खंग्वः धुकू (Dictionary)
स्वनिगःया उत्पत्ति
स्वनिगःया उत्पत्ति गुकथं ज़ुल ? पूर्ण ताम्राकार स्वनिगःयात न्हापा नेपाल धायेगु याः । अझ थौंकन्हय् नं गां गामय् यें वनेत नेपाल वनेगु धायेगु याः नि । स्वनिगः (नेपाल उपत्यका) या उत्पत्तिया बारे प्रचलित निगू बिचाः दु । व खः बौद्ध व हिन्दू मत । बौद्ध मत कथं स्वनिगःया उत्पत्ति नागदह नांगु तःधंगु सरोवरं जूगु खः । सत्ययुगय् नागदहलय् दकले न्हापां ब्रम्ह विपस्वि बुध्द खः । विपस्वि बुध्दं प्यूगु पलेस्वां खुला लिपा अलौकिक कथं वःगु पलेस्वांलय् स्वयम्भूया ज्योति उत्पन्न जुल स्वयम्भूया ज्योतिया दर्शन यायेत छसिकथं शिखि बुध्दं, विश्वभू बुध्द व त्रेता युगय् महाचीनं वःम्ह मन्जुश्री थःगु खडगं पालाः कटुवाल धयागु थासं नागदहया लः पितछ्वयाः स्वनिगः वसोवास यायेजीकल । थ्व स्वयम्भू पुराणम् आधारित वर्णन खः । मेगु कथं द्वापर युगय् दानासुरं स्वनिगः जलमग्न यानाबिल । उबले भगवान श्रीकृष्णं द्वारिकां निसें नेपाल उपत्यका वयाः थःगु चक्रया प्रहारं चोभारं लः पितद्द्वयाः दानासुरया दमन यात । थ्व स्कन्धपुराणय् आधारित हिन्दू धर्म मतया वर्णन खः । थ्व निगू मध्ये दकले अप्वः चर्चित महाचीनं वःम्ह मञ्जुश्री नागदहया लः पित छ्वयाः स्वनिगः याये जीकूगु वर्णन खः । खड्गं पाला लः पितछ्वःगु कपोलकल्पित खँ । स्वनिगःया उत्पत्ति धयागु पूर्णत इतिहास व भौगोलिक सर्वेक्षण नापं सम्बन्धित खँ खः । धायेबलय् च्वय् न्ह्यथनागु निगूलिं विचालय् कि त ऐतिहासिक सत्य-तथ्यता दयेमाल कि मखुसा भौगोलिक सर्वेक्षणया लिच्वः कथं विश्वासनिय जुइमाल । उकथं बिचाः यायेबलय् निगुलिं बिचाः ऐतिहासिक व भौगिलिक सर्वेक्षणय् आधारित मजुसे मुक्कं कपोलकल्पित व धार्मिक अन्धविश्वासय् आधारित बिचाः खः । अथे मखुसा निगू बिचाःया खं छगू हे जुइमाःगु खः, निगुलिं विचारय् समिप्यता दयेमाःगु खः, तर थथे जुयाच्वंगु मदु । मेगु खँ न्ह्यात्थेयाःगु हे खड्ग जूसां छपु खड्गं तःतजाःगु गुँ पहाड तछ्याना: नागदहया लः पितछ्वःगु बर्णन असम्भव जक मखुसे छुं कथं हे व्यावहारिक व वैज्ञानिक मखु उकिं तथ्यहिन व ऐतिहासिक व अलौकिक खँय् स्वयं इतिहासकारतय्सं तक्क नं विश्वास याये फयाच्वंगु मदु । गुलिं इतिहासकारतय्सं ध्व मुक्कं काल्पनिक जूगुलिं पत्याः यायेवहः मजू धकाः धयाच्वंगु दु । खः नं सुं भौगर्भविद वा पुरातत्वविद इतिहासकारतय् न्ह्योने थाैं नं झीसं स्वनिगःया उत्पत्ति मन्जुश्री याःगु धकाः धयाच्वन धाःसा झी मूर्ख हे जक जुइ । इमिसं झीत अशिक्षित, अन्धविश्वासी व अज्ञानी हे जक धाइ । मन्जुश्री सु खः ? स्वनिगःया उत्पत्ति याःम्ह मञ्जुश्री महाचीनं वःम्ह धयातःगु दु । थ्व खँय् संगू ग्वःछि हे सत्यता मदु । न्हापा ला महाचीन धयागु हे मदु । थौंया चीन देय्यात महाचीन धकाः मानय् याःसां ऐतिहासिक कथं पुष्टि मजू । छाकि चीन जातिया नामं चीन देय्या नामाकरण इ. पू. २५५ पाखे जक जूगु खः’ निगूगु खँ “ मञ्जुश्री” शब्द संस्कृत खँग्वः खः । ” मन्जु” या अर्थ ‘बांलाःम्ह’ व “श्री” या अर्थ ‘सौभाग्य’ या “समृद्धि” खः । स्वंगूगु खः गौतम बुद्ध इ.पू. ५२८ स बोधिगयाय् बोधिज्ञान प्राप्त याये न्ह्यो है स्वयम्भूया ज्योतिया दर्शन यायेत महाचीनं मञ्जुश्री नेपाः गालय् वल धयागुया अर्थ बुद्धत्व प्राप्तिया न्ह्यो थन बौद्ध धर्म दु धकाः धायेगु ऐतिहासिक सत्यतां पिनेया खँ खः । छाय्कि इसाया स्वंगूगू शाताब्दीइ रचित धयातःगु “मञ्जुश्रीमूलकल्प” सफूतिइ मन्जुश्रीयात गौतम बुद्धया शिष्य यानातःगु दु टि. डब्लु. डाभिड्सया “बुद्धिज्म” सफूया लिधंसाय् इतिहासकार भुवनलाल प्रधानजुं धयादी “मन्जुश्री नांम्ह छम्ह भिक्षु इस्वी पूर्व प्रथम शताब्दी व इश्वीया प्रथम शताब्दी ताकय् भारतय् दयाच्वन । … थुम्ह भिक्षु मन्जुश्री इश्वी संवत्या प्रारम्भय् अथवा थ्व स्वयां छुं न्ह्यो स्वनिगलय् वल व थन न्हापालाक्क महायानी मत प्रचार यात भुवनलाल प्रधानया थ्व धापू श्रीमति चन्द्रमणि देवीया बिचा:नाप ज्वः लाः । श्रीमति चन्द्रमणिदेवीं च्वइ “भारतं मंजुश्री नांम्ह छम्ह योगी चीन वना व नाप छुं ब्रम्ह व क्षेत्रिय शिष्यत नं दु । चिनियातय्सं मंजुश्रीयात द्यः भा:या पुज्यायेगु यात । व नेपाः जुयाः भारतय् लिहांवल”” धयागु धापूति नं मन्जुश्री चीनयाम्ह मखुसे भारतयाम्ह खः धयागु पुष्टि याः । उकथं स्वयेबलय् भुवनलाल प्रधानजुं धयादी थें नेपा: लागाय् वःम्ह धाःम्ह मन्जुश्री बुद्धया शिष्य व माहायान सम्प्रदायया न्हापाम्ह भिक्षु जक खत, नागदहया लः पितछ्वया: मनू च्वने जिइक स्वनिगः दयेकूम्ह वोधिसत्व मखु । मञ्जुश्री छम्ह अलौकिक व्यक्ति मखुसे सामान्य मानव जक खत । थुकिं नं स्वनिगःया निर्माता महाचीनं वःम्ह मञ्जुश्री मखु धयागु खँ उलाब्यू । स्वनिगःया उत्पत्तिया वारे थीथी तथ्यगत खं मञ्जुश्री चीनं वःम्ह नं मखु, चीनया निवासी नं मखु, नागदहया लः पितछ्वयाः स्वनिगलय् बसोबास याये जिइकूम्ह नं मखु धायेबलय् स्वनिगया: उत्पत्ति गुकथं, गधे जुलजुइ धकाः न्ह्यसः दनावइगु स्वाभाविक खः । थ्व बारे छुं तथ्यगत खँ थथे खनेदु । स्वनिगःया उत्पत्तिया वारे किपूया शुकसागर श्रेष्ठजुं थथे च्वयादी “भौगर्भिक समय तालिका (Geological Time Scale) अनुसार काठमाडौ उपत्यका करीव साठी लाख वर्ष पूर्व कुनै Tectonic Events द्वारा उत्पत्ति भएको थियो । कलान्तरमा Faulting भै कीर्तिपुर डाँडाको उत्पत्ति भयो । यो Faulting फुलचोकीबाट उत्तर पश्चिम हुँदै बाँदे गाउँ, सैंभु, चोभार, कीर्तिपुर, नैकाप भै दहचोक डाँडोमा जोडिन पुग्छ । यसको अतिरिक्त पुनः अति सानो अनुपातमा स्वयम्भु पशुपति हुँदै चांगुसंग जोडिने अर्को Faulting भयो (योसिदा र इसारासी : ९४ ) । काठमाडौं उपत्यका जब कालीदहको रुपमा थियो । त्यस समयमा चोभार, कीर्तिपुर र स्वयम्भूमा साना साना टापूका रुपमा थिए । अझै सम्म पनि कालिदहको अवशेषको रुपमा जमेको कालिमाटी माटो (Lignitic Layers) कीर्तिपुरको खासि बजार र चोभारको ढुङ्गा पेल्ने, कशर मेशिन भएको स्थान सम्म पाइन्छ । त्यो कालिमाटी Lignitic Layers कालिदहको पानीको पिंधमा रहेको हिलो माटो थियो । अहिलेको सम्मोच्च रेखाको नापलाई हेर्दा दोश्रो कालिदहको पानीको सतह हालका १३२० मिटरको सम्मोच्च रेखासम्म थियो । यस हिसाबमा प्राग टापुहरु कमसेकम पानीको सतहबाट ३० देखि ४० मिटर उठेको थियो । भूगर्भबेत्ताहरु उक्त कालिदहबाट दुइ पटक गरी पानी खोलिएको मान्दछन् । प्रथम पटक पन्ध्र देखि ६ लाख वर्ष पूर्व कटुवाल दह खुलेर कीर्तिपुर चोभार र सैंभु देखि दक्षिणी भाग सुक्न गयो र दोश्रो पटक ६ देखि दुइ लाख वर्ष पूर्व चोभारको गल्छी खुल्न मै सम्पूर्ण काठमाडौं उपत्यका नै सुक्न पुग्यो । हाल बांकी रहेको नागदह र टौदह यिनै प्रागतालका अवशेष हुन् । थथेहे जापानया शिक्षा व संस्कृति मन्त्रालयया ग्वाहालिं संचालित जूगु नेपाः व जापानया नापं याना: २० म्ह स्वयाः अप्वः वैज्ञानिकतय्गु संयुक्त अन्वेषणं स्वनिगःया उत्पत्तिया बारे प्रारम्भिक निष्कर्ष पिकाःगु दु । उगु अन्वेषणया संलग्न छम्ह जापानी वैज्ञानिक डा. तेत्सुया साकाइया कथं “स्वनिगःयात त्वपुयातःगु चोभारया यक्को क्वय् महाभारत पर्वतमालाय् करिब २० लाख दँ न्ह्यो तलाउया सिर्जना जूगु खः । व ताल दकले न्हापां करीव ३० द्वः दँ न्ह्यो तज्याःगु खः । तालया विस्फोट चोभारं क्वय् चलः वना सृजना जूगु “प्राकृतिक बांध” तज्यानाः जूगु खः । उकथं लःया सतह म्हो जुजुं बना: थिमिया सतहलय् ध्यनाः चिचिधंगु तालया निर्माण जूगु खः
विशेषकथं छ्यलावयाच्वंगु चा
नेवाः समाजय् विशेषकथं छ्यला वयाच्वंगु थीथीकथंया चा । सिउचा छँ शुद्ध यायेत, सुचुपिचु यायेत इलिइगु ह्याउँगु चा । हाकु (द्यः यायेगु ) चा गुंला लछि लक्षचैत्य चीबाहाः द्यः थाइपिनि छ्यलिइगु चा । म्हासुचा कःसि दयेकिइबलय् चिकं अः पाया तः लय् लाइगु चा । गथिचा अम्लिं मक्लिं द्यः दयेकेतमाःगु कुम्हाः चा । येचा म्वः ल्हुइत छ्यलिइगु भुइसे च्वंगु लस्सा दुगु छताजि चा । पँचा मोहनीया नः लास्वां पिइतमाःगु भुयूगु चा । देचा स्वां पिइत गमलाय् तयेगु सउचा । कँचा धुं नं बालिबिरुवाय् सा:या रुपं तयेगु सउलाःगु चा । ल्युंचा अंगलय् भुनेगु ( प्लास्टर यायेगु) यानुगु चा । ताकचा तुइसे च्वंकेत अंगलय् पायेगु तुयुगु रंगया चा । वाउँचा अंगलय् वाउँसे च्वंकेत पायेगु वाउँगु रंगया चा । बँचा अंगः दनेत छ्यलिइगु यानुगु चा ।
चंद्रविनायक व भैरवनाथया जात्रा
चंद्रविनायक व भैरवनाथया जात्रा स्रोत – विजय लाल डंगोल येँया चाबहिली च्वं म्ह चाबही गणेद्यः (चन्द्र विनायक ) या देगः स्वनिगःया प्यम्ह मू बिनायकपि (ख्वपया सूर्यविनायक, चावहीया चन्द्रविनायक, मरुत्वाःया अशोकविनायक व चोवहाःया क्वय् ना गणेद्यः) मध्ये छगू खः । थ्व देगःया थःगु महिमा व प्रसिद्धि दु । थ्व चन्द्रविनायकयात श्वेतबिनायक, रक्त विनायक, चावहिल गणेश आदि नाम म्हसीके फुसा थुकियात नेवाःतय्सं ल्हों सला गणेद्यः धाइ । थ्व प्राचीन नगर चाबहिल क्षेत्रय् ऐतिहासिक चारुमति बिहार (चा:बहि) व धन्दो चैत्यनापं दुगु थ्व देगः प्राचीन तीर्थस्थल खः । थ्व देग दुनेच्वंगु स्तुप (चिवहाः ) व बुद्ध मुर्ति व देगः परिसरय् च्वंगु कुमारीया देगः लिच्छिवीकालीन (न्यागूगु – खुगूगु शताब्दी) खः सा चन्द्र विनायकया देगः नं उत्तर लिच्छविकालीन (गुंगू-झिगूगु ) शताब्दी दय्कूगु खः । व मूर्तियात सुरक्षित व व्यवस्थित यायत देगःया निर्माण धाःसा झिन्हय्गू – भिंच्यागू शताब्दीया अमर मल्ल (वि.सं. १५८६ – १६१९ ) या पालय् जूगु विद्वानपिनि धापु दु । थन दुगु भैरवनाथया प्रतीक चन्द्रविनायक स्वयां न्हापांनिसें दुगु धाइ । आः थ्व तीर्थस्थलया प्रसिद्धि अप्वया वंगुलिं मेमेपिं द्यःतय्गु मूर्ति नं पलिस्था यानातःगु दु । हलिमय् सम्पदा सूचीइ लाःगु प्रसिद्ध पशुपति क्षेत्र दुने लाःगु थ्व देगः व थ्व नाप सम्बन्धित जात्रापर्वत धार्मिक व सांस्कृतिक महत्व दु । चन्द्रविनायक देग: या परिसरय् नाग आसनय् बिराजमान चन्द्रविनायकया अतिरिक्त भैरब, शिवलिङ्ग, राधाकृष्ण, सरस्वती, बुढानिलकण्ठ नारायण, कुमारी, दक्षिणकाली, पञ्चबुद्ध, क्षेत्रपाल, वेताल, दोलखा भिंद्यः, हनुमान, आदि देव – देवीया प्रस्तर प्रकृति दुगुलिं थ्व तीर्थस्थलय् वइपिं भक्तजनपिन्सं छगू हे इलय् महत्वपूर्ण तीर्थाटन याःगु पुण्यलाभ जुइ । चन्द्र विनायक देगलय् न्हियान्हिथं भक्तजनपिनिगु घुइचो लगे जुइ तर मंगलबाः व शनिबाः यक्व हे भक्तजन वइ । माघया मंगलवा: थन भक्तजनपिं यक्व हे वइ । देगलय् गणेद्यःया प्रस्तर मुर्ति दइसा मंगलवाः व मुर्तियात लीया पूर्ण कलेवर फिकी अले शनिवाः वया ख्वाःपाः जक तयाविइ थ्व थनया थःगु हे विशेषता खः । अथेहे यानाः जात्राया इलय् सिज:या कलेवर दइसा क्षमा पूजाबलय् लीया कलेवर दइ । चन्द्रविनायकया धार्मिक महत्व थ्व नाप सम्बन्धित सामाजिक मान्यतां अप्वःगु खः । प्राचीन इनिसें थन पूजा अर्चना व भाकल याःसा म्हय् घाः कइ व मेमेगु ल्वय् याकनं लाइगु व तंगु सामानत लुइगु प्रबल धार्मिक सामाजिक मान्यता दु । परम्परागत वैद्यपिनि विद्या अध्ययन लिपा थन विशेष पूजा याय् धुंकाः जक उपचार सेवा याय्गु चलन अद्यावधि दु । उकिं थ्व विनायकयात गुरुगणेश नं धाइ । अथेहे थनया जात्राया इलय् धुनि च्याकीबलय् म्ह पन धाःसा जँ स्याइगु लनावनीगु व ख्वाउंगुलिं जुइगु ल्वचं मकइगु वा लना वनीगु मान्यता दु । अथेहे भैरबनाथ देगः या जःखः निश्चित चार किल्ला दुने च्वनीपिन्त भाडाबान्ता मजुइगु व मेमेथासं वःपिं थज्याः पि विरामीपिं थन वया पूजा अर्चना वा भाकल या: सा अज्यागु ल्वचं मुक्त जुइगु विश्वास दु । अथेहे छुं न्हूगु ज्या सुरु याय्बलय्, शुभ ज्या याय्बलय् वा विदेश वनेबलय् थ्व चन्द्रविनायकया दर्शन या: सा ज्या सफल जुइगु व विघ्नवाधा मवइगु जनधारणा दु । थ्व हे प्रवल जनविश्वास व मान्यताया कारणं थ्व द्यःया प्रसिद्धि झन् झन् अप्वा वना च्वंगु दु । चन्द्रविनायक देगः नितँजाः दु | नेपाली मण्डप शैलीं दय्कातःगु मुलुखा ‘दक्षिपाखे दु । मुख्य द्वारं दुने नागःया आसनय् च्वंगु अवस्थाय् चन्द्रविनायकया प्रस्तरमूर्ति दु । थ्व मुर्तिया च्वय् चन्द्रविनायकया मुर्ति थन न्हापानसे हे दुगु लिच्छविकालिन बौद्ध चैत्य ( स्तुप ) या क्वय् च्वंगुभागय् पलिस्था याःगु खः सा व प्राचीन चैत्यय् मेगु स्वंगू मोहडाय् आः नं बुद्ध मूर्ती दुगु झीसं खनी । थ्व देगःया टुँडालय् अष्टमातृका, अष्टभैरव व गणेद्यःया मुर्ति च्वयातःगु दु । च्वय् पल्लि लुंया जलप तयातःगु दुसा क्वय् पल्लिइ सिज: या जलप दु । मूलुखाया कलात्मक तोरणय् नं उत्कृष्ट काष्ठकला दु । देगःया गजुली या जलप तयातःगु दु । थ्व देगःया दक्षिण व पश्चिमय् प्राचीन सतहत दु गुकि आकर्षक काष्ठकलायुक्त झ्याः दु । दँय्दसं सकिमिला पुन्हिनिसें कछलागाः तृतीयातक चन्द्रविनायक व भैरवनाथया जात्रा जुइ । थ्व जात्रा नेपाल संवत ८००/८०४ निसें (भुपालेन्द्र मल्लया राज्यकालय् ) न्याकूगु छु इतिहासकार व संस्कृतिविद्मिनि धापु दु । सकिमिला पुन्हि खुनु सनिलय् देगः परिसरय् तःधंगु धुनि च्याकी गुकियात पनाः स्वास्थ्यलाभ व पुण्यलाभ याय्त द्वलंद्वः भक्तजन मुनी । वहे न्हि कुटुवहालया शाक्यपिनिगु कुलदेवताया पूजा यानाः न्ह्यःने च्वंगु जम्बुकराजा (स्याल देवता) ल्वहंया मुर्तियात जां भुनाः पूजा यानाः वया न्ह्यःने धुनि जगे यानाः राजजाग्राम च्वनी । थ्व हे सनिलय् देगलय् मूलुखा न्ह्यःने कःनि, मुस्या व मेमेगु बीबः, चाकुहि, सकि व लैं अले सिसाफुसा आदि कलात्मक रुपं छापिया: ‘हलिमलि’ ब्वइ । देगःया प्राङ्गणया पूर्वी भागय् च्वंगु गोलाकार पाटी (ब्याण्डघर) य् कन्या कुमार कुमारीयात भोजन नकीगु याइ उकीयात ‘मलजा नकेगु’ धाइ । कन्हय् खुन्हु कछलागाः पारु खुन्हु चन्द्रविनायक व भैरबनाथया रथत सजय् याइ । सनिलय् जात्रा सम्बन्धी विशेष पुजा याइ । मुख्य जात्राया सुथय् चन्द्रविनायक व भैरबनाथया खत लिकाना सरसफाइ याइ । सनिलय् पशुपतिनाथ अमालकोट कचहरी नं थनया पारम्परिक व साँस्कृतिक प्रमुख द्वारय् पूजा हय्गु याइसा गुथियारपिं थःथःगु पाःकथं गजू, गणेश व भैरबनाथया प्रतिमा हयाः रथ बिज्याकी । बहनी ८ निसे ९ बजेति पूजा यायेधुंकाः द्वारे सिन्दुर छाय् धुंकाः स्थानीय परम्परागत बाज थाना: गणेद्यः व भैराद्यःया रथ ल्ह्वनेगु व प्याख ल्हुकेगु याइ । गणेद्यवं थःगु त्वः फिउगु तिसा फ्वनेत देगलय् वनेत स्वइगु व भैराद्यवं गणेद्यः लँ पनेत स्वइगु थें यानाः छु ईतक देगलय् रथत प्रतिस्पर्धात्मक परिक्रमा जुइ । परिक्रमा लिपा गणेद्यःया तिसा तयाः निगू रथ नं देगलं उत्तरपाखेच्वंगु प्राचीन गंगाहिति (ढुङ्गेधारा) य् यंका: मूर्तितय्त म्व: ल्हुकी । वहे खुन्हु लगभग चान्हय् देगलय् नापं व न्ह्यने चोक तयाः पूजाआजा याइ । बहनी रथत चारुमति बिहार न्ह्यःने तइ | कंसा खुन्हु न्हिच्छी चाबहिलया परम्परागत व प्राचीन वस्ती दुगु चाबही, नाट्यश्वरी मार्ग चोक ( ख्यज्व त्वाः), भगवानस्थान, मुसे गणेशस्थान वया: लिपा चन्द्रविनायकया रथयात पशुपतिनाथया परिक्रमा याकेत यंकी सा भैरवनाथ रथयात कुटुवहाः चोक पूजाया लागि यंकी । गणेद्यःया थाय् दक्षिणपाखे मोड, गंगाहिटी, गणेशस्थान चौर, चौरया उत्तरी कुना चावहिल बजा:या भिमसेनस्थान न्ह्यने, चाबहिः चोक, बाङ्कोट धारा मार्ग, शान्ति गोरेटा चोक, चुच्चेपाटी चोक, मैजुबहाल चोक, बाःहिटी (पशुपति मित्र मा. वि. या पूर्वि भाग) जुया मुसे गणेद्यः थासं बहा : या दक्षिण भाग, चारुमति बिहारया पूर्वि भाग व पश्चिम भागय् पूजाया लागि रथ तइ | अनं लिपा उगु रथयात करिब छगू घण्टा प्याखं ल्हुकाः भैरवनाथं चन्द्रविनायकयात स्वकः चाःहिकाः न्हापा भैरवया खतय् दिके धुंकाः जक चन्द्रविनायकया खःयात चारुमति बहाः या दबुली दिकी । वहनि १० बजेति द्वारें हानं सिन्दुर छाया: मूयाः क्वचाय्की । वयांलिपा खः पूजा यानाः दीपावली याय्गु व द्वारे व गुठीयारपिनि दथुइ लसकुस यानाः द्वारेयात बाजागाजासहित बिदाई यायां वनेगु व गुठीयारपिन्त लित ब्वा हय्गु याइ । थ्व रथ यात्राय् स्थानीय
नमोबुद्ध चैत्य व सकिमिला पुन्ही मेला
झीगु संस्कृति, नखःचखः November 27, 2023
नल दमयन्तीया बाखं व हलिमाली ब्वज्या
नल दमयन्तीया बाखं व हलिमाली ब्वज्या रत्नप्रसाद अनामनि श्रेष्ठस्राेत – विजयलाल डंगाेल नल राजा व दमयन्ती रानीया बाखं महाभारत ग्रन्थय् तःधंगु थाय् दु । वास्तवय् थ्व बाख पाँच पाण्डवपिनिगु पासा व्हाय्गुली बुना बनवास वंबलय् छम्ह ऋषि थाय् बास च्वं वनी । इपि बासं च्वथाय् ऋषि न्यंकुगु बाखं खः थ्व । निषेध देया राजा नल खः । नल राजा वीरसेनया काय् खः । नलराजा बडो पराक्रमी व बल्लाः । थीथी सशस्त्र विद्या तथा घोडचढी यक्व निपूर्ण खः । दमयन्ती विदर्भ (पूर्वी महाराष्ट्र) देय्या राजकुमारी खः । व राजकुमारी एकदम बांलाः साथै गुणवान व सुसिल नं खः । नल राजा राजकुमारीया सुन्दरताया बयान न्यनाः यक्व हे मोहित जुइ । मन मनं एकतर्फी यय्का च्वनी । तर नल राजाया छगू बांमलाःगु बानी दु व ख जू म्हितेगु । छन्हु नल राजां थःगु महलया क्यवय् च्वंगु पुखुली हँय्त खन । व राजा तत्काल बना छम्ह हँय्यात ज्वन । अन लिपा हसं मनूया सः पिकाना: नवात “छिं जितः त्वःतादिसँ जि दमयन्ती रानीयात छगु बारे दक्व खँ धाय् उकी याना रानीं छितः यकी व इहिपा याइ ।” व खँ न्यनाः राजा नल खुशी जुया हँय्यात बडो प्रेम पूर्वक सम्मान याना थःगु पञ्जां त्वःता बिल । हँय् ब्वयाः विदर्भ देसय् वन । दमयन्ती थःगु केवय् एक्कासी हँय् खंबलय् ज्वनेत कुतः याना च्वंबलय् हसं मनूया सलं न्ववात “हे दमयन्ती निषध देसय् छम्ह नल राजा दु । वय्कः द्यःया वैद्य अश्विनी कुमार थें बांलाःम्ह व यौवनं भरिपूर्ण जू । मनुखय् वय्कः थें सुं नं लिपा मदु । वय्कः मानो कामदेव समान खः । छिकपिनि इहिपा जूसा निम्हं सफल जुइ । गथेकि मिस्तय् रत्न छि खःसा मिजंपिनि आभूषण नल खः । छिकपिं निम्ह जोडी संसारय् सुन्दर, उत्तम व सफल जुइ । दमयन्तीं हानं हँय्यात आग्रह यात “हे प्रिय हँय् छं थथे हे नल राजायात नं धयाबिउ ।” हँय् हानं निषेध देसय् वनाः दक्व खं धाल । दमयन्तीं जब हँय्या म्हुतुं नल राजायाबारे न्यन उखुनुनिसें नलराजायात दुनुगलंनिसें यय्कल । न्ह्याथाय् हे वंसां खालि वय्कःयात हे लुमंका च्वन । नय् त्वने नं त्वःतल । व खना पासापिन्सं नं गिजय् यात । थुकी यानाः दमयन्ती मफय्कल । व खना राज भिमं थः मन्त्री भारदार प दक्वसित सः ताः दमयन्तीया इहिपा याय्गु निर्देशन बिल । इहिपाया लागि दक्व सामाग्री तयार यानाः नापं देय् विदेशय् योग्य वरयात भाग कायत निमन्त्रण छ्वल । देय्या कुना काप्चा दमयन्तीयात स्वयम्वर याय्त बांबांलाःगु तिसां तिना राजकुमारपिं सहभागी जुल । देवर्षी नारदं द्यःयात समेत निमन्त्रणा बिल । स्वर्गया राज समेत व ज्याझ्वलय् भाग काय्त वल । स्वयम्वरया ई जुल व इलय् इन्द्र लगायत द्यःत दक्व नल राज थें जुयाः उपस्थित जुल । दमयन्तीयात नल राजा पहिचान यात थाकुल । तर वय्कलं मिखां नलराजायात पहिचान याय् फत अले वय्कयात हे बर माला तयाबिल । निम्ह निषर्भ देय्या राजारानी जुयाच्वन । छुं ई लिपा नल राजायात वय्कःया किजा पुष्करं जू म्हितेत आमन्त्रण यात । दक्व खँय् बांलाःसां राजा नलया जू म्हितेगु बांलाःगु बानी दु । व हे जुलय् नल राजां थःगु श्रीसम्पति व राज्य समेत बुकल | नल व दमयन्ती थःगु राज्य थम्हं फिनातःगु लँ जक फिनाः अनं पिहाँ वन । अनेकौं दुःख नयाः चाःहिलाः छुते जुयाः तक नं च्वनेमाल । अन्त्यय् नर राजा दशा सिधय्का हानं जू म्हिताः थःगु राज्य श्रीसम्पती दक्व लित कयाः सुख तथा आनन्दं च्वन । च्वय् च्वंगु बाखंया आधारय् नाला उग्रचण्डी भगवती व नापं च्वंगु नारांद्यःया देगलय् दँ दँ हँय् प्रदर्शन यागु खनेदु । नारां देगःयात नल राजाया रूपं कया नल राजां इन्द्रजात्राया छन्हु न्ह्यः छगू बटा जक धौलवतया हँय् नारां द्यः नाप तया थीथी गेडागुडी सिया: करीब पच्चीस स्वयां अप्पो तई । बहनी झण्डै १२ बजे तक प्रदर्शन याइ । व हे हि नाला जक निन्हु म्हितीगु घःचा ल्वहं कासा म्हितिइ । थुकिया मतलब नर राजा व दमयन्तीया पासापि म्हितगु भान जुइ । प्रदर्शन लिपा पूजा याना गेडागुडी हँय् व नारां द्यःया मूर्तियात छाना लिपाः दक्वसित प्रसादया रुपय् वितरण याइ । कन्हय् खुन्हु इन्द्रजात्राया न्हि भगवती देगलय् निम्ह धलवतया हँय् तयाः थीथी किसिमया पच्चीस स्वयां अप्वः गेडागुडी नारां द्यःया देगलय् थें प्रदर्शन याइ । थन उग्रचण्डी नाला भगवतीलगायत दमयन्ती रानीया रुपं स्वइ । न्ह्यखुन्हुया हँय्यात नर राजां त्वःते धुंकाः लिपा हँय् जोडी कन्हय्खुन्हु दमयन्ती रानी स्वरुप भगवतीयात नर राजाया खबर विइगु धकाः थुकिं स्पष्ट याइ । थथे यानाः उग्रचण्डी भगवतीया पंच बलीया रुपं बली बिइम्ह हे नर राजाया दूत जुया वइवलय् स-सम्मान प्रर्दशन याःगु खनेदु । प्रर्दशन खुन्हु न्ह्यखुन्हुया थें बहनी युवा युवतीपिं हासखेल यानाः घःचाल्वहं म्हिताः यक्व न्ह्यइपुकी । झण्डै १२ बजे बहनी पूजा यानाः प्रसादया रुपय् वहे गेडागुडी व फलफूल दक्व भक्तजनपिन्त इनी । वास्तवय् नल व दमयन्तिया थ्व प्रेम पाँच पाण्डवपि वनवास वंबलय् बृहदश्य ऋषिं न्यकूगु खः । उकिं यानाः नाला उग्रचण्डी भगवती, नारां द्यःया देगलय् थुपिं निम्हेसिगु नापं नेपालय् छगू जक युधिष्ठीरया मूर्ति व देगः नं दु । थुकीं थ्व खँ स्पष्ट जुइ कि पाँच पाण्डव वनवास वंबलय् नाला क्षेत्र नं वःगू प्रमाणित जुइ । अथेहे याना मेगु खँ नं छु स्पष्ट जुइ कि नाला क्षेत्रय् यक्व हे प्रख्यात ऋषि मुनिपिनिगु तपोभूमि जूगु खः । ऋषि बृहदश्य, ऋषि च्यवन ऋषि बाल्मीकी थें ज्या:पिनिगु बाखं छुं छुं नं रुपं थनया किम्वदन्तीपि नाप स्वानाच्वंगु दु । अले व ऋषिपं शिलाया मूर्ति, इपिं तपस्या याःगु गुफा, स्नान याःगु कुण्ड वा पुखू अझ नं झीस खंकेफइ ।
