ने.सं.११४३ ञला
भाद्र शुक्लपक्ष यंला थ्व भाद्र ३० गते पारू गुँला (पारूभ्वय्) आश्विन २ गते तृतीया चथा: (गणेश चतुर्थी) आश्विन २ गते चतुर्थी खोप डोलेश्वर मेला आश्विन ६ गते अष्टमी कायाष्टमीनिसेंल किलाघ: त्वा:या दीप्याखं अष्टमी कागेश्वर महाद्य:या मेला अष्टमी यल दशमहाविद्या पूजा आश्विन ९ गते द्वादशी द्वादशीनिसें यँया (यन्द्या), हनुमानढोका योसिं थनिगु द्वादशी उपाकू वनेगु आश्विन १० गते त्रयाेदशी न्हूघः याः आश्विन ११ गते चतुर्दशी यँया, इन्द्रजात्रा, वंघः याः, मतया आश्विन १२ गते येँया पुन्हि येँ दहचोक मेला येँया पुन्हि खोप सिद्धपोखरी मेला येँया पुन्हि कालेश्वर महाद्य:या जात्रा आश्विनकृष्णपक्ष ञलागा आश्विन १३ गते परेवा शाेह्रश्राद्ध सुरू आश्विन १५ गते तृतीया गातिला धर्म,वसुन्धरा देवीया धलं तृतीया येँ,नानिचा या: जात्रा आश्विन २३ गते एकादशी फम्पिया, हरिशंकर जात्रा आश्विन २७ गते औंशी शाेह्र श्राद्ध अन्त आश्विन १०,१२ व १५ गते येँ, कुमारी,गणेश,भैरब जात्रा
गुँलां द्यः थाय्गु
गुँलां द्यः थाय्गु लजना मानन्धरस्राेत ः बिजयलाल डंगाेल गुंला लच्छि यंकं हे जात्रा नखः चखः जात्रा पर्व झी नेवा तय्सं हनावयाच्वंगु दु । गुंला लच्छि स्वयम्भु तः धंगु मेला जुइ । गुंला वलय् स्वयम्भु बाहेक थाय् थासय् चैत्य, विहार, वहा, बही थेंजागु धार्मिक स्थलय् विवेश पुजा व थी थी धार्मिक ग्रन्थ पाठ याय्गु ज्याझ्व जुयाच्वनी । गुंला लच्छि नेवा समुदायलय् द्यः थाय्गु चलन नं दु गुम्हसिन स्वयम्भु, गुम्हसिन थ:थगु थासय् शुभेस्यां गुठी पाखें न द्यः थाय्गु धार्मिक ज्या न्ह्याका वया च्वंगु दु । गुंला थ्व पारु खुन्हु सुरु याना यँला थ्व पारु खुन्हु तक्क हे थ्व द्यः थाय्गु ज्याझ्व जुइ गुँलाथ्व पारु खुन्हु सुथ न्हापा म्व ल्हुया, नीगु वसतं पुनाः सुद्ध जुया च्वनेमा । दकलय् न्हापा बुद्ध मूर्ति, वाय् चैत्य चिवा न्ह्यने कलसय् दाफा स्वाँ कच्चा तया स्वना पुजा याय्मा । अले द्यः थाय्गु हाकुगु चाः थासा तया द्यः दय्की थासा आप्पो याना, चैत्य, चिवा, करुणामय, बुद्धमूर्ति व गणेद्यया दइ । थथे थासा चा: तया द्यः थाय्वलय् आखेय् छग वा न्याग तय्मा । छन्हुया कमसेकम न न्याग चैत्य चीवा दय्के हे मा: । वया अप्पो न्ह्याक्व दयकुसा न जिउ । थथे द्यः थाइपिं मनूपिन्स खायाला, ख्यें, भान्टा, भुति, तुसी, गोलभेडा, दाख थज्यागु यक्व नसा त नइ मखु। द्यः थाइ थाय् न्हि न्हि प्रज्ञापरमिता, नामसंगिती तुत नाप थी थी धार्मिक ग्रन्थ व्वनेगु वाय् ब्वकेगु चलन दु । थथे लच्छि तक्क थागु चाःया द्यः गुंला धुंके पारु छन्हु न्ह्य औशी खुन्हु द्यः मनेगु धका बःथिला तगु थासय् बिचय् लाका द्वमुनि, द्वमुना तगु द्यः बिचय् लाक्क त:ग्वक्क चिवा द्यः दय्का तइ । द्वचिना तगु द्ययात गुता विइव, व स्वाँ नं घेरा तइ। अनलि द्यःथापिन्स निसला केपु, फलफुल मरीया ब्वःता त चाकलि हुइका तइ । सकसिन मत ज्वना धुपाय् ज्वना तुत ब्वना द्यः थाना द्वचिना तगुयात चाःहिलेगु याइ । कन्हय् खुन्हु यँला पारु सुथ म्वः न्हुया, सुद्ध बाँलागु वस पुना पलेस्वाँया पत्ताय् तया न्याग: द्यः थाइ, उकीयात हाकन वंगलसिमाया हःलय् तया तुसी चक्का व अर्घसिं तया अर्घ विया पुजा यायमा , अले द्वचिना तगु द्यः थमेसिन ज्वने फक्व सिज वाय् लिबाताय् ताय् थसेसिन न्याग द्यः थागु वंगलसिमाया हः न्हापा तया खुसि चुइके यंकेया । थथे द्यः चुइक वनेवले न्ह्य गुरुबाज्यां तुत ब्वना मिजपिन्स धुपाय च्याका,मिसापिन्स द्यः ज्वना ल्यू ल्यू वनी । खुसी थ्यंका द्यः मुनेवलय् थे द्वचिना उकियात फि यागु नाग दय्का चाः हिका पुजा याइ सकसिन अर्घविइ । थुकथं लच्छियंक गुँलाया द्यः थायगु पुजा ब्रत क्वचाइ । थौकन्हय् खुसि फोहर जुगुलिं चैत्य दय्कुगु थाय् प्वंकेगु वाय् तय्गु चलन दु । अन्तय् द्यः थापिं सकसिन थःपिन्स तयातगु अर्घसिं निं नय् धुंका जक भ्वय तय्गु चलन दु । थ्व भ्वय द्यःथाय् वलय् बारय् याना त्वता तगु नसा त्वसा फुक्क तया बाँलाक्क न्ह्याइपुक्क नय्गु याइ । गुँलावलय् द्यः थाय्गु धैगु बाैद्धमार्गी पिनिगु लागि अत्तिकं महत्वदुगु धार्मिक ज्या खः धाय्मा । थौकन्हय् द्यः थायगु चलन विस्तारं म्हो जुयावयाच्वगु दु । थुकीया मुख्य कारण धैगु छगुला सकसियापरिवार म्हो जुयाच्वंगु दु, दुपि नं विदेशय् लानाच्वंगु दु , नाप थाैंकन्हय् झीसं अत्तिकं व्यस्त जीवन व्यतित याना च्वनागु दु । अयसां झीसं थगु पुर्खानिसें न्ह्याकातगु थजागु धार्मिकि परम्परायात त्वता वने मज्यु, थुकियात गुकथं निरन्तररुपं न्ह्याका यंके फय्केमा धैगु विषयलय् विचार यायमा:गु खनेदु ।
यलया उपाकलं साया: नरसिंह जात्रा
यलया उपाकलं साया: नरसिंह जात्रा बिराजकाजी राजोपाध्याय दच्छियंकं हे जात्रा व नखः न्यानाच्वनीगु स्वनिगलय् छगू फरक कथंया जात्रा यलया उपाकलं साया: नं खः । यलया द्यः ब्रम्हू अर्थात राजोपाध्यायपिनिगु उपाकर्म गुथिपाखें दँयदसं भाद्र कृष्ण पंचमिया दिनस थुगु उपाकलं साया: न्यायेकेगु याइ । नेवा: समाज दुने स्वय्गु ख:सा शाक्त वा शैव मतया जात्रात आपाः हे न्यायेकेगु यानाच्वंगु खनेदुसा वैष्णब मतया तजिलजि व ल्याखय् म्ह्व: खनेदु । व हे म्ह्व: तजिलजिया दथुइ नं नारायण द्यःया झिगू अवतार मध्ये प्यंगूगु अवतार कथं विश्वास यानातःम्ह नरसिंहया जात्रा यलया उपाकलं साया: छगू नं खः । अले थुकी मेगु छगू फरक विशेषता धयागु वैष्णवया नापनापं थुकी शक्तिया आराधना जुयाच्वनी । व ल्याखं थुकी शाक्त मत नं दुथ्यानाच्वंगु दु धाय्फइ । थुगु जात्राया इतिहासयात कुलेगु ख:सा स्पष्ट धाःसा खनेमदु । आःतक्क खनेदुगु प्रमाण कथं यलया उपाकर्म गुथियाके ने.सं. ८६९ निसें जात्राया पाः न्ह्याकूपिनिगु धल: दु । व ल्याखं आ:तक्क २६९ दँ न्ह्यःतक्कया इतिहास खनेदत । तर थ्वयां न्ह्यः जात्रा हे मदुगु धाःसा मखु । समयया गुगुं कालखण्डय् थीथी घटनाक्रम दुने थुकिया प्रमाणत न्हनावंगु वा न्हंकाछ् वःगु जुइफुगु अनुमान विज्ञतय्सं याःगु दु। जात्राया स्वरुप : थुगु जात्रा यलया षट्कुल (खुगू कुल) या राजोपाध्यायपिनिगु उपाकर्म गुथिं न्ह्याका वयाच्वंगु दु । यलया राजोपाध्यायपिनिगु दथुइ ज्येष्ठताया लिधंसाय् थुगु जात्रा न्ह्याकेगु पाः वनी । पाः बाध्यकारी मखुसां छक: पा: वय्त हे यक्व ई पीमाःगु, छगू पुस्ताय् छक: पा: वय्त नं थाकूगु जूगुलिं थःगु पा: वइलबय् आपाःसिनं अहोभाग्य हे ताय्का: पा: न्ह्याकेगु याना वयाच्वंगु दु । पाः काःम्हेसिया पुरोहित, जिलाजं वा भिनामचायात नरसिंहया ख्वाःपाः पुकाः नरसिंह दय्का: यलया साया: रुटय् चाःहिकेगु याइ । थुगु जात्रा चाःहिकीगु रुट न्ह्याब्लें छगू हे जुइगु खःसां न्ह्याइगु व क्वचाइगु थाय् धाःसा पानाच्चनी । जात्रा न्ह्याकेगु पाः लाःम्हेसिगु छेँय् नं हे जात्रा न्ह्याकेगु व क्वचाय्केगु याइ । नरसिंहयात उकथं चाःहिकीलबय् नरसिंह नापं मेपिं द्यःपिं नं दयाच्वनी । उपिं लक्ष्मी व सरस्वती कथं काइ । नरसिंहया न्ह्यःने मचा छम्ह विन्ति यानाः नरसिंहयात हे स्वयाः अ:खतं न्यासि वनाच्चनी । व मचा प्रल्हाद ख:। प्रल्हाद स्वयां न्ह्यःने दण्ड ज्वनातःपिं निम्ह दइ । उपिं वैकुण्ठया द्वारपालपिं जय व विजय कथं कयातःगु दु। व धुंकाः च्वाम: पंखां गाय्कीपिं निम्ह, ताय् अबीर व्हला वनीपिं निम्ह, साया दुरु हाःहा: यानावनीपिं निम्ह, बँ पुना वनीपिं निम्ह याना: अप्सरापिं दइ । थुकिया नापं भजन हालावनीगु पुचः, धिमेय् बाजंया पुचःलिसें लाखेय् नं नापनापं दयाच्वनी । थुकथंया लू लिसें नरसिंह जात्रा पिहां वइबलय् उगु लू तसकं झःझ: धाय्क हे खनेदइ । नरसिंह काली नं खः नरसिंहया ल्यूने कापःया निम्ह कतांमरि घाकातःगु दइ। नरसिंह न्यासि वनीबलय् थुपिं निम्ह कतांमरियात बँय् लुयाः न्यासि वनाच्वंगु दइ । थुपिं निम्ह कतांमरियात मस्तय्त भागियाकल धाःसा मस्तय् अरिं चाइमखु धइगु जनविश्वास दु । जात्राया मू द्यः धयाम्ह नरसिंह जूगु ल्याखं थुपिं निम्ह कतांमरियात न्ह्याम्हेसिनं नं याउँक हे हिरण्याक्ष व हिरण्यकशिपु धाय्गु याय्यः । तर व कतांमरि धाःसा हिरण्याक्ष व हिरण्यकशिपु मखु । पुराणया ल्याखं स्वय्गु खःसा ला नरसिंह हिरण्यकशिपु छम्ह जक स्याःगु खः, हिरण्याक्ष स्याःम्ह ला वारायणया स्वंगूगु अवतार बराह ख: । आ: व कतांमरि सु खः ले धाय्बलय् इपिं मधु व कैटभ कथं काय्गु याः, गुपिं निम्हेसितं नारायण द्यवं स्याःगु ख: । मधु व कैटभयात नं नारायण द्य: याकःचां स्याःगु मखसें कालीया ग्वाहालि कया: स्या:गु ख: । व ल्याखं उपाकलं साया:या नरसिंह धयाम्ह नं न्ह्यःनेया रुप नरसिंह खतसा ल्यूनं कालीया रुप कथं नं काय्गु या: । नरसिहंया परोक्ष रुप काली हे खः धयागु धापू यलया स्थानीय संस्कृतिविद् हेरम्वानन्द राजोपाध्याययागु नं दु । संस्कृतिविद् हेरम्वानन्द राजोपाध्यायया हे धापूयात लीगु खःसा कात्ति प्याखनय् नं नरसिंह पिहावइगु दिं कार्तिक शुक्ल त्रयोदशिया दिनय् प्याखं पिकाय् न्ह्यः यलया तलेजुइ कालीया पुजा जुइ । प्याखं न्ह्यः बलि बीगु तक्कया पूजा याना: तयातइ । प्याखं सिधयाकथं हाकनं तलेजुइ बलि पूजा याना: विसर्जन प्रसाद ग्रहण याइ । थुकथं नरसिंह प्याखं पिकाय् न्ह्यः नं कालीया पूजा याय्मा:गु व प्याखं क्वचाय्का: नं कालीया पूजा याय्धुंकाः तिनि प्याखं विधिवत् रुपं क्वचाइगु परम्परा नं नरसिंह व कालीया स्वापू दुगु अथवा नरसिंहया परोक्ष रुप काली हे ख: धयागु दावी वय्क: राजोपाध्यायया दु । जात्राया मान्यता : थुगु जात्रा विश्व शान्तिया कामना यासें न्याय्कीगु ख:। छगू धर्म विशेषया द्यः प्रत्यक्ष रुप॑ खनेदुसां छुं धर्म वा समुदाय विशेषया नितिं जक थुगु जात्रा न्याय्कीगु मखु । चाहे व न्ह्याग्गु हे धर्म वा समुदाययाम्ह जुइमा, हलिंन्यंकया सकल मनूतय्गु सुस्वास्थ्य व दीर्घायूया कामना यासें थुगु जात्रा न्यायकी । नरसिंहयात प्राकृतिक प्रकोप वा संकट चीकाबीम्ह द्य: कथं काय्गु या: । उकिया दसु भुखाय् ब्वइगु इलय् झीसं आ:तक्क नं खनाच्वनागु दनि । भुखाय् ब्वइगु इलय् पुलिं चुयाः ल्हाः म्हूचिना: बँय् क्वत्यला: नरसिंह नरसिंह धकाः हालेगु चलन आःतक्क नं झीगु समाजय् खनेदनि । थुगु जात्रा न्याय्कीगु ई धयागु छगू कथं धाय्गु खःसा प्राकृतिक प्रकोपं मनूतय्त दुःख बीगु ई ख:। वा वइगु इलय् खुसिबा:, चलखं नं उलि हे दुःख बियाच्वनी । छुं कथं पूर्वानुमान याय् मफइगु खःसा वा वइगु इलय् भुखाय् ब्वइगु ई धका: नं मनूतय् त्रास जुयाच्वनेगु या: । व हे कथं ल्वय्या संक्रमण जुइगु ई नं थ्व हे.ख: । थज्या:गु प्राकृतिक प्रकोप वा संक्रमण सकतांपाखें सकल प्राणी मात्र मुक्त जुयाच्चने फय्मा धइगु कामना यासें नं थुगु जात्रा न्यायकी । थुगु जात्रा सुथांलाक्क क्वचाल धाःसा प्राकृतिक प्रकोपं दुःख मबीगु, ल्वयया संक्रमण मजुइगु व हलिमय् शान्ति न्यनीगु धार्मिक विश्वास दु ।
गुँला ने.सं.११४३
श्रावण शुक्लपक्ष गुँलाथ्व: अनला ३२ गते पारुनिसें :- लच्छितक गुँला धर्म (स्वयम्भू मेला)गुँला लच्छितक :- द्यः थायेगु१ गते संक्रान्ति :- किपूया बाघभैरब आजुया४ गते पञ्चमी :- नाग पञ्चमी४ गते पञ्चमीनिसें गुँलागाअष्टमीतक :- सबलबहा:भातिगा: आजुया प्याखं४ गते पञ्चमी :- नागपञ्चमी नक्साल नागपोखरी मेला४ गते पञ्चमी :- नागपञ्चमी टौदह(चोभार) मेला६ गते सप्तमी :- ख्वप डाेलेश्वर मेला७ गते अष्टमी :- यल पन्द्रा११ गते द्वादशी :- बहिद्यो: ब्वये१४ गते पुन्ही :- गुंपुन्हि, सायाः , व्यांजा नकेगु , यल कुम्भेश्वर मेला भाद्र कृष्णपक्ष गुंंलागा: १५ गते द्वितीया :- दथुसाया-यल मतया१५ गते द्वितीयानिसें पंचमीतक :- बोडे,श्रीनीलबाराही गण प्याखं जात्रा१५ गते द्वितीया :- थिमि, भैरब नाच जात्रा१८ गते पञ्चमी :- यल नृंसिह जात्रा२० गते सप्तमी :- कृष्णाष्टमी२२ गते नवमी :- यल भिंद्यः जात्रा२६ गते त्रयोदशी :- येँ पन्द्रांं२८ गते औँसी :- बौया ख्वा: स्वये
तिसा व समाः
ईश्वरीमैयाँ श्रेष्ठपाटन क्याम्पसया शिक्षण सहायक नेवाःतय्गु थःगु हे मौलिक तिसा, वसः व समाःया बिस्कं हे महत्व दु । थुपिं ईव्य, मनूतय्गु उमेर लिंग, थाय्बाय् थी थी सामाजिक व संस्कारकथं छ्यलेगु याइ । नापं तिसा, वसः व समाःया नितिं छ्यलीगु क्रिया खँग्व.नं शरीरया थी थी ब्वकथं व तिसा वसःया स्वरुपकथं नं पाः । १ म्हसीका तिसा, वसः धाय्बलय् समाः याय्त मजि मगाःगु ज्वलं खः । समाः धाय्बलय् सामान्यतया बालाकेगु खः । बालाकेत थी थी कथंया तिसात, ईव्यः कथंया वसःत नापनापं मेमेगु हलंज्वलंत नं खः । ‘समाः’ या पूर्व रूप समाल खः । बःचाधंगु खँग्वः धुकू सफुली समाःया अर्थ सँ छ्यनेगु, श्रृंगार याय्गु, बांलाकेगु धकाः न्ह्यथनातःगु दु ( जोशी ; ११०७ : ५९३ ) | थी थी आभूषण, विभूषण व अलंकारं अलंकृत जुइगुयात संस्कृत भाषां श्रृंगार धाइ । थ्व झिंखुता कथंया दु । सोह्र श्रृंगार धाय्बलय् छ्यनंनिसें तुतीथ्यंक थी थी तिसा, वसः व समालं छाय्पीगु (बांलाकेगु) खः । थ्वकथं स्वय्गु खःसा सँ छ्यनेत माःगु ककिचां निसें तुती इलीगु अलः तकं समाःज्वलं दुने लाः वः । थुकथं थी थी ज्वलंया गुहालिं म्ह व म्हया थी थी अङ्गयात बालाकेगु छाय्पीगु हे समाः खः । थ्व अर्थय् वसः पुनेगु, तिसां तीगु, क्वः चिकं बुलेगु निसें कयाः वः कथं याइगु थी थी बांलाकेगु ज्याखं फुक्क समाः खः । ख्वालय् बुइगु पाउडर, छ्यनय् तिगु चिकं, मिखाय् उलीगु अजः कपालय् तीगु सिन्हः नापं म्हुतुसी छ्यली लिपस्टिक थुकिया दसु खः । थुकथं समाः याय्त माःगु ज्वलं तिसा, वसः व मेमेगु ज्वलं आदियात समाःया दृष्टिकोणं जक मखु सामाजिक, आर्थिक, दार्शनिक व सांस्कृतिक रूपं नं तःजीगु थाय् व मान्यता बियातःगु दु । १.१ समाः ज्वलंया ऐतिहासिकता समाः व समाः ज्वलंया ऐतिहासिकताय् दुवालय्बलय् मानव सभ्यताया शुरुवातंनिसें हे थःगु युग व परिवेशकथं थी थी कथंया हलंज्वलं छ्यलाः समाः याय्गु यानावयाच्वंगु खनेदु । दसुकथं स्वय्गु खःसा जंगली अवस्थाय् सिमाहः, स्वां, सिं- सिंख्वला, जनावरया छ्यंगू आदिया वसः पुनेगु यात । ल्वं, जीवजन्तुया क्वय् इत्यादिया तिसा, चा, नौ, हाकः आदिपाखें समाःया ज्या काल । यद्यपि च्वय् न्ह्यथनागु हलंज्वलं थुकिया उद्देश्य मुक्कं समाः जक मजूसे थःपिन्त रक्षा याय्गु नं खः । मनूया जीवन विकासया क्रमय् समाजया विकास जुल, अलय् समाजया विकास नापनापं सभ्यता व संस्कृतिया विकास जुजुं वन । सभ्यता व संस्कृतिया विकासलिसें कापः थाय्गु, चाया थलबल दय्केगु नापं थी थी धातुया तिसा दय्का छ्यलेगु नं प्रचलनय् वल । थी थी धातुया तिसा दय्का तीगु याय् न्ह्यः सम्भवत चा, ल्वहं आदिया तिसात नापं छला थकूगु खँ थी थी ऐतिहासिक उत्खन्नय् लुयावःगु हलंज्वलंखं स्पष्ट याः थुकथं नेपालय् नं लिच्छवीकालय् हे तःजिगु धातुया थी थी तिसात छ्यले धुंकूगु खँ तत्कालीन अभिलेखपाखं पुष्टि याःगु दु । नेवाः समाजया तिसा वसः व समाःया इतिहास गुलितक पुलां धइगु खँय् दुवाला स्वय्बलय् लिच्छवीकालतक दुहाँ वनेफु । लिच्छवीकालीन द्यः, जुजु रानी व दातापिनिगु ल्वंहया मूर्ति व अभिलेखय् स्वय्बलय् उगु ईया तिसा वसः व समाःया अवस्था सीके फु । आःतकया अनुसन्धानकथं नेपालय् लूगु मूर्तित मध्यय् शक् संवत् २०७ या जयवर्माया मूर्ति (प्रतिमा) दकलय् पुलांगु खः । इस्वीसन् १९९२ मे महिनापाखे येँ मालीगामय् छेंया जग स्वनेगु झ्वलय् लूगु १७१ ४४९ से.मि. या उगु मूर्ति थौंकन्हय् राष्ट्रिय संग्रहालयस तयातःगु दु । ( Tamot and Alsop, A.D.1985//www.asionart.com/article.jaya.) थ्व सुं कलाकारं दय्कूगु काल्पनिक मूर्ति मजूसे तात्कालिन शासक जयवर्मायागु खः धकाः सी दु । थ्व मूर्तियात स्वया उगु ईया समाः ज्वलंया अवस्था अध्ययन याय्फु । उगु मूर्ती खनेदुकथं छ्यनय् तपुलि, क्वय् लुगि वा धोति व च्वय् गा पाछाया तःगु दु । न्हाय्पनय् कुण्डल, लप्पाय् केयूर, ल्हाती चुल्या न्ह्याना तःगु व गःपतय् नुपूर (पदक) क्वखाना तःगु तिसाया रुपय् खंकेफु धाःसा सँ ब्वहलय् तक वय्कातःगु दृश्यं उबलेहे सँयात नं समाः ज्वलंया रुपय् छ्यलय् धुंकूगु स्पष्ट जू । यलया च्यासः हिती च्वंगु न्हापांगु शदी पाखेया धकाः नालातःगु गजलक्ष्मीया मूर्ति स्वय्गु खःसा छ्यनय् मतू, न्हाय्पनय् तःधंगु कुण्डल, गः पतय् फ्वः घानातःगु मा:, ल्हाती चुल्याः, तुती तप्पुगु कल्लि न्ह्यानातःगु खनेदु । थुकथं हे लिच्छवीकालीन मेमेगु मूर्ति स्वय्बलय् नं साधारण मिसामिजं निखलः सिन नं च्वय् गा पाछायातःगु, क्वय् पर्सि वा लुंगि सिनातःगु छज्वलंचा तिसां तियातःगु, छ्यनय् चिचिधंगु स्वां बुट्टा दुगु क्लीपत तयातःगु कि दथुइ सिन्चा तया च्वय् सप्वः हिनातःगु खनेदु । लिच्छवीकालय् छ्यलाबुलाय् वयधुंकूगु तिसा, वसः व समाः ज्वलंया विकास मल्लकालय् व्यापक रुपं जूगु खनेदु । महेन्द्र मल्लं देशं पिने बांबांलाःगु काप:, थलबल आदि दय्केगु सम्बन्धी न्हूगु तालिम काय्काः थःगु देशय् नं उकथ हे उद्योग व्यवसाय्या विकास याःगु खनेदु । ल्हासां लुं भारतं थी थी धातु, समाः ज्वलंत, भिंगु काप आदि आयात याइगु ख ( बराल ; वि.सं. २०५० : ३१६) । फलत बांबांलाःगु भिंगु तिसा वसः पुनेगु उबलेया शासकपिनिगु प्रतिष्ठा जूगु खनेदु । समाः याइगुया छगू महत्वपूर्ण ज्वलं थी थी तिसायागु छ्यला खः। मानव सभ्यताया प्रारम्भंनिसें हे छ्यलेगु याना वयाच्वंगु थी थी तिसा ईव्य: या ह्यूपाः नापनापं तिसां तीगु शैली व माध्यमय् नं विविधता वल । थ्व खँ नेपाःया मध्यकालीन अभिलेखपाखें सीकेफु । अथे हे मल्लकालीन अभिलेखत, देवदेवी, जुजुरानी तथा दातापिनिगु मूर्तित स्वय्बलय् नं थी थी कापः, वसःत, कलात्मक तिसात, थी थी संतय्गु पहःया व्यापक विकास जूगु खनेदु । नेवाःतय्गु विशेष तिसात तायो, तिखमाः, न्यापुसिखः, तुकि, शिरबन्दी आदि तः जिगु व कलात्मक तिसात मल्लकालीन ईया मूर्ति खनेदु । येँया हनुमानध्वाखा लाय्कुली च्वंगु जुजु प्रतापमल्ल व रानीया मूर्ति तायो क्वखानातःगु दु धाःसा ख्वपया चांगुनारायणय् च्वंगु रानी भुवनलक्ष्मीया छ्यनय् सँ ल्यूनेपाखे छ्वया कपालय् थ्यंक न्यापुसिखः तयातःगु खनेदु । थुकथं थी थी कथंया धातुया तिसा जक मखु थः के दुगु सँयात नं समाः ज्वलंकथं छ्यलेगु चलन थुगु इलय् दुगु सीदु । थौंकन्हय्या अत्याधुनिक संसारय् अति विकसित देय् व अविकसित देशय् नं न्याम्हसिनं नं थी थी कथंया तिसां तीगु याः । सामाजिक परिवेश व आर्थिक सम्पन्नताया चिंकथं छ्यलीगु तिसा मध्यय् गुलिं गुलिं तिसा गुगुं जातियात निषेध यानातःगु इतिहास नं दु । थ्व खँ पुलांगु थी थी अभिलेखं स्पष्ट याः । यङ्गाल हिती च्वंगु संवत् ६४या भिमार्जुन देव व विष्णु गुप्तया छगू अभिलेखय् भगवान विष्णुया शाही मूर्ति दय्केत लायातःगु तग्वःगु ल्वंह साला हय्गु ज्यां लय्ताःम्ह तत्कालीन शासकं दक्षिणकोली ग्रामया सिमा दुने च्वनिपिन्त कल्ली, बाजू, पाउजेबयात त्वःता तिसा तीत छुट यात । थुगु थासय् च्वनीपिन्त न्हापाहे नं तिसा तीगु छुट दूगु, इमित थ्व अप्वः छुट खः धकाः उल्लेख यानातःगु दु ( वज्राचार्य २०३० : ४४५- ४४७) थ्व खं छु सी दु धाःसा उगु इलय् हे कल्लि, पाउजेब व बाजु दयधुंकूगु नापनापं सर्वसाधारण जनतां ती मदुगु, मेमेगु छुंछुं तिसा तीगु अधिकार दुगु खँ स्पष्ट जू । थ्यंमथ्यं न्हय्गूगु (७) शदीपाखे वःपिं चिनियातय्गु यात्रा विवरणया अभिलेखकथं नरेन्द्रदेवं तपालं फिनातःगु व जँय् बुद्धमूर्ति दुगु जनि वा
ने.सं. ११४३ दिल्ला
