लोकजीवनय् क्वाः
लोकजीवनय् क्वाः लेलिन शाक्यस्रोत- रबि शाक्य भाषा व सभ्यताया नाप नापं विकास जूगु क्वाः कासां नेवाः लोकजीवनय् तःधंगु भूमिका म्हितूगु दु । क्वाः घासाया सवाः बिस्कं बिस्कं दु थें क्वाःकासाया सवाः नं अथे हे दु । थुकिं सकसितं प्रभावित याः । झीगु म्हसीका लोकम्ये, बाखं, प्याखं पाखें जक मखु क्वाः कासां नं बियाच्वंगु दु । क्वाःकासा न्ह्यसः लिसः पाखें बौद्धिक विकास याय्गु सामाजिक प्रतिविम्ब खः । थुकी अपेक्षित लिस:या आह्वान दयाच्वनी । भाषा व साहित्य कथं महत्वंजाःगु क्वाः कासां झीगु जीवन चरित्रयात बांलाक उलाः क्यनातःगु दु । १ म्हसीका १ म्हसीका क्वाः खँग्वया ध्वनि वहे जुया नं खँपुइ छ्यलेबलय् सन्दर्भ कथं अर्थ पाः । क्वाः घासा धाय्बलय् नखः चख वलय् थी थी घासा तालाका दय्का नयेगु छगू कथंया नसा खः । अथेतुं चि आय्पा, आदि क्वाकाः क्वाक्क तय्गु वा बीगु यात नं क्वाः तय्गु धाइ । क्वाःगु यात नं क्वाः धाः गथेकि – जाः क्वाः, कें क्वाः, कपाः क्वाः आदि । क्वाय् क्रियाया निजन्त जुया नं क्वा: जू । लोक जीवनय् प्रचलित कनेगु क्वाःयात नं क्वा: हे धाइ । थ्व छगू कथंया म्हितेगु थें जूगुलिं थ्वयात क्वाः कासा नं धाय्गु याः । थुगु अध्ययनया विषय क्वाः यात कासाया रुपय् छ्यले कथं जूगु दु । झीगु लोक जीवनय् सुखदुःख वयातुं च्वनी वनातुं च्वनी थजागु अवस्थाय् थःगु जिज्ञासा च्वमि नेवाः क्वाःया अनुसन्धान यानाच्वनादीम्ह खः । व मनोरञ्जनया नितिं थी थी वस्तुत छ्यलेगु याइ तर धुं नं साधन मछ्यसे न्हयइपुसे च्वंकेगु मनोरञ्जनात्मक वा वौद्धिक कासा क्वाः खः । ख्यालिन्हिलि मयाय्कं मनूत म्वाय् फैमखु । उकिया लागि क्वा: कासा ख्यालि न्हिलिया माध्यम मध्यय् छगू तःजिगु माध्यम क्वा: कासा जूगु दु । मनूतय् थःगु फुर्सदया इलय् छें जःपिं नाप च्वना जिल ला वा पिने पासापिं नाप च्वना जिल, फुर्सदया इलय् थवं थवय् न्ह्यइपुकेगु छगू माध्यम खः । थ्व क्वाः कासा न्ह्यइपुसे च्वना मजाक जुइगुलिं नं थ्व तसकं लोकं ह्वाः । खँया खँ छु खः ? धकाः छम्हेसिनं न्यना मेम्हेसिनं उकिया लिसः बीगु स्वभाव हे खः । यदि न्यनाम्ह पाखें लिसः मवःसा लिसः न्यंम्हेसिनं हे बिया बिइमाः । मानव जीवनया दैनिक व्यवहारय् मनूतय्गु बुद्धि परिक्षण याय्गुया नितिं नं थःगु न्ह्यसः चाः चाः हुइकाः सुनां नं मसीक कथं याय् चाहे जुइ, तय् चाहे जुइ । थथे मसिल कि हे उगु लकस छगू कथं तसकं न्ह्यइपुसे च्वना बिइ । क्वाःया न्ह्यसलं गबलें न्ह्यपु नाय्काः विचाः याय्माले यः । तःगु मछि लिसः अनुमान यानाः धाःसां मिलेमजुइ यः । क्वाः कासाय् छगू कथंया अपेक्षित लिस:या आह्वान दयाच्वनी । थथे जुया हे थ्वया धांचाकाँचा न्ह्यसः लिसः थें च्वंगु खः । क्वाः कासायात थी थी भाषाभाषीतय्सं थःथःगु कथं नां बियातःगु दु । गथेकि अंग्रेजी भाषं Riddle, संस्कृतं प्रहेलिका, हिन्दी पहेली, नेपाली गाउँ खाने कथा, अधविं बुझौंअल आदि धाय्गु याः । मेमेगु भाषं स्वय्बलय् क्वाःया अर्थ स्पष्ट पिहाँव: । नेपालभाषां क्वाःया अर्थ न्ह्यलुइका स्वय्बलय् पाछि अर्थ पिहाँ मवः । क्वाः या रूप कथं स्वय्बलय् लिउने फुति दुगुलिं थुकी आखः दुसुना च्वंगु दु धैगु सीदु । उगु दुसुनाच्वंगु आखः ‘त’ खः । संस्कृत खँग्वः ‘कूट’ या नेपालभाषाय् ‘क्वात’ जुल । ‘त’ दुसुनाः क्वाः जुल । थुकथं क्वाः ‘कुट’ खँग्वःपाखें वःगु खः धैगु सीदु । क्वाः कासाय् न्ह्यसःया लिसः मालेबलय् वस्तुया आकार-प्रकार, वनौट व स्थितियात न्ह्यसःया दुने हे लाका तइ । क्वा: या लिसः मालेबलय् न्ह्यसःयात हे थुइका मालेगु जुइ। क्वाः कासय् अप्वयाना रुपक अलंकारयात कयाः छ्यलेगु याइ । क्वाः कासाय् लोक जीवनया विलक्षण कल्पना नापं वौद्धिक विकासया झल्का खनेदया च्वनी । रुप छगू जुया दर्शन मेगु पिज्वइगु भाव प्रवृतियात हे क्वाः धकाः म्हसीके फु । २ ताजि २ ताजि संरचनाया दृष्टिकोणं क्वाःयात पिनेया तत्वया आधारय् उकियात स्वया दय्केगु जुइ । क्वालय् पिनेया तत्व न्हापां खनेदैगु जूगुलिं मुख्यत थुकी पिनेया तत्वया हे रुप स्वय्गु याइ । पिनेया तत्वया रुप मदुगु क्वाः यात क्वाः धकाः उलि धाय्फइ थें मच्वं । क्वाः घासाय् मरमसला फुकं ठिक नकसां गानां मिले जूसा क्वाः घासा साइथें क्वाः कासा दय्केबलय् नं उकी उलि हे लय् संयोजन अनुप्रास उपमान फुकं मिले जुया च्वनेमाः । यदि थथे छं नं मिलेमजुल धाःसा खँग्वयात हे उखें थुखें तया जिलला, वा मेकथं हे मिले याय्गु यानातइ । क्वालय् उपमा छ्यलेबलय् उकिया खँयात ल्वःगु पाछिगु कथंया हे उपमा छ्यलेगु याइ। थथे उपमा काय्बलय् न्ह्यागुं वस्तु, थाय्, लकस आदियात नं काय्फु । क्वालय् खँपुकथंया न्ह्यसलय् अनुप्रास हना तःगु, उपमां जाःगु, न्ह्यसः लूगु, छुनाखँ ज्वःगु न्हयसः खने दु । थजागु कथं मिलेयाना तःगु क्वाःया न्ह्यसःया लिसः धाय्मफुसां न्यनेबलय् हे न्ह्यइपुसे च्वं । उकिं क्वाः मनोरञ्जनया छगू लिधंसा नं खः धाःसां छं पाइमखु । क्वाः कनेत खँपु पुवनेमाः धैगु मदु । खँत्वाः जक जुया नं क्वाःया न्ह्यसः जुइफु । खंपुत्वाः जक नं जुइफु । खँपुलय् खँग्वः उखें थुखें हयाः मिलेयाना दय्का तःगु क्वाःया लिसः धाःसा काचाक्क सुनां नं बीत थाकु । यदि बि हे ब्यूसां नं उकिया लिसः मखया च्वनेफु । थजागु थीथी माध्यमं थीथी खँग्वः हया दय्कातःगु क्वाःया थःगु हे छगू स्वरुप दु । थुकिं न्ह्याबलय्ं लिसःयात पियाच्वनी । खँपुलय् मेमेगु खँग्वःत मछ्यसे बहचा हाकय्क दय्का तःगु क्वाः या लिसः धाःसा याउँक बीफइ । गबलें गबलें क्वाःया न्ह्यसः न्यनेबलय् उगु न्ह्यसःया लिसः वहे क्वाःया दुने लाना च्वंगु नं जुइफु । थजागु कथंया क्वाःया न्ह्यसःया लिसः बीबलय् लिसः बिइम्हेसिनं न्हापां क्वाः यात ध्वाथुइक न्यना जक लिस: बीगु कुतः याय्माः । थथे न्यनेगु धैगु लिसः बीम्हेसिया बौद्धिक परीक्षण याय्गु खः । नेवाःतय्सं छ्यलावयाच्वंगु क्वाः यात क्वबिया कथं ब्वथले छिं । २.१ अनुप्रास कथं खर्च यालिसे बढेजुइ, मयालिसे घटेजुइ । (शिक्षा) वहे लासा, वहे तिसा, वहे नसा । (फै / च्यांग्रा) २.२ खँत्वाः कथं – ग्वाखंचा प्वालय् ला छपाँय् दु ।(मे) लः मदु पुखुलिइ ध्वाम्पुंङ्क ( प्वाकलंफिगु) ग्वय् लासा, छत्र कुसा । (फर्कमा) २.३ उपमामूलक कथं तःधं ख्यलय् चतांमधी छपा दु । ( पुणिया तिमिला)- आखः दतं सफू मखु, तुइसे च्वनं दुरु मखु,चकलातं दां मखु । ( घडिया डायल) प्यपा ख्वाः दु ब्रम्हा मखु, न्ववाय्फु मनू मखु, थना तलं थां मखु ।(घण्टाघर) २.४ खंपुत्वाः कथं – थ्यु थ्यु धाःसा थीमखु थीम थीम धालकि थी । ( म्हुतुसि) पानातःगु मधि नये मज्यू । ( सौपा ) द्वःप्वाः सः प्वाः म्हछम्ह ह्वः वः प्वाः । (द्वक) २.५ न्ह्यसः कथं – अन नं दु थन नं दु, मदु धैगु गन
तोखाया मना
तोखाया मना राजवीर डंगोलस्राेत – प्रा.डा.धर्मराज डंगाेल थ्वं अय्ला दयेकेत मना मा: नेवा: तजिलजिइ साक्क साक्क नयेगु जक मखु थीथी कथंया रस त्वनेगु याना वयाच्वंगु दु । नेवा: समाजय् दकले अप्वः त्वनेगु लः खःसा ल: धुंकाः खँ व अय्ला छ्यलाबुला यानाच्वंगु खनेदु । थ्वँ व अय्ला साःगु, थिक्कगु, मसाःगु दु । थाय् व ई कथं खँ दयेका त्वनेगु चलन दु । जाकि, छ्व, कनि, दुसि, च्वकाबजि, बूगु छ्व व चोकि सिया: चुं क्यलाः नं खँ थुइ ।वँ व अय्ला दयेकेत मना मा: । उकिं मना अय्ला व खँ दयेकेत मदयेक मगाःगु प्राण तत्व खः । मना यात खयभासं मर्चा धका नं धाइ । मना दयेकेत छु छु मा: ? आ: वँ व अय्लाया खँ छखे तयाः खँ थुइत माःगु मना तोखाय् गथेयाना दयेकी धका थन छु खँ च्वयेत्यना । मना दयेकेत माःगु ज्वलं थथे खः ल्याः ज्वलं छु ज्या याइ ? १ भबु नशा लगेजुई अथवा कायेकिइ २ काय् भबु नशा लगेजुई अथवा कायेकिइ ३ चाकु भबु चाकुसे च्वंकी ४ मना सिका हा(जरा) ब्वाइइयां वयेकी ५ पिवि(पिपि) धाँय् चंल्ल यल्ल वयेकी ६ चाकु चाकुसे च्वकेत मात्रा मिलेयाई ७ पालु पालु पालु धायेकी ८ मलय् पालुकेगु ज्या याइ ९ उलाया जाकि मना पा दयेकेत १० मना पुसा पुसाया निंतिं (उलाया जाकि मदुसा ताइचिनीया जाकि) मना गथे याना दयेकी ? मना दयेकेगु धकाः सुथय् इलय् लाक्क जा नया: सकलें मुना कुति दुथाय् सामान ज्वना वनी । जाकि क्यलिइ । भबु कुति नचुक्क ल्हुइ । अले फुक्क ल्वाकछ्याना जाकि चुंलय् ल्वाकबुक याइ । चाकुया तिइ सकतां ल्वाकछ्यागु चुं न्हाइ । न्हाये सिधलकि मिसामस्तय्त सःता ‘का मस्त मना छक: ज्या वा’ धका सःती । सकस्यां मःमः ग्वारा स्वयाः भचा चिग्वः जुइक ग्वारा ग्वारा याना चाकलागु पाचा दयेका हासाय् तइ । अलय् मना प्वंका तयेत तयार याना तइ । हिछि निभालय् पानातःगु सुखू व सुयात बँय्लाइ । उकी मना सुखू जाय्क ब्वइ | उकी द्यने नं पानांत:गु सुं त्वपुइ । झण्डै न्हयेनु च्यानु तक पाइ । निभालय् पाना गने धुंका मना इना कायेगु याइ । ज्ञान, सिप व प्रविधि म्वाकेमा : आतक तोखाय् मना सुइगु याः नि । लिपा जुजुं ज्ञान, सिप व प्रविधि दुपिं म्हो जुया वनी । मना दयेकेगु ज्ञान, सिप व प्रविधि तनां वने न्हयो न्हूगु पुस्तायात थ्व ज्ञान, सिप व प्रविधि ल: ल्हाना बिइ माःगु दु । मना दयेकेगु ज्या झीपिं जाना स्वनिगलय् म्वाका तयेमाःगु दु ।
बाेदे
म्हसीका वोदे दे ख्वप जिल्लाया पश्चिम भागय् अवस्थित पुलांगु ऐतिहासिक शहर खः । वोदे मध्यपुर थिमी नगरपालिका अर्न्तगत ८, ९ वडाय् ला । वोदे श्रेष्ठ, ज्यापू ( डंगोल), जुगी, नाय, दर्जी आदि च्वनिगु खसां श्रेष्ठ तय् वाहुल्यता दुगु दे खः । थन श्रेष्ठ यक्व थरयापि दु । ज्यापूतय् थर कम खनेदु । मध्यपुरथिमी नगरपालिकाया वोदे विस्काः जात्रावलय् मेप्वाःखनेगु जात्रा व गुन्हूपून्ही धुंका भाद्रकृष्णपक्ष द्वितिया निसें पञ्चमीतक्क नीलवाराही गंप्याखं क्यनी । वोदेया द्यःगं नकेगु परम्परा नं छगू लोकंव्हागु परम्परा खः थ्व मेमे थाय्या गंप्याखं सिवें पाः । भौगोलिक अवस्था ख्वप जिल्लाया मध्यपुर थिमी नगरपालिकाय् लाःगु न्यागू वस्तीमध्ये वोदे नं छगू खः । थ्व वोडे वस्ती नगदेशं ३.४ कि. मी. उत्तरय् लाः । स्थानीयतय्गु धापूकथं वोदे प्राचीनकालय् नीलवाराहीं जंगलनाप शंखकोट धाथासं च्ववंगु खः । बोदेया जनसंख्या थिमी स्वया: म्हो दु, क्षेत्रफल धासा थिमी सिवें अप्वः दु । कृषि भूमि नं नगरपालिका जुइ न्ह्यः थिमी स्वयाः १२१६ रोपनी अप्वः दु । पूर्वय् दुवाकोट, उत्तर येँया गोठाटार व मूलपानी दक्षिण व पश्चिमय् नगदेश व थिमी ला थ्व बोदे देया दयदसँ हे (हरियाली) वाउंसेच्वंगु मनहरा फाँट व (उच्च समस्थली) च्वय् ला थ्व शहरया प्यखें खेतीयोग्य भूमिं घेरेयाना तःगु दु । थुकिया दथुं मनहरा खुसि नागबेली आकारं न्ह्यानाच्वंगु दु । थुकिया उत्तर पूर्व गुं ( जगंल ) दु । थ्व गुं यातः नीलबाराही गुँ धाइ । विश्व मानचित्र २७°४०७ निसें २७°४२५” उत्तरी अक्षाशं व ८५°२२′२०” निसें ८५°२४ २०” पूर्वी देशान्तर लागु, समुद्री सतह लगभग मुकं (सम्पूर्ण) नगरपालिकाया कूल क्षेत्रफल ११.४७ कि.मि दु । तत्कालिन बोदे ९ वडा दुगु खः । हाल नगरपालिका घोषणा जुइ धुन्का ८, ९ यानाः निंगू वडा दु । २०५३ चैत्रनिसें बोदे, नगदेश, चपाचो, बालकुमारी, लोहकन्थली यानाः मध्यपुर थिमि नगरपालिका घोषित याःगु खः । सामाजिक म्हसीका ३ सामाजिक म्हसीका मध्यपुर नगरपालिका अन्तर्गत लाःगु थ्व बोदे प्राचिन कालनिसें वसोवास दुगु शहर खः । थन यक्व जात व थीथी थरया मनूत दु । थन श्रेष्ठ, बज्राचार्य (गुभाज), महर्जन ( ज्यापू ), कपाली (जुगि), खड्गी (नाय्), देउला (पो) व उपाध्याय (वाज्या) आदि जाति दु । उकी मध्यय् थन श्रेष्ठ जातया मनूतयगु वसोवास यक्वः दु । उकी नं श्रेष्ठ जात दुने यक्व उपजात ( विना) दु । गथेकी : थापा था जोशी किला बालाय् पिला धौवजी दा भुई धों घो माकः भासिंक वखु दुवा तुछें जयना भिन्दुवा प्वा छिपा चाँसी चन्ध्यो तमी मस्तराँ गःसी खपय् यलाय् ब्याँ दली खमु आचार्य लाखय् हाँय् बुढा सिको कर्माचाय , थ्व थरया लिउने श्रेष्ठ च्वयगु यानाच्वंगु दुसा गुलिसिया थर जक च्वय्गु याः । अथेहे डंगोल (ज्यापु) वर्गय् लाःगु थरत चक्रधर, साहुखल, सिपाही, होना, महर्जन, प्रजापति, धौवन्जा, कासुला, लोहला, ख्याजु, कोजु, कुचुननी आदि दु । बोदे थीथी मनूत गनं वःगु धकाः ( उ ) इमिगु दिगुद्यः दुगु थाय् कथं सिइकेफइ । गथेकी बोदे पश्चिमपाखे दिगुद्यः दुपिं येँ (काठमाण्डौ) नं वःगु दक्षिणय् लापिं थिमी न. वः पिं, ख्वपय् दिगुद्यः दुपिं ख्वपय् नं वःपिं धाइ । दिगुद्यः कथं छु थर यापिं धकाः नं सीदइ । था थरयापिं मनूतय् दिगुद्यः चाँगुया छिन्नमस्ता देवी खःसा बोदेया उत्तरपूर्वी पाखाच्वय् पूजा यानाः च्वंगु दु । छुँ थरयापिं बोदे दे त्वःता पारी खुर्सानीवारी च्ववंगु, हाल छम्ह हे जक बोदे द्यःगं प्याखंया वाराही जुयाः प्याखं हुइगु यानाच्वंगु दु । चाँसी, खःमु, तःमीत मास्के अर्थात् मायके खलकंयापिं खः । न्हापा बुं यक्वः दुगु वाली काः वय्त थाकुया थनच्वंवःगु धाइ । थनया मुख्य पेशा कृषि हे खः । प्राचीन इलंनिसें टिगनी बजि (ल्हुयाबजि ) देन्यंक न्यनाच्वंगु खः आः वया थुकिया प्रचलन तनावनाच्वंगु दु । लिच्छवी, किराँतकानिसेंया वस्ती संरचना स्वय्वलय् पुलांगु बस्ती थें मच्वं गथेकी सकसिया छेंछें लँ लानाच्वंगु व लँ तः बाला जुया तप्यनाच्वंगु दु । थ्व बस्ती झ्वाट्ट स्वय्वलय् विकसित वाराही जुयाः प्याखं हुइगु यानाच्वंगु दु । चाँसी, खःमु, तःमीत मास्के अर्थात् मायके खलकंयापिं खः । न्हापा बुं यक्वः दुगु वाली काःवय्त थाकुया थनच्वंवःगु धाइ । थनया मुख्य पेशा कृषि हे खः । प्राचीन इलंनिसें टिगनी बजि (ल्हुयाबजि ) देन्यंक न्यनाच्वंगु खः आः वया थुकिया प्रचलन तनावनाच्वंगु दु । लिच्छवी, किराँतकानिसेंया वस्ती संरचना स्वय्वलय् पुलांगु बस्ती थें मच्वं गथेकी सकसिया छेंछें लानाच्वंगु व लँ तःबाला जुया तप्यनाच्वंगु दु । थ्व बस्ती झ्वाट्ट स्वय्वलय् विकसित रुपं दयकातःगु व जग्गा एकिकरण याना दय्कातःगु थें च्वं । लाछित्वाः, भाँगुलि, खाँसी, व विष्णुघाटय् मेथाय् स्वयाः गुचमुच्च जुयाच्वंगु वस्तीयाना लिपाजक विकास जूगु खःला धइथें च्वं । थ्व छगू नया मू विशेषता हे खः धाछिं । मल्लइया नेवाःतय् वास्तु शास्त्रकथं बस्तीया दथुइ लायकु दइ । वहे कथंया बस्ती थन नं खनेदु । नीलवाराही मनोहर दृष्ययात कयाः भूपतिन्द्र मल्लं थःम्ह च्वःगु नाटक “विक्रम चरित्र” य् धर्मपुर बोदेयात अति मनोहर देया रुपय् वर्णन यानातःगु खनेदु । (स्मारिका, २०५७) ऐतिहासिक म्हसीका ४ ऐतिहासिक म्हसीका काठमाण्डौं उपत्यकाया प्राचीन बस्ति मध्ये बोदे छगू खः । प्राचीनकालय् बोदे बस्ति नीलवाराही गुनापं शंखकोट धाःथासं न्ह्यानावःगु खः । थन धर्मागत राजा राज्य याःगु खनेदु । धर्मागत अत्यन्त धार्मिक राजा खः । लिपा पशुपति च्वंगु स्वर्णपुरी राज्य न त्याकाकाःगु खनेदु । धर्मागत राजा १२ बर्ष तपस्या यानाः नं वहयात लुँइ छ्याःगु (परिणत) वुटी वज्रयोगिनीपाखें काय मखना थःगु राज्य विक्रमादित्ययात त्वःता थः वज्रयोगिनीइ तपस्या च्वंवगु खँ इतिहासय् उल्लेख दु । नीलवाराहीद्य: दुगु सि दु गथेकी राजा विक्रमादित्यं राज्य काय धुंकाः छगू मेगु न्हूगु नगर ज्योतिपुर दयकल । व नगरया दक्षिण भागय् महादुर्गवन जंगल दु । अन तनाः च्वंगु नीलवाराही वनयात विक्रमादित्यं लुइका विल । थ्व कलिगत संम्वत २९१२-१३ पाखेया खँ खः । कलिगत संवत ३०४४ य् विक्रम संवत शुरु जूगु कथं नीलवाराहीद्यःयात ( प्रकाशय् हगु) न्ह्यब्वगु २३८८ वर्ष दुगु मानेयाय् फइ । स्मारिका, वि. सं. २०५७, २) गोपालराज वंशावली वोदेया नां वोद्य धया तःगु दु । लिच्छवी कालय् ‘विषय’ शब्द जिल्ला या स्वरुपय् वोदेयात कयातःगु दु । नेपाःया प्राचीन अभिलेख लुयावःगु उल्लेख यानातःगु दु । (स्मा २०५७) थुकि याप्रिङः ग्राम, वैद्यमगुदि लुन्त्री प्रदेश, दुप्रङग्राम नां उल्लेख जुयाच्वंगु दु | याप्रिङः ग्रामय् जिष्णु गुप्त च्वंगु व नीलवाराही स्थान याप्रिङः ग्रामय् लाःगु, दोस्रो राजधानी खः धकाः अनुमान यानातःगु दु । सुवर्णमल्लं ( भुवण मल्ल) ने.सं. ६२६ निसें ६४४ थिमी, बोदे, नगदेशय् छसिकथं ७००, ५०० व ५०० छें दयका बस्ति दय्कुगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । प्रशासनिक दृष्टिकोण थिमी व बोदे यक्वः महत्वपूर्ण खनेदु । एतिहासिक प्रमाण कथं थिमीया प्रतिस्पर्धाय् बोदे महत्वपूर्ण खनेदु । तत्कालिन ( मल्ल कालय्) अभिलेखय्, ताडपत्र आदि बोदे परमानं राज्य याःगु खनेदु । थिमी परमानं राज्य याःगु उल्लेख मदु । नगदेसयात नागदेश
प्याङ्ग
विपेन्द्र महर्जननेपाः व नेवाः समाज छगू विवेचना यल जिल्लाया लेले वनेगु लँय् लाःगु वादे गांया व बज्रवाराही अजिमाया दक्षिण १.५ कि. मि. तापाःगु छगू गां दु । व गां पूर्वपश्चिम ता:हाः जुयाः जवंखवं सँझ्या: छेँया झ्वः दु । सत्याखा छें दुगु थ्व गांया नां खः – प्याङ्ग । थौंकन्हय् थ्व गां चापागाउँ गाउँ विकास समिति वडा नं. ५ दुने लाः । गामय् मुक्कं अप्पां सियातःगु दु । १५x२० फूटगु निगू आँय्पा पौया फल्चा दु । थ्व फल्चा लॅ सिथय् लाः । त्वनेगु लःया लागि तुंत दु, गांया पश्चिमपाखे तःधंगु पुखू दु । पूर्वस्वयाः गामय् दुहाँ वनेवं पश्चिम स्वःम्ह गणेद्यःया देगः दु । उत्तर मोहडागु नासःद्यःया छें दु । थौंकन्हय् थ्व नासःद्यःयात महादेव मन्दिर नालावःगु दु । बुद्धया चीभाः छगः नं दु । थ्व गांया बासिन्दा मुक्कं हे नेवाःत खः । थ्व नेवाःतय्सं न्हापा न्हापा थः त ‘ज्यापु’, ‘सिंह’धाय्गु याः । थौंकन्हय् थुमिसं महर्जन च्वय्गु याः । थ्व प्याङ्गया बासिन्दातय्सं ल्हाइगु नेवाः भाय् जुयाः नं काचाक्क थुइका काय् थाकु । ध्यान बियाः न्यन धाः सातिनि थुया वः । पुनेगु वसः थनया मिस्तय् फेशन धइगु पुतुंचीगु मिसालं ह्याउँगु किनारा दुगु हाकु पतासी, तुयूगु गा व जनी चीगु याः । मिजंतय् तपा:लं व सुरुवाः, हाकुगु स्टकोटया चलन । थौंकन्हय् स्कूलय् वनीपिं मिसा मचातय् घांघरी व मिजं मस्तय् कमिज पाइन्ट पुनेगु खनेदया वयाच्वंगु दु । प्याङ्ग गांया मिस्तय्सं थःत माःगु हाकुपतासी व गा थःगु हे ल्हातं चले याय्गु तामय् थाय्गु यानावयाच्वंगु दनि । ज्या : थ्व प्याङ्गया बासिन्दातय् मूज्या बुंज्या खयाः नं लाज्याया विशेषता थुमिके खनेदु । थुमिगु लाज्याया विशेषता धइगु पिला, फँ, द्यां, बजिद्यां, कुले, पुसा दुगु द्यांचात, न्यास्व:द्यां (न्या: आकार वःगु सगं ज्वलं धौपति, सिनः पुजाद्यां) आदि पंपाखें दयकेगु थलबलया उद्योग खः । प्यक्वय् बनय् वनाः पं ध्यनाः थलबल दय्काः शहर बजार व गांगामय् वनाः अन्न, सरसामान नाप हिला काय्गु थनया मिजंतय् लाज्या खःसा मिस्तय् बुँइ बना: चाक्वनाः अन्न बूबः, कनि, दुसि सय्केगु ज्या खः । छेँसं च्वनाः लाज्या सनाच्वनीपिं मिजंत मस्त हेकाच्वनेगु नं याः । न्हापान्हापा थ्व प्याङ्गया बासिन्दातय्त प्यक्वय् बनय् वनाः पं ध्यना हय्गु अधिकार सरकारपाखें बियातःगु जुयाच्वन । थथे कर मपुसे पं ध्यना हय्गु सहुलियत मल्लकाल, शाहकालय् तक नं दुगु जुयाच्वन । २००७ साललिपा वःगु प्रजातन्त्र सरकारं देय्या वन जंगल सुरक्षाया नामं थ्व सहुलियत मदय्का बिल । अनंनिसें थ्व पंया घरेलु उद्योग न्हनावनाच्वंगु जुयाच्वन । शीप सःपिसं थः केबय् पं पिनाः थौंतक थ्व पंया घरेलु उद्योग न्ह्याकाच्वंगु दनि । थ्व प्याङ्गया पंया उद्योगयात थौंया ईयात ल्वय्क न्हूगु धंगं (शीप) छ्यला: उत्पादन याय्फत धाःसा देसविदेसय् तकं बजार काय् फइगु अवस्था सृजना जुइफइगु खनेदु । प्याङ्गया बासिन्दातय् मेगु लाज्या खः मेय् लहीगु, मेय्पाखें गोबर साः दकेगु व दुरु खुवा दयकेगु याः । दुरु अप्वः दःसा थौंकन्हय् बजारय् मी यंकेगु याः । नसात्वंसा प्याङ्गया नेवाःतय् नसात्वंसा मेगु थासय्या नेवाःतय् थें खयाः नं छुं भचा फरक दु । मार्सि, मसिनु जाकिया जाय् दुसेचुं ल्वाकछ्यानाः नय्गु चलन थ्व प्याङ्ग गामय् दु । थ्व बारे न्यनेकने यानाबलय् छु सिल धाःसा थथे यानाः नय्बलय् ताउतक्क नय् पिमत्याः, फूर्ति नं दु । वनजंगलय् वनेबलय् धाय्साथं नय्गु जोरय् याय् मखनेफु । उकिं थथे न्ह्यागु नसाय् ल्वाकछ्यानाः नय्गु खः । थ्व जिमि चलन जुइधुंकल । न्हापा न्हापा थ्व प्याङ्ग गां सफा धाइ, थनया मनूतय् न्ह्यःने लाःथाय् फोहर याय्गु चलन दु । प्रत्येक छँय् तल्लापत्तिं च:बि दु । आः नं थ्व चलन दु । छ्यली छथाय् मुना च्वनीगु चः बि चा जुयावनेधुंकाः साःया ज्या काय्गु नं याः धइगु खँ न्यना । गुथि / संस्कृति थ्व प्याङ्गगामय् प्यंगू गुथि दु (१) अच्चा गुहाङ, (२) भुगुहाङ, (३) ता गहाङ (४) पद्म गहाङ । थ्व प्यंगू गुथिया परिवारनाप जक परस्पर म्ह्याय्मचा इहिपा जुइ । छगू गुथिया परिवारनाप नाता मलाः सा इहिपा जुइमखु । थुपिं सांस्कृतिक चाडपर्वया धनि खः । बय् बासुरीया नापं खिं आदि बाजं थाः । धिमय् मथाः । धिमय्- थाय् मज्यूगु बारे प्याङ्गया माहिला महर्जनं थःगु च्वसु “प्याङ गाउँका गामल्ल र केही संस्कृति” थथे उलाब्यूगु दु । बजि ल्हुइगु उगः कोखानाः धिमे थाय्गु नक्कल याःबलय् उगलं ल्हाना: मनू सीगुलिं धिमे मथाय्गु चलन वःगु खः धाइ । संगु : प्याङ्ग गांया वास्तविक नां संगु खः । पंया सन्दुक प्याङ्ग दय्कीगु थाय्या नामं लिपा वयाः थ्व थाय् संगुया नां प्याङ्ग जुयावंगु खँ दु । संगु धालकि यक्वसिनं मसी धुंकल । मृत्युसंस्कार : सीसा प्यन्हुं लःचा, झिन्हु खुसि दुथाय् खुसी वा लःया मुहान दुथाय् अन हे वना: म्व: ल्हुयाः दू ब्यंकेगु याः । झिनिन्हुं घःसू विधि नं याय्माः तर घःसूया पुरेत ज्यापु (महर्जन) तय्सं याइगु चलन । थथे पुरेतया ज्या याइपिं महर्जनया परिवारयात कर्माचार्य धाइगु चलन तर लत्याया श्राद्ध धाःसा नेवा: ब्रम्हू (द्य: ब्रम्हू) पुरेत तया: ज्या यानावःगु दु । थौंकन्हय् लत्याया नामं १३ न्हु कुन्हु (स्विन्हु) लत्या याना वर्खि त्वःते ज्यूगु चलन नं दु । थ्वहे संगुनांया छथ्वः प्याङ्गमि (महर्जन) तय् धाःसा गुभाजु (बज्राचार्य) पुरेतपाखें घःसू, लत्या व श्राद्ध याय्गु चलन दु । थ्व प्याङ्गमितय् महाद्यः यात कूलद्यः माने याय्गु चलन दु । मेमेगु नेवाः ज्यापुतय् थें नासःद्यः माने याः । धिमे थाय्गु चलन थन मखना । नासःद्यःयात बाजं व प्याखंया गुरुया रुपय् मानय् यानावःगु दु । (चरसुन्दर महर्जन)
नेवा: थर
नेवा: थर स्राेत – राेशन श्रेष्ठ जि पाजु मंगलकृष्ण श्रेष्ठं छन्हु जिके न्यनादिल । ‘नेवार थर कतिवटा छ? तिमीलाइ थाहा छ? जिं अन्दाज याना धयाबिया – ‘होला नि, १२५, १५० वटा जति ।’ पाजुं छगू नोटबुक लिकया क्यनादिल । ‘ल हेर, २५० वटा यहिं छ । यो त जम्मै श्रेष्ठहरु मात्र हो । अरु त मैले संकलन गरेकै छैन ।’ ओ हो, उलिमछि? जि अजु चाल । सररर ब्वनास्वया ‘हेँय्जु, फैजु, माकजु’ जित: न्हिलेवल । ‘किन हाँसेको?’ ‘यस्तो नि मान्छेको थर हुन्छ? यो जनावरको नाउँ हो कि?’‘हैट लाटा । हामी नेवारको यस्तै हुन्छ । यस्तो कुरामा हाँस्नु हुँदैन । मानिस चिन्नलाइ थरी थरीका थर राख्ने तरीका हाम्रो पुर्खाले बनाए । त्यो बेला उनीहरुले के सोचेर बनाए हामीलाइ थाहा छैन । तर हाँस्नु हुँदैन है ।अरु चीज ठिकै छ, जनावर नै किन राखेको? सुन्दा नि गाली गरेको जस्तो लाग्छ । मन परेन मलाइ त ।’ थ:त नुगलय् छु ताल अथे हे प्याच्च धायेगु मचा पह क्यना जिं थथे हे धया । ‘सबै कुरा त हामीलाइ नि थाहा हुँदैन । तर हामी नेवारको पहिला देखिको चलन छ कि, मान्छेको आनीबानी जनावरसित दाँज्ने । तिमीलाइ जात: के हो थाहा छ? जात: भनेको हामी नेवारको मात्रै हुन्छ । तिम्रो पनि छ, मेरो पनि छ । त्यसमा पनि तिमीलाइ जनावरसित दाँजेर लेखेको हुन्छ । तिमी कस्तो मान्छे भनेर त्यो जात: हेर्यो भने ठ्याक्कै थाहा हुन्छ ।’ थ्व खँ न्यना जित: जिगु जात: स्वयेत आय् बुल । अनं लिपा छु जुल, लिपा कने । तर थौं कनेत्यनागु खँ छु ख: धा:सा जनावर, पशु या नामं बियात:गु नेवा:थर मयेयकिगु, वा हेबाय् चबाय् यायेगु भावं स्वयेगु धयागु गलत ख: धका जिं थुल । अबलय निसें नेवा: थर न्हूगु न्यन कि ध्यान बियेगु बानी जुल । दच्छि न्ह्य: छगू सन्दर्भय् थी थी नेवा:थर या खँ पिहाँ व:बलय् पासा विजु कर्माचार्य जुं करीब २०० थर संकलन ब्वया दिल । व धलखय् यक्वसिनं थ:थ:पिन्सं स्यूगु ‘थर’ न्ह्यथनादिल । जिं स्यूगु करीब ४००-५०० ति थर थ्व हे धलखय् दुतिना । थी थी थासं थी थी पासापिन्सं दुतिनाह:गु धल:यात आख:ग्व: कथं अल्सि मचासें मा:हना विजु जुं न्ह्यब्वयादिल । थौं तक थ्व धल: द्व:छि मयाकं यक्व दयेधुंकल । १० क्व: स्वया नं अप्व: परिमार्जन यायेगु ज्या विजु जुं याना दीगु दु । यक्व थासय् थ्व धल: ‘शेयर’ जुयाच्वने धुंकुगु दु । थुकें मगा मचा: बाकि दये फु । मालेबलय् अ:पुक स्वयेत जिइक जिं न थन तये हया । धल: थथे दु । छिगु ‘थर’ लुयामवल धा:सा क्वय् कमेन्टय् च्वया दिसँ न्हाँ । धल: थथे दु । 1) अइया (Aiya), 2) अगस्ति (Agasti), 3) अदुवा (Aduwa), 4) अनामनि (Aanamani), 5) अमात्य (Amatya), 6) अवा (Awa), 7) अवाचा (Awacha), 8) अवाल (Awal), 9) अवाले (Awale), 10) आगञ्जा (Aaganja), 11) आचाजु (Aachaju), 12) आचार्जु (Aacharju), 13) आचार्य (Aacharya), 14) आनन्ददेव (Aanandadev), 15) आलुद्वारे (Aaludware), 16) आलुबाज्या (Aalubajya), 17) आन्त (Wanta), 18) आलुबञ्जार (Aalubanjar), 19) उखा (Ukha), 20) उजांथाछें (Ujanthachhen), 21) उदास (Udas), 22) उपाध्याय (Upadhaya), 23) उराय् (Uraye), 24) उलक (Ulak), 25) कंसाकार (Kansakar), 26) कःछें (Kachhen), 27) कःमि (Kami), 28) कःसिध्वं (Kasidhwon), 29) ककुमदु (Kakumadu), 30) कक्षपति (Kakshapati), 31) कछिपति (Kachhipati), 32) कताः (Kataa), 33) कतिला (Katila), 34) कपतग्वः (Kapatagwo), 35) कपाली (Kapali), 36) कब्बु (Kabbu), 37) कयप (Kayapa), 38) कय्ंप्वाः (Kaynpwaa), 39) कय्ति (Kayti), 40) कर्माचार्य (Karmacharya), 41) कवां (Kawan), 42) कवाङ् (Kawang), 43) कवे (Kawe), 44) कसः (Kasa), 45) कसजु (Kasaju), 46) कसपाल (Kaspal), 47) कसलवट (Kasalawat), 48) कसाः (Kasaa), 49) कस्ति (Kasti), 50) कांद्यः (Kandya), 51) काः (Kaa), 52) काःमि (Kaami), 53) काकि (Kaki), 54) काचि (Kachi), 55) कामि (Kami), 56) कामिचाखुं (Kamichakhun), 57) कायस्थ (Kayastha), 58) कारञ्जित (Karanjit), 59) कार्की (Karki), 60) कालु (Kalu), 61) काल्सिं (Kalsin), 62) कासि (Kasi), 63) कासिछ्वा (Kasichhwa), 64) कासुला (Kasula), 65) किजु (Kiju), 66) किपारां (Kiparan), 67) किबाछें (Kibachhen), 68) किमिसुकु (Kimisuku), 69) किमिसुकु वायेथा (Kimisuku Wayetha), 70) किलंनः (Kilanna), 71) किलम्बु (Kilambu), 72) किलाः (Kilaa), 73) किलाछें (Kilachhen), 74) किवानायो (Kiwanayo), 75) किसि (Kisi), 76) किसिकिइ (Kisikiee), 77) किसिजु (Kisiju), 78) कुचुमनि (Kuchumani), 79) कुछ्यें (Kuchhen), 80) कुटु (Kutu), 81) कुटुव (Kutuwo), 82) कुतुवजु (Kutuwaju), 83) कुथु (Kuthu), 84) कुमाइ (Kumai), 85) कुम्पाखा (Kumpakha), 86) कुम्ह (Kumha), 87) कुम्हाः (Kumhaa), 88) कुलु (Kulu), 89) कुलुजु (Kuluju), 90) कुश्ले (Kushle), 91) कुसाथा (Kusatha), 92) कुसि (Kusi), 93) कुस्मा (Kusma), 94) कै (Kai), 95) कैतिजु (Kaitiju), 96) कैल्हं (Kailhan), 97) कोख (Kokha), 98) कोङा (Konga), 99) कोजु (Koju), 100) कोण्डा (Konda), 101) कोतांचा (Kotancha), 102) कोपराखि (Koparakhi), 103) कोपुं (Kopun), 104) कोलांनसिं (Kolannasin), 105) कोलाछिपति (Kolachhipati), 106) कौ (Kau), 107) कौले (Kaule), 108) क्यातु (Kyatu), 109) क्व (Kwo), 110) क्वय्नः (Kwayna), 111) खचरा (Khachara), 112) खड्गी (Khadgi), 113) खत्री (Khatri), 114) खपे (Khape), 115) खमू (Khamoo), 116) खम्बु (Khambu), 117) खयगुलि (Khayaguli), 118) खयरगोलि (Khayaegoli), 119) खर्बुजा (Kharbuja), 120) खाँकि (Khaki), 121) खांसः (Khansa), 122) खाइजु (Khaiju), 123) खाईतु (Khaitu), 124) खाखः (Khakha), 125) खागि (Khagi), 126) खाताखो (Khatakho), 127) खानिबञ्जार (Khanibanjar), 128) खानिवा (Khaniwa), 129) खायमली (Khayemali), 130) खिंजु (Khinju), 131) खिंजेउ (Khinjyeu), 132) खिंसिं (Khinsin), 133) खिउंजु (Khiunju), 134) खिचा (Khicha), 135) खिचाखी (Khichakhi), 136) खिचाजु (Khichaju), 137) खिचुलु (Khichulu), 138) खिञ्चिति (Khinchiti), 139) खितिबखु (Khitibakhu), 140) खिनावसाहु (Khinawasahu), 141) खिप्वाः (Khipwaa), 142) खिमबञ्जार (Khimbanjar), 143) खिमु (Khimu), 144) खिमुरु (Khimuru), 145) खिम्बाजा (Khimbaja), 146) खुंजु (Khunju), 147) खुखुनसिं (Khukhunasin), 148) खुजु (Khuju), 149) खुतिखाता (Khutikhata), 150) खुपा (Khupa), 151) खुपाचिं (Khupachin), 152) खुपानसिं (Khupanasin), 153) खुलिमुलि (Khulimuli), 154) खुसः (Khusa), 155) खुसु (Khusu), 156) खुसुजु (Khusuju), 157) खें (Khen), 158) खेंखोला (Khenkhola), 159) खेंधौमाकु (Khendhaumaku), 160) खोंजु (Khonju), 161) खोखलि (Khokhali), 162) खोजु (Khoju), 163) खोतेजा (Khoteja), 164) खोत्ति (Khotti), 165) खोसिं (Khosin), 166) ख्याः (Khyaa), 167) ख्याजु (Khyaju), 168) ख्वँ (Khwon), 169) ख्वँउजु (Khwaunju), 170) ख्वपय् (Khwopay), 171) ख्वाखः (Khwakha), 172) ख्वाखलि (Khwakhali), 173) ख्वालापाला (Khwalapala), 174) गंगोल (Gangola), 175) गःछें (Gachhen), 176) गःसि (Gasi), 177) गज्यजु (Gajyaju), 178) गथु (Gathu), 179) गने (Gane), 180) गनेजु (Ganeju), 181) गनेश (Ganesh), 182) गपि (Gapi), 183) गमला (Gamala), 184) गमाल (Gamal), 185) गरद (Garad), 186) गरूद (Garud), 187) गलु (Galu), 188) गल्जु (Galju), 189) गवाजु (Gawaju), 190) गांबञ्जार (Gambanjar), 191) गांसि (Gaansi), 192) गाइँ (Gain), 193) गाइंजु (Gainju), 194) गाइंसि (Gainsi), 195) गाइजु (Gaiju), 196) गारु (Garu), 197) गिरि (Giri), 198) गुभाजु (Gubhaju), 199) गुमाञ्जु (Gumanju), 200)
नेवाःतसें छ्यलीगु चाया थलबल
नेवा:तसें छ्यलीगु चा या थलबल बस्जा: या नां छु छु दु ? स्राेत – राेशन श्रेष्ठ कँय् , सिज:, ली, वह:, न, आदि धातु मदुबलय् न्हापालाक्क झी पुर्खापिन्सं चा या थलबल दयेकल जुइ । आदिम सभ्यताया ज्वलन्त चिं अजा:गु चा या थलबल बस्जा: आ:तक नं झीसं छ्यलाबुलाय् वयाच्वंगु खना । थ्व आदिम सभ्यताया निरन्तरता तस्कं गौरव यायेबह: सम्पदा नं ख:। चा या थलबल या खँ ल्हायेबलय् नेवा:या मौलिक श्रृजना यक्व लुयावइ । यदि थलबल या नां नेवा:भासं दु, तर मेमेगु भासं मदु धा:सा व थलबल झीगु हे मौलिक श्रृजना ख:। झीगु गौरवशाली सभ्यता चिं अजा:गु चा या थलबल छु छु दु? नां लुमंके, धल: दयेके । १) तेप / तेप: २) ध:प / धंप / धम्प ३) अथ: ४) भ्यग: / भ्य: ५) ग्व:प / गोंप ६) फ्वसि ७) हासि ८) भाजं ९) कसि १०) स्वँमा / सोमा / साेंमाँ ११) जासि १२) खोला १३) सलिं १४) खोल्चा १५) सलिंचा १६) अम्प १७) पाचा १८) सलापा १९) चिलं २०) पाता २१) पाल्चा / पालाचा २२) मक: २३) दलबू २४) माक:दलबू २५) तसि २६) आलमत २७) बगला / बागला / गमला २८) घौचा / घ:चा २९) कुपा ३०) दुगसलि ३१) धौपइ ३२) भोचा ३३) लम्पिचा ३४) खोचा ३५) दलूचा ३६) धौपतू / धौपति ३७) कौला ३८) पोतासि ३९) कुलिचा, ४०) जासिचा ४१) सुराई ४२) द्वा:गुलि ४३) कपँ / कपं ४४) दुबलि ४५) मःभुतू ४६) हल्चा ४७) अगूचा ४८) आगा / अ:ग: ४९) कों / क्वंचा / काेंचा ५०) सुकुन्दा (चा या सुकुन्दा नं दु खनी न्हापा न्हापा) ५१) सुमिचा ५२) ज:धुं ५३) मह्रिकसि ५४) द्वाः ५५) दलू पा:चा ५६) दां भ्यग: ५७) धौ भ्यगः ५८) तःखाःभ्यगः ५९) कि सलि ६०) चकांउ भाजं / चकंभाजं ६१) द्वाभ: ६२) थापिंचा ६३) डेउव़ा / देव / देउब / द्योवा ६४) खुतुर्कि ६५) भलिंचा ६६) भाजं कपं ६७) खादलू ६८) ब्यांदलू ६९) गुंगुमक: (धुपौरो) ७०) भुतू छोलिं ७१) सोमा कुलिचा ७२) ध्वोँ ७३) ओलाःभ्यगः ७४) गुलु / गुलुपा: / अय्ला:गुलु ७५) सिन्ह:भु / सिनभु / सिनःमु ७७) चिला: ७८) देसपा: ७९) धाला ८०) माक:चा ८१) म्व:लि ८२) हालिचा ८३) धुपौरा ८४) सँज: / सन्द: ८५) चिकंकुले ८६) ख्याॅंमो ८७) कपिं द्यां ८८) वंला भ्य: ८९) ग्व:भ्य: ९०) पिला ९१) चन्द्रपाला ९२) औचा ९३) ककर चिलं ९४) देमा/ भु ९५) कुल्पि ९६) द्यो कू ९९) भुतू थाय्मा १००) भुधं १०१) थापिं १०२) खाआकुलि १०३) अंन्ति १०४) मरिपाचा १०५) मरिभाजं १०६) हितिमग: / भुधंसि १०७) केँसिचा (केँ खुनीगु चिचाधंगु थलः) १०८) घ: १०९) पुसापा: ११०) घ:/मरि क्यलेगु घ: १११) ल:पा:चा/गमला दिकेगु ल:पा:चा ११२) देवा ११३) त्वाः देवा ११४) कचि पाल्चा (येँ याः द्वाःदसि कुन्हु मत ब्यूवनेत मदयेक मगाःगु ) मेमेगु छिकपिन्सं स्यूगु नां धमाधम कमेन्टय् च्वया दिसँ । जिं थन तना यंके । सुभाय्। ******* ग्वहालिमि पासापिं -> ******* Shyam Maharjan; Om Pk Shrestha; Shashi Rajbanshi; Rajan Manandhar; Mala Shrestha; Suresh Prasad Shrestha; Nilsundar Shrestha; Prakash Man Sakwo; Suman Maharjan; Sudan Ratna Shakya; Labha Ratna Tuladhar; Purna Ratna Shakya; Maharjan Ratna; Kishor Dhusa; Ratnaman Shrestha; Jeevanlal Shrestha; Nandu Shrestha; Shanta Prakash Shrestha; Shyam Shrestha; Raja Bajracharya; Merina Vaidya; पौभाः सायमि, Ganga Shrestha; Nhuchheraj Bajracharya; श्री राजकर्णिकार सुगन्धराज; Bishwo N Shrestha; Chini Kaji Maharjan; Purnottama Shrestha; Arjun Shrestha; Shanta Raj Shakya; Rajan Maharjan; Laxmi Shilpakar; Sankar Prajapati;Kashi Lal Chansi; Hari K Maharjan; Raja Bajracharya
