सम्बन्ध सुदृढीकरण जुइगु व्रत माय्अप्सं
सम्बन्ध सुदृढीकरण जुइगु व्रत माय्अप्सं सरोज शाक्यस्रोत : विजयलाल डंगोल च्वबहाःद्यः काठमाडौं उपत्यकाया मरुगणेद्यःयाथासं ७ किमि तापाक्क च्वंगु छगू थाय् कच्छपाल सुवर्णगिरी महाविहारय् विराजमान जुयाच्वनाबिज्याःगु दु । थ्व थासय् न्हापा म्हासुख्वाः द्यः करुणामय बिराजमान जुयाच्वंगु खःसा आः वयाः ह्याउँख्वाः या करुणामय श्री आनन्दादि लोकेश्वर बिराजमान जुयाच्वंगु दु । म्हासुख्वाःद्यःयात च्याङ्ग्रासि द्यः धाय्गु याः । थ्व च्याङ्ग्रासि धाःगु टिबेटन भासं करुणामय द्यः खः । उपत्यकाया प्यम्ह करुणामय मध्ये छम्ह श्रीआनन्दादि लोकेश्वर लोकंह्वाःगु थाय्नापं द्यः जुयाच्वंगु दु । थ्व द्यःया विशेषता धइगु रोग लंका बीगु खः । विशेष यानाः छ्यंगूया ल्वय् थुम्हं द्यवं लंकाबी धइगु जनविश्वास दु । कतिंपुन्हीनिसें सकिमिला पुन्हीतक च्वबहाःद्यःया मेला न्याइ । मेला गुबलेनिसें न्ह्याःगु धकाः थौंतक छुं प्रमाण मदुसां बाखंत न्यनेबलय् न्हापान्हापा द्यः देगः त्वःताः पिहाँ विज्याइगु जुयाच्वन । छन्हु अथेहे पांजु द्यनाच्वंगु इलय् गद्दीइ द्यः मखना: पांजु ग्याकाच्वन । वयांलिपा सुथसिया पहराय् स्वःबलय् हाकनं वहे गद्दीइ विराजमान जुयाच्वंगु जुल । अथे जुयाः थ्व इलय् द्यः पिहाँ बिज्याइ धकाः दक्व भक्तजनत द्यः नाप लाय्गु निंतिं द्यःयाथाय् वइगु जुयाच्वन । द्यः पिहाँ बिज्याइगु खः मखु, गय् याना: सीकल धाःसा द्यःया पुलिं क्वय् म्हासुगु रंग किनाच्वंगु जुयाच्वन । व हे जुयाः थौंकन्हय् बालिइ तूस्वांया रंग किउगु खनाः पिहाँ बिज्याइगु धइगु सिइकल । थ्वहे क्रमय् मेलाया दथुइ माय्अप्स नं च्वनेगु यानावयाच्वंगु दु । माय्अप्सं धाय्बलय् लच्छियंकं च्वनेमाःगु अप्सं जूसां नं थौंकन्हय् न्यान्हुतक अप्सं च्वनेगु चलन दु । थ्व न्यान्हु अप्सं च्वनेबलय् च्वबहाःया थःगु तीर्थत म्हसीकेगु निंतिं न्यान्हु न्याथाय् म्वः ल्हुकेगु यानावयाच्वंगु दु । न्हापां चखुंबखुं तीर्थ (क्वय्ना), निन्हुखुनु जय तीर्थ (बागमती व प्रभावति तीर्थया दोभान नख्खु खुसि स्वन्हुखुनु ज्ञान तीर्थ (जन्को), प्यन्हुखुनु सुलक्षण तीर्थ (च्वबहा:या क्वय्ध्वाखा) खःसां नं थौंकन्हय् वयाः क्वय्गाः (च्वबहाःतया दथुइ च्वंगु बुंगालय्) म्वःल्हुकेगु यानावयाच्वंगु दु | अनंलिपा पुण्यतीर्थ (च्वबहा:या दथुइच्वंगु लँय् दुगु बुंगाः) य् म्वः ल्हुकेगु यानावयाच्वंगु दु । थथे माय्अप्सं च्वनीबलय् एकादशिनिसें सकिमिलापुन्हीतक च्वनीगु खःसा पारु खुनु माय्अप्सं थना यंकीगु यानावयाच्वंगु दु । थथे अप्स च्वनेबलय् मनोकामना पूरा जुइगु नापं रोगकष्ट आदि लंकीगु विश्वास दु । थनया चलनकथं आःतक नं माय्अप्स च्वंम्ह मिसायात छेँपाखें थं मवल धाःसा बिहा: जुइ धुंकूम्ह जूसां सुनां थन वयानापं बिहाः जुइगु दु धाःसा बिहा: मजूनिम्ह खःसा सु मिजनं थन व हे नाप बिहाः जुइगु चलन दु । माय्अप्स च्वनीबलय् न्यान्हुतक अप्स च्वनीपिसं म्वः ल्हुयाः नीसी यानाः च्वनी । थ्व इलय् द्यःयाथासं बीगु नीलः बाहेक मेगु लखं तुतितकं सिले मज्यूगु नियम दु | म्वः ल्हुया वय् धुंकाः द्यःयाथाय् वयाः अर्धपुजा याय् धुंकाः नीलः पालं जुइ सा थुबलय् नीलः त्वंम्ह मनुखं नील: मत्वंनिम्ह अप्स च्वंम्हेसित तक नं थी मज्यू । अप्यं च्वंपिनिपाखें सन्ध्याइलय् मत बीगु याइ । अप्स च्वंपिनि परिवारं तक नं नियम पालना याय्मा: । अप्स च्वनीम्ह न्यान्हुतक द्यःयाथाय् हे च्वनेमाःगु नियम दु । अन च्वनेगु निंतिं देगःपाखें सुया व्यवस्था यानातइसा माय्अप्सं स्वःवइपिनिपाखें अप्स च्वनीपिनि निंतिं नीगु लासा, फांगा हयाबीगु चलन दु । माय्अप्सं च्वनेगु झ्वलय् सकिमिलापुन्हीया छन्हु न्ह्यः बहनी लासा थनेगु चलन दु । लासा थनेगु धइगु च्वनाच्वंगु थासं थाय् हिलेगु खः । थाय् हिले बलय् च्वनाच्वंगु थासं थःगु लासाफांगा थना: मेगु थासय् च्वनेगु याइ । पुन्ही खुनु भक्तजनपिसं माय्अप्सं च्वंपिंके स्वां प्रसाद काय्गु चलन दु । माय्अप्सं धुंकेबलय् पारु खुनु सुथय् क्षितिकर बोधिसत्व (गन्धेश्वर वैतराग) द्यःयाथाय् म्वः ल्हुयाः पुजाय् च्वनी । पुजा याइबलय् नेवाःतय् विहारया गुरुजु तयाः पुजा जुइ । खय्, खयनीतय् थः हे ब्रम्हूत तयाः व्यंके पुजा याय्गु चलन दु । व्यंकेगु धकाः मन्दः दय्काः धलं दनेगु चलन दु । थुकिया मू ज्या धइगु तः सि लःल्हाय्गु खः । तःसि सु अप्सं च्वंगु खः वया परिवारया लिक्क च्वंम्हेसित लःल्हाइ । तःसि लःल्हाना का:म्हेसिनं हे अप्सं च्वंम्हेसित थनी । पुजाय् लुँकःमि ज्वलं, कुमाः ज्वलं, तम्वः ज्वलं नापनापं फलफूल आदि छाय्गु याइ । नापं द्यःयाथाय् बिहारया नियम कथं कर काय्गु चलन दु । माय्अप्सं च्वनीबलय् मिजंत नं च्वं वइ । मिजंत च्वनीबलय् नं मिसात च्वनीगु थें हे नियम खःसा मिजंत च्वनीबलय् छेँ परिवारया लिक्क लाःम्हेसिनं थं वइगु चलन दु । माय्अप्सं थने धुंकाः नं प्यन्हु लिपा प्यन्हु बिचाः वय्गु चलन दु । प्यन्हु विचाः वइबलय् द्यःया पुजा सामानया नापं आगं पुजा याय्गु चलन दु । माय्अप्सं च्वंम्ह मनुखं दच्छियंकं हे नियम पालना याय्माः । दच्छिलिपा पुन्ही खुनु दरु च्वनाः माय्अप्सं क्वचाय्की । माय्अप्संयात सामान्यरूपं पारपाचुकेगु व्रत धकाः धाय्गु याः । तर थ्व पारपाचुकेगु धलं जक मखु । सम्बन्ध सुदृढिकरण याइगु व्रत नं खः । थौंस्वयां स्वदँ न्ह्यः माय्अप्सं च्वंम्हेसिया इहिपा: जूगु थुकिया दसि खःसा छेँया पारिवारिक समस्या समाधान जुयाः सम्बन्ध सुदृढ जूगु दसु नं यक्व हे दु । माय्अप्सं क्वचाय्कीगु इलय् च्वबहाःद्यःयाथाय् पुजा क्वचाय् धुंकाः अप्स च्वंपिनि छेँय् थःथःगु गच्छेकथं भ्वय् न्याय्केगु नं चलन दु । न्यनकने :जुजुभाइ शाक्य, ल्यूथाय्पा
बलम्बु कुमारी महालक्ष्मी जात्रा
बलम्बु कुमारी महालक्ष्मी जात्रा रिजु श्रेष्ठस्राेत – विजय लाल डंगाेल नेवाःतय्गु बस्ति जूगुलिं दँय् छक्वः मोहनि वा स्वन्ति स्वयां तःजिक बलम्बु गांया करिब मध्य थासय् अवस्थित महालक्ष्मीया जात्रा याइ । बलम्बु जात्रा गबलेनिसें, छाय् न्ह्यात, सुनां व गथे यानाः धैगु सम्बधि छुं हे लिखित प्रमाण वा अभिलेख मदु धैगु जनबासीतय्सं धाःगु दु । अझ बलम्बुया थकालीतसें तकं थ्व देगः सुयागु पालय्, सुनां दय्कूगु खः धकाः धाय्मफुगु अवस्था दु । तर छगू जीवित परम्पराकथं बलम्बु महालक्ष्मी जात्रा दय्दँसं कछलाथ्वः अष्टमी, नवमि, दशमि यानाः स्वन्हु तक तःजिक हनेगु परम्परा दु । महालक्ष्मी जात्राया म्हसिका : महालक्ष्मी धाय्सातं धन व सौन्दर्यया प्रतिककथं काइ | लक्ष्मीया प्यपा ल्हाः धकाः धर्म, कर्म, अर्थ व मोक्ष नं लुमकिं । अले छगू नारी सृष्टि जक मखु, शक्ति व संहार नं खः धैगु आभास नं विया च्वनी । थुकथं लक्ष्मीया थीथी शक्तिशाली रुपया छगू हे रुप, अले सत्ययुगया मातृसत्तात्मक युगया चिं नं वियाच्वनी । जनधापु कथं अन्याय व अत्याचार संहारया लागी अष्टमात्रिकां दानव वा राक्षसयात स्याना : बिजयया घोषणा कथं थ्व उत्सब न्याय्कल । धाय्त ला जनमानसं बलम्बु जात्रायात महालक्ष्मी जात्रा धका सम्बोधन याइ, तर बास्तबिकता भचा मेथे हे दु । बलम्बुइ इष्टदेवी वा आजु द्यः धका महालक्ष्मी खःसां थनं मू जात्रा कुमारीया याइ । जात्रा संचालन पद्धति बिचाः याइवले कुमारी पूजा न्ह्यःने लाः वइ धाःसा लिपा गणेश व महालक्ष्मीया पूजा अर्चना याइगु प्राबधान दु । उकिं थुकियात कुमारी महालक्ष्मी जात्रा धाय्गु उपयुक्त जुइ । जात्रा याइगु बिधि : छसिकथं नेवाः संस्कारकथं थुकियात छोय्लावू, मूयाः व सिन्ह:याः धकाः धाइ । अले स्थानियबासिया आधारं बलम्वुइ नं सिन्हः वा सिन्दूर जात्रा धकाः दु ( रत्नकाजी श्रेष्ठ, बलम्बु, सिन्हः गुथि) अले जात्रा न्याकेत हे दकले न्हापां सिन्ह गुथिपाखें द्यः वः देगःयात पूजा ज्वलं, मरीचरि, सिन्ह: ( अबिर ), ताय् व स्वांमाः, सिसाबुसाः, वः भ्वंस्वां देगलय् तय्त व क्वखा तूमां व भोगतेलिसें किस्ती तयाः धाः बाजं नापं सकलें गुथियार सिन्दूर जात्रा न्ह्याकेत वनेगु प्रचलन दु । थुगु गुथि मवतले दशमि खुन्हु पिंगनय् दिकातःगु द्यः ल्ह्वनि मखु । संचालन बिधि: बलम्बू गांया सम्पूर्ण धार्मिक व सांस्कृतिक ज्याझ्वः न्ह्याकेत स्यस्यःतय्गु छगू द्यः गुथि दु । द्यः गुथि अन्तर्गत नं दुवाः, लौ व चालं गुथि स्वंगू दु । बलम्बु जात्रा चाहिं दुवा: गुथि अन्तर्गत गुम्ह संचालन जुइ । महालक्ष्मी द्यःया फुक्क ज्या दुने, पिने व पूजा दुवा: गुथिया जात्रा पालाखं याइ । कुमारी द्यःयात पित हय् धुंकाः संरक्षक व पाःलाः धकाः बलम्बुया ७ म्हया पुचः दुगु ज्यापुतय्गु थकाली गुथिं याइ । निगू गुथिं दँय्दसं पाःलाः कथं हिली । बलम्वु जात्रा, तसकं ऐतिहासिक परम्परा दुगु, व नेपाः देय्या थीथी थासय् न्ह्याइगु जात्रा मध्ये तसकं लिमलाःगु, चिकुलां व मोहनि स्वन्ति लगत्तै वइगु मुखः अष्टमी खुन्हु जुइगु पर्व खः । दुवाः गुथिपाखें जात्रा क्वछितः जात्राया छु दिं न्ह्यः ब्रम्हूयाथाय् वनाः साइत स्वकेगु चलन दु । पूजा ज्वलंनिसें जात्राया फुक्क ब्यबस्था दुवा: गुथिया जात्रा पाःलाखं हे याय्माः । न्हापांगु दिं दुवा: गुथिया पाःलाखं शुद्ध जुयाः, सकल गुथियारनापं पूजा ज्वलं सहित, निखर हाकुम्ह दुगु, बलि बीत छम्ह मेय् व पृथ्वी नं उब्जनि जूगु फुक्कं बुवः व बीवः (१०८ थरी, ६४/६४ सलिंचा ) अले पन्चामृत तयार यानाः चान्हय् बलम्बुया पिंगलास्थानय् होम याः वनीगु प्रचलन दु । ज्यापु गुथियापिं मेय् ज्वना, दुवाःतसें हाकुम्ह दुगु यनि । जब सकलें गुथियार पूजाया हलंज्वलंलिसें पिंगनय् थ्यनी, द्यःया शक्ति जगे यानाः बिशेष तान्त्रिक विधिं चच्छि जाग्राम जुया काः बाजं पुया: होम याइ । थ्व नं तसकं तान्त्रिक विधिं जाःगु पूजा खः । समय् नयाः सुथया पहरय् सकलें लिहां वइ । बलम्बु जात्राया विशेषता धैगु तःखाः नं खः । अष्टमी खुन्हु जागृतयाःपिं द्यः पिन्त प्रत्येक छेंखां थीथी पूजा ज्वलं तया मूद्यःलिसें सकल मठ मन्दिर पूजा याइ । कुमारी पूजा दक्वं थकालितय्गु ज्यापु गुथिं याइ । कुमारीया तिसा धकाः मेय्या आरपति बांलाक सिलाः पुयाः कुमारीयात छाइ । थ्व दिन सुथय् हे देय्खः पिकाइ, अले जात्रा याइपिं द्यःयात नं पिनें ब्वइ । गणेश, महालक्ष्मी, कुमारीयात नं खतय् तइ । थुकथं कुमारीयात दकले न्हापां विशेष बिधिं पूजा अर्चना याय् धुंकाः तिनि गणेश अले महालक्ष्मीयात नासलय् तइ । कुमारीया स्वां कुतुंवय्वं त्वाः त्वालय् देखः चाः हिकी, सिन्हया: वा दशमिया सुथ न्हापांनिसें बलम्बुया थीथी धाः, धिमे, बाँसुरि, नाखिं, ब्यान्ड बाजा लगायत का: बाजंलिसें गणेद्यःया देखः व महालक्ष्मीया देख : प्याखं: हुइकेगु याइ । दशमि कुन्हु कुमारीयात धकि तयाः नासलय् ज्यापतय्सं चोखो जुयाः दुवाः गुथियापिं नं च्वनाः मेय्या आरपति तिसा कथं तिकी, थकालीत दक्वं तुयू जामा व तपुली पुनां कुमारी द्यः बिचय् तयाः थकालीयात चाकः छिं च्वनाः पाताः खोला लःल्हाय्गु धकाः तग्वःगु सिजःया खोलाय सकस्यां पाःपाः कथं स्वक्वः स्वक्वः छगू हे खोलां थ्वँ त्वंकेगु प्रचलन दु । बलम्बु जात्राया गुलि नं विधि दु, जनधापुकथं थुकि सकले जात जातिया उतिकं समावेश व महत्व दु । उकि नं थुगु जात्राय् नाय्यात दकले थकालि यानाः भ्वय् नकाः हनी । जात्रा प्यन्हू न्ह्यः निसें द्यः थ्वं बुइधुंकाः नाय् नं हे क्वचाय् लाया माला क्वखाय्काः पिंगनय् यनिगु प्रचलन दु । थथे ज्यापुया थकाली गुथि व स्यस्यःतय्गु दुवाः गुथिपाखें तसकं सौहार्दपूर्ण ज्या याइगु छगू आधार धैगु धापु कथं स्यस्य व ज्यापु धैपिं दाजु व किजा व इमिगु जिम्मेवारी कथं ज्या याःगु धैगु खः । थुगु खँ बलम्बुया जात्रा परम्परा व पद्धतिपाखें सी दु । जात्राया पूजा सिधय्काः सिन्हः गुथि नापनापं थीथी खलःत व बलम्बुया द्वारेया थाय् नं पूजासहित सरकारी पूजा धकाः खड्ग ज्वना वइ । सुथबःछि चाहिकुगू खः भचा लिपा पूजा यायेत व दर्शन याकेत हाकनं पिंगलय् दिकि यंकि । आ: जब सिन्हः गुथिपाखें बाजा सहित पूजा व सिन्ह ज्वनाः पिंगनय् वइ अले तिनि अबिर, स्वां नं द्यःयात हाकनं सृंगारे यानाः तिनि द्यः जात्राया लागि थनी । उकिं, बिष्णुदेवी, इन्द्रायणी व थानकोट जात्रा थें बलम्बुया कुमारी महालक्ष्मी जात्राय् नं सिन्दूर जात्रा धकाः सिन्हः ह्वलाः जात्रा याय्गु प्रचलन दु । थथे दशमि खुन्हु बहनितक द्यःचाः हिकाः द्य: दिकी, अले लिपा हाकनं थनीमखु । अले लिपा हानं सरकारी पूजा याना द्यः उखुन्हू हे दुकाइ । न्हापां गणेद्यः लिपा हे कुमारी व महालक्ष्मी नापं दुकाइ ।
परम्परागत वास
३८. साराक्क वना गःपः, जँ आदि स्यात धाःसा स्याम्हेसिगु नां कया: फुके याबी | ३९. उकै वइबलय् मेपिनि छ्यया वना खापा संकः वनेगु, कुने सु ? धका न्यनकी उकै धकाः बिस्यूं वय्गु । ४० चिपकै वइबलय् बँ च्वलाः पाय्गु । ४१. ल्हाः तुती, ख्वाः चिकुलां तज्याइ, तमज्याकेत दुरुया पुईं बुइगु । ४२. क्वाःधकाः वलधाःसा कचिगु लैंस मलेचुं व चिचुं तया नय्गु वा मिश्री वा चाकु छ ति नया लः त्वनाबीगु । ४३. वायु विकारयात ठीक याय्या निंतिं खायु ककः चाया तरकारी नय्गु । ४४. वायु बढे जुया प्वाः सुकुमदया च्वन धाःसा बेची छगू भाग व चिनी प्यंगू भाग याना नचुका न्हीं बागु चम्चा सुथय् बहनी क्वालखं क्वचिना बीगु । ४५. प्वाः याउंक तय्या निंतिं नवःघाँय्या रस कस्ती तयाः सुथय् खाली प्वाथय् नय्गु । थुकथं परम्परांनिसे जुयावयाच्वंगु थुजाःगु लोक उपचार पुर्खापिन्सं अनुभव व विश्वासया लिधंसाय् नीरन्तर रुपं थी थी जाति, समुदायपाखे छ्यला वयाच्वंगु खः । छुं नं ल्वय् जुलकी थःम्ह स्यूकथं, ( थःगु अनुभवं ब्यूकथं छु ल्वय् खः धइगु सीका: वासः यानावयाच्वंगु थ्व परम्परागत पद्धति, गुगु पद्धतियात लोकं सर्वसम्मत रुपं मानेयाना वयाच्वन व हे लोकउपचार पद्धति खः । नेवा: लोकवार्ता २७१ पुर्खापिन्सं परम्परांनिसे अनुभव व विश्वासया लिधंसाय् नीरन्तर रुपं छ्यला वयाच्वंगु उपचार खः । वायु विकारयात ठीक याय्या निंतिं खायु ककः चाया तरकारी नय्गु । क्वाःधकाः वलधाःसा कचिगु लैंस मलेचुं व चिचुं तया नय्गु वा मिश्री वा चाकु छ ति नया लः त्वनाबीगु । प्वाः याउंक तय्या निंतिं नवःघाँय्या रस कस्ती तयाः सुथय् खाली प्वाथय् नय्गु ।
म्हपुजा
म्हपुजा पूर्ण ताम्राकार नेवाःतय्सं हनावयाच्वंगु थीथी नखः चखः मध्ये दकलय् तःजिक व झः झः धायेक हनीगु स्वन्ति नखः खः । लक्ष्मीपुजा, म्हपुजा व किजापुजा याना स्वन्हु तक्क नखः हनीगु जूगुलिं ‘स्वन्ति धाःगु खः । लक्ष्मीपुजा व किजापुजा गैर नेवाःतय्सं नं हनेगु याः । तर म्हपुजा गैर नेवाःतय्सं हनेम्वाः, महं । उकिं म्हपुजा नेवाः म्हसीकाया छगू पर्यायवाची थें नं जुयाच्वंगु दु । अथेला म्हपुजा यायेम्वाःपिं व म्हपुजा याये मज्यूपि सुं सुं नेवाःत नं मदुगु मखु थ्व मेगु कारणं मखुसे स्थान विशेषया छु अज्याःगु हे घटनां याना सुं सुं नेवाःतय्सं म्हपुजा मयाइगु खः । थथे छगू निगू थाय्या परिवार बाहेक नेवाः मात्रं हनीगु नखः म्हपुजा खः । स्वनिगलं पिनेच्चना नेवाः भाय् ल्हाये मसःपिं व नेवाः भाय मल्हा: पिं फुक्क नेवाःतयसं हनीगु नखः हे म्हपुजा खः । उकिं म्हपुजा नेवाः म्हसीकाया ज्वलं. मध्ये छगू जूगु दु । म्हपुजा धायेबलय् निगू शब्द ‘म्ह’ व पुजा’ स्वानाः निर्मित शब्द खः ‘म्ह’ खंग्वःया सामान्य शाब्दिक अर्थ देह वा शरीर खः, पुजाया अर्थ ला पुज्यायेगु हे जुल । ‘म्ह’ यात पुजा यायेगु जूगुलिं हे नखःया नां म्हपुजा जू वंगु खः । म्हपुजा यायेगु परम्परा व संस्कृति नेवाः समाजय् जक दु । नेवाःत बाहेक विश्वया छं नं देय्या जातिं म्हपूजा यायेम्वाः, अथे यायेगु परम्परा व संस्कृति मदु । म्हपूजाया दकले तःजिगु मौलिकता धयागु हे थ्व खः । नेवाः समाजय् जुइगु म्हपूजाया बिस्कं महत्व दु । म्हपूजा गुकथं हनि, उकिया विधि विधानया बारे छगू हे मत मजूसां अप्वःसियां उकियाबारे च्वये धुंकल । अथेला म्हपुजा छाय् व गुबलेनिसें हनेगु यात धयागुबारे नं अप्वःसियां मच्वःगु थ्यंक्क मखु । अथेसां थुकिं छगू मत मजूगु जक मखुसे पत्याः याये बहगु खं वा च्वसु म्ह हे जक पिदनाच्वंगु खनेदु । थ्वबारे जक छु खँ न्ह्यब्वयेगु कुतः याये म्हपुजा छाय् हनेगु याइ ? नेपाल सम्वतनाप म्हपुजाया स्वापू मदु म्हपुजा कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा गुलिसियां नेपाल सम्वत् स्वंगु लसताय् म्हपुजा यायेगु यानाच्वंगु धयागु भ्रम दु, गुगु खं पूर्णत असत्य खः । छाय् धाःसा नेपाल सम्वत् छम्ह नेवाः शंखधरं स्वंगु जूसां नेवाः जातिया नाम स्वंगु संवत् निश्चय् नं मखु । नेपाल संवत् शुरु जूगु थनिं ११४३ दँ तिनि दत म्हपुजा यायेगु परम्परा थ्व स्वया यक्वः ताःहाकः । इतिहासकार बाबुराम आचार्यया कथं म्हपुजाया इतिहास नेपाल संवत् सिक्कं यक्वं ताःहाकः । वय्कःया धापूकथं म्हपुजा यायेगु प्रचलन थनिं १५०० दँ न्ह्यः हे दये धुंकल । मेगु खँ नेपाल सम्वत् उदय जुइ न्ह्यः लिच्छवी कालिन अभिलेखय् छ्यलातःगु लिच्छवी संवत् ( थ्व संवत्यात शक संवत् धाइपिं नं दु) व वयां लिपा अंशुबर्माया लिपाया अभिलेखय् छ्यलातःगु मानदेव संवत् नं कछलाथ्व पारुनिसें हिलिगु खः । थुपिं संवत् ह्यूगु कारणं म्हपुजा यायेगु यानाच्वंगु मखु । बरू म्हपुजा थें याःगु तसकं महत्व व पुनित दिनसं थ्वपिं संवत् हिलेगु यानाच्वंगु खय् इतिहासकारतय् बिचाः दु । म्हपुजाय् बौद्ध दृष्टिकोण म्हपुजायात बौद्ध धर्मया दृष्टिकोणं नं विश्लेषण यायेगु याः । थ्व मत बुद्धवाणी ‘अन्र्त्ताहि अन्तनो नाथो लि’ अर्थात ‘थ: हे थम्हं नाथ खः धयागु आधारे विश्लेषण जूगु खनेदु । थ्व कथं संसारे दकलय् सर्वश्रेष्ठ वस्तु धयागु हे मानव जीवन खः । उकिं मनूतसें थःगु जीवनया महत्व थुइकाः जीवन न्ह्याकेत न्ह्याबलें स्वाभिमानी व स्वाबलम्बि जुयाः थम्हं पूर्वकेमाःगु उत्तरदायित्व बोधया अनुशीलन जुइमाः धकाः व भविष्यय् थःगु प्रगति व कल्याण जुइमाः धकाः याइगु पुजा हे म्हपुजा खः धयागु बौद्ध मतया धारणा दु। तर थ्व खं आंशिक सत्य जक खः । छाकि म्हपुजा धयागु बौद्धमार्गि जक मखुसे मेमेपिं धर्मावलम्बिपिंसं नं हनेगु याः । मेगु ख दक्व धर्मावलम्बीपिंसं हनीगु नखः चखः वा तजिलजिइ धर्मया रंग व्याख्या यायेगु म्हपुजा व विश्लेषण यायेगु तसकं संकुचित धारणा जक खः । थुकिं धार्मिक द्वन्द्वया श्रृजना जुइफु । थ्व खँय् झि सचेत जुइमाः । सामाज्या क्वचाःगु लसताय म्हपुजा म्हपुजा छन्हु न्ह्यः लक्ष्मीपुजा याइ । लक्ष्मी द्यःयात धनधान्यया प्रतिककथं माने याना पुजा यायेगु यानाच्वंगु दु । स्वन्ति नखःबलय् कृषकतय् बालिले सिधयेकाः अन्न (वा) स्वथनेगु शुरू जुइ । थथे हे लिपा नं कृषि ज्या बांलाक याये फयेमाः, अन्न यक्व सयेके फयेमाः धकाः सामाज्या क्वचाःगु लसताय् मनूतय्गु आत्मबल थकायेत हे म्हपुजा यायेगु परम्परा न्ह्याकाच्वंगु धयागु नं इतिहासकारतय् मत दु । थ्व खँ पूर्णत सही खः धायेत ऐतिहासिक दसि आधारत धाःसा झीके मदुनि । हानं म्हपुजा धयागु कृषकतय्सं जक्क हनीगु नखः मखुः, उकथं नं थ्व धारणाय् व्यावहारिकताया सत्यता तसकं म्हो जक खनेदु । तन्त्रयानया प्रार्दुभावं न्हयाःगु म्हपुजा म्हपुजा हनीगु बारे व्यावहारिकताया मिखां नं दुवालेगु कुतः जुइमाः । म्हपुजाया विधि विधानकथं न्हापां मन्दः दयेकी । न्हापा लः, वंयालिपा पोताय व चिकंचाः यानाः मन्दः दयेकी । मन्द चाकःछिं छसिकथं ताय, हाकु मुस्याः, पुवाः, मायग्व व आखे तय्गु याइ । मन्दः दुनेया चिकंचालय् नं आखे, पुवाः, जाकि, तफ्वः स्वां, जजंका तयाः पुज्यायेगु याइ । थुकिया दार्शनिक पक्ष व तन्त्रयानकथं प्रत्येकया बिस्कं बिस्कं अर्थ दु । मन्दः दने सिधयेका परिवारया थकालिनिसें छसिकथं दक्वं झ्वलिं च्वना मन्दः पुज्याइ, च्याःगु खेलइता ल ल्हाना कयाः तः सिब्व. ल ल्हाना काइ, खें सगं काइ, थ्व धुंकाः परिवारया थकालि कथं झोलिं च्वनाः भ्वय् नयेगु याइ । तन्त्रयानकथं थ्व फुक्कया बिस्कं बिस्कंया अर्थ दु, महत्व दु। उकथं स्वयेबलय् नेपालय् तन्त्रयानया प्रार्दुभाव लिपा हे म्हपुजा यायेगु परम्परा न्ह्याःगु खँय् अनुमान याये थाकू मजू । इसाया न्यागूगु सदिपाखे नेपाःगालय तन्त्रयानया उदय जूगु खनेदु । थ्वकथं तन्त्रयानया प्रार्दुभाव जूगु थनिं झिंन्यासः दँ पुले धुंकल । तन्त्रयानया प्रभावं म्हपुजा यायेगु याःगु खःसा म्हपुजाया इतिहास नं तन्त्रयानया ति हे ताःहाकः जुइफु । म्हपुजा शक्ति साधनया छगू स्वरूप खः । मन्दः च्वयाः पुज्याना, च्याःगु खेलुइता कयाः तःसिब्बः ल. ल्हाना कायेगु, खें सगं काये धुंकाः भ्वय् नयेगुया अर्थ मनूया शरीर स्वस्थ, दीर्घजीवि व सुख शान्तिया नितिं भिंतुना देछाइगु खः । थ्व धाइगु तन्त्रयानया छगू स्वरूप खः । म्हपुजाया इतिहास गुलि ताहाक: म्हपुजा गुबलेनिसें यायेगु यात, म्हपुजा थ्व सालंनिसें वा थ्व दिं खुन्हुनिसें यायेगु यात धकाः त्याजिक क्वछिनाः धायेत झीके क्वाःतुगु दसित मदुनि । म्हपुजा खँग्वः छ्यलातःगु दकले न्हापांगु पत्रिका हे धर्मादित्य धर्माचार्यं पिथंगु ‘बुद्ध धर्म व नेपालभाषा’ (ने.सं. १०४९) पत्रिका खः । थ्व स्वया न्ह्यः म्हपूजा खँग्वः छ्यलातःगु ऐतिहासिक सामग्री मलूनि । वंशावलीइ कार्तिक कृष्ण अमावस्था खुन्हु श्री लक्ष्मीपुजा, प्रतिपदा खुन्हु स्वशरीर पुजा द्वितीया खुन्हु याकन ।’ धकाः च्वयातःगु दु । मल्लकालया ऐतिहासिक सामग्री नं म्हपुजा खँग्वः प्रयोग जुयाच्वंगु मदु । मल्लकालय् म्हपुजायात सुखरागी धकाः हनेगु यानाच्वंगु खँ मल्लकालय् लूगु अभिलेखं प्रष्ट याः । थ्व बारे अन्वेषक छत्रबहादुर कायस्थजुं म्हपुजा व थ्वया महत्व’ नांगु
नेपाल सम्वत्, शंखधर साख्वाल व म्हपुजा
नेपाल सम्वत्, शंखधर साख्वाल व म्हपुजा पूर्ण ताम्राकार नेपाः देय्या नामं छम्ह नेपा: मिं स्वना थकूगु सम्वत् नेपाल सम्वत् खः । लिच्छविकालय् प्रचलित न्हापांगु लिच्छवि सम्वत् ( थ्व सम्वत्यात शक सम्वत् नं धायेगु याः ) ४९८ दं तक्क चलेजुयाः लिपा मानदेव सम्वत् प्रचलनय् वःगु खः । थ्व सम्वत् नं ३०४ दँ तक्क प्रचलनय् वयाः दित । वयां लिपा प्रचलनय् वःगु नेपाल सम्वत् खः । थुकथं लिच्छवि सम्वत् ४९८ व मानदेव सम्वत् ३०४ निगू जोडे यायेवं ८०२ जुइ । थथे शक सम्वत् शुरू जुयाः ८०२ दँ लिपा सम्वत् ८७९ अक्टोवर २० तारिख खुन्ह शुरू जूगु नेपाल सम्वत् खः । नेपाल सम्वतया न्ह्यःया निगुलिं सम्वत् जुजुया नामं स्वनातःगु सम्वत् खःसा नेपाल सम्वत् नेपाः देय्या नामं स्वनातःगु सम्वत् खः । थ्व कारणं राष्ट्रियतां विलिविलि जाःगु सम्वत् नेपाल सम्वत् जूगु दु । थ्व सम्वत् छम्ह नेपाःमि शंखधरं स्वनाः थकूगुलिं थ्वइत शंखधरकृत नेपाल सम्वत् धायेगु याः । थ्व सम्वत् शुरु जूगु थनिं ११४३ दँ दत । थ्व स्वयाः न्ह्यःया शक वा लिच्छवि सम्वत् ४९८ दँ चलय् जूगु व मानदेव सम्वत् नं ३०४ दँ प्रचलनय् वयाः दीगु कथं निस्वना कालं निसें आ तक्क प्रचलनय् वयाच्वंगु छगू हे जक सम्वत् नेपाल सम्वत् खः । नेपाल सम्वत् मानय् यानाच्वंपिंसं जक मखुसे थ्व सम्वत् नाप छुं सरोकार मदु धयाच्वंपिं फुक्कसियां नेपाल सम्बतया तिथिमिति कथं थःथःगु जातिया संस्कृति व संस्कार हनेगु यानाच्वंगु दु । थुकथं दक्व जाति व धर्मावलम्विपिन्सं मानय यानाच्वंगु राष्ट्रिय सम्वत् हे राज्यपाखें राष्ट्रिय मान्यता दयेमाः धकाः हालाः सनाः आन्दोलन न्ह्याकाच्वंपिं नेवाःत,नेपालभाषा मंकाः खलः व मेगु थीथी खलः पुचःत जूगुलिं गैर नेवाःत नेपाल सम्वत् मात्र नेवातय्गु खः धयागु भ्रममुक्त मजुनि । नेपाल सम्वत् चन्द्रमासय् आधारित सम्वत् खः । चन्द्रमासय् आधारित नेपाल संम्वत् जक मखु, प्राचिन मिश्रयाःपिं निसें रोमन, थुनाली, चिनियाँ, हिन्दू, ईसाई, मुस्लिम, यहुदी फुक्कसियां चन्द्रमासयात हे आधार कयाच्वंगु दु । नेपाःमि जक मखु, भारतय् नं नखःचखः, पर्व फुक्क चन्द्रमासया आधारय् हे यानाच्वंगु खः । सम्वत् न्ह्याग्गु माने याःसां चन्द्रमासया आधारय् नखः चखः व पर्व हनेगु यानाच्वंगुलिं नेपाल सम्वत् प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष कथं दक्वसियां माने यानाच्वंगु दु । उकथं नेपाल सम्वत् नेवाःतय्गु जक सम्वत् मखुसे दक्व नेपाःमिया संम्वत् खः । साम्प्रदायिक भावनांमुक्त जुयाः थ्व खँयात विचाः यायेमाः । नेपाल सम्वतयात नेपाःया हे छगू मौलिक सम्वत् कथं दक्वस्यां स्वीकार यायेमाः । नेपाल सम्वत् प्रारम्भया दिं खुन्हु दकले न्हापां च्वसापासां ने.सं. १०७१ सं विप्लब पुस्तकालय व कन्या मन्दिर स्कूलया कोथाय् सार्वजनिक रूपं न्हूदँ हनेगु याःगु ख । अनंलिपा ने.सं. १०९६ स ‘पासापुच:लं साईकल -याली याना नेपाल सम्वतया प्रचार प्रसार यायेगु ज्या जुल । थ्वयां लिपा ने.सं. १०९९ स ‘लय्ता दबुपाखें मोटर साईकल -यालीयाना नेपाल सम्वत्या प्रचार प्रसारय् अझ सशक्तता हयाविल । थुगु याली दथुइ छकः दिनाः थौं तक्क नं न्ह्याना च्वन तिनि । देशय् २०३५/३६ या राजनैतिक आन्दोलन लिपा नेपालभाषा मंकाः खलः (ने.सं. १०९९) नीस्वन । मंकाः खलः नीस्वनाः दकले न्हापा ने.सं. ११०० स नेपाल सम्वत् राष्ट्रिय सम्वत् खः, थ्वइत सरकारी मान्यत दयेमाः धयागु नारा थ्वयेकाः, सतकय् जुलुसया नापं न्हूदँया साँस्कृतिक जुलुस पिथन । गुगु ज्याझ्वः थौं तक्क नं दच्छिया छक्वः मदिक्क न्याना हे च्वन । थ्व ज्याझ्वः छगू आन्दोलन कथं न्ह्यात । थ्वया नापं नेपाल सम्वत् धयागु छाय, गथे धयागु थेंज्याःगु थीथी पक्ष नेपाल सम्वत्या बारे विश्लेषणात्मक च्वसु पिदन । उकथं थौंतक नेपाल सम्वत्या बारे जक निसः पू मयायेक च्वसु पिदने धुंकूगु दु । स्वंगू सफू पिदने धुंकूगु दु । थुकिं नं नेपाल सम्वत्या बारे गाक्कं प्रचार प्रसार जुल । थ्व आन्दोलन न्ह्याकाः झिदं लिपा राज्यं ने.सं. ११२० कछलाथ्व दशमी खुन्हु शंखधर साख्वालयात राष्ट्रिय विभूति घोषणा यात । उकिया प्यदं लिपा ने.सं. ११२४ सं उबलय् श्री ५ या सरकारं शंखधर साख्वाया किपाः तयाः न्यातका वंगु हुलाक टिकट प्रकाशनय् हल । थथेहे प्रधानमन्त्री पुष्प कमल दाहालया मन्त्री परिषदं ने.सं. ११२८ कौलागा ११ ( २०६५ कार्तिक ५ गते) खुन्हु नेपाल सम्वत्यात राष्ट्रिय सम्वत् घोषणा यात । थुकथं थौं सरकारं नेपाल सम्वत्यात राष्ट्रिय मान्यता बी धुंकूगु दु, शंखधरयात राष्ट्रिय विभूतिं सम्मानित याना हुलाक टिकट नं पिथने धुंकूगु दु । थौं वयाः राष्ट्रिय सम्वत् नीति दयेकाः व्यवहारय् प्रशासनिक क्षेत्रय् नेपाल सम्वत् छ्यलाबुलाय् हयेगु ल्यं दनि । तर थुकेपाखें राजनैतिक दल व नेतातय्सं वास्ता याना च्वंगु दु । थुकिया नितिं नं नेपाल सम्वत् व न्हूदँया आन्दोलनयात मदिक्क न्ह्याका तुं तयेमानि । नेपाल सम्वत्या प्रवर्तक शंखधर साख्वाः नेपालभाषा मंकाः खलकं ने.सं. ११०० सं नेपाल सम्वत् व न्हूदँ ज्याझ्वः न्ह्याका आन्दोलनया रूप बीवं हे नेपाल सम्वत्या प्रवर्तक शंखधर साख्वाः खः धयागु खँ व्यापक कथं प्रचार प्रसार जुल । ऐतिहासिक अभिलेख व थौं तक्क नं तिथिमितिया पात्रोय शंखधरकृत नेपाल सम्वत् च्वयेगु यानाच्वंगुलिं नं नेपाल सम्वतया प्रवर्तक शंखधर साख्वाः खः धयागु खँ प्रायः इतिहासकारतय् दथुइ मतभेद मदु । अले शंखधर धयाम्ह काल्पनिक मखुसे ऐतिहासिक व्यक्ति खः धयागु खँय् तक्क दक्वस्यां थुइकल । थ्वया नापं शंखधर धयाम्ह छम्ह नेपाःमि खः, छम्ह नेवाः खः धयागु खँ तक्क नं इतिहास ख्यलय् निर्विवाद थें जुइधुंकलं । थौं शंखधरयात राज्यं राष्ट्रिय विभूति घोषणा यायेधुंकल । राष्ट्रिय विभूतितय्गु वारे पूर्वक्क परिचय प्रकाशनय हयाः वयाः म्हसीका दक्वसिनं थुइका वीमाः, कनेमाः । मखुसा राष्ट्रिय विभूतित न्यनाः बाखं वा दन्त्यकथाया छम्ह काल्पनिक पात्र थें जक जुइफु । उकिं शंखधर धयाम्ह सु गथे धयागु बारे बाँलाक्क न्यनेकने यानाः पूर्वक्क म्हसीका प्रकाशन याये हथाय् जुइधुंकूगु दु । थौतक्कया व्यक्तिगत अन्वेषणं शंखधर साख्वा:या म्हसीका न्ह्यब्वयातःगु शिलालेखत लुया मवनि, लुइके मफुनि । थुकिया नितिं राज्यपाखें परियोजना दयेकाः इतिहासविद्तयत शंखधर साख्वाःया बारे अन्वैषण याकाः शंखधरया पूवंक म्हसीका पित हयेमाः, थथे यायेत नेपाल सम्वत्या आन्दोलन न्ह्याकाच्वंपिं दक्वः खलः पुचःतय्सं मंकाः सः तयेमाः । मेगु खँ थौं शंखधर धकाः पित हयाच्वंगु किपाः शंखधरया मखुसे जयसिं राम महाथ भाषयागु खः धयागु खं प्रकाशनय् वयेधुंकल । थ्व किपाः सार्वजनिक रूपं पित हःगुया छगू हे जक आधार पशुपतिनाथ दक्षिण पाखेया लुखा न्ह्यःने शंख ज्वनाः च्वंम्हसिया सालिक जुगुलिं थ्वइत हे शंखधर धकाः विश्वास याःगु खः । च्वय्हे धाये धुन, शंखधर नामं हे नेवाः खः, अझला दथुया ‘नां’ व ‘धर’ धयागु प्रायः उदाय व बरे जातं जक तयेगु याः । न्हापा ल्हासाय् व्यापार या:वनिपि यल देय्या मनूतय्त ‘साख्वाल’ ‘नां ख्वाल’ व ‘धाख्वाल’ उपनां छुनातःगु खनेदु । (छत्रबहादुर कायस्थ ‘पलिस्था’ ल्याः १०, ने.सं. ११२२) यलय् धाख्वाः धकाः थौं नं उपनां तयेग् याः नि । अले दथुइया नां ‘धर’ दुपिं उदाय खः धयागु खं पुष्टि याः । थुकिं थौंकन्हय् सालिक व किपाः प्रकाशनय हयातःम्ह धात्थेम्ह शंखधरया मखु धयागु
नःला स्वनेगु
नःला स्वनेगु डा.चुन्दा वज्राचार्य मोहनि नखःया प्रारम्भ न:ला स्वनाः जुइ । आश्विन शुक्ल प्रतिपदाकुन्हु मोहनि नखः न्ह्याकेगुया लागि प्रत्येक छँय् छँय् नःला स्वनेगु सुचिनिचि याना: खुसि फि कयाहया:, नील: कयाहया:, पँचा व फि ल्वाकछ्याना’ गुम्हसिया बँय् तुं गुम्हसिया भ्यगतय्, गृम्हसिया सली सलिखय् फि ल्वाकज्यागु पँचा जायेका: उकिइ वा, तब्छ, कःनि लखं सिलाः पीगु याइ । थ्व न:ला स्वनेगु विशेषयानाः आगमय् वा पूजाकुथिइ यायेगु याइ । नापं शक्ति उपासनाया लागि कलश छग्वः नं स्वनेगु याइ । थुबलय् विशेष याना: द्यः द्यःपिनिगु मूर्ति सफा याना: गुम्हसिया द्यःद्य:पिन्त ल्य॑ पुल्यं नं छायेगु याइ । थथे न:ला स्वने धुनेवं मोहनि सुरु जुल। यंला सेवा वनाच्वंपिनि यंला सेवा धुंका: पारु भ्वय् वनेगु याइ । गुंलाबलय् बौद्ध स्थान गथे यँय् जूसा गुंला बाज थाना: स्वयम्भुइ वनेगु याइगु ख: । यंला सेवा: धकाः थ:थःगु क्षेत्र दुने पीथय् पूजा याइगु खः । त:धिकःपिं विशेष यानाः सुथय् नसंचा हुलेगु याइ । ज्यापुत बँय् पुयाः वनेगु याइ । तर थौंकन्हय् थथे बँय् पुयाः वनेगु चलन मदये धुंकल । मिसामचात धा:सा न्हिनय् थ:थ:गु पीथय् पूजा याः वनेगु याइगु खः । न:ला स्वनेगु पारुकुन्हु यंला सेवावंपिनि पारु भ्वय् वनाःसिधयेकेगु याइगु ख: । नवरात्री मोहनिबलय् द्यःद्यः पिं पूजा याना: हिंसा यानाः जक हनिगु नख: मखु । थःथःगु म्ह नी वाय् पवित्र यायेगुया लागि न:लास्वां प्यूसानिसें सर्गतय् नगु दनीबलेय् सुथ न्हापां थीथी सामग्री गुगु तीरथय् म्व: ल्हुया: तीर्थपति थी थी वस्तुया दान याना: पीठ दर्शन याना: छँय् छँय् लिहां वया: मोहनि नखः हनेगु चलन दु | माेहनि नखः बलय् बिशेष यानाः द्यःद्यः पिनि शक्ति दुबिना च्वंनी धयागु परम्परागत धारणा दु । माेहनिबलय् उकिसं पीठ वा भवानी वा जाेगिनीपाखें बिशेष यानाः मिसापिं द्यःपाखें शक्ति उपासना याना: दछियंकयात शक्ति सञ्चय यायेगु परम्परा ख: मोहनि नख: । शक्ति उपासनाया लागि तीर्थ तीर्थय् बना: म्व: :ल्हुयाः योगिनी वा पीठ दर्शन याइगु खः । थुबलय् यँय् च्वंपि मनूतय् थाय् थासय् च्वपि योगिनी वा पीठ्यात दर्शन याइगु खः । नवरात्री सुथ न्हापां ख्यूँसे च्वंबलय् हे वने माःगु जूगुलिं थाय् थासं नवरात्रि बनेगु धका: मनूत मुंका: बाजं थाका: ध्वाँय् ज्वंकाः: तीर्थ तीर्थय् म्वः न्हुइकीगु ख: । तीर्थ तीर्थय थी थी सामग्री म्वः ल्हुयाः तीर्थपति पूजा याना: तीर्थपति हे विशेष क वस्तु नं दान यायेगु चलन दु । ख्वपदेय्यात छचा:ख्यलं नवदुर्गा चाःहला च्वंगुलिं यानाः नवरात्री ज्व:छिं तीर्थ तीर्थय् म्वः ल्हुया: नवदुर्गा मध्यय् छम्ह छम्ह यानाः छसिकथं दर्शन यायेगु चलन दु । नवदुर्गा भवानी दर्शन याये न्ह्यः गुंगु तीर्थय् म्वः ल्हुइगु नं चलन दु । तिथि—– म्वःल्हुइगु तिर्थया नां—– दर्शन याइपिं भवानीया नांपारु—– ब्रम्हायणीघात —–श्री ब्रहायणीदेवीद्वितीया—– महेश्वरीघात—– श्री महेश्वरीदेवीतृतीया—– पासिखेलघात—– श्रीकुमारीदेवीचौथी—– चुपिघात—– श्रीभद्रकाली देवी पंचमी—– मंगलतिर्थ—– श्री बाराही देवीषष्ठी—– सिद्ध पोखरी—– श्री इन्द्रायणी देवीसप्तमी—– खासांखुसुं खुसि—– श्री महाकाली देवीअष्टमी—– कमल पुखु—– श्री महालक्ष्मी देवीनवमी—– हनुमानघात—– श्री त्रिपुरासुन्दरी देवीदशमी—– ब्रम्हायणीघात—– श्री नवदुर्गा भवानी । येँ च्वंपिनि नवरात्री बनीबलय् विशेष यानाः खुसिइ जक बनीगु मजुसे खुसि खुसिया दोभानय् अर्थात ल: न्ह्याना: वयाच्वंगु निगू खुसिचिया दथुइ लः ल्वाःगु तिर्थय् वनाः म्वः ल्हुइगु चलन दु । येँ छगू त्वालं वा छथासं जक नवरात्री मुंकीगु मजुसे निगू स्वंगू थासं नं मुंकेगु चलन दु। थथे मुंकीबलय् मुंकीपिसं नवरात्री वनेगुया प्रबन्ध याना बी । मुंकुपिसं पूजा यायेगु तिर्थय् छायेगु मुथं नं यायेफु, थःथ: नं यायेगु चलन दु । तीर्थ थ्यंके अ:पुका बीगुया लागि व्यवस्था जक यानाबीगु ख: । यँय् नवरात्री वनीपिनि न्हापा तीर्थय् म्वःल्हुइ, थथे म्व:ल्हुइबलय् तीर्थपतिं थी थी सामग्री तया: म्वः ल्हुइगु चलन दु । अले तीर्थ पतिं तीर्थया विशेषता कथं दान याना: अनं लिपा तिनि पीठ दर्शन याइगु खः । थौंकन्हय् खुसिइ न्ह्याइगु ल: फोहर जुगुलि फोहरगु ल: वइगु तीर्थय् वनाः अन च्वंगु हिति वःगु लःयात हे तीर्थया ल: भाःपा: ख्वा: सिलाः वा म्वःल्हयाः नवरात्री न्ह्याका बयाच्वंगु दु । नापं थाय् थासय्या नागराजापिन्त पुँइ हायाः लखय् चुइका व्छ्येगु चलन दु। न्ह्यब्वयागु नवरात्री धलखय् गुंगू तीर्थ व गुंगू तीर्थ सम्बन्धी जक खँ न्ह्यब्वया तयेमा:गुलिइ झिगू तीर्थया नां झिगू हे पीठया नां, अथे तुँ दान यायेगु, नागराजाया नां आदि नं झिम्ह हे ख: । नवरात्री बनीगु थाय् झिन्ह हे खः । अथेजूसां झिगू तीर्थय् झिन्हु तक्क नवरात्री कथं वनीगु धयागु छगू तीर्थ, छगू पीठ, छम्ह नाग, छगू दान आदि फुक नवरात्री धुंकेगुया लागि खः । येँ च्वंपिनि नवरात्री वना: स्याकुत्याकू अर्थात नवमीकुन्हु भवानी तीर्थय् वना: म्वःल्हुया: तलेजु भवानी दर्शन याना: कन्ह्य् तुं नवरात्री धुंकाः भ्वय् यायेगु चलन दु। गुंला सेवा बना: नं यंला शुक्ल पारुकुन्ह॒ पारु भ्वय् वनाः गुंलाधर्म सिधयेकेगु चलन दु । अथे तुं यंला सेवा वनीपिनि नं लछियंक यंलाथ्व प्रतिपदानिसें सुरु याना: कौलाथ्व पारु अर्थात नःलास्वां पीगु पारुकुन्हु यंला सेवा वना: भ्वय् नया: यंला सेवा धुंकेगु चलन दु । अयेतु नवरात्री वना नं दशमीकुन्ह शान्त तीर्थय् धालेपति स्वान म्व:ल्हुया: नवरत्न दान याना, सोमसिकि नागराजायात पूजा याना:, अनं लिपा गुहेश्वरी पूजा व दर्शन याना: नवरात्री क्वचायेकेगु याइ । नवरात्री वनीपिनि भ्वय् यायेगु गन अःपु अन नवरात्री धुंकाः भ्वय् याना: धुंकेगु चलन दु । नवरात्रीया ज्या सुथय् न्हापां महानवमी कुन्ह हे सिधइगु जुगुलिं उकुन्हु हे नवरात्री धुंकाः तलेजु भवानी पूजा यानाः धुंकाःया भ्वय् यायेगु चलन दु । प्रत्येक तीर्थया महात्म्य थी थी दु । अथेतु थाय् थासय् थी थी दानया नं अलग अलग पुण्य दु धायेगु परम्परागत चलन दु । पीठ पीठया नं महिमा अगल अलग दु । थुकथं नवरात्री वना: थी थी तीर्थय् थी थी वस्तु नं म्वः ल्हयाः शक्ति सम्पन्न पीथय् शक्तिया संचय याना: दछियंकयात बांलाक बलाक्क जीवन न्ह्याकेत मोहनिबलय् शक्ति सञ्चय यायेगु याइ। थौँया दृष्टिं स्वयेगु ख:सा च्वय् न्ह्यब्वयागु धार्मिक भावना खः । नवरात्री आकाशय् नगु दनीबलय् तीर्थय् बनेमा: धकाः छँय् छँय् मोहनि नखः हनेगुया लागि पूजा यायेगु व ज्या यायेत इलंई हे छँय् थ्यंका:लि छँया ज्या नं कुसलता न्ह्याके फैगु स्वभाविक खः । सुथ न्हापां ल:फय् निगुलिं स्वच्छ जुइगुलिं स्वास्थ्ययात नं थज्याःगुलि बां हे लाकाबी । म्हय् फूर्ति पिदना बी । छगू कथं प्रदुषन मुक्तगु ल: फसय् न्यासि वनेगु व्यायाम नं खः । स्वास्थ्य दुने सफा फय् दुबीका हृष्टपृष्ट यानाबी, थ्व हे नं शक्ति सञ्चय खः । धाथें नवरात्री वनीपिनि म्हय् शक्तिसञ्चय् याकाः हृष्टपुष्ट जुयावनीगु ख: ।
