हे च्वनेगु यात । सुयां सिथं हःसा दथुइ तुं हे लाका यंका जंगलय् च्वना नयेगु यात । अले बालानन्द बालासुर नां जुल । बालानन्द मनू पाखें राक्षसय् हिल । थथे सी उके मब्यूस्य सीम्ह हे लाकाः यंकेगु यक्व जुस्येलि जुजुयात खबर यात । जुनु नं बालासुरया त्वाय् वृषसिंहयात स:ता राक्षस बालासुरयात स्यायेगु जिम्मा बिल । नापं छेँ बुँ इनाम बीगु धाल । जुजुं ब्यूगु वचन यात स्वीकार हे याये माल । उकिं वं महाद्यःया ध्यान यानाः तपस्या यात । महाद्यवं नं तपस्या च्वंम्हसित राक्षस स्यायेगु शक्ति बिल । बालासुर राक्षस स्याये धुन धायेवं वयागु वहःया छ्यं महाद्य:यात छाये माः धका घाल । महाद्यःया शक्ति काये धुंका-बृषसिंहं झिनिम्ह मनूनापं ला साःसा:गु नसाया अय्ला ज्वना: जंगलय् वन । थः च्वना च्वंगु वनय् त्वाय् वःगुलिं बालासुर लय लयतायाः नापला वल । त्वाय् नं अथे मवंस्य नसा व त्वनेगु अयला ज्वना वंगुलिं त्वाययात थःम्ह ज्वना वःगु सकतां नकेगु यात । नये धुंकूस्यलि अय्लाखं
सकिमिला पुन्ही
डा. चुन्दा वज्राचार्य सकिमिला पुन्हीः बौद्धमार्गी नेवातय्गु लागि सकिमिला पुन्ही धयागु दिं त:धंगु दिं खः । थ्व हे दिनय् स्वयम्भू महाचैत्य प्रतिस्थापित याःगु घाइ । थ्व कुन्हु स्वयम्भू भगवानया थाय् वना: पुजा या: वनेगु परम्परा दु । स्वयम्भुई हलिमलि ब्वयेगु व तुत: ब्वनेगु परम्परा नं दु। कछला शुक्ल पूर्णिमा वा कार्तिकशुक्ल पूर्णिमायात सकिमिला पुन्ही धकाः हना वयाच्वंगु खः । थ्व इलय् विशेष याना कृषि उत्पादन धयागु चाकुहि, सकि व बरां खः । थ्व इलय् कृषि उत्पादन मध्यय अप्व:सिया वा लया: छेँ दुकाये धुंकूगु जुइ । अनं व्छ, कःनि मुस्या चना आदि गेडागुडी नं छँय् छँय् दुकाये घुकूंगु जुइ । सकिमिला खँग्व: सकि व मिला मिलेजुया बनेजुगु खः । सकि धयागु फकंया हा: थें खः । मिला धयागु चन्द्रमा जुल । थ्व पुन्ही कुन्हु हि, सकि मना: द्यःयात पूजा याना: छायेगु याइ । हि सकि नापनापं बरां कःनि मुस्या, छुस्या आदि बूब: सिया द्यःद्यः पिन्त छायेगु याइ । हलिमलि ब्वयेगुः सकिमिला पुन्ही कुन्हु बहनी बाैद्ध स्थल, स्वयम्भू, बाहाः, बही अादि थाय् थासय् व त्वाः त्वालय् छँखा छँखापतिं हलिमलि ब्वयेगु याइ । नापनापं सकि, हि व फलफूल नं तयेगु याइ । बाहा, बही, त्वा: त्वाःयापिसं तयेहःगु छुस्या मुस्या, हि सकि फलफूल फुक्क जम्मा याना चिभाः न्ह्योने स्वस्ति वा चिभा, वा छुं मुर्ति हलिमलि हे कलात्मक धंगं च्वया ब्वयेगु याइ । हलिमलि ब्वये धुन धायेवं भगवान द्यःया थाय् व चिभालय् मत तयेगु याइ । मत तयेगुया नापनापं भजन खल:पिसं भजन नं हालेगु याइ । हलिमलि ब्वया: द्यःयात पूजा नं याइ । पूजा नापं भजन सिधल धायेवं ब्वया: तःगु दक्व हलिमलि मुना हलिमलि ब्वःगु स्वःव:पिं वा अन मुनाच्वंपिं फुकसित इनाः बी । नापं सुनां सुनां हलिमलि ब्वयेत कःनि, मुस्या, छुस्यामुस्या, खत्या, फलफूल आदि त:हःपिं फुक्कसित प्रसाद धका छँय् छँय नं बीके व्छयेगु याइ । थ्वबलय् कःनि, मुस्या, फलफूल, मरि अादि भ्वँचा वा मरिकसी तया: बाहा: बहीलय् ब्वये यंकेगु जक मखु थ:थिति इष्टमित्रपिं थाय् नं बीक्य व्छयेगु याइ । थुवलय् कःनिमुस्या, फलफुल, मरि आदि भ्वँचा वा मरिकसि तया: बाहा: बहिलय् ब्वये यंकेगु जक मखु थ:थिति इस्तमित्रपिनि थाय् बीके छ्वयेमा: । थ्व कुन्हु नेवाः तय् छँय् चाकुहि, सकि, तरुल आदि कण्डमूलयात मना: नयेगु याइ । नापं छुस्या मुस्या खत्या, बरां आदि सिया नं नयेगु याइ । थ्व पुन्ही कुन्हु भगवान बुद्धया चेला सारिपुत्र निर्वाण जगु दिं धका धायेगु याः ।बुद्धधर्मय् मृत्यु धयागु म्वानाच्वनागु जीवनपाखें, माेक्ष प्राप्त जुइगु निर्वाण जुइगु खः । निर्वाण प्राप्त मजूपिनि मृत्यु लिपा नं हानं मेगु जन्म काः वने माः धयागु पुनरजन्मया विश्वास याइपिनि धापु दु । सकिमिला पुन्हीबलय् ल:फय्या याम फूना चिकुला सुरु जुइगु जुगलिं कःनि मुस्याः नया: म्हय् शक्ति दयेकेगु खः । म्ह क्वाकेगु खः । चाकु हि व सकि जमिनया तःलय् सइगु वस्तुलय् चिनि दैगुलिं हि सकि नया: शक्ति दयावइगु नं खः । कार्तिक महिना अप्व: धया्थे फलफूल सइगु याम ख: । उकिं थ्व इलय् फलफूल नयेगु चलन दु । फलफूल भिटामिन “सि” दुगु वस्तु खः । अथें तुं हि, सकि, कःनि व्छ आदि कार्वोहाइड्रेड व मुस्या सिम्पु बरां आदि प्रोटिनयुक्त नसा खः । आषाढशुक्ल एकादशी अर्थात हरिशयनी एकादशी कुन्हु चतुरमास सुरु जुइ । थ्व प्यला तक न्ह्याइगु ख: । सकिमिला पुन्ही कुन्हु चतुरमास क्वचायेकेगु दिं खः । चतुरमास प्यला धर्मकर्म यायेगु झ्वलय् गुम्हसिया बाखं कंकेगु याइ गुम्हसिया बाहा: बही वा छुं नं द्यःद्यःपिन्त पूजा यायेगु याइ । थ्वबलय् बाखं क्वचायेकेगु धकाः पूजा याना क्वचायेकेगु याइ । कतिंपुन्ही कुन्हु खुल्ला आकाशय् पंमा थना त:गु आल:मत नं सकिमिला पुन्ही कुन्हु दुकायेगु याइ । चन्द्रमायात पूजा याइबलय् विशेष यानाः हलिमलि छाना: पूजा यायेगु चलन दु । चथा: बलय्नं चन्द्रमायात खुँ द्यःया रुपय् पूजा याइगु खः । थ्वबलय् नं कःनि मुस्या फलफूल तया: पूजा याइगु खः । सकिमिला पुन्हीबलय् नं हलिमलि ब्वयेगुया चन्द्रमा लुइ धुंका बहनी खः । द्यःद्य:पिन्त चाकुहि नापनापं हलिमलि छाना: पूजा याइगु जुगुलिं थ्व पुन्हीकुन्हुयात हलिमलि पुन्ही धका नं धायेगु या: । थ्व पुन्ही कुन्हु जलबिनायक क्वयँला गणेद्य:या जात्रा नापं थानकोटया महालक्ष्मीया जात्रा नं जुइ ।
लोपोन्मुख नेवाः बाजं
यचु शाक्य छुं नं सभ्यताया म्हसिका धयागु न्ववायेगु भाय्, लिपि, कलाकृति, म्ये,सङ्गित , बाजं, नसात्वँसा, वसः, न्हि हनेगु पहः, बुइबलय् निसेंसीबलय् तक याइगु संस्कार आदिं बियाच्वनी । नेवाः छगू जात जक मखसे छगू सभ्यता खः । मेगु जनजाति स्वयां बिस्कं जुयाः नेवाः सभ्यता दुने नं थीथी जात÷समुदायत दु । थीथी जातया थःथःगु हे भूमिका नेवाः सभ्यतादुने दु । नेवाः तजिलजि, जात्रा, संस्कारय् बाजं व सङ्गितया स्वापू धयागु ‘ला व लुसि’ थें खः । लोकबाजा संग्रहालयय् तयातःगू धलःया आधार कायेगु खःसा नेपालय् स्वसः व न्हयेन्यागू (३७५) लोकबाजं दु । उकि मध्ये चय्गू (८०) ला नेवाः बाजं जक हे दु । थुकिं न सीदु कि नेवाः सभ्यता गुलि कला व संस्कृतिया रङ्गं जाः धकाः । बाजं थाकाः बरे छुइगु, कय्तापूजा, ज्याजंक्वः, इहिपा याकेगु झीगु चलन दु । नेवाः संस्कारय् ला सीबलय् तकं बाजं हे थाकाः सिथं यंकेगु याइ । देगःदेगलय् गनं न्हिन्हि, गनं विषेश दिंकुन्हु नित्यपुजा याइबलय् बाजं थाइगु÷पुइगु याइ । अथेहे दँय्दसं ऋतुनापं वइगु नखःचखःया म्येँ पुयाः बाजं थाइगु चलन दु । थथे थायेगु÷पुयेगु धयागु न्ह्यइपुकेत जक मखसे थुकिया अर्थ नं दयाच्वनी । तर थौंकन्हय् यक्व हे थज्याःगु बाजं लोपोन्मुख अवस्थाय् थ्यनेधुंकूगु दुसा गुलिं लोप हे जुइधुंकूगु अवस्थाय् दु । नेवाः बाजनय् पुइगु बाजं पोंगा, पँय्ताः, काहाः(काः), नेकू, मुहाली, बाँसुरी, बय् खः । पोंगा, पँय्ताः, काहाः, नेकु पतिं मसंकुसे पुइगु बाजं खः । थ्व स्वंगुलिं हे बाजं कँय्, सिजः नापं मेगु नयागु जुइ, अले तप्यंक पुइत पँया कथि स्वानातइ । ज्याःजंक्व, बरे छुइगु, कय्तापुजा व मेमेगु पुजा याइबलय् भूतप्रेतया बाधा मदयेमा धकाः बौ वाये यंकेगु चलन दु । थथे बौ वाये यंकीबलय् (यमबाद्य) नाय्खिं व (यमतुर्य) काहाः पुइमाः । काहाः बाजं नाय् समुदायं पुइगु याना वयाच्वंगु खः । सीबले सिथं यंकीबलय् नं नाय्खिं थानाः काहाः बाजं पुइमाः । थथे याइबलय् धाःसा नाय्खि बाजंया बोल जात्राबलय्, गुंलाबलय् थाइगु स्वयां पाइ । थथे यानाः नाय्खिं व काहाः बाजं थाइगु यमद्यःयात सुचं बीगु धयागु जनविश्वास दु । थज्याःगु बाजं थाइपिं धाःसा आः तसकं हे म्हो जुइधुंकल । ई व आधुनिकरणं यानाः थ्व बाजं स्यने न्ह्याःपिं म्हो जूगु खनेदु । गुलिसिनं अर्थ मथुयाः थ्व बाजं मथाकेधुंकूगु दु । जात्रा व गुंलाबलय् नाय्खिं थाइपिनिगु ल्याः धाःसा उत्साहजनक हे दु । तर काहाः बाजं धाःसा लोप जुइगु खतरा खनेदु । अय्नं छुं छुं पुचलं थुकी ध्यान बियाच्वंगु धाःसा खनेदु । अथेहे मेगु लोपोन्मुख बाजं पँय्ताः ख । पँय्ताः काहाः स्वयां चीहाकः जुइ । पँय्ताः द्यःथाय् दिनाः पुइगु बाजं खः । पँय्ताया पासा बाजं कोताखिं खः, गुकिया अवस्था नं पँय्ताःया थें हे निराशाजनक दु । बहाःबहि नापं मेमेगु द्यःद्यःथाय् लछियंक पँय्ता पुइगु परम्परा दु । थथे पुयाः द्यः आह्वानया सुचं बीगु धयागु विश्वास दु । तर आः अप्व हे बहाबहीलय् पँय्ताः मपूगु, कोताखिं मथाःगु यक्व हे दँ दयेधुंकल । येँय् ला झन् हे म्हो । नकतिनि हे केशचन्द्र महाविहारं धाःसा थ्व बाजं बिद्या स्यनाः पुनस्र्थापन याःगु दु । मेथाय् नं थ्व बाजं संरक्षणया निंतिं थज्याःगु पलाः न्ह्याके हथाय् जुइधुंकूगु दु । न्हापांगु पृष्ठया ल्यं नेकू बाजं गुंलाबलय् पुइगु याइ । थ्व बाजं दिवंगत जूपिं छेँजःया नामय् नं पुइकेगु याइ । येँ स्वयम्भूइ गुंलाबलय्जक थ्व पुइगु खनेदुसां यल व ख्वपय् धाःसा नौबाजनय् व किपू आदि नेवाः लागाय् धाःनापं पुयाच्वगुं दु । थ्व बाजं जङ्गली मेय् (अर्ना)या नेकूयागु जुइ । अर्ना नेपालय् हे लोप जुइगु खतराय् लाःगु पशु खः । पोंगा लोपोन्मुख अवस्थाय् मदुसां अपाय्सकं च्वन्ह्यानाच्वंगु नं खनेमदु । दाफा भजन, कात्ति प्याखं, येँयाःबलय् पिकाइगु दीप्याखं नापं थीथी जात्राबलय् पोंगा पुइगु याइ । मुहाली, बाँसुरी, बय् पतिनं प्वाः तियाः पुइगु सुर बाजं खः । बय् तप्यंक पुइगु सुर बाजं खः । बय् सिँयागु जुइ । थुकीया पासा बाजं क्वंचाखिं खः । बाजं नाप हे ल्वयेक बय्या सः नं नाइसे च्वं । बाँसुरीया सः बय् स्वयां तसः जुइसा मुहालीस्वयां चीसः जुइ । बाँसुरी नापं पचिमा, खिं थाइगु खःसा मुहालीया पलेसा धाः नाप नं पुइगु यानाहःगु दु । धाः बाजंया सः तुलनात्मक रुपं खिं, पचिमा स्वयां तसः जूगुलिं बाँसुरी पुइपिं नं यक्व मालीगु समस्या धाःसा दु । नेवाः बाजं मुहाली धाःसा मेमेगु बाजंस्वयां तसकं खतराय् लायेधुंकूगु बाजं खः । मुहालीया नं नेवाः सभ्यताय् प्रमुख भूमिका दु । बेलायतयाबिज्ञ क्यारोल तिंगें मुहाली बाजं नेपाः देय्या हे धुकधुकी धाःगु दु । मुहाली कपाली समुदायया पुर्खौली बाजं खः । मुहालीं दँय्दसं वइगु १२ मासय् दुगु नखःचखःया म्ये पुयाः याम हिलावंगु सुचं बियाच्वनी । बसन्त, सिनाज्या, पुवाज्या, घातु, सिलु, मालश्री, धनाश्री आदि म्ये पुइगु चलन दु । होलिबलय् चकंद्यःया जात्रा याइबलय् नं मुहालीइ होलि म्ये पुइकाः बाजं थायेमाः । आः धाःसा थ्व चलन हे लोप जुइधुंकल । ‘तिसां नं तिइकाः, गुजराति पुइकाः राजमति ब्याहा याना ब्यू’ थ्व लोकंह्वाःगु म्येया बोल खः । थुकी गुजराति धाःगु गुजराति मुहालि खः । गुजरातया सहनाइ बाजं थें ज्वलाःगुलिं थ्वयात गुजराति मुहालि धाःगु खः । गुंलां लछि थाइगु धाः बाजंया मू सुर पासाबाजं नं मुहाली हे खः । धाः नापं मुहाली पुइगु नं लोप हे जूगु दु । मुहालीया पलेसा कनार अर्थात क्लारेनेट ट्रम्पेट तयाः मुहालीया थाय् जायेकेगु कुतः ला जुल, तर उकिं धाः बाजंया नेवाः मौलिकता हे न्हास यानाबिउगु खनेदु । येँय् लोप जुइधुंकूगु मजिमगाःगु बाजं थौंकन्हय् येँयाःबलय् जक पुया वयाच्वंगु खनेदु । व नं पुइपिं ख्वप देसंनिसें सःतेगु याइ । श्री गणेश, श्री कुमारी माजु व श्री भैरव आजु पिकाइबलय् मुहाली हे माः, नापं द्यः प्याखनय् नं मुहाली हे माः । स्वनिगःनापं नेवाः बस्ती मिले यानाः जक मुहाली पुइपिनिगु ल्याः तसकं हे म्हो । ख्वपया महाकाली प्याखं, थिमिया लाय्कू भैलःप्याखं, यलया कात्ति प्याखं आदिइ नं मुहाली मजिमगाः । मुहाली नं थीथी प्रकारया दु । गुलिं प्रकार ला लोप हे जुइधुंकल, थौंकन्हय् संग्रहालयय् जक दनि । गुलिखे मुहाली बाजं नेवाःतय्सं हे म्हसीके मफुगु अवस्थाय् वयेधुंकूगु दु । थथे मजिमगाःगु बाजंतय् थजाःगु स्थिति वःगुया कारण नेवाः समुदायय् दुगु थजात÷क्वजातया बाजं धकाः तइगु कूबिचार नं खः । थुकिं यानाः थःगु हे धकाः नालेगु स्वःसां समाजय् बांमलाक स्वइ धयागु भावं यानाः नं न्हूपुस्तां थज्याःगु बाजं सयेकेगुलिइ ध्यान मबिउगु खनेदु । नौबाजं, नेकु बाजंया गुरु मोतिलाल शिल्पकारं थज्याःगु हे छगू घटना कनादीगु दु । नेकु बाजं नौ बाजं जात्रा न्यायेकेत मजिमगाःगु मुहालि थाइपिं मदुगुलिं वय्कलं थःगु समुदायय् हे मुहालि स्यनेगु पलाः न्ह्याकादीगु जुयाच्वन । थाय् सयेकाः जात्राय् पुइगु इलय् धाःसा पुइपिंत समाजं बांमलाःगु खँ न्यंकूगुलिं सयेकूपिंसं तकं पुइगु दिकाबिल । आः धाःसा नौ बाजनय् तकं कनार पुइका हयेमाःगु बाध्यता हे जुल । बाजं नापं बाजं थाइगु बोल, थायेगु पहःया मौलिकता नं बिस्तारं हिलावंगु दु । ई नापं छुं भचा हिलावंगु सामान्य हे खः । बांलाक स्यनेगु व्यवस्था व स्यना काइपिं मदयेवं गुलिखे बोल, राग थाये सःपिं मदयाः तना हे वनेधुंकल । थ्व तना वनेगु क्रम धाःसा आः नं
अबुया ख्वाः स्वयेगु
डा.चुन्दा वज्राचार्य गुंलागा: औँसी अर्थात भाद्रकृष्ण औँसीकुन्हु नेवा: जातिया नापनापं मेमेगु जातिं नं थःत जन्म ब्यूम्ह अबुया दीर्घायु कामना यासे, अबुपाखें भिं जीवनया लागि सुवाः फयेगु दिं खः । वैशाखकृष्ण औँसीकुन्ह थःत जन्मयाःम्ह मांया ख्वा: स्वये थें भाद्रकृष्ण औँसीकुन्हु अबुया ख्वा: स्वयेगु दिं ख: । अबुया ख्वाः स्वयेगु औँसीयात कुशेऔँसी धका: नं धा: । छाय्धा:सा थ्वकुन्हु सराद यायेत माःगु पवित्रगु कुश गुरु पुरोहितपाखें पवित्रगु मन्त्रं साधना याना: कुश लयाः दँछि यंक पूजा यायेत माःगु उगु कुश छेँय् छेँय् दुत हयेगु दिं जूगुलिं कुशेऔँसी धका: नं धाःगु खः । थुवलय् कुश छँय् दुतहल धायेवं भिं जुइ धकाः नं धायेगु यां: । अबुया ख्वा: स्वयेगु औँसीया दिंयात गोकर्णऔँसी नं धाः । खुसि बागमति खुसिया संगम जूगु तीर्थयात गोकर्ण दोभानय् अबु स्वर्ग जुइधुंकपिं काय् म्ह्याय्पिसं म्व:ल्हुया: अबुया नामय् सिधा निसला: व सराद याइगु जुगुलिं थ्व दिंयात गोकर्णऔँसी घकाः घाःगु ख: । विशेष यानाः गोकर्णऔँसीकुन्हु थ्व गोकर्णया दोभानय मेला जुइ । थ्व मेलाय् विशेष याना: अबु मदुपिं जक वनी । बौद्धमार्गीपिनिं स्वर्गे जुइ धुंकाः लय् लय्पतिं सराद याइगु तीर्थ मध्यय् दकले न्हापां थ्व तीर्थय् वना: सराद यायेग चलन दु । उकिं मृत्यु जूम्ह तरे यायेगुया लागि झिंनिगू तीर्थय् सराद याइगुलिइ थ्व गोकर्णया तीर्थय् नं सराद यायेमाः । बौद्धतय् झिंनिगू तीर्थ मध्यय् छगू तीर्थ कथं कयात:गु तीर्थ ख: । अबुया ख्वाः स्वयेकुन्हु अबु मदुपिसं थ्व तीर्थय् स्वत घाःसा थः अबुया ख्वा: हे खनी धयागु धापू दु । अबु मदये घुंकाः अबुया नामय् दँयदसं सराद यायेगुया लागि दकले न्हापां गौकर्णय् थ्व हे थासय् वनाः सराद यायेमाः । अले जक दँय्दसं सराद याइबलय् मदुम्ह अबुयात वनी धकाः धायेगु चलन दु । गोकर्णया तीर्थय अबुया ख्वा: खनीगु छपु बाखं हिमवत खण्डय् उल्लेख यानात:गु दु । छगू इलय् म्ह व्यापार यानाः जीविका याना:च्वम्ह छम्ह मिसाया गर्भधारण जुल । गर्भधारण याःम्ह मिसा स्वयम् गुम्ह मिजंया संसर्ग गर्भधारण जुल धयागु मस्यू । यक्व मिजंत नाप संसर्गय् वइम्ह मिसा जूसा मातृत्वया भावना दयावया: यःगु गर्भय् दुम्ह मचायात नं जन्म हे यात । वयागु नां दन्तुर धकाः नामाकरण यात । मचा त:धिक: जुसेँलि थः मांयात थ: अबु सु धका: न्यन । स्वयम मिसां मस्यू उकिं लिस; बी मफुत । अबु थाःगा: मदुम्ह दन्तुर तःधिक: जुसेँलि थःमांयात नं त्वःता: थः अबु सु धका: मामां वन । थः अबु माले मफुगुलि पुलह धयाम्ह ऋषियाथाय् वना: थ:गु वेदना प्वंकल । पुलह ऋषिं गोकर्णेश्वर महाद्यःयात पूजा यानाः भक्ति भाव यात धायेवं छिमि अबु सु धयागु म्हसी धका: धा:गुलि दन्तुरं नं गोकर्णेश्वर महाद्याःयात पुजा याना: भक्तिभाव यात । नापनापं थ: अबुया नामय् गोकर्णया तीर्थय नसा तयेगु नं याना वयाच्वन । छन्हु थथे थ: अबुया नामय् नयेग् नसा गोकर्णया तीर्थय् तये त्यंबलय् तीर्थय् आपालं मनूया ख्वा:पाः खन । ख्वा:पाः फुकं मृत्यु जुइ धुंकूपिं जूगुलिं दन्तुरं अबुया नामय् ब्यूगु नसा मृत्यु जूपिं ख्वा:पा: फुकसिनं जि हे छिमि अबु ख: धका: धयाच्वन । धाथेंयाम्ह थ: अबु सु ख: धका: दन्तुर अलमल जयाच्यंगु ध्यानय् च्वनाः च्वंम्ह विश्रवा ऋषिं खन । व हे ऋषिं थःगु साधनां सृष्टिकर्ता व्रम्हायात दन्तुरया अबु म्हसिके ब्यु धका: धासेलि व्रम्हा वया: धाथेंम्ह अबु थ्व धका: म्हसीका बिल । ब्रम्हां क्यम्हेसित हे थः अबु धका: म्हसिकाः कुश, हाम्वः लः तया: पिण्ड तयाबिल । थः अबु म्हसीका: पिण्ड त:गु दिं धयागु भाद्रकृष्ण औँसीकुन्हु ख: । थ्व खंनिसें याना: भाद्रकष्ण औँसीकुन्हु अबु मदुपिसं गोकर्णेश्वर महादेवयात पूजा याना: अबुया नामय् गोकर्णय् पिण्ड तयेगु, श्राद्ध यायेगु, निसला: तयेगु, सिधा तयेगु जूगु खः । अबुया नामय् सराद याइपिसं थ्व हे गोकर्णश्वर महादेवयात पूजा याना: पिण्ड तया: गोकर्ण तीर्थया दोभानय् चुइका व्छइगु ख: । अबु मदुपिसं गोकर्णश्वर महादेवयात पूजा याना: मदुम्ह अबुया नामय् गोकर्णय् तीर्थय् थःगु इच्छा अनुसार भक्तिभावं नसा वा पिण्ड त:गु जूगुलिं गोकर्णेश्वर महादेवया प्रादुर्भाव गथे जुयाः जुल धयागु नं खँ न्ह्यःथने माःथें च्वं । उकिं गोकर्णेश्वर महादेवया प्रादुर्भाव गथे जुया: जुल धयागु खँ थथें ख: । किरातकालय् मनूतय्गु जीवनचर्या गथेच्वं धका: स्वयेत स्वर्ग महाद्यः मनूया रुप कया: पशुपतिया श्लेषमान्तक ज:खः छम्ह द्य:पाला:या भेषय् जुइगु जुयाच्वन । लिपा अर्जुनं महाद्य:यात मामां वःबलय् श्लेषमान्तक वनय् मनूया रुपय् नाप लात । तर मनू रुपी महादेवं थ:हे महाद्यः धका: मधा: । अर्जुनं किराती जुजुयात ब्वःब्यूगलिं महाद्य: व अर्जुनया दथुइ ल्वापु जुल । ल्वापु जुजुं लिपा द्य: बी थें च्वंबलय् अर्जुन थः महाद्य:या उपासनाय् च्वनाः ल्वापु दिका च्वंगुलि महाद्य:निं पूजा याये धका: पूजा या:बलय् पूजा याक्व महाद्यः रुपी मनूयात वन । थ्व खना: अर्जुन थःनाप ल्वानावंम्ह मनू हे महाद्यः धकाः सीकल । लिपा बहे महाद्य: किरातेश्वर महाद्यः घकाः जुयावन । अथें तुं स्वर्गय् च्वनाच्वंम्ह महाद्य: सुयातं मधा:से पृथ्वीलोकय् वया: गोकर्ण जंगलय् छपु जक न्यकू दुम्ह लुँया चल्लाया रुप कया जंगलया जनावरत जापनाप जुयाच्वन । स्वर्गय महाद्य: मदुगुलिं पार्वती महाद्यः गन जुइ धकाः पृथ्वीइ वया: हिमवत् खण्डया बागमति सियय् महाद्यः गन जुइ घका: तपस्या च्वन । स्वर्गय् महाद्य: पार्वती निम्हं मदुगुलिं देवगण फुकसिनं ब्रम्हा विष्णु व इन्द्रयात महाद्य: पावर्ती मालाहयेगु जिम्मा बिल । ब्रम्हा, विष्णु व इन्द्र स्वम्हं हिमवतखण्डय् वया: महाद्य: पावर्तीयात मा:वल । गोकर्णया वनय् चल्लातय्गु पुचलय् छपु जक न्यकू दुम्ह लुँयाम्ह चल्ला खँसेलि थ्व हे महाद्य:या रूप ख: धका: स्वम्हं जाना: लुँया चल्ला रुपी महाद्य:यात ज्वनेत स्वत । अमिगु ल्हातिइ न्यकू जक लात । न्यकू नं स्वकू टुक्रा जुयाः ब्रम्हायाके छकू, विष्णुयाके छकू व इन्द्रयाके छकू । चल्लारुपी महाद्य: अन्तरध्यान जुयाः आकाशवाणिं महादेवं स्वकू टुक्रा जुगु न्यकू छिपिं स्वम्हसिनं स्वर्गलोक पाताललोक व पृथ्वीलोकय् छथाय् छयाय् स्थापना यानाबिल धाःसा थ्व स्वंगू लोकय् रक्षा जुइ धकाः घाल । अनंलि तपस्या च्वनाच्वंम्हपार्वतीयात थ:गु दर्शन बिया: तिम्हं स्वर्गय् वन । महादेवं अथे धाःगुलिं विष्णु थ:गु ल्हातिइ ला:गु न्यकूया छकू कूचा पातलय् तयाविल । इन्द्रया ल्हातय् ला:ग न्यकू स्वर्गय् तयाबिल । ब्रम्हाया ल्हातय् लाःगु न्यकू चन्द्रभागा खुसि व वागमती खुसिया दोभान दुगु थाय्या सिथय् तया पृथ्बीइ च्वंपिन्त उदारया यायेत तयाबिल । व हे थासं शिवलिङ्गया उत्पति जुल । व हे शिवलिङ्गयात गोकर्णेश्वर महादेव धका: नामाकरण यात । लंकाया ‘झिग्व: छ्यं दुम्ह रावण जुजु हे नं गोकर्णय् वया: स्वंगू लोकय् दकले शक्तिशाली व बलाःम्ह जुइमा धका: महाद्यःया आराधना यानाः तच्वतं थाकुक तपस्या याःगु खः । रावणं तच्वतं थाकुक तपस्या च्यंगु खनाः महादेव प्रसन्न जुयाः रावणयात शिवया ल्वाभ: व दकले बला:म्ह धकाः बरदान ब्यूगु ख: । (Anderson The Festival of Nepal 1988 P 141)। वहे शक्तिं याना: रावणया १० ग्व: छ्यं छक्वलं मपायेकं सी मखुगु ख: । गोकर्णऔँसीया बारे छपु बाखं धकाः भाजु पुण्यरत्न बज्राचायं थःगु सफू हाम्रो चाड पर्वय् थुकथं न्ह्यथनात:गु दु । प्राचीन इलय् पांचाल नांया छगू दैशय् वृषकर्ण नांया छम्ह जुजु दु । वया गोकर्ण नांया छम्ह काय् दु । थुपिं अबुकाय् निम्हं छम्ह मेम्हनाप मिलय् मजू न्ह्यावलें ल्वापु । निम्हसिनं निम्हेसित सीमा यमलोकय् लायेमा
स्वयम्भू फटकिवाता पूजा
मदन तण्डुकार सकल नेवाःतय् थीथी जात सभ्यताया प्रतिक खः । स्वनिगःया सर्वाङ्गिण अादिवासी नेवाः समाजया ख्यलं पूवंःनिगु विस्कं संस्कार देय्या साँस्कृतिक धराेहर व सम्पदा जुयाच्वंगु दु । स्वनिगःया नेवाः संस्कृति राष्टया नितिं वैभवशाली खः । परापूर्व इलंनिसें नेपालमण्डल स्वनिगःया अादिवासी खुसः (तण्डुकार) जातिं यायेमागु थीथीसंस्कार मध्येय् फटकिवाता पूजा दकलय् च्वय् लाः । थ्व छगू माैलिक संस्कृतिया वैभवशाली गाैरवगाथा खः । धाथें चिन्तन मनन यायेत हे खः सा थ्व फटकिवाता छगू नागमणि तत्व खः स्वयम्भू महाचैत्यया दकलय् च्वय्या सर्वबुद्ध महामुकुट उष्णषि चुडामणि धकाः दैविक नामं लाेकंह्वा । दँया चाैलाथ्व नवमी (चैत्र शुक्ल रामनवमी कुन्हु कर्म काण्ड पुवंकाः पूजा न्ह्याकेमाःगु बसाधं पुलागुं संस्कार खः । थ्व नाप स्वापू दुगु अाख्यान लुमंकेबलय् खुसः वशंयाः निम्ह अात्मसंयमि तताकेहेंया ज्वः मदुगु धर्म कर्मया लिच्वलं चुलागु वरदान धाःसा छुं पाइमखु । उपिं निम्ह सुथ न्हापा क्वखं निलः हाचा मगायेक शुद्ध जुयाः नित्यस्नान यानाः ज्याेतिरूप भगवानया दर्शन यायेत वनिगु जुयाच्वन। थ्व मिस्तय्त उगु तःजिगु भक्तिभाव खना द्यवं नं छक्वः क्वथीक स्वयेगु मनतुनाः छज्वः नागराज तिपू उत्पत्ति यानाः न्हिन्हिं उपिं वइगु लँपुइ त्वःताबिल । निम्हँ तःकेहेपिं न्हापा लिपा थें सुथन्हापा स्वयम्भू महाचैत्यपाखें वंबलय् गोपुच्छ पर्वतया च्वय् थहाँ वने मफयेक लँ खने हे मदयेक नागतय्सं लँपु उखेथुखें पना बिल । निम्ह तःकेहेपिं लँ माःजुल । छथाय् उमिसं तुयूगु छगू ग्वारा खना: कुत यायां लिपा ज्योतिरुप भगवानया न्ह्यने थ्यंकः वन । उमिसं थःपिंस नापसं यंकूगु वहे तुयूगु बस्तु (आ. या फटकिवाता) द्य.यात छात । भगवानं तसकं लसताया: उगु नागमणि थ:गु छ्यनय् तयाबिज्यात । तःताकेहें निम्हेसितं मोक्षवर दान बी धइगु इश्वरया वाणी न्यना: तताम्ह जक न्हापालाक्क भगवानया न्ह्यने थ्यंक: वंगुलि द्यवं याक:चिगु जक पूजा फयाबिमज्यात । भगवान थम्ह हे केहेम्ह गन थ्यन धकाःमाः बिज्याःबलय् क्वय् लँपु दथुइ नापलाना: अन हे पूजा कयाबिज्यात: । व हे थासय् लिपा चैत्य निर्माण जूगु आ: तक दनि । अनंलि च्वय् थ्यंका: हानं तताम्हेसिगु नं पूजा ग्रहण यात । वयां न्हापा गुँ पर्वत क्वय्या लागा ब्याक्क पूक्क चाःहिलेमाःगु जूगुलिं ग:चा: हिलेगु धाःगु खः । नागमणि सिलेज्या याःगु पुखुयात मणि सिगा: धाल । थौंकन्ह्यया इलय् तकं फटकिवाता विचा: गुथि तण्डुकार खलकं मदिक्क न्ह्याका वयाच्वंगु दु । व नागमणि फटकिवातायात दुग्यंक पहल म्वाका तयेत राष्ट्रिय संस्कृतिपाखें फुगु चा:गु तिब: बीमा:गु दु । न्हापा विदेशीतय्सं कुदृष्टि तया: महाचैत्य व स्तुपया च्वय् वनेगु कुत: यायेधुंकुगू जुयाच्वन । उकिं सम्बन्धित लागां लिपाया लागि सतर्क जुया: वा: चायके माःगु खनेदु । फटकिवाता पूजा कुन्हु न्हापा लाक्क क्वय् चैत्ययात पूजा देछाई । अनंली महांचैत्य परिसरया पश्चिम अभिताभयात न्हापा पूजा याई । व धुंका गुभाजु पुरोहित नापनापं गुथियार खल: स्वाहाने त्वाथलं महाचैत्यय् थहां वनी । दकलय् च्वय् छत्रया क्वसं कलश त्वपुयातःगु सर्वबुद्ध महामुकुट उष्णषि चुडामणियात हे फटकिवाता धका: मनन् याई । तपुगु खिप:या ग्वहालिं अन च्वय थ्यंका: धर्म कर्मया विधि विधान कथं उकिया हे बुसाधं पूजा याइगु ख: । थ्व धुंका द्यःया प्रसाद धका: च्वैनिसें चतांमरि ह्वलेमा:गु चलन दु। व चतांमरि लाना: नये फत वा मस्तय्त नके फत धाःसा भाग्य भिनी धाइ । फटकिवाता बिचा: गुथि खल: निगू थी थी क ब्याग: ब्याग: जुया: ब्वथलाच्वंगु ख: । तताया ज: खल: व केहेंया ज: खल: धका: निगू हे पुचलं बिचा: संस्कार याइगु ख: । ततापाखेया बिचा: गुथि खल:यात केहेँया विचा: गुथि खलकं कतिला: पुचः नं धायेगु या: खनि । तर थ्व छगू ख्यालि खँ जक जुइफु । अथे हे न्हापा पूजाय् वनिगु पूचःयात यें लागायापिंसं फयप्वाः त्यू वपिं धका: न्यंकीगु जुयाच्वन । खय्त ला फयप्वा: त्यू वनेमा:गु छगू बिस्क रहस्यं जाःगु संस्कार ख: । पं हेमराज शाक्यया श्री स्वयम्भु महाचैत्य ग्रन्यय् फटकिवातायात कयाः थायथासय ब्याख्या यानातःगु दु । उकी स्वयम्भु महाचैत्य जिर्णोद्धार ज्याय् जुजु भाष्कर मल्लया पूर्ण सहायता दुगु खँ न्ह्यथंसें न्यास पिकायवलय् पञ्चविशति शूत्रकां पिखाद्यो, तराद्यो, गुलतुकि, चकू, योसिं फटकिवाता एवं छत्र थ्यंकनं हिनेमाल धका च्वयात:गु दु । (पेज २२२) । अथे हे ने.सं. ८३० आषाढ शुक्ल तृतिया कुन्हु फटकिवाता क्वकायेत स्वम्हेसिनं विधि थें कलश पूजा याइ । शान्तिपुरीस॑ लयसेवा ज्वलं पूजा समयचक्र सहित यायेमा: उगु इलय् रक्तवृष्टिया उत्पात जूगु खँ नं ग्रन्थय् च्वयात:गु दु । रितिथिति गुथिया सूचि ६२ कथं स्वयम्भु महाचैत्यया दकलय् सकलय् च्वय् च्वंगु सर्वबुद्ध महामुकुट उष्णीष चूडामणियात स्थानिय भासँ फर्किवाता धाइगु जुयाच्वन । उगु फर्किवाता प्रतिष्ठा याःगु न्हियात लुमंका: विधि कथं बुसाधं याइ । थ्व न्हि चैत्र शुक्ल नवमी ख: । उकुन्हु शाक्य सिं विहारय् पं हेमराज शाक्यजुयात नापलाना थुकिया बारे न्यनेकने याना वयकलं थ्व ज्या शतप्रतिशत तण्डुकार खलकं न्ह्याका वयाच्वंगु खँ कनांदिल । छम्ह बुराम्ह ज: स्व. उजिरमान तण्डुकार पाखें मुनागु ल्या:चा:या आधारय् उगु रितिथिती गुथिया सूचि दयेकागु ख: धयादिल । विश्व सम्पदाय् दुथ्या:गु स्वयम्भुई फटकिवाताया बुसाधं नं लानाच्वंगु निश्चय नं झि सकसियां लागि लसताया खँ ख:। फटकिवाता तण्डुकार समाजया संस्थापक पूर्व भाजू श्याम बहादुर तण्डुकारं कनादी कथं थुइकेबलय् फटकिवाताय बिषकटलर चिदंया: ख्यें बांलूगु ९” ता:हाक: ग्वःया पञ्चरश्मितेजं झलमल्ल धाय्क विराजमान जुया च्वना बिज्यात । थौंया आ: तकनं स्वयम्भु महाचैत्यया दक्व सिवय् च्वय् छत्रं कवय् कलशया दुने शोभायमान जुया अंगुलि भिम्पू मोति पञ्चरत्न छुइथें वो नागमणि बाताय् छुना तःगु जूगुलिं फटकिवाता धका: धर्म कर्म संस्कृतिया ख्यलय् लोकं ह्वा: । स्वयम्भु महाचैत्यय् फटकिवाता पूजा विधि विश्व सम्पदाया धलखय् ला:गु नांजाःगु स्वयम्भू महाचैत्यय् तण्डुकार (खुस:) तय्सं याइगु छगू विशिष्ट पूजा ‘फर्टकिवाता बुसाधं चौलाथ्व नवमि (रामनवमि) कुन्हु तःजिक क्वचाई । खुस: जातिया निम्न त:केहेंपिनि सन्तानं याइगु थ्व पूजाया थ:गु हे कथंया महत्व दु । थ्व पूजाया प्यन्हु न्ह्यवनिसें पूजा यायेमाःपि सकलें शुद्ध जुया: च्वनेमा । पूजा कुन्हु अपसं च्वनेमा: । दकलय् न्हापा केहें मय्जुपाखेंया गुथियारपिसं तथागतया प्रतिक कथंया चिग्व:गु चैत्यय् पूजा न्ह्याई । फर्टकवाताया बाखं कथं भगवान दकलय् न्हापां अन हे केहेंम्हेसिया पूजा फयाबिज्या:गु ख: । उगु इलय् तता मय्जुपाखेया गुथियारपिं सकलें च्वय स्वयम्भु महाचैत्यपाखे पियाच्वनी । क्वय्या पूजा सिधयेका: च्वय् स्वयम्भु महाचैत्यपाखें पूजा शुरु जुई । थुकी तताकेहें निखेरया विचा: गुथिं ब्वति का:गु ख: । उगु इलय् खुस:तय् विशेष सांस्कृतिक ज्वलं काहा: बाजं पुया: स्वयम्भु महाचैत्ययात स्वक्वः चा:हिलिगु ख: । पूजाय् ल्वहंचामरि, चतांमरि आदि देछायेगु ज्या जुई । छिन्नवस्त माता भगवति अजिमाया ३२ ता अजिमाया क्वखा (वस्त्र) देछायेगु ज्या नं जुई । स्वयम्भु महाचैत्यया त्रियादश भूवन च्वय् सर्वबुद्ध महामुकुट उष्णषि चुडामणि फटकिवाता यात पूजा पूवंकेत तताकेहेंया निगुलिं बिचा: गुथि खल:या जःपिं महाचैत्यया च्वय् थाहांवनिगु ख: । बुसाधं पूजाया विधि कथं अनं
देह व चित्त शुद्धिया नख: गुन्हिपुन्हि
रमेशमान पिया गुगुंनं जातिया संस्कृति धइगु उगु जातिं नालाच्वंगु धर्म व दर्शनया पहिचान सः । धर्म धइ्रुगु सामाजिक मुल्य, मान्यता, दर्शन, व्यक्ति विशेषया आचार व्यवहार नाप स्वापू दुगु खँ ख:सा संस्कृतिं उकिया भौतिक परिणति ख: । उकिं न्ह्यागु जातिया संस्कृतिं नं उगु जातिं नालाच्वंगु धर्म दर्शनया सन्देश बियाच्वनी । संस्कृति धइगु खँग्वः छुं नं वस्तु विशेषया मां मखसे समग्रताया खँग्वः खः। जाति विशेषया भाय्, नसा-त्वंसा, वस: पुनीगु पह, सामाजिक व्यवहार, नखः चखः, उमिगु आचार व्यवहार, थ्व सकतां हे संस्कृतिया प्रमुख आधार खः । थ्व समग्र आधारं जाति बिशेषया गुगु बिस्कंगु पह (संस्कार) ब्वलनी वहे इमिगु संस्कृति उमिगु पहिचान जुइ । थन थःगु मौलिक संस्कृतिं बिलिबिलि जा:गु नख: गुन्हिपुन्हियात कयाः छुं खँ कुलेगु कुत: याये । नेवाःतय्सं दक्व धइथें नखःचख: चान्द्रमासया लिधंसाय् हनाच्यंगु दु । नेवाःतय् नख: हनेगु थःगु हे विशिष्ट परम्परा दु । नेवा: नख:या श्री गणेश गथांमुगः चह्रे कुन्हुनिसें जुइसा इतिश्री सिथि नखः कुन्हु जुइ। सिथिनख: निसें गथांमुग: तक नेवाःतय्गु नख:या दिपा: जुइ। थथे धइगु थ्व दिपा: ज्वःछि सिन्हाज्याय् व्यस्त जुइ मालिगुलिं खः । नेवाःतय्गु उद्गमस्थल स्वनिग;, कृषिया नितिं उर्वर भूमि, थनया जीवनचर्याया प्रमुख आधार कृषि जूगुलिं थनया प्रमुख बालि वाया प्राकृतिक घःचा- लिसे लिसें नखःचख: नं चाहुलाच्वं गु दु । गुन्हिपुन्हि नख:या मान्यता शुद्धता व पवित्रतापाखे केन्द्रित जुयाच्यंगु दु । गथांमुग: चह्रेकुन्हु छेँय् बाै बिया: गृहशुद्धिया ज्या यायेगु जुइसा गुन्हिपुन्हि कुन्हु देह शुद्ध यायेगु ज्या प्रमुख जुइ। शुद्धता व पवित्रता धइगु स्वस्थ शरीर विना असम्भव । स्वस्थ्य शरीर दुने जक स्वस्थ चित्तं बास याइ । चित स्वस्थ मजुइकं धर्मया साधना हे पूवनी मखु । उकिं धयातःगु दु, ‘शरीर माद्यं खलु धर्म साधनम्’। घर्म साधनाया लँपुइ शरीर ला माध्यम जक खः । गये खुसि छिनावनेत माःगु ताँ । ताँ बमलात, वाराक्वारा सन, त्वःधुल धाःसा खुसि छिइ थाकुइ । दच्छि यंकं यायेमा:गु ज्यात पूवनी मखु, उकिं थुगु नखतं निगू पक्षयात जोड बियात:गु दु, छगू शारीरिक स्वस्थ्यता, मेगु चित्तया शुद्धता, गुकियात थन अलग अलग ब्वथला: बिचा: यानास्वये । शारीरिक स्वस्थता झी अजा आजिपिं दक्वं धइथें प्रत्यक्ष वा परोक्ष रुपं बुँज्याय् निर्भर जुया वःगुलिं झीगु दक्व नख:चखः बुँज्याया गति कथं न्ह्यानाच्वंगु ख: धइगु खँ च्यय् हे धायेधुन । सिन्हाज्या ज्वःछिया दुने जुइगु तच्वःगु शारीरिक परिश्रमं कमजोर जूगु शरीर उकिसनं गृष्म ऋतु पुलाः वर्षा ऋतुया चपेतं पित्तया प्रकोप जुइ । बर्षा ऋतुस पूर्वीय फय्या चाप तच्वइगुलिं याना: तापक्रम असन्तुलन जुइ गुकिं यानाः त्रिदाेष (कफ, पित्त व वात) या प्रकोप जुइ । लिच्च: कथं पाचन शक्ति कमजोर जुइगु, झाडावान्ता आउँ ल्वचं दुःख विइ । थुकथंया ल्वचं मुक्त जुइत झी पूर्वजपिंसं थीथी पौष्टिक तत्वं जाःगु बूवःया रस क्वाति त्वनेगु यानाव:गु खः । क्वाति धइगु क्वा (पाक)ति.क्वाति जूगु ख: । आयुर्वेदय् रसादि दयेकेगुयात नं ब्वाथ घाइ । संस्कृतं ब्वाथ धइगु छुं चिजयात ताउतक ‘पाखवंक दायेकाः रस कायेगुयात धाइगु ख:। झीसं नं क्वाति दायेकेगु निंतिं छन्हु निन्हु न्ह्यवंनिसें बूबः फ्वया:लि ताउतक दायेका: थुकिया रस त्वनेगु याइ। उकिं क्वाति शरीरयात स्वस्थ यायेगुली: तःधंगु ग्वाहालि याइ । थुकथं क्वाति वर्षा ऋतुया निंतिं तसकं अनुकूल नसा खः | स्वस्थ शरीरया निंतिं पोषणयुक्त नसा ख: । चित्तया शुद्धता गुन्हिपुन्हिया मेगु पक्ष ख: चित्तया शुद्धता वा पवित्रता । नयेगु नसा शुद्ध जुइवं शरीर स्वस्थ जुइ, अन्तःस्करण शुद्ध जुइ । शुद्ध अन्तःस्करणं चित्तयात पवित्र याइ । पवित्र चित्तं ज्ञानया लुखा चायेकेगुली स्वाहालि याइ । उकिं साधकत थुकुन्हु तिर्थय् वना: म्व:ल्हुइगु व तिर्थ ब्रत च्वनेगु जलन दु । तिर्थय् म्वःहुइगु, तिर्थ ब्रत यायेगु, तिर्थ चाःहुलेगुली नं चित्त शुद्ध यायेगुली ग्वाहालि जू। थुकुन्हु शिवमार्गीतय्सं थासंथासय् वना: महाद्यः दर्शन यायेगु व पुज्यायेगु याइ, बौद्धमार्गीतय्सं गुंला लच्छियंक बहा: बही व स्वयम्भू चैत्यया परिक्रमा याइ । ख्वप देशय् कालीदह व नगरकोटया महाद्य:पुखू यल देया कुन्ति महाद्यः व रसुवा जिल्लाया १४००० चाःचू फिट च्वय् ला:गु सिलु तिर्थय् तःधंगु मेला जुइ । येँया ग्वलं मृगस्यलीया गोरखनाथ येँ लायकूया छगू फल्चां पुन्हिकुन्हु सिलु यंकेगु ज्या कानफट्टा जोगी (नाथ सम्प्रदाय)तय्सं याइ । अथेहे थ्वकुन्हु पशुपति महाद्यः सिलु थ्यंकः बिज्याइ धइगु पौराणिक मान्यता कथं महाद्य: सिलु बिज्याइवलय् चिकुइ धइगु ल्याखं महाद्यःया म्ह छम्हं कचिकां भुंका: तयेगु परम्परा थौंतक नं न्ह्याना हे च्वंगु दनि । थ्व कुन्हु स्वनिगःया शिवमार्गि छःथरि व पाँचथरि नेवा:त व राजोपाध्याय थरया ब्रम्हू, बाज्यापिं थःगु छेँय् सतिक ला:गु खुसिइ वना: मेगु दच्छितकया निंतिं जना (जनै) हिली । जना हिलेगु निंतिं छन्हु न्ह्यः हे ब्यंकाः, सँ खाना: नीसी यायेगु चलन दु। तर थौंकन्हय् छःथरि व पाँचथरि नेवाःतय्गु दथुइ कम हे जक जना दुपिं खनेदु । ब्रम्हुतय् नं सँ खायेगु व खुसिइ वना: हे जना हिलेमा:गु वाध्यताया हिउपा: वःगु दु । जना हिलेगु निंतिं सुथ न्हापां राजोपाध्याय बःजुपिं खुसि वना: म्वःल्हुइ, अले म्होसतय् त्रिपुण्डया स्वझ्वः सिन्ह: तिना: सामूहिक रुपं बेदोक्त मन्त्राेचारण यायां जना हिली । नेवाः बःजुपिंस॑ सामूहिक रुप॑ याइगु थ्व शुद्धीकरण संस्कार् स्वयेबह जू। थुकथंया सामूहिक वेदपाठय् उपाकर्मय् दुथ्या:पिं ब.जुपिं जक च्वनाबिज्याइ । गुकिं थाकुलिपिं न्ह्णम्ह बःजुपिंत सप्त ऋषिश्वर व सगोलय दुथ्या:पिं मेपिं सकसितं पितृगणया रुपय् आदर याना: पुज्याइगु प्रचलन आःतक नं ख्यपया ख्वँर्हय् (हुनमानघाट) जूनि । थुकथं जना हिलेगु ज्या क्वचायेवं थवंथवय् जना ल्हातय् चिकेगु याइपिं उकिं लिपा थःथःगु जजमानतय्त जना चिकेगु ज्याय् व्यस्त जुइ, थ्व जना चिकेगुयात कया: छत्वाःचा पौराणिक किम्बदन्ति न्त थन न्ह्यथने सान्दर्भिक हे जुइ ताया । छगू इलय् स्वर्गया जुजु इन्द्र व दानव बलिया दथुइ घमासान युद्ध जुयाः इन्द्र बुसेंलि, इन्द्रं थः गुरु बृहस्पतिया थासय् वना: थः बूगु खँया वृतान्त कन । गुरुं वयात ल्हातय् जना चिना बिसेंलि लिपा वना: दानव बलि नापं इन्द्रं युद्ध त्याकल । थन गुगु ल्हातय् जना चिइगुया खँ दु व जना येँयाः पुन्हि कुन्हु यमद्य: (इन्द्र)यात चिकेगु प्रचलन आ नं ल्य॑ दनि । थुकथं शैव नेवाःतय् पुरोहित तगिंलय् ( ब्रम्हू,आचाजु व जोशीजु) दुथ्याःपिं ब्रम्हूतय्त नं उपनयनं संस्कारय् गुरुपाखें कयात:गु दीक्षायात थौंया हे दिनय् आवृत्ति यानाः पवित्र यायेगु ज्या याइ । गुन्हिपुन्हिया रोचक पक्ष छगू मेगु नं दु, व खः स्वनिगःया ज्यापुतय्सं थ्व नखः ब्यांचायात पुज्यानाः ब्यांजा नका: हनीगु । सिन्हाज्याया इलय् अप्व: कीत सीगुलिं उकिया लुमन्ति वं ब्यांचाया गुणयात कदर यासें ज्यापु परिवारय् छेँय् नीसी याना: जा थुया: बुँइ यंका: व्याचायात भाग तया: पुज्याइ । वा पीगु ज्या यायेवलय् चायेकं वा मचायेकं गुणकारी जीव ब्याँचा आदि अनेतने जीवनतय्गु गुगु हिंसा जुइ उकिया प्रायश्चित कथं ब्यांजा नकेगु प्रचलन वःगु जुइमा: । न्हयाथे हे जुइमा थ्व ब्यांजायात
