मोहनि नखः खः
मोहनि नखः खः पूर्ण ताम्राकार झीसं दँय्दसं हनाच्वंनागु नखः मध्ये छगू मोहनि नखः खः । गैर नेवाःतय्स॑ मोहनि नखःयात ‘दशैँ वा ‘बडा दशैँ धायेगु यानाच्वंगु दु । मोहनि छाय् व गुबलेनिसें हनेगु यात धयागु खँ संस्कृतिविज्ञ व संस्कृति बारे च्वसु व सफू पिंथना च्वंपिंसं बांलाक्क प्रकाशने हयेमाःगु खः । नेवाःतय्सं दच्छिया छक हनीगु नखःचखः व संस्कारबारे इलय् ब्यलय् थीथी च्वसु पिदनाच्वंगु दु, ग्वःगुमछि सफू नं पिदने धुँकल। अप्वः थें च्वसु व सफुतिइ मोहनि नखः गुकथं हनी, नेवाःतय्सं ग्वन्हु तक्क छु छु यानाः थ्व नखः हनी धयागु खँय् जक्क लिकुनाच्वंगु खनेदु । मोहनि नखबारे प्रायः च्वसुइ छगू हे खँया पुनरावृत्ति जुयाच्वंगु खँके थाकु मजू, नखःया बारे सोध खोजयाना न्हुगु खँ सम्प्रेषण यायेगु कुतः तक्क नं जूगु खंके थाकु । वहे छगू खँ जक्क लिसा लिसा कयाः धयाच्वनेगु व च्वसु च्वया पिथना च्वनेबलय् चिपगु क्वँय् जक चुचु प्याका तये थें जुइ । थौं तक्क मोहनि नखःबारे पिदंगु अप्वः थें च्वसुइ झीसं मोहनि नखः हनेगु क्रमय याना च्वनागु, खनाच्वनागु व न्यना तयागु खँय व धार्मिक व परम्परागत अन्धविश्वासय् जक्क केन्द्रित जुयाच्चंगु दु । धार्मिक अन्धविश्वास मुक्त जुइगु कुतः मयातलय् व थुकि मुक्त मजूतलय् धाल्थें खःगु सत्य व तथ्यगत खँत पितहये फइमखु, अन्ततः थौँया इन्टरनेट व रोबोटया युगय् न सलंसः दँ पुलांगु लैपुया तुँछि झी गुबलें पिहां वये फइमखु । थ्व खँ वाचायेका नेवाः नखःचख,. व संस्कृतिया बारे च्वसा न्ह्याका च्वंपिंसं च्वमिपिंसं वैज्ञानिक दृष्टिकोणयात कसि दयेका झीगु नखःचखः व संस्कृतिया बारे उलाबीगु कुतः जुइमा: | मोहनि नखः छाय् हनेगुयात धयागु बारे थौं नं धार्मिक अन्धविश्वास मुक्त जूगु खँ सम्प्रेषण जुयाच्वंगु मदुनि । थीथी धार्मिक पुराण व ग्रन्थय् च्वयातःगु धकाः पार्वती दुर्गा जुयाः महिषासुर दैत्ययात स्याःगु, चामुण्डा देवी चुण्ड दैत्ययात स्याःगु, रामं रावणयात स्या:गुया लसताय् मोहनि नखः हनेगु यानाच्वंगु खँँ म्हिग: धयाच्वन, थौं नं व हे खँ लिसा कयाच्वन । इतिहासया पाना पुइका वन धाःसा धार्मिक पुराण व ग्रन्थय् धयातःथे याःगु द्यः व दैत्यया खँ गनं नं ब्वने खनीमखु | थ्वबारे मानव समाज विकासक्रम ढुवालेबलय् नं झी पूर्वज आदिम मानव गुफाय् च्वना जीवन हने धुँकाः लिपा जंगलय् च्वना जीवन न्ह्याका च्वंबलय् तक्क धर्म, धर्मशास्त्र व धेबाया कल्पना तक्क नं उबलेया आदिम मनूतय्सं याये मफुनि । जंगली युगं कृषि व पशुपालन युगय् हिला वनेवं सामुहिककथं नये, त्वनेगु व च्वनेगु व्यवस्था, मानव समाजया उत्पत्ति जुल । उबलय् समाज व गाँया नायः वा थकालि जुयाच्वपिंस थपिनिगु स्वार्थ पूवंकेत मनूतय्त काल्पनिक द्यःयाबारे अनेक भ्रम बिइगु शुरू यात । थ्वया जःखः इ्लंनिसें मूर्ति पुजा यायेगु प्रारम्भ जुल । लिपा जूलिसे थीथी द्यःया आकार प्रकारया सृजना जुजुं वन | थुकथं द्यवं मनूया सृष्टि याःगु मखुसे मनुखं द्यःया सृष्टियात । थ्व खँ सचेत व चेतनशील लेखकवर्ग न्हापां थुइके फयेमाः । थुकिं जक झीगु नखः चखःया विश्लेषण धार्मिक अन्धविश्वास मुक्त जुइ, वैज्ञानिक विचाः व दृष्टिकोणयात पाचिने फइ । थुकिं जक झीगु नखः चखःया विश्लेषण सत्य व तथ्यगत जुइ, ब्याक्क मनूतय्गु मिखा चायेका बिइफइ ! थीथी शक्तिपीठया द्यःया उपासना याना शक्ति आर्जन यायेगु, थःगु मनोकांक्षा पूवंनीगु, छँय् धन सम्पत्ति प्राप्त जुयाः सुख शान्ति जुइ धयागु धार्मिक अन्धविश्वास व अन्धपरम्पराय् दुनाः मोहनि बलय् विशेषयानाः अष्टमि व नवमि खुन्हु बलिपुजा यायेगु ‘यानाच्वन । बलिपुजाया क्रमय् मोहनि बलय् अबोध लाखौं पशुपंछीतय्त बलि बियाच्वन । वास्तवय् थथे बलि बियाः नला सुइगुं मनोकांक्षा पूवंगु, नःला सुयागु छेँ धन सम्पत्ति दुहाँ वयाः सुख शान्ति जूगु खँ थौतक्क नं ला झीसं न्यनागु हे दु, न ला झीसं खंगु हे दु, न ला झीसं अथे जुल धाःगु थौं तक्क गनं ब्वने खंगु हे दु । थ्व ला मनूतय्त कां यानातःगुंया चिं खः । थौंया युगय् बलिपुजा यानाः पशुपंछीया बलि बिइगुया अर्थ हिंसा व हत्यायात तिबः बियाः च्वनेगु खः, मानव असभ्यता व बर्बरतायात ब्वयाच्वनेगु खः, संस्कृतिया नामय् मनूतय्सं थःत पशुत्वया परिचय बियाः च्वनेगु खः, थ्व सभ्य व सुसंस्कृत मानव समाजया निति कलंक खः | धात्थें ला संस्कृति नं मानव सभ्यताया उपज खः । मानव समाजया उत्पत्ति लिपा हे संस्कृतिया संरचनाया आकृतित बुलुहुँ सृजना जुजुं वःगु ख: | ‘संस्कृति’ शब्दया साधारण अर्थ ख: मानव समाजय् शुद्धगु संस्कार दयेकेगु खः | मानव मात्रया भिं जुइगु, हित जुइगु, कल्याण जुइगु तातुना हे मानव समाजया विकास क्रमय् थीथी. सामाजिक संस्कार, परम्परागत रितिथिति, विधि व्यवहार सिर्जना जुजु वंगु खनेदु । थ्व कथं झीसं हनाच्वनागु परम्परागत संस्कार व संस्कृति नं द्यवं दयेकूगु मखुसे मनूतय्गु चिन्तन मननं उपज जूगु खः । मनुखं दयेकूगु ऐन, नियम व विधानय् हिलासु हयेज्यूसा मनुखं हे दयेकूगु संस्कार, संस्कृति झी दक्वसितं जिइकेत, झीत छिं कथं माःकथं हिलासु हये मज्यू धयागु छु हे खँ मदु | झीगु संस्कार व संस्कृति न्हंके मज्यू धयागु खःसा द्यःया थाय् जीवित पशुपंछीया हे बलि बिइमाः धयागु मदु । पशुपंछीया पलेसा ख्यँ छायेगु, पशुपंछीया प्रतिककथं फलफूल, लैं, प्वलःचा, भुइफसि छाया: पाले ज्यू | बौद्धमार्गीपिंस॑ थ्व संस्कार म्हिगः म्हीगनिसें न्ह्याकाच्वंगु दु । यथार्थय् थ्व हे धात्थेया मानव सभ्यता खः । थुकिं हे मानव समाजय् शान्तिया लकस ब्वलंका तयेफइ | मोहनि नखः थीथी जाति थःगु परम्परा व संस्कार कथं हनेगु या: । नेवाःतय्सं मोहनिया विजया दशमियात चालं धाइ । थ्वकुन्हु नःलास्वां चह्रे खुन्हु प्यूगु नःलास्वाँ क्वकायेगुया नापनापं अष्टमि खुन्हु स्वंगु ज्याभः, वा, जाकि, थापिं ज्याःगु फुक्क ज्वलं नित्यपुजा यानाः क्वकायेगु याइ । थ्व खुन्हु हे छेँया थकालिं भ्वछिंसितं ह्याउँक अबिर जाकिसिन्हः, मोहनि सिन्ह: व पुजा सिन्हः तिकाः सुवाः बिइगु याइ, भ्वछिं च्वनाः द्यःया प्रसाद नये त्वंने याइ | थ्वयां लिपा यँया त्वाःत्वालय् जक मखुसे दोलखा, ख्वप, किपू, त्वालय् नं पायाः पिहाँ वइ, थ्वइत खड्ग जात्रा न धायेगु याः । चालं खुन्हु नेवाःतय्सं याइगु थें याःगु विधि संस्कार मेमेगु जाति याये म्वालेफु । अय्सां छेँया थकालिं जःपिं सकसितं ह्याउँगु जाकि सिन्हः तिका: सुवाः बिइगु, भिंतुना द्यःछायेगु संस्कार मोहनि नखः हनीपिं दक्व जातिया ज्वःलाः । छेँ नं तापाक्क पिने वनाः च्वंसां जःपिं दक्व: नापलानाः छेँया हामा वा थकालिया ल्हातिं कपालय् सिन्ह: तिके बियाः सुवाः कायेगु चलनं परिवार दुने पुनःमिलन जुइ, परिवार दुने थःथवय् असिम प्रेम व सद्भाव ब्वलंका बिइ । उकिं मोहनि नखःयात पुनःमिलनया दिं व सद्भावया नखः नं धायेगु याः | थुकिं थःथवय् दुगु राग, द्वेस, कलहया अन्तयाना बी । थुकिं थःसिबे थकालिपिन्त हनाबना: तयेमाः, थुमिगु सुवाः फयाकयाः थःगु जीवन सुथां लाकेत अनुशासित जुइमाः धयागु भावना ब्वलंका बिइ । थुकिं झीत सामाजिक रूप छप्पं छ्धी यायेत तिबः बिइ | थ्वहे मोहनि नखःया सकारात्मक पक्ष खः । बलिपुंजाया नामय्
वंघःया आजुद्यःया छ्यं यलम्बरया मखु
वंघःया आजुद्यःया छ्यं यलम्बरया मखु पूर्ण ताम्राकार ‘पलिस्था’ दँ १५, ल्याः १५, ने.सं. ११२७ नेपाःया राजधानी काठमाडौं । नेवाःभासं काठमाडौंयात येँ धाइ । लिच्छविकालय् येँया शहरी लागायात “कोलिग्राम व “दक्षिण कोलिग्राम” धायेगु यानातःगु खः । मल्लकालय् वयाः येँयात “कान्तिपुर” “काष्ठमण्डपुर” वा “काष्ठमण्डपनगर” धायेगु याःगु जक मखुसे गुगुं ऐतिहासिक सामग्री येँयात “गांगुलपतन” व “सुवर्ण प्रणाली महानगर” धकाः नं उल्लेख जुयाच्वंगुया संक्षिप्त विवरण जिं “काठमाडौं (येँ)य ऐतिहासिकता व थिथि नां (हिसूदंगु स“ नेसं. ११२२) च्वसुइ न्ह्यब्वये धुन । काठमाडौंयात थौं नं नेवाःतय्सं येँ धाइ, काठमाडौं धकाः मधा: । येँ जुइगु जात्रायात नं उकथं हे नां तयातःगु दु, गथे “यँया“, “येँयाः पुन्हि“ खः । अले येँय् च्वपिं मनूतय्त यमि धाइ । स्वनिगःयापिन्सं जक मखुसे भोत, धौख्यः, नाला, पनौतिया नेवाःतय्सं काठमाडौं वनेत येँ वनेगु धाइ, थौं नं अथे हे धानि | काठमाडौंयात नेवाःतय्सं छाय् येँ धाल, येँया नामाकरण गुकथं जुल व थ्वकिया ऐतिहासिकताया बारे उलेगु कुतः याये । “येँया नामाकरण बारे न्हापांम्ह किराती जुजु यलम्बर व येँ वंघया आजु द्यो (आकाश भैरव)या बाखंनाप स्वाकातःगु दु । किरातकालया बारे प्रामाणिक जुइ कथंया ऐतिहासिक सामग्री छु नं लुइके मफुनि | उकिं किरातकालयात जनश्रुतिकाल कथं हे जक कायेगु याः | अय्सां इ.पू ९०६ पाखे महिषपाल वंशया जुजु भुवनसिंहयात युद्धय् बुकी यलम्बर नेपालय् किराती राज्य नी स्वंगु खँय् दक्व इतिहासकारपिन्सं किराती जुजुया नांया न्ह्योनेया आख “य“ या येँ जूगु धकाः तर्क यानाच्वंगु दु । थुकिया दकले क्वातुगु दसि आजु द्यः (आकाश भैरव) व जुजु यलम्बर छम्हहे खः, उकिं येँयाःबलय् पितब्वइम्ह आजुद्यःया म्हय् “येँ” च्वयेगु परंपरायात न्ह्यब्वयेगु यानाच्वंगु दु । उगु “येँ” या अर्थ यलम्बर खः धकाः अर्थ छ्यानाच्वंगु दु । गुम्हेसियां थ्व आजुद्य:यात महाभारत युद्धया बाखनय् च्वंम्ह एकलब्य नाप नं स्वाकातःगु दु । किराती जुजु यलम्बरयात एकलब्य यानाः वयागु छ्यं धका. धया वयाच्वन । वास्तवय् निम्हसिगु नां “येँ व “ए” नं शुरू जुया उत्थे उत्थे च्वंगुलि भ्रम जुयाः महाभारतया बाखंनाप यलम्बरयात स्वाकूगु जक खः | थ्वकि तथ्यता व सत्यता छुं मदु । इतिहासविज्ञ तिर्थलाल नाघःभनीजुया बिचाःकथं महाभारत युद्ध स्वयाः २१७ दँ लिपायाम्ह यलम्बर निस दँ स्वयाः न्ह्योया महाभारत युद्धय् ब्वति काःवनिगु पूर्णत असत्य खः | उकि वंघलय् च्वंम्ह आजुद्य: यलम्वरया छ्यं मखु धयागु खँँ तप्यंक धायेफु । (सुकुन्दा दँ २, २०४३) थन छगू थुइके माःगु खँ छु धाःसा “महाभारत” धयागु इतिहास मखु महाकाव्य साहित्य जक खः | महाभारतया रचयिता ब्यास खः | थ्वकिया रचनाकाल इ.पू ६००-१००० तक्कयात कयातःगु दु । थ्वकि नं एकलव्य व यलम्वर छम्ह हे मखुगु जक मखुसे आजुद्यःया छ्यं यलम्वरया मखु धयागु ख नं उलाब्यू।. काठमाडौंयात येँ धाःगु बारे मेगु जनश्रुति किराती जुजु यलम्वरया नामं हे “येँ“ जूगु छगू नं खः | थ्व खँ धात्थे सत्य खःसा किरातकाल घुंकाःया लिच्छविकालिन छु नं अभिलेख वा मेगु ऐतिहासिक सामग्री व खँ गनं न्ह्यथना तयेमाःगु खः । तर थौं तक्क यलम्वरया नाम येँ जूगु खँ ऐतिहासिक रूपं गनं हे उल्लेख जुयाः पुष्टि जूगु मरूनि | मेगु खँ छु धाःसा जुजुया नामं वा जुजुया नां क्वकया थाय्या नामाकरण जूगु दसि नं थौं तक्क मरू | अले आजुद्यःया पलिस्था जुजु आनन्द देव (नेस. २६६-२८७, इ.सं. ११४६-११६७) याःगु खँ न्ह्यब्वया च्वंगुलि नं यलम्वर या नामं “यँ“ जूगु मखु धयागु उलाब्यू । आनन्ददेव धयाम्ह मल्लकाल उदय जुइ करिब न्यागू दशक न्ह्योयाम्ह जुजु खः | आजुद्यःया बारे न्हापां उल्लेख जूगु ऐतिहासिक सामग्री गोपाल वंशावली खः | थ्वकि “नेसं. ४९६ कात्तिक पूर्णिमाको दिन पश्चिमका हरि पाण्डेले आकाश भैरवको चपाह (चपली) मा ईंट छाउने काम गरे ध्वजा चढाएँ । (बज्राचार्य, मल्ल, १९८५: ६४, ११२)” धका च्वयातःगु दु । थ्वया नाप आजुद्यःया देगलय् कियातःगु जुजु नरेन्द्र मल्लया ने.सं. ६६८ (ई १५४८) या अभिलेख व जुजु प्रताप मल्ल (नेसं. ७८८) आजुद्यःया देग: जिर्णोद्वार याःगु खँ इतिहासय् न्ह्यथना तःकथं आजुद्य: लिच्छविकालया अन्तिम कालया द्यः धायेत थाकु मजू। उकिं आजुद्य:यात किराती जुजुनाप स्वाये यंकेगु खँ काल्पनिक बाखं जक खनेदत, उकी दुने सत्य तथ्य मदु, इतिहास मदु धयागु खँ उलाब्यू । थ्वकिं यलम्वरया नामं थायया नां ‘येँ“ जूगु खँ पूर्णत असत्य जुल । छगू सत्य खँ छु ख धाःसा आजुद्यःया पाःलाः वा गुथ्याःत येँया ज्यापुत खः । यँया ज्यापुतय् ६३ गू कवः दु । उकिमध्ये थौं नं ५७ गू कवः आजुद्यःया द्यः पाला. जुया, नित्यपुजा यानाः द्यःया हेरविचार यानाच्वंगु दु । थ्वकिं ज्यापुतय् पूख्यौली आजु वा पूर्वज हे आजुद्य: खः धयागु खँ उलाब्यू। लिच्छविकालय् येँयात दक्षिण कोलिग्राम व कोलिग्राम धका छ्यलाबुलाय् वये धुंका. लिपा दकले अप्व: छ्यःगु खँग्व: “यम्बु” ख, उया लिपा “यंङ्गल’ खः । थ्वयां लिपातिनि “काष्ठमण्डप, “काष्ठमण्डपुर” व “कान्तिपुरी महानगर” खँग्व ज्यलाच्वंगु दु | उया नं लिपाया ऐतिहासिक सामग्री ‘यन्दे’ खँग्व: प्रयोग जुयाच्वंगु खने दु । लिच्छविकालया कोलिग्राम मध्यकालय वया “यम्बु“ इ परिवर्तित जुल । “यम्बु”“ खग्व: दकले न्हापां जुजु भोजदेवया पालय् ल्ह्ययातःगु अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिताया “पुष्पिकाय्” “श्री यम्बुकमायाम” धकाः प्रयोग जूगु दु | (रेग्मी – “कान्तिपुर शहर” पौ ९६, २०५१) थ्व धयागु नेस १३१ (ई.सं. १०११) पाखेया खः | थ्वयां लिपा ने.सं. १७४ स “श्री यम्बु“ ने.स४२८ स “श्री यम महानगर” ने.सं. ७९७स “यंबू”“ व नेसं. ८५९ स “श्री यम्बुभूमि” खंग्व: ऐतिहासिक सामग्री छेलातःगु जुल । थुकथं लिच्छवि जुजु लक्ष्मीकामदेव (ने.सं. १३०-१४३) या पालेनिसें जय प्रकाशमल्लया इलय् तक्क ऐतिहासिक सामग्री “यम्बु” खँग्वः थीथी कथं प्रयोग जुगु जुल । लिच्छविकालया दक्षिण कोलिग्राम नां मध्यकालय् वया: “यंगल”य् हिल । उकिं दक्षिण कोलिग्रामया लागा “यंगल“या लागाय् लात । यंगल धायेबलय् मरू सतले थःने लगं व पश्चिम पाखे भिंद्योया लागा तक्क कायेगु यानाच्वंगु खनेदु । “यंगल” खग्व: प्रयोग जूगु मात्तुमाला वनेबलय् दकले न्हापां ने.सं. १८९ (इ.सं. १०६९) या ऐतिहासिक सामग्री “श्री यंगल” धकाः च्वयातःगु ध्वदुइ । उयां लिपा ने.सं. ४६७ स “श्री यंगलदेश” नेस. ६३१ “श्री यंग्ल” नेसं. ७०१ स “श्री यंग्ल” नेसं. ७९४ स “श्री यग्लभूमि” नेसं. ८८४ स नं “यग्लभूमि खग्व: थीथी ऐतिहासिक सामग्री छ्यलातःगु जुल । थुकथं लिच्छवि. जुजु शंकरदेव (स्वम्हम्ह) (ने.सं.. १८८-२०२) या इलय् निसें जय प्रकाश मल्ल (नेसं. ८५६-८८८) या इलय तक्कया ऐतिहासिक सामग्री “यंगल” खग्व: थीथी कथं प्रयोग जूगु दु । “यंगल” खग्वः थीथी कथं प्रयोग यानातःसां उकिया अर्थ छगू कथं जुयाच्वंगु खनेदु । ऐतिहासिक सामग्री यंगलया प्रयोगया अर्थ कथं छगू तःधंगु बस्ति वा शहरयात यंगल धायेगु यानाच्वंगु खनेदु । “यम्बु” व “यंगल“ प्रयोग जुयाच्वंगु मध्येकालया ऐतिहासिक सामग्री ‘येन्दे’ खग्वःया प्रयोग जूगु खनेदत । गोपाल वंशावलि नेसं. ४३३ या सन्दर्भय् “येन्दे’ खग्व: उल्लेख जूगु दु । थ्वयां लिपा ने.सं. ६०४ स ‘ए देश उल्लेख याना तल । उयां लिपाया नेसं. ७९० स “या श्री प्रतापमल्लजु”, ने.सं. ८०१ स ‘यंया जुजु श्री पार्थिविन्द्र
उपाकू वनेगु
उपाकू वनेगु डा.चुन्दा वज्राचार्य ञंलाथ्व द्वादशी कुन्हु हे अर्थात भाद्रशुक्ल ट्वादशी कुन्हु दछिया दुने मृत्यु जूपिनि नामय् थाय् थासय् द्यःद्य:पिन्त मत: तया: उपाकू वनेगु धका: वनेगु याई । थुबलय् विशेष यानाः यँया शहरया लँ मजुसे उबलय् या लागां पिनेया लँपु लँपुजक जुया: मत: ब्यू वनीगु खः । थ्व लँ फुकं चित्रांकित यानाः स्वत धाःसा चैत्यया आकारया लँपु यचुक खनेदु । विशेष याना: थ्व उपाकू बौद्धमार्गीपि जक वनेगु याइगु खः । थौंकन्हय् हिन्दू मार्गीयापिं नं ल्हातय् धुंच्याकाः चाहिलेगु याना: वयाच्वंगु खनेदु । हिन्दूमार्गीपिनिं थ:गु सामाजिक रितिथिति कथं मखुसां थगु स्व: विवेकं सीपिनिगु नामं मत: ब्यू वनीगु खः । बौद्धमार्गीपिनि थ: परिवारपिं स्वर्गे जुल धायेवं मदुम्हसिगु नामं द्यःद्य:पिनि थाय् वना देवा च्याकः वनेगु धकाः पूजा यानाः मत च्याकेगु याइगु खः । मदुम्ह मनू लुमंका: म्हाइपुका च्वनेगुया थासय् मदुम्ह मनूयात लुंमंका: द्य: पूजा यानाः मत च्याकाः मनय् दुने च्वंगु विरहयात विस्तार विस्तार न्हंका: स्वस्थ्य जुइगु ज्यायात धार्मिक प्रक्रियां लंका यंकेगु खः । थथे मत बीगु नामं यँदेया उबलय्या वस्ती फुकं चा:हिला सीपिनिगु नामय् मत तया: तरे यायेगु ज्याय् ३६५ प्वाः पाल्चा सीपिनिगु नामय् न्हि छप्वाः छप्वाः दरं मत तइगु खः । मदुम्हसित दछियंक ख्यूसे मच्वनेमा न्ह्याथाय् नं ज: दयेमा धकाः आशा यानाः मदुम्हसिगु नामय् मत तयेगु याइगु खः । थथे मत तःवनीबलय् धुं धुपांय् च्याका: नं वनेगु याइ । गुम्ह गुम्हसिनं मदुम्ह मन् सुखावति भुवनय् बास लायेमा धका: ल॑ दु्छिं धारणि तुतः पाठ याका नं यंकेगु चलन दु । गुम्ह गुम्हसिया थथे वनेबलय् बाजं थाका नं यंकेगु चलन दु। यँया उपाकू वनेगुया लँपु १. मरु ख्यःक्यब, २. चसाद्व, ३. कंग:, ४.सुइकागल्ली, ५. न्यतः, ६. थँहिति, ७. छुस्या बाहाः, ८. मुस्या बाहाः, ९. ज्याथा, १० कमलादी, ११. भोताहिति, १२. महाबौद्ध, १३. दुगंबही, १४. तेबाहा:पिने लुँहिति, १५. धरहरा, १६. बागदरवार, १७. गणवहा:, १८. ता:हाःगल्ली, १९. नाय्पच्व तःननि, २०. ब्रम्हत्वा:, २१. जैशीदेवल, २२. क्वाहिति, २३. भिद्य:, २४. मरु ख्यःक्यब अर्थात गर्न सुरु जूगु खः अन हे क्वचायेकेगु जुइ ।
यःसिं थनेगु
यःसिं थनेगु डा.चुन्दा वज्राचार्य यँयाः वा इन्द्रजात्राया सुरु य:सिं थना:निसें सुरु जूसा य:सिं क्वथया क्वचायेकीगु खः । यँया: सुरु जुइ च्यान्हु न्ह्य:निसें सरकारी जंगी कर्मचारी नाय: महानाय: रकमी गुथियारत सरकारी पुरोहितपिं सकलें जाना: यँयाः पूर्वपाखे अवस्थित नाला गांयाथाय् च्वंगु य:सिंगु धाःथाय् य:सिं काः वनेगु याइ । अन जंगलय् च्वंगु सिमात मध्यय् तप्यंगु सल्ला सिमा छमा ल्यया उकिइ विधिगत रुप॑ वनकालीया नामय् दुगुचा बलि बिया: पूजा याना: सिमा पाला: क्वथयेगु याइ । व हे पाःगु सल्लाया सिमायात यःसिं थें थिकचा जुइक पालाः जात्रा याना: ख्वपय् तये हयेगु याइ । ख्वपय् छन्हु निन्हु तया: अर्थात सिमा पाला हःगु सिंग्बँ यःसिं भचा न्हंगंकालि थिमिइच्वंपिं मनूतय्सं ख्वपंनिसें जात्रा याना: यँया भोताहितिइ हया तये हयेगु याइ । थिमिइच्वंपिसं तयावना छन्हु लिपा यँयापिं वना: हे भोताहितिनिसें जात्रा याना: ञलाथ्व शुक्ल अष्टमी अर्थात कायाअष्टमी कुन्हु यँया हनुमानध्वाखाया कालभैरवया न्हय:ने तये हयागु याई । अन प्यन्हु तये धुनेव यःसिं गनेनं धुंकीगु जुइ अले भाद्र ञलाथ्व एकादशीकुन्हु अर्थात हरिकोलडी एकादशीकुन्हु मनूत जाग्राम च्वनाः वामन द्वादसीकुन्हु अर्थात न्हे ञलाथ्व द्वादशीकुन्हु साइतय् य:सिंयात पूजा याना: कालभैरवया न्हयःने यँया सायमितय्सं वया: यनेगु याइ । यःसिं क्वय् किसि गयाच्वम्ह लुँयागु इन्द्रया मूर्ति तयेगु याइ । न्हापा न्हापा यःसिं थने छन्हु न्ह्यः अर्थात ञलाथ्व एकादशीकुन्हु नेपाःगा:या सकल जागीरदारत जाग्राम च्वनाः भारनी प्याखं स्वइगु जुयाच्वन । यौंकन्हय् थ्व भारनी प्याखं धयागु नं खनेमदु । अले सरकारी कर्मचारीत जाग्राम च्वनेगु धयागु मन्त । खालि सम्बन्धीत मनूत जक च्वना: य:सिं थनेगु जुइ धुंकल । यःसिं थनेगुया नापनापं मरु ग:कू न्ह्यःने वा मरुसत: व सिंहसतःया दथुइ च्वंगु तःकूगु चकंगु दुवातय् लाक्क इन्द्रद्यःयात नं ख: दयेका: व हे खतय् ल्हा: निपां ब्वयेकाः चिना: जात्रा यायेगु याइ । थ्व दिनय् हे स्थय् त्वाः त्वालय् इन्द्राद्य: ब्वयेमा:पिनि इन्द्राद्य: ब्वयेगु याइ । क्वंचाय् ख्वा:पा: च्वयात:गु हाथुद्य: नं ब्वयेगु याइ । नापं व थ्वँ अयेला हायेकी । थ्वकुन्हु हे यँया:या द्यःपिं ब्वये माःपिनि हाथु द्याःया नापनापं द्यःद्य:पिनं ब्वयेगु याइ । मरुइ माजु देग: व जोशी देग:या दथुइ झ्याःमत तया यँया: ज्वःछि बहनी बहनी झ्या: मत: च्याकेगु नं याइ । इन्द्राद्य: ब्वयेगुलिइ वंग:, यतखा, थायमरु, ब्रम्हत्वा:, न्ह्य:खा: आदि थाय् थासय् थौंकन्हय् अप्व: थासय् इन्द्रद्य: ब्वयेगु मयाये धुंकल । मरूयाम्ह इन्द्राद्य: हे चलन दु । मुख्यम्ह जुगुलिं गुथि न्यायेका वयाच्वंगु दु । यँयाः क्वचाल धायेवं ञलागा: चौथीकुन्हु साइत स्वया: हे यःसिं क्वथलेगु ज्या जुइ । थ्व नापनापं ब्वयात:पिं इन्द्राद्य:, हाथुद्य: ब्वयात:पिं गुलित नं द्याःया मूर्ति दु, अपिं फुक्क दुकायेगु ज्या याइ ।
चथाः
चथाः डा.चुन्दा वज्राचार्य नेवाःत थज्याःगु जाति खः, गुगु जातिं ल्वहंया मूर्तियात द्यः धकाः हनेगु स्वयां न्हापां प्रकृतियात हे द्यः कथं हना वयाच्वंगु जाति खः । धर्तिमाता धकाः पृथ्वी हे दकले तःधम्ह द्यः भाःपीपिं जाति खः । लः पिहां वइगु लःया मुहान,बुँगाः,तुं, नाग,ब्यांचा,क्व, खिचा, सा, दाजुकिजा, कुमार, कुमारीपिन्त समेत पूजा यानाः नेवाः संस्कृति न्ह्याका वयाच्वंग दु । थःपिन्त भिं याइपिं जुइमाः वा मभिं याइपिं. जुइमा: सकसित द्य: धकाः पूजा याना: वयाच्वंगु नेवाः समाज ख: । थाय् वा पशु प्राणीयात द्य: धका: पूजा यायेगुलिइ छुं छुं कारण दु, महिमा दु। जीवन उपयोगी दर्शन दुथ्याना:च्वंगु दु । आकाश, पृथ्वी सूर्य चन्द्रमायात जक द्यः पूजा याइपिं मखु, सिमा जगंल पहाडयात समेत द्यः भाःपाः पूजा यानाः श्रद्धा तयाः जुइपिं नेवाः जाति खः । प्रकृतियात द्यःधकाः माने यायेगु हनेचने यायेगु अादिवासीतयेगु जातिया विशेषता खः । प्रकितिया गुणयात जीवन उपयाेगी महत्व थुइका: पूजा याइपिं नेवाः जातिं ब्यां, क्व:, खिचा, सा, नागःयात जक पूजा याइगु मखु, दाजुकिजाया नापनापं थ: थम्हं थ:त समेत पूजा यानाः जीवन न्ह्याका वयाच्वंपिं नेवाः जाति खः । नेवाः जाति खुँयात समेत पूजा याइपिं खः । बांला:गु बांमलाःगु निगुलिं जीवनया पक्ष ख: । मनूया जीवन वा समाजयात भिं याइपिन्त जक पूजा यानाः समाज न्ह्याकीगु जाति नेवाः जाति मखु । जीवनय् बांलाःगु नं वइ, बांमला:गु नं वइ, भिंगु नं वइ, मभिंगु नं वइ । निगुलिंयात नं समान रुपं, सहज रुपं कया जीवन न्ह्याका वनेमा: । समाज न्ह्याका वनेमाः धयागु ज्वलन्त उदाहरण खुँद्य:यात पूजा याना: नख: हना: समाज न्ह्याकाच्वपिं नेवाः जाति ख: । नेवाः जातिं हना: वयाच्वंगु नख:चख: मध्यय् भाद्र शुक्ल चतुर्थी अर्थात गुँलाथ्व चतुर्थीकुन्हु चथा: धकाः हना वयाच्वंगु दु । चथाः गुबलेनिसें हना: वयाच्वन धयागु खँय् भाजु पुण्यरत्न बज्राचार्यया धापू कथं नखःचखः परापूर्व काल नसें हना वयाच्वंगु ख: । जुइफु नेपा:गा:या दकले न्हापांया आदिवासी नेवाः जातिं नख:चखः हने सःबलयनिसें हनाव:गु जुइमा: । लिपा वनाः थी थी पुराण व धर्मावलम्वीपिसं थः थ: कथं थ्वयात परिभाषित याना: थ्वया उत्पतिया बारे खँ न्ह्यथंगु जुइमाः । उत्पति चथाः चतुर्थीयात घाइगु खः । थुकियात चौथी नं धायेगु या: गथेकि मंगल चौथी । चौथी खँग्व: आपालं चलन चल्तीया खँग्व: खः । चौथी खँग्व: लिपा वना: चथालय् हिल । यौंकन्हय् चथा: धायेगु जुल । चथाःयात गणेश चौथी धका: नं धायेगु याः । पार्वती थःगु रक्षाया लागि गणेद्य:या सृष्टियात । थ्व हे पार्वती गणेद्यः सृष्टि याःगु दिं हे भाद्रशुल्क चौथी खः । उकिं चथाःयात गणेशया बुदिं धकाः नं घायेगु या: । चौथी तिथि गणेद्य:या तिथि ख:, अले वार कथं मंगलवार नं गणेशया हे वार खः । उकि मंगलवार चौथी लात धायेवं गणेद्य: पूजा यायेगु भिं धकाः पूजा याइपिं यक्व यक्व दु । थुकथं चथाः कुन्हु गणेद्य: पूजा याइपिं नं दु। चथाः धकाः गणेद्यः जक पूजा याइगु मजुसे थ्वकुन्हु नख: धकाः हनीपिसं चन्द्रमा पूजा यायेगु नं या: । भाद्रशुल्क चौथी अर्थात ञंलाशुल्क चतुदर्शी कुन्हु चथाःद्यः धकाः चन्द्रमायात पूजा याइगु खः । चथाःद्यःयात नेवाः समाजय् भिम्ह द्यः धकाः कायेगु मया: । खुँद्य: धका: माने यानाः वयाच्वंगु ख: । चयाःद्य: धकाः हनीगु द्यः चन्द्रमायात छाय् खुँद्यः धकाः धाल धयागु खँ ब्रम्हपुराणय् ब्रम्ह वचन धका: थथे च्वयात:गु दु । छन्हु विष्णु भगवानया थाय् देवसभा जुयाच्वन । थ्व इलय् चन्द्रमा पार्वतीया काय् गणेद्य:यात नाना कथं हिस्याना: च्वन । दक्व द्य:पिनि बांबाला:गु रूप गणेद्यःया. धा;सा .किसिया छ्यं धकाः हिस्यात । थुकथं चन्द्रमा गणेद्य:यात हिस्या:गुलि गणेद्य:वं नं चन्द्रमा खना: तचाया छंगु ख्वा: स्वक्व खुँ जुइमा धका: सरा: बिल । थथे सराः व्यूसेलिं स्वर्गय् च्वंपि द्य:पिंसं नापं खुँ जुइ धका: चन्द्रमायागु ख्वा: स्वयेगु मयात । सुनानं ख्वाः मस्व:गुलिं चद्रमायात तच्वतं लाज जुल । थथे चन्द्रमा मछा:गु सिया: महाद्य: व मेमेपि द्य:पिसं गणेशया लड्डु, दुरु, लैं, सितु छाना तिमिलायात क्षमा याना: बीमाल धका: जोड यात । द्यःपिं नाप महाद्य:वं. समेत क्षमा यानाः बीमाल धकाः धा:गुलिं थम्हं बियागु सराः भाद्रशुक्ल चौथीकुन्हु छन्हु लगे जुइ, मेबलय्. जुइमखु धका: थःम्ह ब्यूगु सराः छन्हु जक याना: लित कयाबिल । थननिसें थ्वकुन्हु अर्थात् भाद्रशुक्ल चौथी ञलाथ्व चतूर्थीकुन्हु चन्द्रमा स्वत धाःसा खुया मकाःसां खुँ पाः याकेमाली धका: चन्द्रमायात मस्वइपिं नं दु । थ्व हे, कथं ञंलाथ्व चतुर्थीकुन्हुया चन्द्रमायात खुँद्य: धका: धायेगु या:गु खः। खुँद्य: चन्द्रमायात पूजा च्वय् न्हयथनागु खं थ्व स्पष्ट याःगु दुकि ञंलाथ्व चतर्थीकुन्हु चन्द्रमायात स्वक्को खुँ जुइ । गणेद्य:वं चन्द्रमायात ब्युगु सरा: नं याना: मनूतय्सं थः खुँ जुइ वा खुँ पाः याइ धकाः ग्यानाः ञंला शुक्ल (भाद्रशुक्ल) चतुर्थीकुन्हु गणेद्यः पूजा याना:, अवसं च्वनाः, चन्द्रमा मस्वसे सुला च्वनीपि नं दु। उलि जक मखु तिमिला खने मदुनिबलयनिसें सुथ न्हापां हे थःगु म्हय् खाइसि मल्ता घाना: चिना: थःत खुँ पा: याःवइ धका: ग्या:इपिं दु । थज्याःपिनि द्य:बित धायेवं पिनेनिसें खापाखिपा ग्वयाः गणेद्य:यात पूजा याइ । चन्द्रमा बाँला:म्ह, शितलता बीम्ह व ख्युंसे च्वथाय् जः बीम्हसित नांप म्वाःम्वायेक खुँ धका: बांमलाक दोषारोपण याकेमाः घाःसा, मनूया जीवनय् सींक मसीक खुँया ज्या जुल जुइ वा मजूसां खुँज्या जुइफु । उकिं दछिया छक्व: जक जुसां नं खुँ ज्या सम्मानीत कथं जुइमा: । वयात स्वाभाविक कथं कायेमा: धकाः खुँद्य:यात पूजा या:गु खः । चन्द्रमायात खुँद्य: धकाः पूजा याये माःपिं नं दु, । चन्द्रमायात खुँद्य: धकाः पूजा याये म्वाःपिं नं दु । खुँद्यः धकाः ग्याना: पुमज्याइपिनि, ग्याना: जुसां चन्द्रमायात खुँद्यः धकाः पूजा याइपिनि खुँ हे मखुसां खुँ धका: पोलय् याना:हःसा व असत्य खँ प्रमाणित याये मफयेमा धकाः ख: । अथें तुं मनुया जीबन गुबले छु जुइ सुनां धायेफू ? थन छु त्वः फ्युगु दै । उकि खुँ ज्या जुसां नं स्वाभाविक धका: ख: । भगवान बुद्ध थम्ह हे धया बिज्याःगु दु कि जीन्दगीभरी खुया मकाःपिं, मखुगु खँ गुबलें मल्हा:पिं, मज्यूगु ज्या गुबलें मयाःपिं दैमखु धकाः । थ्व खँ यथार्थ खः, सत्य खः । चन्द्रमायात पूजा यायेगु धकाः न्ह्याबलें याइमखु । थ्व ञंलाथ्व चतुर्थी अथवा भाद्रशुक्ल चतुर्थी कुन्हु द्य: खिउँले च्वन धायेवं चन्द्रमा लुयावइ । सामाजिक धारणा कथं सर्गतय् खने दया वयाच्वंगु चन्द्रमायात खुँद्य: दुबीत धायेवं लाछि खिचातय्सं उइ । त्वा: त्वालय् खुँ वया: खूवल धाःसा गुकथं लाछि खिचा उइ उकथं हे व कुन्हु चन्द्रमा खने दयेक वयेवं लाछिखिचां उइ । चन्द्रमा दुबित धायेवं खिचातय्सं उइगु याइमखु । थथे खिचातय्सं सुचं बिल धायेवं फुकसिया कःसिइ वा चन्द्रमा खने दुथाय् च्वना: चन्द्रमायात पूजा यायेगु याइ । चन्द्रमा लुसानिसें द्य: तुयू मजूतले थथे पूजा यायेगु याइमखु । खिचां उयाच्वंतले जक पूजा यायेगु जुइ । थुकि त्वाः त्वालय् छक्वलं हे पूजा यावेगु जुइ छाय् घाःसा खिचा उल धायेगु पूजा याइगु खः । छाय्धा:सा खिचा उतलय् जक पुजा जुइगु खः । गुम्हं गुम्हं तान्त्रिकतय्सं चन्द्रमा लुइगु इलय्
श्री बसुन्धरा देवीया तिलाय व्रत
श्री बसन्धरा देवीया तिलाय व्रत कृष्णा श्रेष्ठ, नरदेवी तिलाय व्रत धाय्बले न्हिच्छि द्यांलानाः सुचि जुया गुम्ह द्यःयागु पूजा यायेगु ख: वहे कथं पुजाबिधि अनुरुप व्रत च्वनिपिं सकलें च्वनाः गुर्जुपिन्स॑ पूजापाठ अले बाखं कनाः तःधंगुपूजा याइ । श्री बसुन्धरा देवीया व्रत आश्विनकृष्णपक्ष गातिला तृतीया खुनु याइ । थ्व व्रत दनेबले म्हासुगु बस्त्र पुनी । व्रत च्वनेबले चि, यको पु (बियाँ) दुगु फलफूल नय् मज्यू। म्हासुगु छता नय्गु त्वःतेमा: । उकिं छिक्छिकबुं स्वां नय्मज्यू । थ्व लिपा नं गब्लें नय्मज्यू । श्री बसुन्धरा द्यः स्वपाः ख्वाः खुका ल्हा: दुम्ह स्वंगु रुप कया बिज्याना च्वम्हं सुरजसमान तेजं थिनाच्वम्ह, स्वपा ख्वाः मध्ये दथुया ख्वाल म्हासुवरण, जवयागु ख्वाल कुम्कुम (सुन्तला) वरण, खवयागु ख्बाल हिंगुली (ह्यांगु) वरण अथेहे न्हापांगु ल्हाःत॑ जपमाला, निपागु ल्हा:तं ज्वलान्हाय्कं, स्वपागु ल्हाःत॑ अभयवर, खवपाखें न्हापांगुलिं सफू, निगूगुलिं वाग्विं (वामा), स्वपागु ल्हा:तं कलश ज्वनाः, रत्नमालाया तिसां तियाः, कलशया द्यःने आशन याना: दुःखिपिन्तं उद्दार याय्त स्वंगु रुप कया बिज्याम्ह, सकसितं थः मचा सरि अन्न, धन, बियाः उद्दार यानाबिज्याम्ह ख: । सकल प्राणीपिन्त थ: मचा भाःपिया: दुःखिपिन्तं उद्धार याय्गु, छम्ह यक्षनी कुलया एकदम भिंगु मन दुम्ह, धन मदुपिंत धन बीगु, ज्या मदुपिंत ज्या बीगु जूगुलिं सुयां थन वया: तिलाय् व्रत दन घाःसा थम्हं मनय् तयागु पूर्ण जुइ । उकिं थ्व व्रत कया वा, वाग्विं, हिंसि, म्हासु काप: तया: द्यः साधना यानाः पूजा याइ । थथे व्रत न्ह्याबलें जुसां स्वक:, मफूसा छक: जूसां दन धाःसा थःगु दुःख फुनाः मोक्ष प्राप्ति जुइ । व्रत दनेत मा:गु सासग्री थथे दु : १) पुजाभू छपाः २) शंख व मस : ३) सुकुन्दा/देवा ४) सिन्हः स्वता (अबिर, म्हासु, भुयू) ५) धुं, धुपाँय् ६) जजंका च्यापु ७) तास्वां ८) ताय, आखे ९) ग्वा:, १०) निसला:, किभू : ११) निल: थल १२) ग्वःगु ग्वय् १३) स्वां १४) मधिचधि १५) फलफूल १६) घ्यःकस्ति १०) दक्षिणा १९) हिंसि २०) वा छमना २१) द्यःयात तिसा, दुसा बस्त्र २२) इता: २३) छिकिछिकि बुँस्वां २४) वाग्विं (वामा) २५) अर्गसि (दाख) २६) गोजा च्याग: २७) म्हासु काप २८) जोलान्हाय्कं २९) सादुरु ३०) जाकी ३१) बजि। श्री बसुन्धरा देवी प्यम्ह काइबले पुर्व ईदेशया बसुन्धरा, पश्चिमया सिंगुया (स्वयम्भु) बसुपुर, उत्तरया महाराजगंजया बसुन्धरा, दक्षिणया फुचोमाजु खः । अथेहे जनबहाः, बुंग्मति, पनौती, थिमि, चोभार व मेमेथाय् नं दुगु खनेदु । बसुन्धरा देवी कर्पिनिगु दुःख स्वय् हे मफुम्ह गुलि फु उलि ग्वाहालि याना: दुःखीपिनिगु उद्धार जुइगु धैगु छगू बुद्ध भगवानं हे ब्यूगु लँपु खः धैगु धापू दु। झी मेपिं द्यःपिं पुजा याय्बले ओम च्वय्गु याइ सा बसुन्धराया पूजा याय्बले “ब्रुँ“ च्वइ । बसुन्धरा देवीया धलं दनीबलय् धर्मोदय जुजुया बाखं कनी । शरण महालक्ष्मी कुमारी बसुन्धरा प्रभुया चरणय् दान शिर तयाव ॥ घु॥ स्व. दान बहादुर मानन्धर ज्ञानमाला तँसा सफू शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंधरा प्रभुया चरणय् दान शिर तयाव ।।धु।। जवयागु ख्वाल कुम्कुम वरण, खवयागु ख्वाल हिंगुलि वरण ।। दथुयागु ख्वाल म्हासुगु वरण, सुरजसमानं तेज थिनाच्वंम्ह ।।१।। रत्नया मतुक शिरस पुयाव, प्रथमगु ल्हाःतं जपमाला ज्वनाव ।। द्वितीयगु ब्हाःतं ज्वलान्हाय्कं ज्वनाव, तृतीयग् ल्हाःत॑ अभयवर बियाव। ।२।। खवपाखे प्रथमं पुस्तक ज्वनाव, द्वितीयगु ल्हाःतं वाग्विं ज्वनाव ।। तृतीयगु ल्हाःत कलश ज्वनाव, दुःखिया उपरय् करुणा तयाव ।।३। । रत्नया माला तिसा जुल वसया, कलशया द्य:ने आशन यानाव ।। दुःखिजन प्राणी उद्धार यायेत, स्वंगुलि रुप कयाव बिज्यात ।।४।। थवमचा सरिका प्राणी लहिना, अन्न घन रत्न परिपूर्ण बियाव ।। षड्गति योनि गुलि दु प्राणी, थव मचा भालपा मोक्षपद बियाव ।।५।। शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंधरा प्रभुया चरणय् दान शिर तयाव ।।धु।। महाप्रतापी सूर्योदय राजां, प्रजागणपितं विचार मयाना: ।। पापसं भुलय्जुयाः धर्म मयाना:, जलवृष्टि मजुया: प्रजां दुःख सिया ।।६।। देवदेवीगण ब्रम्हा विष्णु महेश्वरं, प्राणीया दुःख कष्ट खना ।। तुषिताभूवनय् बसुंधरादेवीया, चरणकमलय् बिन्ति याना ।।७।। माता जननी वुसंघरादेवी, अश्वघोष नंदीमुख थव दासी सःताः ।। सूर्योदय राजा बोधयानावा, तिलाव्रत दनका उद्धार यानावा ।।८।। शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंधरा प्रमुया चरणय् दान शिर तयाव ।।घु॥ देवीयागु आज्ञा शिरसं तयाव, सुन्दरी सिसायागु रुप कयाव ।। सूर्योदय राजाया चण्डिकास्थानय्, लोकमोह याना व म्येहालाः च्वंगु ।।९।। प्रजागण वनाः राजाया हजुरय्, मिसा निम्ह वयाव म्येहालाव च्वंगु ।। विनति यानाव प्रजा ल्याहाँवन, जुजुया मनसं धन्दाकया च्वंगु ।।१०।। मिसात वयाव स्ये हाला च्वंगु, भिनीलखु अवश्य गथे याये साल ।। अकस्मात मि ढनावल, प्रज्ञागण सकलें हाला ख्वया जुल ।।११।। शरण महालक्ष्मी कुमारी कसुंधरा प्रभुया शरणय् दान शिर तयाव ॥घु॥ देवीगण निम्ह मिसारुप तोताः, सुन्दरी बराहया रुप कयाव ।। जुजुया पियारो अशोकबगैंचा, तलाउसहितं विध्वंस यानाव ।।१२।। महाप्रतापी सुर्योदय राजा, विरहया तापं महाक्रोध जुया ।। घण्टाघोषण नगरसं यात, बराह लायेत वयेमाल प्रजा । ।१३।। उत्तरय् प्रजागण दक्षिणय् मन्त्री, पश्चिमय् सेनापति पूर्वय् राजा ।। प्यंगुलि दिशासं च्वनेमाल पहरा, गुखेँ विस्युवनी सजायाइ राजां ।।१४।। देवीस्वरुप सुन्दरी बराह, सल्हाजुल निम्हस्यां वने गुगु द्वार ।। ढुःखसिइ प्रजां सजायाइ राजां, वने माली झीपिं जुजुयागु द्वारं ।।१५।। निर्मल आकाश खनेमदु सुपाचं, अन थन मदयेक जुल अन्धकार ।। देवीस्वरुप सुन्दरी बराह निम्हं, विस्युंवन जुजुयागु द्वारं ।।१६। । शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंघरा प्रभुया चरणय् दान शिर तयाव ।।घु॥ लिनायन बराह लायेधकाः राजां, सलगयाव धनुष ज्वनाव ।। दुर्बनय् थ्यंका: सुन्दरी बराह, सलयाके दुबिनाव जुजु हीके यन ।।१७।। अघोर जंगलय् सिमायागु कोसं, जुजुयात तोताः देवी निल्हं वन ।। दुःख जुल जुजुया लुमन प्रजा, सुंमदु अन चिरुवादार खँन ।।१८।। लख: त्वने तृष्णा जुल राजाया, अह्रेय् याना छोत चिरुवादार वन ।। जुजुयागु आज्ञा शिरस तयाव, लखमाला वँवं सुरनदी थ्यन ।।१९।। सुरनदी तिरय् अप्सरागणपिं, म्हासुगु वस्त्रं पुनाः व्रतदनाव च्वन ।। चिरुवादारया नां सेन धयाम्ह, अप्सरागणनाप व्रतदनाव च्वन ।।२०।। शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंघरा प्रभुया चरणय् दान शिर तयाव ।।घु॥ जल प्रसाद ज्वना: सेन ल्याहाँ वया, जुजुया न्ह्यःने फुक बिन्तियात ।। जुजु खुसि जुया सलयाके गया, सेन न्ह्यःने तया स्वयेत बिज्यात ।।२१।। अपसरागणपिं सुं मखँनाव, सूर्योदय राजा विरहनं ख्वल । आकाशवाणीं देवीपिसं धाल, सेन गुरु याना व्रत दने माल ।।२२।। धन्य धाये कर्म सेनणुप्तयागु, धिक्कार धाये स्व जिगु कर्मयात ।। न्हापायागु जुनि पिनावया मढुगुलिं, देवीयागु दर्शन याये जिं मखन ।।२३।। देवीयागु आज्ञा शिरस तयाव, थव सेनसहितं सलयाके गयाव ।। सेन न्ह्यःने तया: जुजु लिउने च्वनाव, श्रीनगर थःगु देसय् ल्याहाँ वयाव ।।२४।। शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंघरा प्रभुया चरणय् दान शिर तयाव ।।घु॥ ध्वाकापिने सल त्वःताः सेन न्ह्यःने तया, भारदार ल्यूल्थू तया दर्बारय् वन ।। सुवर्णया झारि चूतदेवीं जोनाव, लुखासं दनाच्वन तुति सिके यात ।।२५।। प्रथम न्हापां सेनयागु तुति सीकि, लिपा तुति सीकि रानी छनं जिगु ।। प्राणपियारा प्रभु स्वामी जिनं, गथे तुति सिकेगु थव शेषयाणु ।।२६।। छाये ग्याना रानी तुति सीकेयात, थुगु खँ सकतां कने जिं छिमित ।। जुजुयागु हुकुम सेनयाजु तुति सीका, राजारानी सहित अन्तपुरय् वन ।।२७।। सेन गुरु यायेत देवीं धयाहःगु, ढुःखया वेदना सकसितं कन ।। दैवया विहारय् सेनणुप्त यात, शुभ जोग ढिनय् चूडाकर्म यात ।।२८।। शरण महालक्ष्मी कुमारी वसुंघरा प्रभुया चरणय् दान शिर तयाव ।।घु॥ सच्छि च्याम्ह प्रजा राजारानी नापं, सेन गुरु यानाव तिलाव्रत दन ।। चूतदेवी रानीं अभिमान याना, देवीयागु
