गुंला बाजं म्हिग: व थौं
-रमेशकाजी स्थापित विश्वया छगू नांजा:गु साँस्कृतिक जाति घयातःपिं नेवाःत संगीतया खँय् नं उतिकं च्वन्ह्या: घयागु खँ हाकनं लिसा कया: घयाच्वने माली मखुत । नेवाःतय् ऋतु पतिकं हालीगु थीथी हे ऋतु म्येत दु । थीथी नखः, चखः, जात्रा पर्व पुजा उत्सवय् हालीगु थीथी हे म्ये दु । उलि जक मखु , न्हिच्छि चच्छिया दुने वइगु झिंखगू पहरय् हालेगु झिंखुपु हे म्ये दु । छम्ह नेवा: बुसानिसें सिना: सिथं यंकेवलय् तक नं म्ये हालिगु मखुसां थीथी धुन व बोल पिहां वयेक थायेगु व पुइगु बाज नं थीथी हे दु । थज्या:गु हे अल्याख बाजं मध्ये छता बाजं खः -गुंला बाजं । गुंला बाजंया दकलय् तःधंगु विशेषता थ्व खकि थ्व बाजंया नां हे गुंलाया नामं छुनातःगु दु । मेमेगु झी गुलिं नं बाजं दु, व फुक्क बाजं न्ह्यागु नं नख:चखः, पर्व व लाय् थाइगु वा पुइगु बाजं ख:सां उगु बाजंया यःथगु स्वतन्त्र नां दु । अथेला गुंलावाजंया नं अलग अलग हे नां दु – घाः, भुस्याः, तुस्याः, ताः, नाय्खिं, दंगःखिं, म्वाहालि आदि । तर थ्व फुक्क बाजंया छज्वलंया नां कायेबलय् थुकिया नां गुंला बाजं हे जुइ । अथे ला थ्व बाजंया विशेषज्ञ वा गुरुपिनिगु धापू न्यनेगु ख.सा गुंला बाजं धका: घाः बाजंयात हे घाइगु खः, अले मेमेगु ज्वलंबाजं गुलि नं दु, व फुक्कं सहायक बाजं जक खः । सामान्य कथं थुइकीपिंसं थुइकीबलय् घाःसा धा: छगःयात जक गुंला बाजं घाइमखु, धाःया लिसें मेमेगु नं छज्वलं हे दुगु बाजंयात हे गुंला बाजं धका: युइका काइ । अथे ख:सां थ्व खँ ला स्वीकार मयासें मगा: कि गुंला बाजं ज्वलंया मुख्यगु बाजं धाःवाजं हे ख: । गुंला बाजं थायेगु चलन झीथाय् गुब्लेनिसें वल धयागु खँ आ.तक सुनान त्याजिक धायेफुगु मदुनि । अथे ख:सां गुलि गुलिसिनं थीथी बौद्ध ग्रन्थया लिघंसा कयाः थथे धया वयाच्यंगु दु कि थ्व बुद्धया इलनिसें हे दुगु वाजं ख:। बसन्त ऋतु थ्यंक: वलकि लुम्बिनीइ बसन्त ऋतुयात ‘लसकुस यायेत न्यायेकीगु पर्व ‘सालभाञ्जिक’य् थ्व बाजं थाइगु ख: । जुजु सुद्धाेदनया लाय्कुली राजकुमार सिदार्थया निंतिं दयेकातःगु न्यातँ जाःगु रम्य, न्हय्तँ जाःगु सुरम्य व गु्तँ जाःगु सुभ नांयागु दरबारय् च्वना: सिद्धार्थ गौतम थ्व बाजंया धुन न्यनिइगु ख:। लिपा कौशलया जुजु विदुभ॑ कपिलवस्तु हमला यानाः ध्वस्त याना बिसेंलि कपिलवस्तु त्वःता: येँ देशय् दुहांबपिं शाक्यतय्सं हे थ्व बाजं नं ज्वनावःगु ख: । अनंलि सम्भवतः लिच्छविकालं निसें हे गुंला बाजं खल: दयेका: गुंला लच्छि हे थ्व बाजं थायेगु चलन थौंतक नं न्ह्यानावयाच्यंगु खः । येँ देशय् गुंला लच्छियंक सुथय् सुथय् स्वयम्भूया दर्शन व पुजा याना: बाजं थानाः देय् ‘चाःहिला: थःथःगु थासय् तक लिहां बइगु याइगु व गुंला हे सापारुं बहा: बहिलिइ बहिद्यः ब्वइवलय् बहिद्यः स्ववनेत थाना वनिइगु बाजं जूगुलिं हे थ्व बाजंयात गुंला बाजं धायेगु चलन वःगु जुइफु । तर येँ छगू त्वःता: यल, ख्वप, थिमि, भ्वँतय् नं थ्व बाजं दुसां अन गुंला लच्छियंकं थायेगु चलन मदु । यलया नौबाजालिसे धाःसा गुंला बाजंया क्वातुगु स्वापू दु । धाः, नगरा, नायखिं, दमःखिं, दबदब, मृदङ्ग, धौधौंचा व ब्वंचाखिं नापं याना: गुता बार्ं थाइगुयात नौवाजा धाइगु ख: । नौवाजाया ज्वलनय् दुथ्याःगु मुख्य बाजं नं धा: हे जूगुलिंं नौवाजंयात यलया गुंला बाजं कथं हे नाला कयातःगु दु । अले नौवाजं नं गुंला लच्छियंकं मखुसां सापारू कुन्हु छन्हु जकसां स्वयम्भुइ वया: थाःवयेगु चलन दु । थथे जूगु कारण यलं स्वयम्भू तापाःगुलिं न्हिंन्हिं वयेगु सम्भव मजुयाः हे खयेफु । खला येँय् न॑ न्हापा न्हापा नौबाजा दु धाइ । आ: मदये घुंकल । अथेहै गुंला वाजंनय् नं न्हापा जूसा बाँसुरी, बय् व न्यकू बाजं नं दुथ्याकातःगु ख: । आ: वया: म्वाहालि वा ट्म्पेट जक पुइगु जुयावल । अथेला स्वयम्भुइ च्वय् जक जूसां न्यकू बाजं पुइ्गु चलन आ: नं दनि । न्हापा न्हापा जूसा सीपिनिगु नामं न्यकू पुइका: स्वयम्भु छचा: गःचाः हिलेगु याना वयाच्वंगु ख: । थाैंकन्हय् थथे यानाच्वनेगु सम्भव मजुया: न्हापालाक सीपिनिगु नां दक्वं निं मुन, अले व सीपिं दक्वसिगु नामं छक्वलं न्यकू पुयाः स्वयम्भूया च्वय् हे चाःहिलेगु जुयाव:गु खः । थथे न्यकू पुइकेगुया तात्पर्य सीम्ह मनू नरकय् मवनेमा धका: हे खः । थथे सीपिंत हे तरे यायेफुगु बाजं जुया: हे खइ, गुंलाबाजंयात द्यःबाजं घका: नं धायेगु याना वयाच्यंगु दु । थ्व ल्याखं स्वयेवलय् गुंला धर्मलिसे स्वाकात:गु बाजं जूगुलिं हे थुकियात गुंला वाजं धाःगु खइ धका: अनुमान यायेफु । तर गुंला धर्म छाय् याना वयाच्चन ले धकाः दुवाला स्वयेगु खःसा थुकी नं बैज्ञानिकता सुलाच्चंगु लुयावइ । गुंला घयागु दच्छिया दुने वइगु झिंनिला मध्ये दकलय् अप्वः वा वया: खुसिवाः वइगु, चल: वनीगु, भुखाय् व्यइगु आदि प्राकृतिक प्रकोप जुइगु ला खः। थ्व यामय् थीथी भ्वय् ल्वय् न्यनावनीगु, मनूत थीथी कथं हे म्हं मफइगु आदि जुइगु खः। अथे जुया: अज्या:गु छु नं ल्वचं कयेका: म्ह मफयेका च्चने म्वायेकेत थःगु म्हयात मेमेबलय् स्वयाः अप्वः हे बिचाः यायेमा:। थज्या:गु इलय् गुंला धर्म धकाः धर्मलसे स्वाका: सुथ न्हापनं दना: सुथसिया तसकं निंगु फसय् द्यः दर्शन यायेगु नामं गुगु चाःहिलेगु यानातल खः, व उसाँय्यात बांलाका तयेत ग्वाहालि जुइमा धकाः हे खयेफु । अले गुंला धर्मया भवलय् गुंला बाजं खल: दयेका: सुथ न्हापानं देय् थ्वक्क बाजं थाना: चाःहिलेवलय् द्यना: नकतिनि दना वयागु कारण सुषुप्त जुयाच्वंगु थःगु व मेपिनिगु मन व मष्तिष्कयात जागृत यायेगु यानावःगु जुइफु, गुकिं यानाः म्हयागु ‘छगू छगू दत्तले अंग न्हिच्छि तक जागृत जुयाच्वनी । थुकथं गुंला घर्मया नामं थुगु यामय् वइगु प्रकोपपाखें रक्षा यानातःगु जुल । अथे ला गुंला धर्म जक मखु, झीगु जीवनयात सुथांलाक न्हयाकेत यायेमाःगु गुलि नं ज्या दु व फुक्कं धर्मलिसे स्वाकात.गु लुयावइ । अथे जुया: हे थीथी यामय् प्रकृति सयेकीगु व थपिसं हे दयेका: नयेमाःगु थीथी नसा त्वंसा अनिवार्य रुप नयेमा धयागु ल्याखं छम्ह छम्ह द्यःया पुजा वा जात्रा लिसे स्वाकाः नख:चख: दयेकाः थ्व नख:चखःबलय् थ्व नये हे माः धकाः नियम दवेकातःगु खइ । अझ बांलाक दुवाला स्वयायंकेगु ख:सा नेवाःतय्सं गुलि नं शित्पकलाया विकास यानावन व फुक्क धर्मया त्वह दया: हे याना वनेफुगु खः । संगीतय् स्वयेगु खःसा अथेहे ख:। थौं झीके सलंस: ताजिया गुगु बाजं दु, अले व बाजं थायेगु तालया लिसें ई स्वयाः स्वया: हालेगु राग आदिया विकास जुयावंगु दु, व फुक्क धर्मया बः कयाः हे विकास यायेफुगु ख:। उकिं थ्व फुक्क दसुयात न्हुयःने तया: खँ ल्हायेबलय् गुंला लच्छियंक सुथ न्हापनं गुंलावाजं थाना: देय् चाःहुलेगु गुगु यानात:गु ख; ब नं घर्मया बः कयाः मनूयात स्वस्थ्य
ज्याःपुन्हीया पनाैतीया जात्रा
रत्नप्रसाद अनामणि श्रेष्ठ काभ्रेया न्हय्गां मध्ये पनौतीया कलाकौशल व सांस्कृतिक दृष्टिं महत्वपूर्ण थाय् ख: । मल्लकालिन कलाकौशल व सांस्कृतिक दुष्टिं नं भक्तपुर लिपा पूर्वपाखेया बस्ती मध्ये पनौती अग्रणी थासय् ला: । प्राकृतिक दृष्टिं नं पनौति प्यखे डाँडां चाःहिलाच्वंगु खोपासीतक त:धंगु उर्वर फाँट दुगु रमणिय थाय् ख:। येँ करिब ३२ कि.मी. पूर्व दक्षिणय् पनौती दु । थन प्रत्येक झिंनिदँया माघ लच्छियंकं मकर मेला जुइ । पनौतिइ दच्छियंक थीथी जात्रा न्याय्कू सां थनच्वंगु तःधंगु जात्रा धइगु ब्रम्हायणी, इन्द्रेश्वर महाद्य:, भद्रकाली व उन्मत्त भैरवया जात्रा ख: । पनौती जात्रा दँयदस॑ तछलाथ्व द्वादशी खुन्हु सुरु जुया: पुन्हीतक्क न्ह्याइ । जात्राया न्हापांगु दिं तछलाथ्व द्वादशी खुनु जात्रा सुरु जुइ। थ्व खुन्हु द्यः क्वहाँ बिज्याइ । थ्व खुन्ह बम्हायणी मूर्तियात दुनेच्वंगु मूल क्वथां पिने मेगु क्वथाय् हइ । अथेहे भद्रकाली द्यःयात नं मूल क्वथां पिनेच्वंगु विशेष प्रकारयागु सिंहासनय् तई । व खुन्हु निसें पनौतीवासीं जात्रा सुरु जूगु मानेयाइ । छेँ ज:ख: सफा सुग्घर याना: बांला:गु लँ फिनाः पाहाँयात लसकुस याय्त तमतयार जुयाच्वनी । छेँखापतिकं द्यःपिन्त पूजा आजा याइ । जात्राया निन्हुगु दिं तछलाथ्व त्रयोदशी जात्राया निन्हुगु दिं ख: । थ्व दिंयात दुइँचा ङाय्केगु धाइ । स्थानीय नेवाः दाजुकिजा तःकेहेँपिन्स थ्व दिंयात कुलक्या नं धाय्गु याइ । थ्व खुन्हु सुथय् दुइँचां (पुतुवार) निपु पं हया: ब्रम्हायणीया द्य:छेँ पिने तइ । अनं लिपा सनिलया इलय् मानेश्वरी बसर्पाकय् द्वारें ह:गु खड्ग बिइगु चलन दु । जात्राया लागि खड्ग ग्रहण याय् धुंकाः व खड्ग ज्वना: थीथी बाजं थाना: जात्राया द्वारें पनौती नगरय् दुगु थीथी द्यःया दर्शन व पूजा याइ । सुथय् हःगु पँथय् तुयूगु व ह्याउँगु काप: तया: द्य:ला न्ह्यने थ्यंकी । व खुन्ह् बाजं थाना: पुजा सामान कुबिया: मिसा जातिया दुइँचा सहित नगर थकाली, सुगल, कर्माचार्यपिं ल्यू ल्यू वनी । बहनी जब ब्रम्हायणीया रथ त्रिवेणी घाटया झुलुङ्गे ताँलिक्क थ्यंका: मूल पूजारी, सुवाल व दुइँचा याना: स्वम्ह ताँ पुलाः खुसी पारीच्वंगु ब्रम्हायणी देगलय् वनी । ताँ पुलेवलय् स्वम्हं विशेष प्रकारं न्यासी वनी । उकीयात हे दुइँचा न्याय्केगु धाइ । तुतियात मल्ह्वँसे तुति लुइका: न्यासी वनी । थुकीयात पुलांपिं बुढापाका थथे धाइ “न्हापा पुण्यमाता खुसि बा: वःगु हुनिं खुसि छिइ मफया: बासुकी नागया आराधना लिपा नाग स्वय्म ताँ जुया: नागया म्हय् न्हुया वंगु जूगुली आ: नं अथेहे याना: बिस्तारं तुति मल्ह्वँसे न्यासी वंगु ख: ।” दुइँचा ङाय्केगु प्रक्रिया लिपा भद्रकालीया रथय् भद्रकाली व द्वारे तया: बाजं थाना: रथ साला हइ। जब भद्रकालीया रथ ब्रम्हायणी मन्दिर थ्यने धुंका: भद्रकालीयात रथं क्वकाया: ब्रम्हायणी देगलय् लसकुस याना: दुतिइ । अनं लिपा भद्रकालीया मूर्तियात ब्रम्हायणी देगलय् दुनेच्वंगु भद्रकालीया शिला मूर्तिनापं तइ । थ्व ज्या क्वचाल कि देगलय् प्रवेश निषेध जुइ । चच्छि देगलय् दुने सम्बन्धित पुजारीं तान्त्रिक यज्ञ याइ । यज्ञ याय् न्ह्यः छम्ह मेय्या बलि बिइ । यज्ञ लिपा धा:सा दुगुचा भद्रकालीयात बलि विइ । थ्व इलय् ब्रम्हायणी देगःया वारिपट्टिइ च्वंगु बासुकी नागयात नगरबासीं दुरु छाय्गु चलन दु । जात्राया स्वन्हुगु दिं जात्राया स्वन्हगु दिं चर्तुदशी खुन्ह सुथंनिसें पनौतिवासी व पाहाँपिं ब्रम्हायणी देगलय् दर्शनया लागि भीड जुइ । व खुन्हु श्रद्धालु भक्तजनपिन्सं बलि बिइगु नं याइ । थ्व न्हियात मूल जात्रा धाइ । उखुन्हु दक्व पनौतीबासीतय्सं थ:थिति पाहाँ स:ताः भ्वय् नकी । थ्व खुन्हु गणेद्य:या नं त:धंगु जात्रा याइ । चर्तुदर्शी खुन्हु भैरवया पूजा याना: इन्द्रेशवर देगःया चोक दुने म्येय् बली बिइगु चलन दु। हरेक दँया चर्तुदर्शी खुन्हु म्येय् स्याइपिं व : द्य:ला (पोडे) तय्त देगलय् दुकाइ। बलि ब्यूगु म्येय्यात कन्हय् खुन्हु जात्रा याय्बलय् उन्मत्त भैरव व भद्रकालीयात स्वांमा: थें यानाः क्वखाय्केगु चलन दु। बहे खुन्हु ब्रम्हायणी द्यःछेँया पटाङ्गीनीं स्वंगः चायागु घः तया: दुगुचा बलि बियाः जोगीचक्र बिइगु चलन दु । जात्राया लिपांगु दिं पनौतीबासीतय्सं थ: पासापिं, थ:थितिपिं जात्राया स्वन्हु खुन्हु सःतू सां अन्तिम दिं अर्थात् पुन्हि खुन्हु तसकं न्ह्यइपुसे च्वनी। थ्वखुन्ह पनौती आसपासया दक्व थासं यक्व ल्याखय् मनूत जात्रा स्वः वइ । वर्षा सुरु जुइ न्ह्यः जात्रा जुइगुलिं असारया निंतिं सिनाज्या कुसा (घुम – छगूकथंया पँ व उकिया हलं दय्किगु कुसा) मिइ हइपिं यक्व दइ । उकिं थ्व जात्रायात घुम जात्रा नं धाइ । गुलि गुलिस्यां हिले जात्रा नं धाय्गु या: । नेवाःतयसं ज्या: पुन्हि धाइ । अन्तिम दिन खुन्हु लाय्कु दबुलिइ इन्द्रेश्वर महादेव, भद्रकाली, उन्मत्त भैरवया खःत थवंथवय् ल्वाका: जात्रा याइ । थ्व जात्रा मध्य चान्हय् याइगु परम्परा जूसां छुं दँ न्ह्य:निसें सुरक्षा व मेगु कारण न्हिनय् हे यानावयाच्वंगु दु । तछलाथ्व पूर्णिमा खुन्हु पनौतिस्थित त्रिवेणीघाटय् म्व:ल्हुयाः रथ ल्वाकूगु स्वःसा दच्छिया पापं मुक्त जुइगु जनविश्वास दु। जात्राय् विशेष याना: उन्मत्त भैरवया खतं ल्यूने स्वकः व इन्द्रेश्वर महाद्यःया खतं न्ह्यःने स्वकः भद्रकालीया रथनाप ल्वाकेगु परम्परा दु । थथे रथ ल्वाकेबलय् रथयात्राय् संलग्न मनूतयूसं प्यखें अबिर ह्वला: अन च्वंगु वातावरण हे विशेष जुइ । उन्मत्त भैरबया खतं ल्यूनें इन्द्रेश्वर महाःद्यया रथं न्ह्य:नें भद्रकालीया रथयात ल्वाकीगु परम्परा थःथम्हं तुं द्यःपिनि यौनक्रिडा जूगु व खने मदय्क धकाः अबिर ह्वलीगु किंवदन्ति दु । किंवदन्ति पनौतीया थ्व जात्रा सम्बन्धि छ्गू ब्यागलं किवदन्ति दु । किंवदन्ति कथं परापूर्वकालय् महाःद्यवं श्री कृ्ष्णया चरित्र स्वय्गु विचाः याना: यक्व कलाःपिं मध्ये थःत छम्ह बिइत आग्रह यात । कृष्ण द्यवं क्वथाय् च्वंम्ह छम्ह यःम्ह यंकेत अनुमति बिल । जब महाद्य: प्रत्येक क्वथाय् स्वस्वं वंबलय् दक्व कृष्णद्यः नाप च्वनाच्वंगु खन । व खना: महाद्य: कैलाश लिहां वनाः दक्व खँ माता र पार्वतीयात कन । महाद्यया खँ : न्यना पार्वती ६४ योगीनी रुप धारण याना कामातुर जुया: महाद्यःयात लिना छ्वल । व रुप खना महाद्यः ग्याना: पनौतीया त्रिवेणीस्थित खुसी गुप्त सुलाच्वन । सुलाच्वंगु थासय् ६४ योगीनी पार्वती पियाच्वन । थ्व पार्वतीं जित: त्वःती मखुत धकाः , महाद्य: उन्मत्त भैरव रुप धारण यानाः पार्वती न्ह्यःने बिज्यात । योगीनी रुपी पार्वती त्व:ताः भद्रकालीया रुप हिला: रोसी खुसी सिथय् बिस्युं वनी। थथे बिस्युं वनीगु झ्वलय् पनौतीया लाय्कु डबुलिइ थ्यंकाः उन्मत्त भैरव भद्रकालीयात ल्यूने स्वकः सम्भोग याय् धुंकाः भद्रकाली शान्त अवस्थाय् वल । थःगु यौन चाहना पुरा जुइधुंकाः भद्रकालीं भैरवयात थःगु वास्तविक स्वरुपय् वया: सम्भोग याय्गु इच्छा ‘ प्रकट याइ । हान न्ह्य:नें भैरव महाद्य:या वास्तविक रुपय् वया: पुनः ; स्वक सम्भोग याइ । थथे याना: पनौतीया रथ ल्वाकीगु जात्रा सिधय्धंका: बहनी चिराग च्याका: जात्रा याना: पुलिसपाटी तयातःगु ब्रम्हायणीयात लसकुस याइ । ब्रम्हायणीयात रथय् तया: जात्रा याना: बजारय् चाःहिका: द्य:छेँय् दुकाइ । वहे खुन्हु बहनी न्हापांगु दिनय् बलि बिउगु म्येय्या ला दय्का “बल भ्वय्” नइ। अले
शिवरात्रिया महत्व
शिवरात्रिया महत्व ज्ञां धुकू शिवरात्रिया महत्व शिवरात्रिया महत्व घ्रुवकृष्ण ‘दीप’ शिवरात्रि वा सिलाचःर्हे नेपाःमितयगु लागी छगू तःधंगु घार्मिक पर्व खः । थुकी छुं संदेह मदु। हरेक साल फाल्गुण कृष्ण चतुर्दशी कुन्हु वसन्त ऋतु लिसें अनेकों भाव तरंगत ज्वना झीगु न्ह्योने ध्यंक वैगु थ्व धार्मिक पर्वया तःधंगु महिमा दु । शिवरात्रिया अर्थ खः भगवान शंकर अर्थात शिवया तस्सकं यःगु रात्र अर्थात चाह्न । मेगु थ्व पर्व क्यनीगु महत्वपूर्ण ई खः कृष्णपक्षया चतुर्दशी अर्थात चन्द्रमा रहित रात्रि। चन्द्रमायात धन मोहया प्रतीकया रूपय कयातःगु दु। चन्द्रमायागु विषयय् छगू धर्म शास्त्रय् थथे धैतःगु दु-“चन्द्रमा मानसो जातः।” अर्थात थ्व चन्द्रमा धैगु हे छगू हिसावं मनूयागु हे उपज खः। थ्व वाक्ययात प्रतीकात्मक हिसावं बिचाः याना स्वत धाःसा चन्द्रमां मानव मन स्थीर यायेगु सट्टा थ्वैत न्ह्याबलें बिचलित यायेगु हे अप्पो स्वयि । उकें झीसं छुं गम्भीरगु विषयय् अर्थात एकाग्र चित्तं आध्यात्मक चिन्तन-मनन पाखे बांलाक ध्यान तया स्वयेमाल धाःसा चन्द्रमोहयुक्त रात्रियाःत हे उपयुक्त ई मानय यानातःगु खने दु । भगवान शिवयागु ध्यानय च्वना भगवानयागु सहीस्वरूप म्हसीकेत झीगु घर्म शास्त्रं ल्यया केनातःगु छगू उपयुक्त ई खः शिवरात्रि। थ्व महान पर्वया उत्पति विषयय् तसकं पुलांगु छगू आख्यान दु। थ्व आख्यान थथे ख: “द्य:पिं व दैत्यत जाना: समुद्र मन्थन यायेगु खँ कोछित । कोछिउथें समुद्र मन्थन न॑ जुल । समुद्र मन्थन जुउबले समुद्रया गर्भं आपालं बहुमूल्य बस्तुत-हिरा-मोति-जुहार-पन्ना श्रादि पिहाँवल । अमृत कलश ज्वनात:म्ह धन घान्य व ऐश्वर्य सुखया देवी लक्ष्मी नं पिहाँवल । थ्वया लिपा थ्व सम्पूर्ण संसार छगू निमेषंहे भस्मांभूत यायेगु क्षमता दुगु कालकूट बीख न॑ पिहांवल । अमृत ला सकस्यां लोव॑गु वस्तु हे जुल । अले व सर्वनासी कालकूट बीख जक सुनां थीगु आ: ? प्रश्न वल । थ्व महासंकटयागु समाधान गुकथं यायेगु ? सुनां थ्वैत कः घायिगु ? लुम॑ लुम॑ सकलें त्राहिमाम् जुल। सम्पूर्ण श्रृष्टि हे संहार ज्वीगु भयावह स्थिति स्वये मफया देवाधि देव महादेव भगवान शंकरं व कालकूट बीख थम्हं हे नुना-सम्पूर्ण संसारयात संहार ज्वीगु पाखें सुरक्षित याना बिल । भगवानं सम्पूर्ण विश्वया प्राणीपिन्त करूणा तया कालकूट बीख त्वनेत ला थम्हं त्वना बिल । तर थुकिया प्रभाव नं भगवानयात तुरून्त हे लात । बीख त्वना कथुयि जक थ्यने मात्रं हे तसक॑ दाह जुया भगवानयात कथु छकलं हे वचुसे च्वनावल । बीख ल्ह्वयेन मछिन-नुनेनं मछिन । अले भगवानं न्ह्याक्व हे कष्टसां बीख कथुइ हे थाकातल । थुकें याना भगवानयागु छगू नां हे नीलकंठ जूवन । थ्व बाखँ नं झीत छु क्यं धा:सा भगवानं प्राणी मात्रया उद्धारया लागी कालकूट बीख थःगु कथुइहे थाका-भयंकर दाह जुल नं थ: भतिचाहे बिचलित मजूसे संसारयागु रक्षा याना हे च्वन । उकें महाद्योयात मेमेपिं द्योपिन्त स्वया अप्पो लः छायेगु व जलहरि तया लः हायेकेगु ज्या भक्तजनतसें थौंतक याना वैच्वंगुहे दनि । महाद्योयात लः छायेगुया अर्थ ख: भगवानयात बीख॑ पुना जूगु दाह शान्त यायेगु भक्तजनतयगु छगू प्रयास व नापं कृतज्ञता ज्ञापन नं खः । थम्हं बीख त्वना सम्पूर्ण श्रृष्टियात संहार ज्वीपाखें संरक्षण याये धुंका भगवान एकदम हर्ष विभोर जुया ताण्डव नृत्य याना बिज्यागु दिन है शिवरात्रि खः धैगु पौराणिक कथन दु। शिवरात्रि कून्हु भगवान शंकर प्रति श्रद्धा भक्ति तया: चा च्वनेफत धा:सा न्ह्याथें जा:गु पाप न॑ मुक्त जुयि धैगु जन विश्वास दु। उकें शिवरात्रि कुन्हु त्वा: त्वालय थ्वचा थ्वचा मस्त मुना छेँखापतिकं चाःहिला “सिलाचा च्वने य:सा सिं छका हिं” धका सिं व मेमेगु हलं ज्वलं मुंकेगु ज्या यायि। तर दुर्भाग्यया खँ-थ्व चलन थौंकन्हें धमाधम ह्ननावना च्वंगु दु। थ्व चलनं मचांनिसें बुढा-बुढी, ल्यायम्ह-ल्यासे तमामस्यां थ्व शिवरात्रि पर्व मानय यायेगुलियि अज्ज सम्पूर्ण जन समुदाय पाखें तकं गुलि बांलागु कुत: दु धैगु खँ बांताक क्यं । थ्व कुन्हु बह्नि जुलकिं शिवलिङ्ग दुथाय चुकय व चक्कंगु छुं थासय च्वना मिँ च्याका-जःला खःलात फुकं छचा:ख्यालं च्वना मिं पनी। महाद्य: पुज्याइ । अले सुनां सुनां छु छु नयेगु-त्वनेगु ह:गु ख: फुकं सकसितं इना न्हिला न्हिला नइ । गनं गनं भजन कीर्तन नं याइ। थ्व शिवरात्रि कुन्हु देने मत्य: धाइ। देनिपि फुकं पापी जुइ। थ्व कुन्हु बह्नि मिं पना महाद्योयागु ध्यान धुनय जागराम च्वनीपिन्त तःधंगु पुण्य प्राप्त जुया गुगुं प्रकारयागु ल्वच नं थी फैमखु धैगु जनविश्वास दु । ध्व शिवरात्रि कुन्हु अपो मनूत पशुपति महाद्योया दर्शन या:वनी । शिवरात्रि कुन्हु पुज्यायेमा:म्ह मूद्यो भगवान पशुपतियातहे मानय यानातःगु दु । उकें द्वलंद्व: हिन्दुस्तानी यात्रीत खास याना साधु-सन्त-जोगीत आपालं नेपालय वया पशुपतिनाथयागु दर्शन याः वै । थथे वैपिं यात्रीतयगु सेवा यायेत सरकारं थन तःधंगु गुथि हे दयेकात:गु दु । शिवभक्त साधु-सन्ततयगु सेवा याये फैगु नं छगू पुण्य हे खः धास्सां छुं पाइमखु । अन्तय आ शिवरात्रि कुन्हु चा च्वना भगवान शंकरयागु पूजा-आराधना याये फत धा:सा जीवन सदां याउँक हने दै धैगु विषयय् नेना तयागु छगू पुलांगु आख्यान दु् । थ्व आख्यान थथे खः “छन्हु छम्ह ब्याधा जंगलय शिकार म्हित वंम्हेसित अ:ख:बतु छम्ह जंगली जन्तुं लिना हया त्राहिमाम ज्वीका काचा काचां लिक्कसं च्वंगु छमा सिमा गया: सिमाच्वय थ्यंक वने धुंकातिनि सुरक्षाया सासः ल्हात । उकुन्हु चच्छि है हिंस्रक जन्तुया डरं याना व सिमाया च्वयहे बासं च्वन । चच्छि ग्याना देने मखन। सिमाकचाय जक कुति कुति सना-सिमाहः जक चफुना हे चा फ:प्वीकल। सुथ जुसेंलि सिमां कुहांवल ।अले वहे सिमा कोसं चिकिचाधंगु शिवलिङ्ग छगू सिमाहलं बच्छि त्वःपुया च्वंगु व॑ खन। वहे शिवलिङ्ग महाद्यो दर्शन याना व सरासर छेँय् वन। छेँय थ्यंबले थःगु छेँ विशाल भवनय परिणत जुयाच्वंगु , वया कला मचाखाचा फुकं बांलाना-सम्पन्न सुखी जुयाच्वंगु खना व चकित जुल । लिपा वं थुल – व च्वंगु सिमा महाद्यःया यःगु बेल वृक्ष जुयाच्वन । अले चच्छिं सिमा कुतुं वनी धका ग्याना देने मखन। थथे देने मखंगु चा शिवरात्रिया चा जुयाच्वन । थथे थःम्हं हे मसीक संजोगं जूवंगु धार्मिक ज्यांहे वयात थुजोगु सुख प्राप्त जूगु जुयाच्वत । अस्तु । ज्ञां धुकू स्राेत-फणीन्द्र कायस्थ, नेवार जातिकाे चिनारी ज्ञां धुकू (सामान्य ज्ञान) १) महाद्य: या मेगु नां :- शिव शंकर मन्त्र :- ॐ नमः शिवाय। , शिव शिव २) नेपालय् दकले पुलांगु शिवलिङ्ग मूर्ति:- पशुपतिनाथ। ३) दकले न्हापां लिच्छविकालय् प्यपाख्वा: दुम्ह पशुपतिया शिवलिङ्ग स्थापना या:म्ह जुजु:- लिच्छवि वंशया न्हापांम्ह जुजु निमिष्ठांका वर्मा । ४) थौंकन्हे पशुपति महादेवया देग: दुने च्वंगु प्यपाख्वा: दुगु शिवलिङ्गया मूर्ति स्थापना याम्ह :- जुजु धर्म मल्लया राज्यकालय् महामन्त्री जयसिंह रामबर्द्धनं ने.स. ५१५ रिखे स्थापना याःगु ५) यलय् किरातकालीन प्यंगू शिवलिङ्गया नां :- १.नलिबुं महादेव २.बलिबुं महादेव ३.सुलिबुं महादेव ४.कुलिब महादेव ६) पञ्चमुखि शिवलिङ्गया नां :- १.ईशान २.अघोर ३.वामदेव ४.तत्पुरूष
नेवाः लजगाः
१.सुइकाः २.सार्की ३.ल्वंहकःमी ४.अजि ५.वःकःमी ६.च्यामखलः ७.साझुवा ८.म्ह्य ९ भुतुसुवा १०.भरिं ११.बञ्जा १२.फाेगिं १३.पाे १४.पुं १५.सापू १६.नाय १७.नकःमी १८.कउ १९.नउ २०.थकःमी २१ तलसिं २२.तमाे २३.डकःमी २४ ज्यामी २५.छिपा २६.चिकंबञ्जा २७.गुभाजू २८.कुलू २९.कसाः ३०.सिंकःमी ३१.भलीं ३२.लमी ३३.च्यः ३४.धाैबञ्जा ३५ फबञ्जा ३६.पिवा ३७.लूँकःमी
गुंपुन्हि
डा.चुन्दा वज्राचार्य डा.बालगाेपाल श्रेष्ठ डा.चुन्दा वज्राचार्य गुंपुन्हि गुंलाथ्व पुन्हिकुन्हुया दिंयात नेवा: समाजं गुंपुन्हि धकाः हनावयाच्वंगु दु । श्रावणशुक्ल पूर्णिमाया दिंकुन्हु हनीगु थ्व नखः नेवाः समाजय् गुन्हु यंक हनीगु खः। गुलाथ्व पुन्हि अर्थात श्रावणशुक्ल पूर्णिमा निसें गुंलागाः अष्टमी अर्थात भाद्रकृष्ण अष्टमीकुन्हुतक कूल गुन्हु यंक हनीगु नखः जूगुलिं थ्ब नख:यात गुंपुन्हि धाःगु ख: । नेवाःतय्सं हनेगु याना वयाच्वंगु तःत:हाकगु नखः मध्यय् थ्व छगू नख: नं खः । विशेष याना: धार्मिक व व्यंगात्मक कंथं हना: वयाच्वंगु थ्व नखः मनाेरञ्जनात्मक नख: नं खः । बुँज्या याइपिनि बुँइ वा पी धुंकाः वा लये मत्यःनीगु इलय् दथुइ लाक ला:गु थ्व नख: लिमला: फमला: म्हया म्ह मजुइक सिनाज्या याना: सिधयेका: हनिगु थ्व नखः छगू कथं ज्या झासु फिना: न्ह्याइपुक नं हनेगु या: । थ्व नख:यात जनै पूर्णिमा नं धायेगु याः । थ्व पुन्हिकुन्हु म्हय् जनै ची मा:पिसं दछियंक चिनात:गु जनै हिलिगु दिं खः । गुरूपिसं मन्त्र साधना याना: भय पाखें रक्षा जुइकथं म्हासुगु काेखा क्वखायेका बीगु खः । थथे म्हासुगु काय् मन्त्र साधना याना: जनै दयेकीपिं गुरूपिं व जनै क्वखाइपिंसं सँ खाना: म्व:ल्हुया: सुचिनिचि याना: जनै धारणा याइगु खः । अथे तुं ब्रम्हूतय्सं म्हासुगु काय् रक्षा मन्त्र दुथ्याका मिजंपिन्त जूसा जवगु ल्हातय् मिसापिन्त जूसा देय्पागु ल्हातय् जनै नं थ्व हे दिनय् चिकाबीगु ख: । थथे जनै चीगु दिन जूगुलिं हे थ्व दिंयात जनै पूर्णिमा धका: धायेगु या:गु खः । थथे जनै पुर्णिमाकुन्हु च्यूगु जनै लक्ष्मीपुजाकुन्हु त्वःताः साया न्हिपनय् चित घा:सा थः सीइबलय् थःगु आत्मायात बैतरणी खुसि छिनाः अ:पुक स्वर्ग थ्यंकः वने फै धैगु परम्परागत धारणा दु । गुंपुन्हि अर्थात थ्व दिंयात ऋषितर्पणी धकाः नं धायेगु या । छाय्धा:सा थ्व दिंकुन्हु तागाधारीपिसं सप्त ऋषिपिनिगु नामय् तर्पण बीगु जूगुलिं थ्व दिंयात ऋषितर्षणी धका: धायेगु या:गु खः । तर्पण बीत तागाधारीपिसं छन्हु न्ह्यः हे सँ चाना: लुसि ध्यनाः पञ्चगव्य कयाः शुद्ध यानाः वैदिक विधि कथं ऋषितय्त तर्पण बिया: अनं लिपा वैदिक मन्त्र ब्वना: पवित्रगु जनै न्हापां ब्रम्हूयात चिकाः अनं लिपा थःम्हं चीगु चलन दु। नेवाः समाजय् गुंगूयात विशेष महत्व ब्युगु खनेदु । गथेकि नवग्रह, नवरत्न धाये थें तुं गुता बीबः, गुता बूबः धकाः नं धायेगु प्रचलन दु । गुंपुन्हि नं थज्याःगु हे महत्वं जा:गु नख: ख: । थ्व नख:कुन्हु विशेष याना: गुता बूबःया क्वाति दायेकाः छुचुंमह्रि छुनाः द्यःपिन्त पुज्याना: परिवार मुना: गुता बूबःया क्वाति दायेका: त्वनेगु चलन दु । गुम्ह गुम्हसियां गुता बूबलय् ममःचा क्वाति क्वफाना: ग्वाराचा नयेगु, गुम्हसिया गुता बूबलय् छुचुंमह्रि चिचिपाक दयेकाः क्वफाना: गुता बूबलय् ग्वाराचा दयेका: नयेगु चलन दु । विशेष याना: थ्वकुन्हु नयेगु गुता बूबः, चुछुंमह्रि, लैंचा घाँय् तरकारी खः । थ्व नखःकुन्हु खालि गुता बूबः क्वाति जक त्वनीगु मखु । थ्व न्हिछिया दुने गुजु वस: पुनाः, गुक्व: पिहां वनाः गुंगु थासय् बहिद्यः स्वयेगु,. गुक्वः तक नयेगु नं चलन दु | गुक्वःतक नयेबलय् गुताजि नसा हे नयेगु चलन दु । थथे जूगुलिं हे गुताजि बूबःया क्वाति हे छथासं तया: क्वाति दायेका: नयेगु प्रचलनय् वःगु जुइमा: । गुता बूब: धायेबलय् खास यानाः १. माय् २.मुस्या ३.तग्वः कय्गु ४.चिग्व: कय्गु ५.चाना ६.ग्वःमू ७.भुति ८.पःमाय् ९.सिम्पु बूबलय् थ्व हे धकाः ला मदु अथे जूसा नं गुता थरिया बूब: तया: दयेकीगु चलन दु । गुम्हं गुम्हंसिनं मस्यां, बकुला:, थीथीया सिम्पु, चानाय् नं तग्व:गु चाना, चिग्व:गु चाना, तुयुगु चाना, आदि याना: गुता खाकेगु चलन नं दु । क्वाति विशेष यानाः ला नं तया: दायेका: त्वनेगु चलन दु । गुता बूबःयात ल्वाकछ्याना: गुंपुन्हि प्यन्हु न्ह्यः माःफ्वयाबी । माःबुल धायेवं क्वातियात ल:स्वयंकाः धकिइ तयाबी । उकिइ फोहर वनी धकाः त्वपुयाः वयात प्यन्हु लिपा गुंपुन्हिकुन्हु बूबःलय् चुलि नापं वये धुंकूगु जुइ । थथे चुलि ह्वःगु क्वातियात गुंपुन्हि ज:छि हे क्वाति दयेकाः नयेगु याइपिं नं दु। छुचुंया परिकार गुंपुन्हिकुन्हु मेगु मुख्यगु नसा धयागु छुचुंमह्रि ख: । छुचुंयात सुखामह्रि, पुरी, ममःचा, ग्वाराचा, थुक्पा आदिया परिकार दयेकाः नयेगु चलन दु । जा नयेबलय् गथे जा केँ निगुलिं मजिमगा:गु खः, अथे तुं छुचुं व गुता बूबःया क्वाति न खः । लैँचा घाँय् थ्व इलय् विशेष याना: खने दैगु लैंचा घाँय् खः । थ्वकुन्हु लैंचा धाँय्या तरकारी नयेगु चलन दु । धार्मिक रूपं गुंपुन्हि भगवान बुद्धया जीवनी च्वयात:गु ललितविस्तरय् बौद्ध वचन धका:न्ह्यथना त:गुलिइ थ्व पुन्हियात श्री गौतम बुद्ध भगवान काममारयात त्याका:सम्यक जुया बिज्या:गु दिं धकाः उल्लेख यानात:गु दु । थ्बकुन्हु हे यमराजं यमलोकय् च्वंपि धर्मात्मापिंत षडक्षरी लोकेश्वरया रूप दर्शन बियाः धर्माेपदेश याना बिज्याःगु खः । थ्व हे खं याना:गुंपुन्हि ज्वःछि च्यान्हुतक बहालय्, बहिलय्, बहिद्यः, पौभा: व मेमेपिं द्यःपिं ब्वयातयेगु व बाजं थाना:, पाठ याना: नं धर्मया ज्या यानाः चाःह्यू जुइगु थिति दुगु खः । अथे जुगुलिं गुंपुन्हिकुन्हु गुक्वः नया: गुजु पुनाः गुथाय् बहिद्य: स्व:वनेगु परम्परा दु । थ्व पुन्हिकुन्हुनिसें गुंपुन्हि ज्व:छि बाहाः बहिलय् बहिद्य: ब्वइगु जुगुलिं गुंला बाजं थाना: बाहाः बहिलय् बहिद्यः स्व:वनेगु धकाः वनेगु चलन दु । गुंपुन्हिकुन्हु क्वाति मनाः वा दायेकाः छुचुंमह्रि नापं तया: द्य:द्यः पिन्त पूजा याना:, छागेगु परम्परा दु । द्यःयात छाना: जक छेँय् च्वंपिसं नयेगु चलन दु । डा.बालगाेपाल श्रेष्ठ गुंपुन्हि गुन्हुतक हनिगुलिं गुन्हि पुन्हियात गुन्हि पुन्हिया दिंकथं कयातगु दु । थो नख पुन्हि कुन्हु शुरू जुया कृष्णाष्टमी कुन्हु कोचाइ । सकोय गुन्हि पुन्हिया झोलय थुकथंया गतिविधि याइ । १. न्हापांगु दिं मणिचुड पुखुलिसें मणिलिङ्गेश्वर महाद्योथाय मेला जुइ, महाद्योया पुजालिसें जात्रा जुइ । ब्रन्हुतयसं जोना हिलिइ, सायात नकिइ , क्वाति तोनिइ । २.सापारु कुन्हु गुंगू हिति, गुंगू गुफा, गुंगू बहा व गुंगू पुखु सिक वनिइ, सीपिनिगु लुमन्तिइ साया छोइ । ३.सापारु कन्हय कुन्हु दुतिया खुन्हु तांतांधिसिं प्याखं केनिइ । ४.बंमनु पिहांवइ, डुङ्गा प्याखं व मेमेगु प्याखं केनिइ । ५.नरसिंह यात्रा जुइ । ६.वा पिज्या प्याखं केनिइ । ७.कृष्णाष्टमी, कृष्ण जात्रा जुइ । १. न्हापांगु दिं गुन्हि पुन्हि पुन्हि कुन्हु थनया मनुत सिलु (गोसाइकुण्ड), पांचपोखरी थज्यागु महाद्योया तीर्थय वनिइ । थो फुक्क धार्मिकस्थल ५,००० गू मीटर मल्याक तजागु थासय लानाचोंगु दुसा अन थेनेत निन्हु मल्याक न्यासि वनेमा । सकोय चोंपिं मनुत पुन्हिया पेन्हु न्ह्यो हे एकादशी कुन्हु उखेपाखे वनिइ । अन तक वने मफुपिं मणिचुड पहाडय दुगु मणिचुड पुखु वा मणिलिङ्गेश्वरय वनिइ । थुकुंन्हु सकोयापिं जक मजुसें सोनिगया थीथी थासं नं भक्तजनत अन वनिगु चलन दु । हिन्दू लिसें बौद्ध धर्मावलम्बीतयगु महत्वपूर्णगु धार्मिक स्थल मणिचुड पुखुलिइ थुकुन्हु मोल्हुइगु चलन दु । हिन्दूतयसं महाद्यवं गोसाइकुण्ड वनेगु झोलय लंय लागु थासय विश्राम कायेगु थायया रूपय मणिचुड दह निर्माण यागु धका धाइसा बौद्धतयसं बुद्धं मणिचुडया रूपय हाकनं
यल पञ्चदान
डा. चुन्दा बज्राचार्य यल पञ्चदान गुंलाथ्व अष्टमी अर्थात श्रावणशुक्ल अष्टमीकुन्हु यलय् च्वंपिनि यल पञ्चदान धका: न्यायेकीगु खः । येँय् च्वंपिनि जुगःच:ह्रे धका: भाद्रथ्व १३ बलय् पञ्चदान याइ थें पञ्चदान बी । छन्हु न्ह्यः बज्राचार्य, शाक्य, तुलाधर आदि पञ्चदान याइपिनिगु छेँय् सुचिनिचि याना: द्यः ब्वयेगु याइ । कन्हयकुन्हु द्यः पूजा याना: पञ्चदान का:वःपिं धाक्वसित ब्वयात:म्ह द्य: नापनापं पूजा यानाः पञ्चदान बीगु धकाः वा जाकि बुबः आदि दान यायेगु याइ । न्यादँय् छक्वः इहलनय्(नागबहालय्) द्यःब्वयेत यलया थायथासं बहीद्यः, समय्द्य: हया: तयेहइ । अले भक्तजनपिसं समयद्य:यात पञ्चदान बीगु चलन दु । थुबले सुथय् बहनिइ पूजा यायेगु याइ । पूजा सिधल धायेवं समयद्य: बहीद्य:पिं थः थ: थासय् यंकेगु याइ । यल पञ्चदानया बारेय् नेपाल वर्ष क्रिया नांया सफूतिइ थथे च्वयातःगु दु- श्रावणशुक्ल अष्टमी दिं तःच्वतं त:धंगु पर्व खः । परापूर्वकालय् थ्वकुन्हु दक्कसिवे न्हापां श्री ब्रम्हा थ:गु मूलगु छ्य॑ महाद्यवं ध्यंका: श्री दीपंकर बुद्ध भगवानयात दान याना:बिज्यागु .जुयाच्चन । वयां लिपा थ्वकुन्हु हे यल देशय् दीपावती नगर (गयितहरे) याम्ह बुद्धिमान जुजु श्री सर्वानन्द दानशाला दयेका: श्रीदीपंकर बुद्ध भगवान व वसपोलया संघयात वा, जाकि, वस:, दक्षिणा व मेमेगु नं वस्तु लुँया पिण्डपात्रय् तया: दानयाना बिज्या:गु ख: । हान थ्वकुन्हु हे यलयाम्ह छम्ह इहिपा मजूनिम्ह म्ह्याय्मचां श्री दीपंकर बुद्धं भगवानयात पिण्डपात्र दान या:गु खः । अज्याःम्ह दानीम्ह म्ह्यायमचां छ्यःगु छुं छुं वस्तुत साया:बलय् गुइत बहालय् क्यनेगु यानावयाच्वंगु दु ।
