बाेदे
म्हसीका वोदे दे ख्वप जिल्लाया पश्चिम भागय् अवस्थित पुलांगु ऐतिहासिक शहर खः । वोदे मध्यपुर थिमी नगरपालिका अर्न्तगत ८, ९ वडाय् ला । वोदे श्रेष्ठ, ज्यापू ( डंगोल), जुगी, नाय, दर्जी आदि च्वनिगु खसां श्रेष्ठ तय् वाहुल्यता दुगु दे खः । थन श्रेष्ठ यक्व थरयापि दु । ज्यापूतय् थर कम खनेदु । मध्यपुरथिमी नगरपालिकाया वोदे विस्काः जात्रावलय् मेप्वाःखनेगु जात्रा व गुन्हूपून्ही धुंका भाद्रकृष्णपक्ष द्वितिया निसें पञ्चमीतक्क नीलवाराही गंप्याखं क्यनी । वोदेया द्यःगं नकेगु परम्परा नं छगू लोकंव्हागु परम्परा खः थ्व मेमे थाय्या गंप्याखं सिवें पाः । भौगोलिक अवस्था ख्वप जिल्लाया मध्यपुर थिमी नगरपालिकाय् लाःगु न्यागू वस्तीमध्ये वोदे नं छगू खः । थ्व वोडे वस्ती नगदेशं ३.४ कि. मी. उत्तरय् लाः । स्थानीयतय्गु धापूकथं वोदे प्राचीनकालय् नीलवाराहीं जंगलनाप शंखकोट धाथासं च्ववंगु खः । बोदेया जनसंख्या थिमी स्वया: म्हो दु, क्षेत्रफल धासा थिमी सिवें अप्वः दु । कृषि भूमि नं नगरपालिका जुइ न्ह्यः थिमी स्वयाः १२१६ रोपनी अप्वः दु । पूर्वय् दुवाकोट, उत्तर येँया गोठाटार व मूलपानी दक्षिण व पश्चिमय् नगदेश व थिमी ला थ्व बोदे देया दयदसँ हे (हरियाली) वाउंसेच्वंगु मनहरा फाँट व (उच्च समस्थली) च्वय् ला थ्व शहरया प्यखें खेतीयोग्य भूमिं घेरेयाना तःगु दु । थुकिया दथुं मनहरा खुसि नागबेली आकारं न्ह्यानाच्वंगु दु । थुकिया उत्तर पूर्व गुं ( जगंल ) दु । थ्व गुं यातः नीलबाराही गुँ धाइ । विश्व मानचित्र २७°४०७ निसें २७°४२५” उत्तरी अक्षाशं व ८५°२२′२०” निसें ८५°२४ २०” पूर्वी देशान्तर लागु, समुद्री सतह लगभग मुकं (सम्पूर्ण) नगरपालिकाया कूल क्षेत्रफल ११.४७ कि.मि दु । तत्कालिन बोदे ९ वडा दुगु खः । हाल नगरपालिका घोषणा जुइ धुन्का ८, ९ यानाः निंगू वडा दु । २०५३ चैत्रनिसें बोदे, नगदेश, चपाचो, बालकुमारी, लोहकन्थली यानाः मध्यपुर थिमि नगरपालिका घोषित याःगु खः । सामाजिक म्हसीका ३ सामाजिक म्हसीका मध्यपुर नगरपालिका अन्तर्गत लाःगु थ्व बोदे प्राचिन कालनिसें वसोवास दुगु शहर खः । थन यक्व जात व थीथी थरया मनूत दु । थन श्रेष्ठ, बज्राचार्य (गुभाज), महर्जन ( ज्यापू ), कपाली (जुगि), खड्गी (नाय्), देउला (पो) व उपाध्याय (वाज्या) आदि जाति दु । उकी मध्यय् थन श्रेष्ठ जातया मनूतयगु वसोवास यक्वः दु । उकी नं श्रेष्ठ जात दुने यक्व उपजात ( विना) दु । गथेकी : थापा था जोशी किला बालाय् पिला धौवजी दा भुई धों घो माकः भासिंक वखु दुवा तुछें जयना भिन्दुवा प्वा छिपा चाँसी चन्ध्यो तमी मस्तराँ गःसी खपय् यलाय् ब्याँ दली खमु आचार्य लाखय् हाँय् बुढा सिको कर्माचाय , थ्व थरया लिउने श्रेष्ठ च्वयगु यानाच्वंगु दुसा गुलिसिया थर जक च्वय्गु याः । अथेहे डंगोल (ज्यापु) वर्गय् लाःगु थरत चक्रधर, साहुखल, सिपाही, होना, महर्जन, प्रजापति, धौवन्जा, कासुला, लोहला, ख्याजु, कोजु, कुचुननी आदि दु । बोदे थीथी मनूत गनं वःगु धकाः ( उ ) इमिगु दिगुद्यः दुगु थाय् कथं सिइकेफइ । गथेकी बोदे पश्चिमपाखे दिगुद्यः दुपिं येँ (काठमाण्डौ) नं वःगु दक्षिणय् लापिं थिमी न. वः पिं, ख्वपय् दिगुद्यः दुपिं ख्वपय् नं वःपिं धाइ । दिगुद्यः कथं छु थर यापिं धकाः नं सीदइ । था थरयापिं मनूतय् दिगुद्यः चाँगुया छिन्नमस्ता देवी खःसा बोदेया उत्तरपूर्वी पाखाच्वय् पूजा यानाः च्वंगु दु । छुँ थरयापिं बोदे दे त्वःता पारी खुर्सानीवारी च्ववंगु, हाल छम्ह हे जक बोदे द्यःगं प्याखंया वाराही जुयाः प्याखं हुइगु यानाच्वंगु दु । चाँसी, खःमु, तःमीत मास्के अर्थात् मायके खलकंयापिं खः । न्हापा बुं यक्वः दुगु वाली काः वय्त थाकुया थनच्वंवःगु धाइ । थनया मुख्य पेशा कृषि हे खः । प्राचीन इलंनिसें टिगनी बजि (ल्हुयाबजि ) देन्यंक न्यनाच्वंगु खः आः वया थुकिया प्रचलन तनावनाच्वंगु दु । लिच्छवी, किराँतकानिसेंया वस्ती संरचना स्वय्वलय् पुलांगु बस्ती थें मच्वं गथेकी सकसिया छेंछें लँ लानाच्वंगु व लँ तः बाला जुया तप्यनाच्वंगु दु । थ्व बस्ती झ्वाट्ट स्वय्वलय् विकसित वाराही जुयाः प्याखं हुइगु यानाच्वंगु दु । चाँसी, खःमु, तःमीत मास्के अर्थात् मायके खलकंयापिं खः । न्हापा बुं यक्वः दुगु वाली काःवय्त थाकुया थनच्वंवःगु धाइ । थनया मुख्य पेशा कृषि हे खः । प्राचीन इलंनिसें टिगनी बजि (ल्हुयाबजि ) देन्यंक न्यनाच्वंगु खः आः वया थुकिया प्रचलन तनावनाच्वंगु दु । लिच्छवी, किराँतकानिसेंया वस्ती संरचना स्वय्वलय् पुलांगु बस्ती थें मच्वं गथेकी सकसिया छेंछें लानाच्वंगु व लँ तःबाला जुया तप्यनाच्वंगु दु । थ्व बस्ती झ्वाट्ट स्वय्वलय् विकसित रुपं दयकातःगु व जग्गा एकिकरण याना दय्कातःगु थें च्वं । लाछित्वाः, भाँगुलि, खाँसी, व विष्णुघाटय् मेथाय् स्वयाः गुचमुच्च जुयाच्वंगु वस्तीयाना लिपाजक विकास जूगु खःला धइथें च्वं । थ्व छगू नया मू विशेषता हे खः धाछिं । मल्लइया नेवाःतय् वास्तु शास्त्रकथं बस्तीया दथुइ लायकु दइ । वहे कथंया बस्ती थन नं खनेदु । नीलवाराही मनोहर दृष्ययात कयाः भूपतिन्द्र मल्लं थःम्ह च्वःगु नाटक “विक्रम चरित्र” य् धर्मपुर बोदेयात अति मनोहर देया रुपय् वर्णन यानातःगु खनेदु । (स्मारिका, २०५७) ऐतिहासिक म्हसीका ४ ऐतिहासिक म्हसीका काठमाण्डौं उपत्यकाया प्राचीन बस्ति मध्ये बोदे छगू खः । प्राचीनकालय् बोदे बस्ति नीलवाराही गुनापं शंखकोट धाःथासं न्ह्यानावःगु खः । थन धर्मागत राजा राज्य याःगु खनेदु । धर्मागत अत्यन्त धार्मिक राजा खः । लिपा पशुपति च्वंगु स्वर्णपुरी राज्य न त्याकाकाःगु खनेदु । धर्मागत राजा १२ बर्ष तपस्या यानाः नं वहयात लुँइ छ्याःगु (परिणत) वुटी वज्रयोगिनीपाखें काय मखना थःगु राज्य विक्रमादित्ययात त्वःता थः वज्रयोगिनीइ तपस्या च्वंवगु खँ इतिहासय् उल्लेख दु । नीलवाराहीद्य: दुगु सि दु गथेकी राजा विक्रमादित्यं राज्य काय धुंकाः छगू मेगु न्हूगु नगर ज्योतिपुर दयकल । व नगरया दक्षिण भागय् महादुर्गवन जंगल दु । अन तनाः च्वंगु नीलवाराही वनयात विक्रमादित्यं लुइका विल । थ्व कलिगत संम्वत २९१२-१३ पाखेया खँ खः । कलिगत संवत ३०४४ य् विक्रम संवत शुरु जूगु कथं नीलवाराहीद्यःयात ( प्रकाशय् हगु) न्ह्यब्वगु २३८८ वर्ष दुगु मानेयाय् फइ । स्मारिका, वि. सं. २०५७, २) गोपालराज वंशावली वोदेया नां वोद्य धया तःगु दु । लिच्छवी कालय् ‘विषय’ शब्द जिल्ला या स्वरुपय् वोदेयात कयातःगु दु । नेपाःया प्राचीन अभिलेख लुयावःगु उल्लेख यानातःगु दु । (स्मा २०५७) थुकि याप्रिङः ग्राम, वैद्यमगुदि लुन्त्री प्रदेश, दुप्रङग्राम नां उल्लेख जुयाच्वंगु दु | याप्रिङः ग्रामय् जिष्णु गुप्त च्वंगु व नीलवाराही स्थान याप्रिङः ग्रामय् लाःगु, दोस्रो राजधानी खः धकाः अनुमान यानातःगु दु । सुवर्णमल्लं ( भुवण मल्ल) ने.सं. ६२६ निसें ६४४ थिमी, बोदे, नगदेशय् छसिकथं ७००, ५०० व ५०० छें दयका बस्ति दय्कुगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । प्रशासनिक दृष्टिकोण थिमी व बोदे यक्वः महत्वपूर्ण खनेदु । एतिहासिक प्रमाण कथं थिमीया प्रतिस्पर्धाय् बोदे महत्वपूर्ण खनेदु । तत्कालिन ( मल्ल कालय्) अभिलेखय्, ताडपत्र आदि बोदे परमानं राज्य याःगु खनेदु । थिमी परमानं राज्य याःगु उल्लेख मदु । नगदेसयात नागदेश
प्याङ्ग
विपेन्द्र महर्जननेपाः व नेवाः समाज छगू विवेचना यल जिल्लाया लेले वनेगु लँय् लाःगु वादे गांया व बज्रवाराही अजिमाया दक्षिण १.५ कि. मि. तापाःगु छगू गां दु । व गां पूर्वपश्चिम ता:हाः जुयाः जवंखवं सँझ्या: छेँया झ्वः दु । सत्याखा छें दुगु थ्व गांया नां खः – प्याङ्ग । थौंकन्हय् थ्व गां चापागाउँ गाउँ विकास समिति वडा नं. ५ दुने लाः । गामय् मुक्कं अप्पां सियातःगु दु । १५x२० फूटगु निगू आँय्पा पौया फल्चा दु । थ्व फल्चा लॅ सिथय् लाः । त्वनेगु लःया लागि तुंत दु, गांया पश्चिमपाखे तःधंगु पुखू दु । पूर्वस्वयाः गामय् दुहाँ वनेवं पश्चिम स्वःम्ह गणेद्यःया देगः दु । उत्तर मोहडागु नासःद्यःया छें दु । थौंकन्हय् थ्व नासःद्यःयात महादेव मन्दिर नालावःगु दु । बुद्धया चीभाः छगः नं दु । थ्व गांया बासिन्दा मुक्कं हे नेवाःत खः । थ्व नेवाःतय्सं न्हापा न्हापा थः त ‘ज्यापु’, ‘सिंह’धाय्गु याः । थौंकन्हय् थुमिसं महर्जन च्वय्गु याः । थ्व प्याङ्गया बासिन्दातय्सं ल्हाइगु नेवाः भाय् जुयाः नं काचाक्क थुइका काय् थाकु । ध्यान बियाः न्यन धाः सातिनि थुया वः । पुनेगु वसः थनया मिस्तय् फेशन धइगु पुतुंचीगु मिसालं ह्याउँगु किनारा दुगु हाकु पतासी, तुयूगु गा व जनी चीगु याः । मिजंतय् तपा:लं व सुरुवाः, हाकुगु स्टकोटया चलन । थौंकन्हय् स्कूलय् वनीपिं मिसा मचातय् घांघरी व मिजं मस्तय् कमिज पाइन्ट पुनेगु खनेदया वयाच्वंगु दु । प्याङ्ग गांया मिस्तय्सं थःत माःगु हाकुपतासी व गा थःगु हे ल्हातं चले याय्गु तामय् थाय्गु यानावयाच्वंगु दनि । ज्या : थ्व प्याङ्गया बासिन्दातय् मूज्या बुंज्या खयाः नं लाज्याया विशेषता थुमिके खनेदु । थुमिगु लाज्याया विशेषता धइगु पिला, फँ, द्यां, बजिद्यां, कुले, पुसा दुगु द्यांचात, न्यास्व:द्यां (न्या: आकार वःगु सगं ज्वलं धौपति, सिनः पुजाद्यां) आदि पंपाखें दयकेगु थलबलया उद्योग खः । प्यक्वय् बनय् वनाः पं ध्यनाः थलबल दय्काः शहर बजार व गांगामय् वनाः अन्न, सरसामान नाप हिला काय्गु थनया मिजंतय् लाज्या खःसा मिस्तय् बुँइ बना: चाक्वनाः अन्न बूबः, कनि, दुसि सय्केगु ज्या खः । छेँसं च्वनाः लाज्या सनाच्वनीपिं मिजंत मस्त हेकाच्वनेगु नं याः । न्हापान्हापा थ्व प्याङ्गया बासिन्दातय्त प्यक्वय् बनय् वनाः पं ध्यना हय्गु अधिकार सरकारपाखें बियातःगु जुयाच्वन । थथे कर मपुसे पं ध्यना हय्गु सहुलियत मल्लकाल, शाहकालय् तक नं दुगु जुयाच्वन । २००७ साललिपा वःगु प्रजातन्त्र सरकारं देय्या वन जंगल सुरक्षाया नामं थ्व सहुलियत मदय्का बिल । अनंनिसें थ्व पंया घरेलु उद्योग न्हनावनाच्वंगु जुयाच्वन । शीप सःपिसं थः केबय् पं पिनाः थौंतक थ्व पंया घरेलु उद्योग न्ह्याकाच्वंगु दनि । थ्व प्याङ्गया पंया उद्योगयात थौंया ईयात ल्वय्क न्हूगु धंगं (शीप) छ्यला: उत्पादन याय्फत धाःसा देसविदेसय् तकं बजार काय् फइगु अवस्था सृजना जुइफइगु खनेदु । प्याङ्गया बासिन्दातय् मेगु लाज्या खः मेय् लहीगु, मेय्पाखें गोबर साः दकेगु व दुरु खुवा दयकेगु याः । दुरु अप्वः दःसा थौंकन्हय् बजारय् मी यंकेगु याः । नसात्वंसा प्याङ्गया नेवाःतय् नसात्वंसा मेगु थासय्या नेवाःतय् थें खयाः नं छुं भचा फरक दु । मार्सि, मसिनु जाकिया जाय् दुसेचुं ल्वाकछ्यानाः नय्गु चलन थ्व प्याङ्ग गामय् दु । थ्व बारे न्यनेकने यानाबलय् छु सिल धाःसा थथे यानाः नय्बलय् ताउतक्क नय् पिमत्याः, फूर्ति नं दु । वनजंगलय् वनेबलय् धाय्साथं नय्गु जोरय् याय् मखनेफु । उकिं थथे न्ह्यागु नसाय् ल्वाकछ्यानाः नय्गु खः । थ्व जिमि चलन जुइधुंकल । न्हापा न्हापा थ्व प्याङ्ग गां सफा धाइ, थनया मनूतय् न्ह्यःने लाःथाय् फोहर याय्गु चलन दु । प्रत्येक छँय् तल्लापत्तिं च:बि दु । आः नं थ्व चलन दु । छ्यली छथाय् मुना च्वनीगु चः बि चा जुयावनेधुंकाः साःया ज्या काय्गु नं याः धइगु खँ न्यना । गुथि / संस्कृति थ्व प्याङ्गगामय् प्यंगू गुथि दु (१) अच्चा गुहाङ, (२) भुगुहाङ, (३) ता गहाङ (४) पद्म गहाङ । थ्व प्यंगू गुथिया परिवारनाप जक परस्पर म्ह्याय्मचा इहिपा जुइ । छगू गुथिया परिवारनाप नाता मलाः सा इहिपा जुइमखु । थुपिं सांस्कृतिक चाडपर्वया धनि खः । बय् बासुरीया नापं खिं आदि बाजं थाः । धिमय् मथाः । धिमय्- थाय् मज्यूगु बारे प्याङ्गया माहिला महर्जनं थःगु च्वसु “प्याङ गाउँका गामल्ल र केही संस्कृति” थथे उलाब्यूगु दु । बजि ल्हुइगु उगः कोखानाः धिमे थाय्गु नक्कल याःबलय् उगलं ल्हाना: मनू सीगुलिं धिमे मथाय्गु चलन वःगु खः धाइ । संगु : प्याङ्ग गांया वास्तविक नां संगु खः । पंया सन्दुक प्याङ्ग दय्कीगु थाय्या नामं लिपा वयाः थ्व थाय् संगुया नां प्याङ्ग जुयावंगु खँ दु । संगु धालकि यक्वसिनं मसी धुंकल । मृत्युसंस्कार : सीसा प्यन्हुं लःचा, झिन्हु खुसि दुथाय् खुसी वा लःया मुहान दुथाय् अन हे वना: म्व: ल्हुयाः दू ब्यंकेगु याः । झिनिन्हुं घःसू विधि नं याय्माः तर घःसूया पुरेत ज्यापु (महर्जन) तय्सं याइगु चलन । थथे पुरेतया ज्या याइपिं महर्जनया परिवारयात कर्माचार्य धाइगु चलन तर लत्याया श्राद्ध धाःसा नेवा: ब्रम्हू (द्य: ब्रम्हू) पुरेत तया: ज्या यानावःगु दु । थौंकन्हय् लत्याया नामं १३ न्हु कुन्हु (स्विन्हु) लत्या याना वर्खि त्वःते ज्यूगु चलन नं दु । थ्वहे संगुनांया छथ्वः प्याङ्गमि (महर्जन) तय् धाःसा गुभाजु (बज्राचार्य) पुरेतपाखें घःसू, लत्या व श्राद्ध याय्गु चलन दु । थ्व प्याङ्गमितय् महाद्यः यात कूलद्यः माने याय्गु चलन दु । मेमेगु नेवाः ज्यापुतय् थें नासःद्यः माने याः । धिमे थाय्गु चलन थन मखना । नासःद्यःयात बाजं व प्याखंया गुरुया रुपय् मानय् यानावःगु दु । (चरसुन्दर महर्जन)
नेवा: थर
नेवा: थर स्राेत – राेशन श्रेष्ठ जि पाजु मंगलकृष्ण श्रेष्ठं छन्हु जिके न्यनादिल । ‘नेवार थर कतिवटा छ? तिमीलाइ थाहा छ? जिं अन्दाज याना धयाबिया – ‘होला नि, १२५, १५० वटा जति ।’ पाजुं छगू नोटबुक लिकया क्यनादिल । ‘ल हेर, २५० वटा यहिं छ । यो त जम्मै श्रेष्ठहरु मात्र हो । अरु त मैले संकलन गरेकै छैन ।’ ओ हो, उलिमछि? जि अजु चाल । सररर ब्वनास्वया ‘हेँय्जु, फैजु, माकजु’ जित: न्हिलेवल । ‘किन हाँसेको?’ ‘यस्तो नि मान्छेको थर हुन्छ? यो जनावरको नाउँ हो कि?’‘हैट लाटा । हामी नेवारको यस्तै हुन्छ । यस्तो कुरामा हाँस्नु हुँदैन । मानिस चिन्नलाइ थरी थरीका थर राख्ने तरीका हाम्रो पुर्खाले बनाए । त्यो बेला उनीहरुले के सोचेर बनाए हामीलाइ थाहा छैन । तर हाँस्नु हुँदैन है ।अरु चीज ठिकै छ, जनावर नै किन राखेको? सुन्दा नि गाली गरेको जस्तो लाग्छ । मन परेन मलाइ त ।’ थ:त नुगलय् छु ताल अथे हे प्याच्च धायेगु मचा पह क्यना जिं थथे हे धया । ‘सबै कुरा त हामीलाइ नि थाहा हुँदैन । तर हामी नेवारको पहिला देखिको चलन छ कि, मान्छेको आनीबानी जनावरसित दाँज्ने । तिमीलाइ जात: के हो थाहा छ? जात: भनेको हामी नेवारको मात्रै हुन्छ । तिम्रो पनि छ, मेरो पनि छ । त्यसमा पनि तिमीलाइ जनावरसित दाँजेर लेखेको हुन्छ । तिमी कस्तो मान्छे भनेर त्यो जात: हेर्यो भने ठ्याक्कै थाहा हुन्छ ।’ थ्व खँ न्यना जित: जिगु जात: स्वयेत आय् बुल । अनं लिपा छु जुल, लिपा कने । तर थौं कनेत्यनागु खँ छु ख: धा:सा जनावर, पशु या नामं बियात:गु नेवा:थर मयेयकिगु, वा हेबाय् चबाय् यायेगु भावं स्वयेगु धयागु गलत ख: धका जिं थुल । अबलय निसें नेवा: थर न्हूगु न्यन कि ध्यान बियेगु बानी जुल । दच्छि न्ह्य: छगू सन्दर्भय् थी थी नेवा:थर या खँ पिहाँ व:बलय् पासा विजु कर्माचार्य जुं करीब २०० थर संकलन ब्वया दिल । व धलखय् यक्वसिनं थ:थ:पिन्सं स्यूगु ‘थर’ न्ह्यथनादिल । जिं स्यूगु करीब ४००-५०० ति थर थ्व हे धलखय् दुतिना । थी थी थासं थी थी पासापिन्सं दुतिनाह:गु धल:यात आख:ग्व: कथं अल्सि मचासें मा:हना विजु जुं न्ह्यब्वयादिल । थौं तक थ्व धल: द्व:छि मयाकं यक्व दयेधुंकल । १० क्व: स्वया नं अप्व: परिमार्जन यायेगु ज्या विजु जुं याना दीगु दु । यक्व थासय् थ्व धल: ‘शेयर’ जुयाच्वने धुंकुगु दु । थुकें मगा मचा: बाकि दये फु । मालेबलय् अ:पुक स्वयेत जिइक जिं न थन तये हया । धल: थथे दु । छिगु ‘थर’ लुयामवल धा:सा क्वय् कमेन्टय् च्वया दिसँ न्हाँ । धल: थथे दु । 1) अइया (Aiya), 2) अगस्ति (Agasti), 3) अदुवा (Aduwa), 4) अनामनि (Aanamani), 5) अमात्य (Amatya), 6) अवा (Awa), 7) अवाचा (Awacha), 8) अवाल (Awal), 9) अवाले (Awale), 10) आगञ्जा (Aaganja), 11) आचाजु (Aachaju), 12) आचार्जु (Aacharju), 13) आचार्य (Aacharya), 14) आनन्ददेव (Aanandadev), 15) आलुद्वारे (Aaludware), 16) आलुबाज्या (Aalubajya), 17) आन्त (Wanta), 18) आलुबञ्जार (Aalubanjar), 19) उखा (Ukha), 20) उजांथाछें (Ujanthachhen), 21) उदास (Udas), 22) उपाध्याय (Upadhaya), 23) उराय् (Uraye), 24) उलक (Ulak), 25) कंसाकार (Kansakar), 26) कःछें (Kachhen), 27) कःमि (Kami), 28) कःसिध्वं (Kasidhwon), 29) ककुमदु (Kakumadu), 30) कक्षपति (Kakshapati), 31) कछिपति (Kachhipati), 32) कताः (Kataa), 33) कतिला (Katila), 34) कपतग्वः (Kapatagwo), 35) कपाली (Kapali), 36) कब्बु (Kabbu), 37) कयप (Kayapa), 38) कय्ंप्वाः (Kaynpwaa), 39) कय्ति (Kayti), 40) कर्माचार्य (Karmacharya), 41) कवां (Kawan), 42) कवाङ् (Kawang), 43) कवे (Kawe), 44) कसः (Kasa), 45) कसजु (Kasaju), 46) कसपाल (Kaspal), 47) कसलवट (Kasalawat), 48) कसाः (Kasaa), 49) कस्ति (Kasti), 50) कांद्यः (Kandya), 51) काः (Kaa), 52) काःमि (Kaami), 53) काकि (Kaki), 54) काचि (Kachi), 55) कामि (Kami), 56) कामिचाखुं (Kamichakhun), 57) कायस्थ (Kayastha), 58) कारञ्जित (Karanjit), 59) कार्की (Karki), 60) कालु (Kalu), 61) काल्सिं (Kalsin), 62) कासि (Kasi), 63) कासिछ्वा (Kasichhwa), 64) कासुला (Kasula), 65) किजु (Kiju), 66) किपारां (Kiparan), 67) किबाछें (Kibachhen), 68) किमिसुकु (Kimisuku), 69) किमिसुकु वायेथा (Kimisuku Wayetha), 70) किलंनः (Kilanna), 71) किलम्बु (Kilambu), 72) किलाः (Kilaa), 73) किलाछें (Kilachhen), 74) किवानायो (Kiwanayo), 75) किसि (Kisi), 76) किसिकिइ (Kisikiee), 77) किसिजु (Kisiju), 78) कुचुमनि (Kuchumani), 79) कुछ्यें (Kuchhen), 80) कुटु (Kutu), 81) कुटुव (Kutuwo), 82) कुतुवजु (Kutuwaju), 83) कुथु (Kuthu), 84) कुमाइ (Kumai), 85) कुम्पाखा (Kumpakha), 86) कुम्ह (Kumha), 87) कुम्हाः (Kumhaa), 88) कुलु (Kulu), 89) कुलुजु (Kuluju), 90) कुश्ले (Kushle), 91) कुसाथा (Kusatha), 92) कुसि (Kusi), 93) कुस्मा (Kusma), 94) कै (Kai), 95) कैतिजु (Kaitiju), 96) कैल्हं (Kailhan), 97) कोख (Kokha), 98) कोङा (Konga), 99) कोजु (Koju), 100) कोण्डा (Konda), 101) कोतांचा (Kotancha), 102) कोपराखि (Koparakhi), 103) कोपुं (Kopun), 104) कोलांनसिं (Kolannasin), 105) कोलाछिपति (Kolachhipati), 106) कौ (Kau), 107) कौले (Kaule), 108) क्यातु (Kyatu), 109) क्व (Kwo), 110) क्वय्नः (Kwayna), 111) खचरा (Khachara), 112) खड्गी (Khadgi), 113) खत्री (Khatri), 114) खपे (Khape), 115) खमू (Khamoo), 116) खम्बु (Khambu), 117) खयगुलि (Khayaguli), 118) खयरगोलि (Khayaegoli), 119) खर्बुजा (Kharbuja), 120) खाँकि (Khaki), 121) खांसः (Khansa), 122) खाइजु (Khaiju), 123) खाईतु (Khaitu), 124) खाखः (Khakha), 125) खागि (Khagi), 126) खाताखो (Khatakho), 127) खानिबञ्जार (Khanibanjar), 128) खानिवा (Khaniwa), 129) खायमली (Khayemali), 130) खिंजु (Khinju), 131) खिंजेउ (Khinjyeu), 132) खिंसिं (Khinsin), 133) खिउंजु (Khiunju), 134) खिचा (Khicha), 135) खिचाखी (Khichakhi), 136) खिचाजु (Khichaju), 137) खिचुलु (Khichulu), 138) खिञ्चिति (Khinchiti), 139) खितिबखु (Khitibakhu), 140) खिनावसाहु (Khinawasahu), 141) खिप्वाः (Khipwaa), 142) खिमबञ्जार (Khimbanjar), 143) खिमु (Khimu), 144) खिमुरु (Khimuru), 145) खिम्बाजा (Khimbaja), 146) खुंजु (Khunju), 147) खुखुनसिं (Khukhunasin), 148) खुजु (Khuju), 149) खुतिखाता (Khutikhata), 150) खुपा (Khupa), 151) खुपाचिं (Khupachin), 152) खुपानसिं (Khupanasin), 153) खुलिमुलि (Khulimuli), 154) खुसः (Khusa), 155) खुसु (Khusu), 156) खुसुजु (Khusuju), 157) खें (Khen), 158) खेंखोला (Khenkhola), 159) खेंधौमाकु (Khendhaumaku), 160) खोंजु (Khonju), 161) खोखलि (Khokhali), 162) खोजु (Khoju), 163) खोतेजा (Khoteja), 164) खोत्ति (Khotti), 165) खोसिं (Khosin), 166) ख्याः (Khyaa), 167) ख्याजु (Khyaju), 168) ख्वँ (Khwon), 169) ख्वँउजु (Khwaunju), 170) ख्वपय् (Khwopay), 171) ख्वाखः (Khwakha), 172) ख्वाखलि (Khwakhali), 173) ख्वालापाला (Khwalapala), 174) गंगोल (Gangola), 175) गःछें (Gachhen), 176) गःसि (Gasi), 177) गज्यजु (Gajyaju), 178) गथु (Gathu), 179) गने (Gane), 180) गनेजु (Ganeju), 181) गनेश (Ganesh), 182) गपि (Gapi), 183) गमला (Gamala), 184) गमाल (Gamal), 185) गरद (Garad), 186) गरूद (Garud), 187) गलु (Galu), 188) गल्जु (Galju), 189) गवाजु (Gawaju), 190) गांबञ्जार (Gambanjar), 191) गांसि (Gaansi), 192) गाइँ (Gain), 193) गाइंजु (Gainju), 194) गाइंसि (Gainsi), 195) गाइजु (Gaiju), 196) गारु (Garu), 197) गिरि (Giri), 198) गुभाजु (Gubhaju), 199) गुमाञ्जु (Gumanju), 200)
नेवाःतसें छ्यलीगु चाया थलबल
नेवा:तसें छ्यलीगु चा या थलबल बस्जा: या नां छु छु दु ? स्राेत – राेशन श्रेष्ठ कँय् , सिज:, ली, वह:, न, आदि धातु मदुबलय् न्हापालाक्क झी पुर्खापिन्सं चा या थलबल दयेकल जुइ । आदिम सभ्यताया ज्वलन्त चिं अजा:गु चा या थलबल बस्जा: आ:तक नं झीसं छ्यलाबुलाय् वयाच्वंगु खना । थ्व आदिम सभ्यताया निरन्तरता तस्कं गौरव यायेबह: सम्पदा नं ख:। चा या थलबल या खँ ल्हायेबलय् नेवा:या मौलिक श्रृजना यक्व लुयावइ । यदि थलबल या नां नेवा:भासं दु, तर मेमेगु भासं मदु धा:सा व थलबल झीगु हे मौलिक श्रृजना ख:। झीगु गौरवशाली सभ्यता चिं अजा:गु चा या थलबल छु छु दु? नां लुमंके, धल: दयेके । १) तेप / तेप: २) ध:प / धंप / धम्प ३) अथ: ४) भ्यग: / भ्य: ५) ग्व:प / गोंप ६) फ्वसि ७) हासि ८) भाजं ९) कसि १०) स्वँमा / सोमा / साेंमाँ ११) जासि १२) खोला १३) सलिं १४) खोल्चा १५) सलिंचा १६) अम्प १७) पाचा १८) सलापा १९) चिलं २०) पाता २१) पाल्चा / पालाचा २२) मक: २३) दलबू २४) माक:दलबू २५) तसि २६) आलमत २७) बगला / बागला / गमला २८) घौचा / घ:चा २९) कुपा ३०) दुगसलि ३१) धौपइ ३२) भोचा ३३) लम्पिचा ३४) खोचा ३५) दलूचा ३६) धौपतू / धौपति ३७) कौला ३८) पोतासि ३९) कुलिचा, ४०) जासिचा ४१) सुराई ४२) द्वा:गुलि ४३) कपँ / कपं ४४) दुबलि ४५) मःभुतू ४६) हल्चा ४७) अगूचा ४८) आगा / अ:ग: ४९) कों / क्वंचा / काेंचा ५०) सुकुन्दा (चा या सुकुन्दा नं दु खनी न्हापा न्हापा) ५१) सुमिचा ५२) ज:धुं ५३) मह्रिकसि ५४) द्वाः ५५) दलू पा:चा ५६) दां भ्यग: ५७) धौ भ्यगः ५८) तःखाःभ्यगः ५९) कि सलि ६०) चकांउ भाजं / चकंभाजं ६१) द्वाभ: ६२) थापिंचा ६३) डेउव़ा / देव / देउब / द्योवा ६४) खुतुर्कि ६५) भलिंचा ६६) भाजं कपं ६७) खादलू ६८) ब्यांदलू ६९) गुंगुमक: (धुपौरो) ७०) भुतू छोलिं ७१) सोमा कुलिचा ७२) ध्वोँ ७३) ओलाःभ्यगः ७४) गुलु / गुलुपा: / अय्ला:गुलु ७५) सिन्ह:भु / सिनभु / सिनःमु ७७) चिला: ७८) देसपा: ७९) धाला ८०) माक:चा ८१) म्व:लि ८२) हालिचा ८३) धुपौरा ८४) सँज: / सन्द: ८५) चिकंकुले ८६) ख्याॅंमो ८७) कपिं द्यां ८८) वंला भ्य: ८९) ग्व:भ्य: ९०) पिला ९१) चन्द्रपाला ९२) औचा ९३) ककर चिलं ९४) देमा/ भु ९५) कुल्पि ९६) द्यो कू ९९) भुतू थाय्मा १००) भुधं १०१) थापिं १०२) खाआकुलि १०३) अंन्ति १०४) मरिपाचा १०५) मरिभाजं १०६) हितिमग: / भुधंसि १०७) केँसिचा (केँ खुनीगु चिचाधंगु थलः) १०८) घ: १०९) पुसापा: ११०) घ:/मरि क्यलेगु घ: १११) ल:पा:चा/गमला दिकेगु ल:पा:चा ११२) देवा ११३) त्वाः देवा ११४) कचि पाल्चा (येँ याः द्वाःदसि कुन्हु मत ब्यूवनेत मदयेक मगाःगु ) मेमेगु छिकपिन्सं स्यूगु नां धमाधम कमेन्टय् च्वया दिसँ । जिं थन तना यंके । सुभाय्। ******* ग्वहालिमि पासापिं -> ******* Shyam Maharjan; Om Pk Shrestha; Shashi Rajbanshi; Rajan Manandhar; Mala Shrestha; Suresh Prasad Shrestha; Nilsundar Shrestha; Prakash Man Sakwo; Suman Maharjan; Sudan Ratna Shakya; Labha Ratna Tuladhar; Purna Ratna Shakya; Maharjan Ratna; Kishor Dhusa; Ratnaman Shrestha; Jeevanlal Shrestha; Nandu Shrestha; Shanta Prakash Shrestha; Shyam Shrestha; Raja Bajracharya; Merina Vaidya; पौभाः सायमि, Ganga Shrestha; Nhuchheraj Bajracharya; श्री राजकर्णिकार सुगन्धराज; Bishwo N Shrestha; Chini Kaji Maharjan; Purnottama Shrestha; Arjun Shrestha; Shanta Raj Shakya; Rajan Maharjan; Laxmi Shilpakar; Sankar Prajapati;Kashi Lal Chansi; Hari K Maharjan; Raja Bajracharya
खंग्वः धुकू (Dictionary)
स्वनिगःया उत्पत्ति
स्वनिगःया उत्पत्ति गुकथं ज़ुल ? पूर्ण ताम्राकार स्वनिगःयात न्हापा नेपाल धायेगु याः । अझ थौंकन्हय् नं गां गामय् यें वनेत नेपाल वनेगु धायेगु याः नि । स्वनिगः (नेपाल उपत्यका) या उत्पत्तिया बारे प्रचलित निगू बिचाः दु । व खः बौद्ध व हिन्दू मत । बौद्ध मत कथं स्वनिगःया उत्पत्ति नागदह नांगु तःधंगु सरोवरं जूगु खः । सत्ययुगय् नागदहलय् दकले न्हापां ब्रम्ह विपस्वि बुध्द खः । विपस्वि बुध्दं प्यूगु पलेस्वां खुला लिपा अलौकिक कथं वःगु पलेस्वांलय् स्वयम्भूया ज्योति उत्पन्न जुल स्वयम्भूया ज्योतिया दर्शन यायेत छसिकथं शिखि बुध्दं, विश्वभू बुध्द व त्रेता युगय् महाचीनं वःम्ह मन्जुश्री थःगु खडगं पालाः कटुवाल धयागु थासं नागदहया लः पितछ्वयाः स्वनिगः वसोवास यायेजीकल । थ्व स्वयम्भू पुराणम् आधारित वर्णन खः । मेगु कथं द्वापर युगय् दानासुरं स्वनिगः जलमग्न यानाबिल । उबले भगवान श्रीकृष्णं द्वारिकां निसें नेपाल उपत्यका वयाः थःगु चक्रया प्रहारं चोभारं लः पितद्द्वयाः दानासुरया दमन यात । थ्व स्कन्धपुराणय् आधारित हिन्दू धर्म मतया वर्णन खः । थ्व निगू मध्ये दकले अप्वः चर्चित महाचीनं वःम्ह मञ्जुश्री नागदहया लः पित छ्वयाः स्वनिगः याये जीकूगु वर्णन खः । खड्गं पाला लः पितछ्वःगु कपोलकल्पित खँ । स्वनिगःया उत्पत्ति धयागु पूर्णत इतिहास व भौगोलिक सर्वेक्षण नापं सम्बन्धित खँ खः । धायेबलय् च्वय् न्ह्यथनागु निगूलिं विचालय् कि त ऐतिहासिक सत्य-तथ्यता दयेमाल कि मखुसा भौगोलिक सर्वेक्षणया लिच्वः कथं विश्वासनिय जुइमाल । उकथं बिचाः यायेबलय् निगुलिं बिचाः ऐतिहासिक व भौगिलिक सर्वेक्षणय् आधारित मजुसे मुक्कं कपोलकल्पित व धार्मिक अन्धविश्वासय् आधारित बिचाः खः । अथे मखुसा निगू बिचाःया खं छगू हे जुइमाःगु खः, निगुलिं विचारय् समिप्यता दयेमाःगु खः, तर थथे जुयाच्वंगु मदु । मेगु खँ न्ह्यात्थेयाःगु हे खड्ग जूसां छपु खड्गं तःतजाःगु गुँ पहाड तछ्याना: नागदहया लः पितछ्वःगु बर्णन असम्भव जक मखुसे छुं कथं हे व्यावहारिक व वैज्ञानिक मखु उकिं तथ्यहिन व ऐतिहासिक व अलौकिक खँय् स्वयं इतिहासकारतय्सं तक्क नं विश्वास याये फयाच्वंगु मदु । गुलिं इतिहासकारतय्सं ध्व मुक्कं काल्पनिक जूगुलिं पत्याः यायेवहः मजू धकाः धयाच्वंगु दु । खः नं सुं भौगर्भविद वा पुरातत्वविद इतिहासकारतय् न्ह्योने थाैं नं झीसं स्वनिगःया उत्पत्ति मन्जुश्री याःगु धकाः धयाच्वन धाःसा झी मूर्ख हे जक जुइ । इमिसं झीत अशिक्षित, अन्धविश्वासी व अज्ञानी हे जक धाइ । मन्जुश्री सु खः ? स्वनिगःया उत्पत्ति याःम्ह मञ्जुश्री महाचीनं वःम्ह धयातःगु दु । थ्व खँय् संगू ग्वःछि हे सत्यता मदु । न्हापा ला महाचीन धयागु हे मदु । थौंया चीन देय्यात महाचीन धकाः मानय् याःसां ऐतिहासिक कथं पुष्टि मजू । छाकि चीन जातिया नामं चीन देय्या नामाकरण इ. पू. २५५ पाखे जक जूगु खः’ निगूगु खँ “ मञ्जुश्री” शब्द संस्कृत खँग्वः खः । ” मन्जु” या अर्थ ‘बांलाःम्ह’ व “श्री” या अर्थ ‘सौभाग्य’ या “समृद्धि” खः । स्वंगूगु खः गौतम बुद्ध इ.पू. ५२८ स बोधिगयाय् बोधिज्ञान प्राप्त याये न्ह्यो है स्वयम्भूया ज्योतिया दर्शन यायेत महाचीनं मञ्जुश्री नेपाः गालय् वल धयागुया अर्थ बुद्धत्व प्राप्तिया न्ह्यो थन बौद्ध धर्म दु धकाः धायेगु ऐतिहासिक सत्यतां पिनेया खँ खः । छाय्कि इसाया स्वंगूगू शाताब्दीइ रचित धयातःगु “मञ्जुश्रीमूलकल्प” सफूतिइ मन्जुश्रीयात गौतम बुद्धया शिष्य यानातःगु दु टि. डब्लु. डाभिड्सया “बुद्धिज्म” सफूया लिधंसाय् इतिहासकार भुवनलाल प्रधानजुं धयादी “मन्जुश्री नांम्ह छम्ह भिक्षु इस्वी पूर्व प्रथम शताब्दी व इश्वीया प्रथम शताब्दी ताकय् भारतय् दयाच्वन । … थुम्ह भिक्षु मन्जुश्री इश्वी संवत्या प्रारम्भय् अथवा थ्व स्वयां छुं न्ह्यो स्वनिगलय् वल व थन न्हापालाक्क महायानी मत प्रचार यात भुवनलाल प्रधानया थ्व धापू श्रीमति चन्द्रमणि देवीया बिचा:नाप ज्वः लाः । श्रीमति चन्द्रमणिदेवीं च्वइ “भारतं मंजुश्री नांम्ह छम्ह योगी चीन वना व नाप छुं ब्रम्ह व क्षेत्रिय शिष्यत नं दु । चिनियातय्सं मंजुश्रीयात द्यः भा:या पुज्यायेगु यात । व नेपाः जुयाः भारतय् लिहांवल”” धयागु धापूति नं मन्जुश्री चीनयाम्ह मखुसे भारतयाम्ह खः धयागु पुष्टि याः । उकथं स्वयेबलय् भुवनलाल प्रधानजुं धयादी थें नेपा: लागाय् वःम्ह धाःम्ह मन्जुश्री बुद्धया शिष्य व माहायान सम्प्रदायया न्हापाम्ह भिक्षु जक खत, नागदहया लः पितछ्वया: मनू च्वने जिइक स्वनिगः दयेकूम्ह वोधिसत्व मखु । मञ्जुश्री छम्ह अलौकिक व्यक्ति मखुसे सामान्य मानव जक खत । थुकिं नं स्वनिगःया निर्माता महाचीनं वःम्ह मञ्जुश्री मखु धयागु खँ उलाब्यू । स्वनिगःया उत्पत्तिया वारे थीथी तथ्यगत खं मञ्जुश्री चीनं वःम्ह नं मखु, चीनया निवासी नं मखु, नागदहया लः पितछ्वयाः स्वनिगलय् बसोबास याये जिइकूम्ह नं मखु धायेबलय् स्वनिगया: उत्पत्ति गुकथं, गधे जुलजुइ धकाः न्ह्यसः दनावइगु स्वाभाविक खः । थ्व बारे छुं तथ्यगत खँ थथे खनेदु । स्वनिगःया उत्पत्तिया वारे किपूया शुकसागर श्रेष्ठजुं थथे च्वयादी “भौगर्भिक समय तालिका (Geological Time Scale) अनुसार काठमाडौ उपत्यका करीव साठी लाख वर्ष पूर्व कुनै Tectonic Events द्वारा उत्पत्ति भएको थियो । कलान्तरमा Faulting भै कीर्तिपुर डाँडाको उत्पत्ति भयो । यो Faulting फुलचोकीबाट उत्तर पश्चिम हुँदै बाँदे गाउँ, सैंभु, चोभार, कीर्तिपुर, नैकाप भै दहचोक डाँडोमा जोडिन पुग्छ । यसको अतिरिक्त पुनः अति सानो अनुपातमा स्वयम्भु पशुपति हुँदै चांगुसंग जोडिने अर्को Faulting भयो (योसिदा र इसारासी : ९४ ) । काठमाडौं उपत्यका जब कालीदहको रुपमा थियो । त्यस समयमा चोभार, कीर्तिपुर र स्वयम्भूमा साना साना टापूका रुपमा थिए । अझै सम्म पनि कालिदहको अवशेषको रुपमा जमेको कालिमाटी माटो (Lignitic Layers) कीर्तिपुरको खासि बजार र चोभारको ढुङ्गा पेल्ने, कशर मेशिन भएको स्थान सम्म पाइन्छ । त्यो कालिमाटी Lignitic Layers कालिदहको पानीको पिंधमा रहेको हिलो माटो थियो । अहिलेको सम्मोच्च रेखाको नापलाई हेर्दा दोश्रो कालिदहको पानीको सतह हालका १३२० मिटरको सम्मोच्च रेखासम्म थियो । यस हिसाबमा प्राग टापुहरु कमसेकम पानीको सतहबाट ३० देखि ४० मिटर उठेको थियो । भूगर्भबेत्ताहरु उक्त कालिदहबाट दुइ पटक गरी पानी खोलिएको मान्दछन् । प्रथम पटक पन्ध्र देखि ६ लाख वर्ष पूर्व कटुवाल दह खुलेर कीर्तिपुर चोभार र सैंभु देखि दक्षिणी भाग सुक्न गयो र दोश्रो पटक ६ देखि दुइ लाख वर्ष पूर्व चोभारको गल्छी खुल्न मै सम्पूर्ण काठमाडौं उपत्यका नै सुक्न पुग्यो । हाल बांकी रहेको नागदह र टौदह यिनै प्रागतालका अवशेष हुन् । थथेहे जापानया शिक्षा व संस्कृति मन्त्रालयया ग्वाहालिं संचालित जूगु नेपाः व जापानया नापं याना: २० म्ह स्वयाः अप्वः वैज्ञानिकतय्गु संयुक्त अन्वेषणं स्वनिगःया उत्पत्तिया बारे प्रारम्भिक निष्कर्ष पिकाःगु दु । उगु अन्वेषणया संलग्न छम्ह जापानी वैज्ञानिक डा. तेत्सुया साकाइया कथं “स्वनिगःयात त्वपुयातःगु चोभारया यक्को क्वय् महाभारत पर्वतमालाय् करिब २० लाख दँ न्ह्यो तलाउया सिर्जना जूगु खः । व ताल दकले न्हापां करीव ३० द्वः दँ न्ह्यो तज्याःगु खः । तालया विस्फोट चोभारं क्वय् चलः वना सृजना जूगु “प्राकृतिक बांध” तज्यानाः जूगु खः । उकथं लःया सतह म्हो जुजुं बना: थिमिया सतहलय् ध्यनाः चिचिधंगु तालया निर्माण जूगु खः
