यलया उपाकलं साया: नरसिंह जात्रा
यलया उपाकलं साया: नरसिंह जात्रा बिराजकाजी राजोपाध्याय दच्छियंकं हे जात्रा व नखः न्यानाच्वनीगु स्वनिगलय् छगू फरक कथंया जात्रा यलया उपाकलं साया: नं खः । यलया द्यः ब्रम्हू अर्थात राजोपाध्यायपिनिगु उपाकर्म गुथिपाखें दँयदसं भाद्र कृष्ण पंचमिया दिनस थुगु उपाकलं साया: न्यायेकेगु याइ । नेवा: समाज दुने स्वय्गु ख:सा शाक्त वा शैव मतया जात्रात आपाः हे न्यायेकेगु यानाच्वंगु खनेदुसा वैष्णब मतया तजिलजि व ल्याखय् म्ह्व: खनेदु । व हे म्ह्व: तजिलजिया दथुइ नं नारायण द्यःया झिगू अवतार मध्ये प्यंगूगु अवतार कथं विश्वास यानातःम्ह नरसिंहया जात्रा यलया उपाकलं साया: छगू नं खः । अले थुकी मेगु छगू फरक विशेषता धयागु वैष्णवया नापनापं थुकी शक्तिया आराधना जुयाच्वनी । व ल्याखं थुकी शाक्त मत नं दुथ्यानाच्वंगु दु धाय्फइ । थुगु जात्राया इतिहासयात कुलेगु ख:सा स्पष्ट धाःसा खनेमदु । आःतक्क खनेदुगु प्रमाण कथं यलया उपाकर्म गुथियाके ने.सं. ८६९ निसें जात्राया पाः न्ह्याकूपिनिगु धल: दु । व ल्याखं आ:तक्क २६९ दँ न्ह्यःतक्कया इतिहास खनेदत । तर थ्वयां न्ह्यः जात्रा हे मदुगु धाःसा मखु । समयया गुगुं कालखण्डय् थीथी घटनाक्रम दुने थुकिया प्रमाणत न्हनावंगु वा न्हंकाछ् वःगु जुइफुगु अनुमान विज्ञतय्सं याःगु दु। जात्राया स्वरुप : थुगु जात्रा यलया षट्कुल (खुगू कुल) या राजोपाध्यायपिनिगु उपाकर्म गुथिं न्ह्याका वयाच्वंगु दु । यलया राजोपाध्यायपिनिगु दथुइ ज्येष्ठताया लिधंसाय् थुगु जात्रा न्ह्याकेगु पाः वनी । पाः बाध्यकारी मखुसां छक: पा: वय्त हे यक्व ई पीमाःगु, छगू पुस्ताय् छक: पा: वय्त नं थाकूगु जूगुलिं थःगु पा: वइलबय् आपाःसिनं अहोभाग्य हे ताय्का: पा: न्ह्याकेगु याना वयाच्वंगु दु । पाः काःम्हेसिया पुरोहित, जिलाजं वा भिनामचायात नरसिंहया ख्वाःपाः पुकाः नरसिंह दय्का: यलया साया: रुटय् चाःहिकेगु याइ । थुगु जात्रा चाःहिकीगु रुट न्ह्याब्लें छगू हे जुइगु खःसां न्ह्याइगु व क्वचाइगु थाय् धाःसा पानाच्चनी । जात्रा न्ह्याकेगु पाः लाःम्हेसिगु छेँय् नं हे जात्रा न्ह्याकेगु व क्वचाय्केगु याइ । नरसिंहयात उकथं चाःहिकीलबय् नरसिंह नापं मेपिं द्यःपिं नं दयाच्वनी । उपिं लक्ष्मी व सरस्वती कथं काइ । नरसिंहया न्ह्यःने मचा छम्ह विन्ति यानाः नरसिंहयात हे स्वयाः अ:खतं न्यासि वनाच्चनी । व मचा प्रल्हाद ख:। प्रल्हाद स्वयां न्ह्यःने दण्ड ज्वनातःपिं निम्ह दइ । उपिं वैकुण्ठया द्वारपालपिं जय व विजय कथं कयातःगु दु। व धुंकाः च्वाम: पंखां गाय्कीपिं निम्ह, ताय् अबीर व्हला वनीपिं निम्ह, साया दुरु हाःहा: यानावनीपिं निम्ह, बँ पुना वनीपिं निम्ह याना: अप्सरापिं दइ । थुकिया नापं भजन हालावनीगु पुचः, धिमेय् बाजंया पुचःलिसें लाखेय् नं नापनापं दयाच्वनी । थुकथंया लू लिसें नरसिंह जात्रा पिहां वइबलय् उगु लू तसकं झःझ: धाय्क हे खनेदइ । नरसिंह काली नं खः नरसिंहया ल्यूने कापःया निम्ह कतांमरि घाकातःगु दइ। नरसिंह न्यासि वनीबलय् थुपिं निम्ह कतांमरियात बँय् लुयाः न्यासि वनाच्वंगु दइ । थुपिं निम्ह कतांमरियात मस्तय्त भागियाकल धाःसा मस्तय् अरिं चाइमखु धइगु जनविश्वास दु । जात्राया मू द्यः धयाम्ह नरसिंह जूगु ल्याखं थुपिं निम्ह कतांमरियात न्ह्याम्हेसिनं नं याउँक हे हिरण्याक्ष व हिरण्यकशिपु धाय्गु याय्यः । तर व कतांमरि धाःसा हिरण्याक्ष व हिरण्यकशिपु मखु । पुराणया ल्याखं स्वय्गु खःसा ला नरसिंह हिरण्यकशिपु छम्ह जक स्याःगु खः, हिरण्याक्ष स्याःम्ह ला वारायणया स्वंगूगु अवतार बराह ख: । आ: व कतांमरि सु खः ले धाय्बलय् इपिं मधु व कैटभ कथं काय्गु याः, गुपिं निम्हेसितं नारायण द्यवं स्याःगु ख: । मधु व कैटभयात नं नारायण द्य: याकःचां स्याःगु मखसें कालीया ग्वाहालि कया: स्या:गु ख: । व ल्याखं उपाकलं साया:या नरसिंह धयाम्ह नं न्ह्यःनेया रुप नरसिंह खतसा ल्यूनं कालीया रुप कथं नं काय्गु या: । नरसिहंया परोक्ष रुप काली हे खः धयागु धापू यलया स्थानीय संस्कृतिविद् हेरम्वानन्द राजोपाध्याययागु नं दु । संस्कृतिविद् हेरम्वानन्द राजोपाध्यायया हे धापूयात लीगु खःसा कात्ति प्याखनय् नं नरसिंह पिहावइगु दिं कार्तिक शुक्ल त्रयोदशिया दिनय् प्याखं पिकाय् न्ह्यः यलया तलेजुइ कालीया पुजा जुइ । प्याखं न्ह्यः बलि बीगु तक्कया पूजा याना: तयातइ । प्याखं सिधयाकथं हाकनं तलेजुइ बलि पूजा याना: विसर्जन प्रसाद ग्रहण याइ । थुकथं नरसिंह प्याखं पिकाय् न्ह्यः नं कालीया पूजा याय्मा:गु व प्याखं क्वचाय्का: नं कालीया पूजा याय्धुंकाः तिनि प्याखं विधिवत् रुपं क्वचाइगु परम्परा नं नरसिंह व कालीया स्वापू दुगु अथवा नरसिंहया परोक्ष रुप काली हे ख: धयागु दावी वय्क: राजोपाध्यायया दु । जात्राया मान्यता : थुगु जात्रा विश्व शान्तिया कामना यासें न्याय्कीगु ख:। छगू धर्म विशेषया द्यः प्रत्यक्ष रुप॑ खनेदुसां छुं धर्म वा समुदाय विशेषया नितिं जक थुगु जात्रा न्याय्कीगु मखु । चाहे व न्ह्याग्गु हे धर्म वा समुदाययाम्ह जुइमा, हलिंन्यंकया सकल मनूतय्गु सुस्वास्थ्य व दीर्घायूया कामना यासें थुगु जात्रा न्यायकी । नरसिंहयात प्राकृतिक प्रकोप वा संकट चीकाबीम्ह द्य: कथं काय्गु या: । उकिया दसु भुखाय् ब्वइगु इलय् झीसं आ:तक्क नं खनाच्वनागु दनि । भुखाय् ब्वइगु इलय् पुलिं चुयाः ल्हाः म्हूचिना: बँय् क्वत्यला: नरसिंह नरसिंह धकाः हालेगु चलन आःतक्क नं झीगु समाजय् खनेदनि । थुगु जात्रा न्याय्कीगु ई धयागु छगू कथं धाय्गु खःसा प्राकृतिक प्रकोपं मनूतय्त दुःख बीगु ई ख:। वा वइगु इलय् खुसिबा:, चलखं नं उलि हे दुःख बियाच्वनी । छुं कथं पूर्वानुमान याय् मफइगु खःसा वा वइगु इलय् भुखाय् ब्वइगु ई धका: नं मनूतय् त्रास जुयाच्वनेगु या: । व हे कथं ल्वय्या संक्रमण जुइगु ई नं थ्व हे.ख: । थज्या:गु प्राकृतिक प्रकोप वा संक्रमण सकतांपाखें सकल प्राणी मात्र मुक्त जुयाच्चने फय्मा धइगु कामना यासें नं थुगु जात्रा न्यायकी । थुगु जात्रा सुथांलाक्क क्वचाल धाःसा प्राकृतिक प्रकोपं दुःख मबीगु, ल्वयया संक्रमण मजुइगु व हलिमय् शान्ति न्यनीगु धार्मिक विश्वास दु ।
गुँला ने.सं.११४३
श्रावण शुक्लपक्ष गुँलाथ्व: अनला ३२ गते पारुनिसें :- लच्छितक गुँला धर्म (स्वयम्भू मेला)गुँला लच्छितक :- द्यः थायेगु१ गते संक्रान्ति :- किपूया बाघभैरब आजुया४ गते पञ्चमी :- नाग पञ्चमी४ गते पञ्चमीनिसें गुँलागाअष्टमीतक :- सबलबहा:भातिगा: आजुया प्याखं४ गते पञ्चमी :- नागपञ्चमी नक्साल नागपोखरी मेला४ गते पञ्चमी :- नागपञ्चमी टौदह(चोभार) मेला६ गते सप्तमी :- ख्वप डाेलेश्वर मेला७ गते अष्टमी :- यल पन्द्रा११ गते द्वादशी :- बहिद्यो: ब्वये१४ गते पुन्ही :- गुंपुन्हि, सायाः , व्यांजा नकेगु , यल कुम्भेश्वर मेला भाद्र कृष्णपक्ष गुंंलागा: १५ गते द्वितीया :- दथुसाया-यल मतया१५ गते द्वितीयानिसें पंचमीतक :- बोडे,श्रीनीलबाराही गण प्याखं जात्रा१५ गते द्वितीया :- थिमि, भैरब नाच जात्रा१८ गते पञ्चमी :- यल नृंसिह जात्रा२० गते सप्तमी :- कृष्णाष्टमी२२ गते नवमी :- यल भिंद्यः जात्रा२६ गते त्रयोदशी :- येँ पन्द्रांं२८ गते औँसी :- बौया ख्वा: स्वये
तिसा व समाः
ईश्वरीमैयाँ श्रेष्ठपाटन क्याम्पसया शिक्षण सहायक नेवाःतय्गु थःगु हे मौलिक तिसा, वसः व समाःया बिस्कं हे महत्व दु । थुपिं ईव्य, मनूतय्गु उमेर लिंग, थाय्बाय् थी थी सामाजिक व संस्कारकथं छ्यलेगु याइ । नापं तिसा, वसः व समाःया नितिं छ्यलीगु क्रिया खँग्व.नं शरीरया थी थी ब्वकथं व तिसा वसःया स्वरुपकथं नं पाः । १ म्हसीका तिसा, वसः धाय्बलय् समाः याय्त मजि मगाःगु ज्वलं खः । समाः धाय्बलय् सामान्यतया बालाकेगु खः । बालाकेत थी थी कथंया तिसात, ईव्यः कथंया वसःत नापनापं मेमेगु हलंज्वलंत नं खः । ‘समाः’ या पूर्व रूप समाल खः । बःचाधंगु खँग्वः धुकू सफुली समाःया अर्थ सँ छ्यनेगु, श्रृंगार याय्गु, बांलाकेगु धकाः न्ह्यथनातःगु दु ( जोशी ; ११०७ : ५९३ ) | थी थी आभूषण, विभूषण व अलंकारं अलंकृत जुइगुयात संस्कृत भाषां श्रृंगार धाइ । थ्व झिंखुता कथंया दु । सोह्र श्रृंगार धाय्बलय् छ्यनंनिसें तुतीथ्यंक थी थी तिसा, वसः व समालं छाय्पीगु (बांलाकेगु) खः । थ्वकथं स्वय्गु खःसा सँ छ्यनेत माःगु ककिचां निसें तुती इलीगु अलः तकं समाःज्वलं दुने लाः वः । थुकथं थी थी ज्वलंया गुहालिं म्ह व म्हया थी थी अङ्गयात बालाकेगु छाय्पीगु हे समाः खः । थ्व अर्थय् वसः पुनेगु, तिसां तीगु, क्वः चिकं बुलेगु निसें कयाः वः कथं याइगु थी थी बांलाकेगु ज्याखं फुक्क समाः खः । ख्वालय् बुइगु पाउडर, छ्यनय् तिगु चिकं, मिखाय् उलीगु अजः कपालय् तीगु सिन्हः नापं म्हुतुसी छ्यली लिपस्टिक थुकिया दसु खः । थुकथं समाः याय्त माःगु ज्वलं तिसा, वसः व मेमेगु ज्वलं आदियात समाःया दृष्टिकोणं जक मखु सामाजिक, आर्थिक, दार्शनिक व सांस्कृतिक रूपं नं तःजीगु थाय् व मान्यता बियातःगु दु । १.१ समाः ज्वलंया ऐतिहासिकता समाः व समाः ज्वलंया ऐतिहासिकताय् दुवालय्बलय् मानव सभ्यताया शुरुवातंनिसें हे थःगु युग व परिवेशकथं थी थी कथंया हलंज्वलं छ्यलाः समाः याय्गु यानावयाच्वंगु खनेदु । दसुकथं स्वय्गु खःसा जंगली अवस्थाय् सिमाहः, स्वां, सिं- सिंख्वला, जनावरया छ्यंगू आदिया वसः पुनेगु यात । ल्वं, जीवजन्तुया क्वय् इत्यादिया तिसा, चा, नौ, हाकः आदिपाखें समाःया ज्या काल । यद्यपि च्वय् न्ह्यथनागु हलंज्वलं थुकिया उद्देश्य मुक्कं समाः जक मजूसे थःपिन्त रक्षा याय्गु नं खः । मनूया जीवन विकासया क्रमय् समाजया विकास जुल, अलय् समाजया विकास नापनापं सभ्यता व संस्कृतिया विकास जुजुं वन । सभ्यता व संस्कृतिया विकासलिसें कापः थाय्गु, चाया थलबल दय्केगु नापं थी थी धातुया तिसा दय्का छ्यलेगु नं प्रचलनय् वल । थी थी धातुया तिसा दय्का तीगु याय् न्ह्यः सम्भवत चा, ल्वहं आदिया तिसात नापं छला थकूगु खँ थी थी ऐतिहासिक उत्खन्नय् लुयावःगु हलंज्वलंखं स्पष्ट याः थुकथं नेपालय् नं लिच्छवीकालय् हे तःजिगु धातुया थी थी तिसात छ्यले धुंकूगु खँ तत्कालीन अभिलेखपाखं पुष्टि याःगु दु । नेवाः समाजया तिसा वसः व समाःया इतिहास गुलितक पुलां धइगु खँय् दुवाला स्वय्बलय् लिच्छवीकालतक दुहाँ वनेफु । लिच्छवीकालीन द्यः, जुजु रानी व दातापिनिगु ल्वंहया मूर्ति व अभिलेखय् स्वय्बलय् उगु ईया तिसा वसः व समाःया अवस्था सीके फु । आःतकया अनुसन्धानकथं नेपालय् लूगु मूर्तित मध्यय् शक् संवत् २०७ या जयवर्माया मूर्ति (प्रतिमा) दकलय् पुलांगु खः । इस्वीसन् १९९२ मे महिनापाखे येँ मालीगामय् छेंया जग स्वनेगु झ्वलय् लूगु १७१ ४४९ से.मि. या उगु मूर्ति थौंकन्हय् राष्ट्रिय संग्रहालयस तयातःगु दु । ( Tamot and Alsop, A.D.1985//www.asionart.com/article.jaya.) थ्व सुं कलाकारं दय्कूगु काल्पनिक मूर्ति मजूसे तात्कालिन शासक जयवर्मायागु खः धकाः सी दु । थ्व मूर्तियात स्वया उगु ईया समाः ज्वलंया अवस्था अध्ययन याय्फु । उगु मूर्ती खनेदुकथं छ्यनय् तपुलि, क्वय् लुगि वा धोति व च्वय् गा पाछाया तःगु दु । न्हाय्पनय् कुण्डल, लप्पाय् केयूर, ल्हाती चुल्या न्ह्याना तःगु व गःपतय् नुपूर (पदक) क्वखाना तःगु तिसाया रुपय् खंकेफु धाःसा सँ ब्वहलय् तक वय्कातःगु दृश्यं उबलेहे सँयात नं समाः ज्वलंया रुपय् छ्यलय् धुंकूगु स्पष्ट जू । यलया च्यासः हिती च्वंगु न्हापांगु शदी पाखेया धकाः नालातःगु गजलक्ष्मीया मूर्ति स्वय्गु खःसा छ्यनय् मतू, न्हाय्पनय् तःधंगु कुण्डल, गः पतय् फ्वः घानातःगु मा:, ल्हाती चुल्याः, तुती तप्पुगु कल्लि न्ह्यानातःगु खनेदु । थुकथं हे लिच्छवीकालीन मेमेगु मूर्ति स्वय्बलय् नं साधारण मिसामिजं निखलः सिन नं च्वय् गा पाछायातःगु, क्वय् पर्सि वा लुंगि सिनातःगु छज्वलंचा तिसां तियातःगु, छ्यनय् चिचिधंगु स्वां बुट्टा दुगु क्लीपत तयातःगु कि दथुइ सिन्चा तया च्वय् सप्वः हिनातःगु खनेदु । लिच्छवीकालय् छ्यलाबुलाय् वयधुंकूगु तिसा, वसः व समाः ज्वलंया विकास मल्लकालय् व्यापक रुपं जूगु खनेदु । महेन्द्र मल्लं देशं पिने बांबांलाःगु काप:, थलबल आदि दय्केगु सम्बन्धी न्हूगु तालिम काय्काः थःगु देशय् नं उकथ हे उद्योग व्यवसाय्या विकास याःगु खनेदु । ल्हासां लुं भारतं थी थी धातु, समाः ज्वलंत, भिंगु काप आदि आयात याइगु ख ( बराल ; वि.सं. २०५० : ३१६) । फलत बांबांलाःगु भिंगु तिसा वसः पुनेगु उबलेया शासकपिनिगु प्रतिष्ठा जूगु खनेदु । समाः याइगुया छगू महत्वपूर्ण ज्वलं थी थी तिसायागु छ्यला खः। मानव सभ्यताया प्रारम्भंनिसें हे छ्यलेगु याना वयाच्वंगु थी थी तिसा ईव्य: या ह्यूपाः नापनापं तिसां तीगु शैली व माध्यमय् नं विविधता वल । थ्व खँ नेपाःया मध्यकालीन अभिलेखपाखें सीकेफु । अथे हे मल्लकालीन अभिलेखत, देवदेवी, जुजुरानी तथा दातापिनिगु मूर्तित स्वय्बलय् नं थी थी कापः, वसःत, कलात्मक तिसात, थी थी संतय्गु पहःया व्यापक विकास जूगु खनेदु । नेवाःतय्गु विशेष तिसात तायो, तिखमाः, न्यापुसिखः, तुकि, शिरबन्दी आदि तः जिगु व कलात्मक तिसात मल्लकालीन ईया मूर्ति खनेदु । येँया हनुमानध्वाखा लाय्कुली च्वंगु जुजु प्रतापमल्ल व रानीया मूर्ति तायो क्वखानातःगु दु धाःसा ख्वपया चांगुनारायणय् च्वंगु रानी भुवनलक्ष्मीया छ्यनय् सँ ल्यूनेपाखे छ्वया कपालय् थ्यंक न्यापुसिखः तयातःगु खनेदु । थुकथं थी थी कथंया धातुया तिसा जक मखु थः के दुगु सँयात नं समाः ज्वलंकथं छ्यलेगु चलन थुगु इलय् दुगु सीदु । थौंकन्हय्या अत्याधुनिक संसारय् अति विकसित देय् व अविकसित देशय् नं न्याम्हसिनं नं थी थी कथंया तिसां तीगु याः । सामाजिक परिवेश व आर्थिक सम्पन्नताया चिंकथं छ्यलीगु तिसा मध्यय् गुलिं गुलिं तिसा गुगुं जातियात निषेध यानातःगु इतिहास नं दु । थ्व खँ पुलांगु थी थी अभिलेखं स्पष्ट याः । यङ्गाल हिती च्वंगु संवत् ६४या भिमार्जुन देव व विष्णु गुप्तया छगू अभिलेखय् भगवान विष्णुया शाही मूर्ति दय्केत लायातःगु तग्वःगु ल्वंह साला हय्गु ज्यां लय्ताःम्ह तत्कालीन शासकं दक्षिणकोली ग्रामया सिमा दुने च्वनिपिन्त कल्ली, बाजू, पाउजेबयात त्वःता तिसा तीत छुट यात । थुगु थासय् च्वनीपिन्त न्हापाहे नं तिसा तीगु छुट दूगु, इमित थ्व अप्वः छुट खः धकाः उल्लेख यानातःगु दु ( वज्राचार्य २०३० : ४४५- ४४७) थ्व खं छु सी दु धाःसा उगु इलय् हे कल्लि, पाउजेब व बाजु दयधुंकूगु नापनापं सर्वसाधारण जनतां ती मदुगु, मेमेगु छुंछुं तिसा तीगु अधिकार दुगु खँ स्पष्ट जू । थ्यंमथ्यं न्हय्गूगु (७) शदीपाखे वःपिं चिनियातय्गु यात्रा विवरणया अभिलेखकथं नरेन्द्रदेवं तपालं फिनातःगु व जँय् बुद्धमूर्ति दुगु जनि वा
ने.सं. ११४३ दिल्ला
झीगु बाैद्ध सम्पदा
झीगु बौद्ध सम्पदा बौद्ध विहार संघ, ललितपुरया रजत जयन्ती समारोहया उपलक्षय् जुइत्यंगु प्रस्तुत पुस्तकया विषययात कयाः छु खँ थन प्रस्तुत यानाच्वना । झीगु नेपाःया नेवाः बौद्ध संस्कार संस्कृति कथं जीवनयापन यानावइच्वपिं गुलि नं शाक्य भिक्षु, ब्रम्हचर्य भिक्षु, श्रामणेरक चैलक व बुद्धाचार्य , वज्राचार्यपिं दैच्वंगु खः, इमिसं हनावयाच्वंगु परम्परागत जीवन पद्धतिया विषययात कया: अध्ययन अनुसन्धान याना: स्वतधा:सा उकी मुख्य रुपं स्वंगू प्रकारं विषय विभाजन जुयाच्वंगु खंकेफू, सिइके फू । व छु छु घाःसा – (क) न्हापां विहारय् जुइगु कार्यक्रमया धलः थथे खः – १.सुप्रभात्याय् नित्यपूजा । २५.दिशीपूजा यायेगु । २.नामसंगीति गुथि । २६.तिसा सिलेज्यायाइगु। ३.तुतःगुथि । २७.बुँ लँस्वः वनेगु । ४.भजन गुथि । २८.जीगः बियेगु । ५.बुसाधं गुथि । २९.यःसिं थनेगु । ६.बहीद्यः ब्वयेगु। ३०.हाथु हायेकेगु । ७.यमाःद्य ब्वयेगु । ३१.मुखष्टी घलं दनेगु । ८.आलमता च्याकेगु । ३२.चौ छायेगु। ९.गातिला घलं दनेगु । ३३.ससुपूजा न्यायेकेगु । १०.हलिमलि ब्वयेगु ३४.संभ्वय् न्यायेकेगु । ११.पाठ ग्वय्गु । ३५.दानदत्त गुथि हनेगु । १२.गुँला सेवा हनेगु । ३६.पाँथि गुथि हनेगु । १३.गुंला पारू धुंकेगु। ३७.सनागु हनेगु । १४.सं देपूजा हनेगु । ३८.बिचाःगु हनेगु । १५.वन्दे छुइगु । ३९.घाँय् पुइकेगु । १६.पञ्चथः लुइगु । ४०.सख्वापा पायेगु । १७.नायः लुइगु । ४१.तुं इयेगु। १८.थपाः त्वयेगु । ४२.लः पुँइ छायेगु । १९.आचाः लुयेगु । ४३.दौपूजा हनैगु । २०.स्येँल्हवं: ज्या यायेगु । ४४.जाकिदाज्या हनेगु । २१.लँ ज्या यायेगु । ४५.भण्डार क्यनेगु । २२.दशमीपूजा यायेगु । ४६.ल्याचा स्वयेगु । २३.चह्रेपूजा यायेगु । २४.अमाइपूजा यायेगु । (ख) निगुगु तँजिया ज्याझ्वः – १.गर्भ उत्पत्ति । २.रजःस्वला क्रिया । ३.षष्ठमास क्रिया । ४.सिमन्तोपनयन । ५.सिथार पूजा । ६.षष्ठि जागरण । ७.नामकरण । ८.अन्नप्राशन। ९.कण्डशोधन । १०.उपासना। ११.विद्यारम्भ। १२.चूडाकर्म। १३.व्रतमोचन । १४.कर्ण छेद। १५.आचार । १६.स्नान। १७.भोजन। १८.नित्यकर्म । १९.प्रायश्चित् । २०.सुचिनियम । २१.बिवाह कर्म । २२.दिक्षा प्रदान । २३.गुरुशिष्य परीक्षा । २४.गुरुमण्डल । २५.पुरश्चरण । २६.भिमरथारोहण । २७.महारथारोहण । २८.देवरथारोहण । २९.मुत्यु लक्षण । ३०.कायबन्धन । ३१.अन्त्यष्टिकठन । ३२.अस्ति संचय । ३३.तृतीयाह क्रिया । ३४.पञ्चाह क्रिया । ३५.सप्ताह क्रिया । ३६.दशपिण्ड विधान । ३७.गुह शुद्धिकरण । ३८.त्रिपक्ष विधान । ३९.मासिक पिण्ड । ४०.नैमित्तिक पिण्ड । ४१.समान पिण्ड । ४२.लक्ष्य चैत्य विधान । (ग) स्वंगूगु तँजिया ज्याझ्व: – १.देखा न्यायेके । २.लुँचिद्यः थाये । ३.ती सेवा न्यायेके । ४.बाहाःपूजा वने । ५.मत्याःवने। ६.वंलावने। ७.दीपंखा वने । ८.नराँ न्यायेके । ९.पञ्जराँ याये। १०.सम्यक् याये। ११.बाखँ कंके। १२.क्वाबाहा:जु जात्रा याये। १३.म्हयेपि चाःकाःवने । १४.रंगारोहण याये । १५.संसार यज्ञ याये । १६.अयूताहूति यज्ञ याये । १७.लक्षाहूति यज्ञ याये । १८.कोत्याहूति यज्ञ याये । १९.महाबलि बिये । २०.वर्षापन विधि याये । २१.छत्तिसंवर पूजा नृत्य । २२.मैन छत्रारोहण । २३.पञ्चामृत धारा हायेके । २४.बज्रधातु देगुरि क्रमविधि । २५.धर्मधातु महामण्डल पूजा विधि । नेपाःया बौद्ध परमपरा कथं न्ह्यानाच्वंगु धर्म संस्कृति व कला एवं सम्पदायात कयाः अध्ययन अनुसन्धान याना स्वतधा:सा ध्व स्पष्ट धायेफू कि थनया प्रमुख बहीविहारय् वना: जिज्ञासा तया: स्वःवन धा:सा अन उगु थासय् बौद्ध कला सम्पदा प्रदर्शनीया रुपय् बहीद्य: व्वयेगु याना वैच्वंगु खने दु । थ्व प्रथा नेवाः बुद्धधर्मया थ:गु हे विशेषतागु महत्व ख: । थुजागु महत्वपूर्णगु बौद्ध कला प्रदर्शनी ब्वया क्यनात:गु थौं वया उगु प्रदर्शनीय मूल्यवान सांस्कृतिक सम्पदाया मूल्य मान्यताया महत्व मथुल, मसिल । थथे अज्ञात जूगुया कारण याना प्रायः उगु प्रदर्शित वस्तु द्यः, सफू, पौभा विविध किसिमया हलंज्वलं परिलोप जुजुं वन । परन्तु उकीयागु संरक्षण व्यवस्था तक यायै मफया: थौं झीपिं दीनहिन अवस्थाय् परिणत जूवंगु थें जुल । थनिं प्यंगू न्यागू दशक न्ह्यः लुमंकेबह:पिं निम्ह बौद्धकला, संस्कृतिया विषयया ज्ञाता जुयाच्वंपिं हनेबह:पिं बुढापाकापिं नाप खँल्हा बल्हा जूगु अनुसार जिं लुमंकथं पूचोवहीया बहीद्य:यागु धल: प्रशंगवशं थन प्रस्तुत यानाच्वना । बौद्ध मूर्ति व मेमेणु १) श्री दीपंकर बुद्ध ।२) श्री शाक्यमुनि बुद्ध ।३) श्री आर्यमैत्रय अनागत बुद्ध ।४) श्री मञ्जुश्री ।५) श्री वसुन्धरादवी ।६) श्री प्रज्ञापारमितादेवी ।७) श्री वज्रयोगिनी ।८) श्री गुरुबज्रधर ।९) श्री अमोधपाश लोकेश्वर ।१०) श्री आर्यतारा ।११) श्री भृकुटीतारा ।१२) श्री आर्य नामसंगीति ।१३) श्री भिक्षु अक्षयश्री जुया प्रतिमा मूर्ति । तुलां पौ व पौभा १) बुद्ध जीवनी ।२) उपोषध व्रत कथा ।३) गातिला धलंया पौभा ।४) सुन्दरसार्थबाहया जीवनी ।५) स्वनिगःया छगू झलक ।६) स्वयम्भू चैत्यया उत्पत्ति कथा ।७) चित्रमय वास्तु लक्षण ।८) धर्मविपाक फल निर्देशन । धर्म ग्रन्थ : १) लक्षाहुति प्रज्ञापारमिता ।२) नवबैपुल्य सूत्र ।३) पञ्चरक्षा सूत्र ।४) नेवाः बौद्ध परम्पराया छगू कोष ।५) विनय पाराजिका ।६) नेवाः बौद्ध संस्कृतिया छगू पंजिका ।७) प्रतीमा लक्षण पुस्तक ।८) अवदान सतक ।९) वृहत् स्वयम्भू पुराण ।१०) इलय् ब्यलय् जूगु छगू घटनावाली । धार्मिक बसुजाया ज्वलं – १) सांधिक सामाग्री ।२) पञ्चप्रवर वस्तु ।३) बौद्ध परम्पराया बसुजा ज्वलं । ”यलया बौद्ध विहार” नामक पुस्तकया च्वामि कल्याण मित्र श्री हेराकाजी बज्राचार्यजुयागु कुतलं च्वयाबिज्या:गु अनुसन्धानात्मक सफू आद्योपान्त अध्ययन अनुसन्धान याइगु सौभाग्य प्राप्त जुल । थ्व जिगु लागी जक मखु समस्त नेपाःया बौद्ध अनुयायीपिन्त नं सदुपयोग जुइ धैगु जि मनंतुना । आशा दु, थुगु पुस्तक स्वया: अध्ययन अनुसन्धान याइपिन्त नं अत्युपकार सिद्ध जुइ धैगु जिं भापिया च्वना ।अस्तु । ने. सं. ११२१ कछलाथ्व द्वादशी । हेमराज शाक्यहेराकाजि वज्राचार्य – यलया बौद्ध विहार
च्वकि
च्वकि – तीर्थलाल राजभण्डारी (न:घ:भनी)स्राेत – छत्रबहादुर कायस्थ च्वकि । च्वकि धयागु जाकिया बाकि ख: । थ्व धया: च्वने माःगु मदु । अयेसाँ च्वकि धायेबले बाग: कियां बाग:यात धाइ । छग: जाकिया प्यबाग: जुल धायेवं च्वकि जुइ । गथे छेँ बुँ प्यब्वय् छब्वयात चुलछि धाइ । छमनाया प्यब्वय् छब्बयात चकंछि धाइ । अथे हे छग: कियां प्यब्वय् छब्व कियात च्वकि धाइ । प्यवाग: प्यवाग: द्वँयात नं च्वकि हे धाइ । च्वकि निता जिया दु । छता तग्वःगु यचुगु जुल । मेता ममःमँ ल्वाक ज्याःगु मम: च्वकि जुल । थ्वयात भ्वसा च्वकि नं धाइ । अयसां थ्व नं निता जिया दु । मम: च्वकि धयागु चिचीग्व:गु छग: जाकिया खुब्व च्याव्व द:गु यचुगु जुल । भ्वसा च्वकि धयागु ममःसँ ल्वाक ज्या:गु चिचीग्व:गु धूगु जुल । थथे स्वयेबले स्वता च्वकि खने द:वइ । अय्सां मम: च्वकि व भ्वसा च्वकियात छता हे भाःपिना मम: च्वकि धया: च्वंगु दु । भ्यात: क्यँयात च्वकि मा: । तुकं भ्यात:, पाछाइ भ्यात:, ख्वाख: भ्यात, स्वकं भ्यात: क्येँ खुनेत च्वकि मदयेक मगा: । च्वकि गात धायैवं भ्यातः क्येँ तस्सकं सा: । लिसेँ जा नं म्हीचाः । थुलि जक मखु । च्वकि क्यला: चतांमरि नं नयै ज्यू। उकें च्वकि तस्सकं ज्याय् ख्यले दुगु जुल । थौंकन्हे पस:या जाकि । उकेसनं (सुपरमार्केत) अःपुगु पस:या जाकि । च्वकि धयागु गन काःवनेगु? थ्व जुल च्वकि काल बिल व नँ ज्वलनय ख्यला: वया: च्वंगु खँ। थ्वयांलि नेवाःतय् च्वकि नाप गुकथं स्वापू दु । छु छु ज्याखँय् ख्यलाः वया: च्वंगु दु धयागुली नं भतिचा बिचा: याना स्वये । न्हापां मचाबुया झिन्हु दु खुनु मचा बू ब्यंकी । छँँया जःपिं नापं मचाया माम्ह नं म्व: ल्हुइ । अले नौ नौनी नं संखाका ली ध्यना अल: तया: मचाबू ब्यंकी । ह्याउँ मचायात दिरि अजिं म्व: ल्हुकी । मचायात म्वः ल्हुके धुन धायेवं दिरि अ्जिं पूजा छुइ । पूजा यायेत सुकुन्दा, कुले व चिस्वां लप्ते स्वनिइ । अले छँयागु बूगु घासा तया स्वब्व, कचिगु तया स्वंब्व तइ । घासाता च्याता खाकेमा: । थथे हे थःछेँ नं छ्वया: हःगु ब्यंके कुइ च्वंगु कचिगु नं स्वब्व तया: पूजा याइ । इना:द्य: सुकुन्दा हे जुल । छ्वास अजिमा कुले जुल । फतिंफतले सिँया कुले तयेगु बांला: । व कुलेय् सिलागु च्वकि स्वय: तइ । अले अजिमा द्य:या नामं चिस्वाँ लप्ते जुल । पूजा सिधल धायेवं दिरि अजिं छ्वास अजिमांया भाग स्वब्वं तया छ्वासय् कुले वाये यंकी । गुम्हं गुम्हेस्यां ब्व मयंकुसे भति भति लिकया यंकी । अजिमाब्व व इनाब्व दिरि अजिं हे काइ । उकें छुवासय् कुले वायेत च्वकि मा:गु जुल । थ्व धुंका नाम कर्ण जुल । नाम कर्ण धयागु जातकय् च्वंगु नां मचायात न्हायपनय् कनेगु खः । थ्व नाम कर्ण विधि यायेत पुरोहित बाज्यां कलश धौपती, गौरास, सिन्ह:मू, ज्वलान्हायेक, जात: व कुले स्वनाः विधिवत पूजा याइ । अले मचायात नां कनिइ । नां कने धुन धायेवं पूजा क्वचायेका कूले छवासय् वाये यंकी । छवासय् वायेगु धयागु कुले च्वंगु प्वंका थकेगु ख: । थथे कूले स्वनेत उके सिलागु च्वकि स्वयः तयेमा: । उकें थबलेयात नं च्वकि माःगु जुल । थनंलि मचा जंक्व जुल । मचा जंम्व बले नं कलश धौपती, गौरास, सिन्हमू ज्वलान्हायेकं व कुले नं स्वनेमा: । कुले स्वने बले सिलागु च्वकि स्वय: व मचायागु प्वाकलंचा छपा: नं कुलेय् तयेमा । पुरोहित बाज्यां विधि वंक पूजा याये सिधल धायेवं कृलेय् मांम्हेसिगु दुरु भचा तया छुवासय् वाये यंकी । अले थायभु न्ह्यच्याकाः थकालिं मचायात जा चिपं थीकी । उकें थबलेयात नं च्वकि मदयक मगाःगु जुल । मचा जंक्व सिमध:तले मचा म्हं मफय य: । मचा म्ह मफया: ध्वारर ध्वारर ल्होत, दुरु मत्वन, त्वंकूसा मत्वंसे लागि लागि चाया ख्वल, दुरु त्वनेत स्वइ दुरु खनकि हीमी चाया ख्वल, झाःझा: ज्वर वयेकल धायेवं मचा मफुत धयागु सीदत । थ्वयात छवास अजिमाया द्वष धाइ । छवास अजिमां मत्वःतूनि धका काचाक वास: याइमखु । थुकेया वास: हे कुले वायेगु ख: । छ्वासय् कुले वायेगु धयागु हे च्वकि सिलाः मचायात स्वक: भागि याका: पीका: कुलेय् तया, उके मांया दुरु भचा न्ह्याना तयाः नापं इताः छप्वाः मत च्याकाः तयाः छ्वासय् वायेगु खः । थुलि यायेवं मचा म्हं मफुगु याउक लँना वं । थथे त:क: मछि याये मालेय: । थुकथं कुले वाना नं मजिल घाःसा तिनि वैद्य, डाक्टर क्यना: वास: याइ । उकेँ थजा:कले कुले वायेत नं च्वकि माःगु जुल । थन तक बुसां निसेँ च्वकि नाप स्वापू दुगु जुल । थनं लिपा खने मन्त । हाकनं सिसां निसेँया स्वापू दुगु छुं नं ज्या आ:तक खने मदुनि । उकें थन तक न्ह्यथनागु जुल । थनंलि धर्मया कथं स्वापू तया: वया: च्वंगु छुं खं न्ह्यब्वये । झी सुयां ख्वालय म्हय् ह्याउँक चात: चातःचात: फ्वात: फ्वातः वया चासुल, हिइल धाःसा वयात भुजिंखां न्यात धाइ । थ्वयात ध्वम्प्वाःखा नं धा: । ध्वं प्यालय सुचुपिचु याइ बले अप्व: याना: थथे जुइय: । थथे जुल धायेवं ध्वंप्वाःखां न्यागु धाइ । थबले मम: च्वकि (भ्वसा च्वकि) भागियाना पिया: ध्वंप्वालय् ह्वलाः बिल धायेवं याउँक लना वं । थाैंकने खने मन्त । थबलेयात नं च्वकि माःगु जुल । थुकथं नेवा:तय् च्वकि, भ्वसा च्वकि नापं गाकं क्वातुक स्वापू दु । थ्वयां अप्व: मेगु नं दये फुनि । आःयात लुक्क थुक्कनिं न्ह्यथनागु जुल । मेगु लुयाःवल, सिल धाःसा लिपा न्ह्यब्वयेगु कुत: याये । २०५५/११/१२/४
