थी थी क्याम्पस पिहाँव:गु दँपौ
ल्या दँपौया नां न्हापां पिर्देगु साल क्याम्पसया नां १ जः . ने.सं.१०८३ त्रिचन्द्र कलेज २ कुलां ने.सं.१०९४ पाटन संयुक्त क्याम्पस ३ न्हाय्कं ने.सं. ११०० सरस्वती बहमुखी क्याम्पस ४ मन्द: ने.सं. ११०० पुलचोक क्याम्पस ५ गं ने.सं.११०० कीर्तिपुर बहुमुखी क्याम्पस ६ सँझ्या: ने.सं. ११०० पब्लिक यूथ क्याम्पस ७ सुकुन्दा ने.सं. ११०१ रत्नराज्यलक्ष्मी क्याम्पस ८ स्वनिग: ने.सं. ११०१ नेपाल कमर्श क्याम्पस ९ चकना ने.सं. ११०२ शंकरदेव क्याम्पस १० नील: ने.सं. ११०२ सानो ठिमी क्याम्पस १२ ग्वय्स्वां ने.सं. ११०३ काठमाडौं क्याम्पस १३ त्वलं ने.सं. ११०४ रत्नज्योलि व. मु. क्याम्पस १४ सः ने.सं. ११०४ काभ्रे क्याम्पस १५ आगं ने.सं. ११०५ थापाथली क्याम्पस १६ सुथ ने.सं. ११०४ भक्तपुर क्याम्पस १७ तिसा ने.सं. ११०६ ललितकला क्याम्पस १८ नायखिं ने.सं. ११०७ पिपुल क्याम्पस १९ अमू ने.सं. ११०७ नेपाल ल क्याम्पस २० निभा: ने.सं. ११०७ अमृत साइन्स क्याम्पस २१ त्वा:देवा ने.सं. ११०८ महेन्द्र रत्न क्याम्पस २२ सुसा: नै.सं. ११०८ केन्द्रीय क्याम्पस २३ लूज: ने.स.११०९ हिरालाल क्याम्पस २४ पलेस्वां ने.स.११०९ पद्मकन्या क्याम्पस २५ गुंच्व ने.स.१११० द्यौराली व.मु. क्याम्पस २६ लिधंसा ने.स.१११२ नर्सिङ्ग क्याम्पस २७ लू निभा: ने.स.१११४ ई.अ.सं. पश्च्चिमाञ्चल क्याम्पस २८ सगं ने.स.१११८ शहीद स्मारक कलेज
गुथि व धर्म
गुथि व धर्म रास जोशीस्रोत-रबि शाक्य समाजयात छगू सूत्रय् चिनातय्त नेवाःतय्सं थी थी संगठन दय्कातःगु दु । थुकियात गुथि धाइ । थौंकन्हय् थुजाःगु ग्वहालि यात थी थी खलःपुचः नं नीस्वनातःगु दु । नेवाः समाजय् धर्मया नं विविधता दु । नेवाःतय् दथुइ सुवाः, सराः व बलीया विशेष व्यवस्था दु । १ म्हसीका १. म्हसीका समाजयात छगू सूत्रय् चिनातय्त नेवाःतय्सं थी थीकथंया संगठन दय्काः तःगु दु । छँजःयाः जक ग्वहालिं छं नं ज्या पूमवंके मफइगुलिं थःगु छेंजः व जःलाखःला वा फुकी आदिपिनिगु ग्वहालि काय्त वा ग्वहालि बीगु नितिं नं नेवाःतय् दथ्वी संगठन दय्कातःगु दु । थुकियात समाजं गुथि धकाः म्हसिकेगु यानाः वयाच्वंगु दु । लिच्छिवीकालंनिसें हे उत्तिकं थाय् काय्गु थुगु संगठन मूलतः लोककल्याणकारी ज्या यानावयाच्वंगुलिं नं सलंसः दैनिसें थ्व संगठनं निरन्तरता काय्गु खः । गुथि शव्दयात कयाः अध्ययन याय्बलय् अंशुवर्माया अभिलेखय् वादित्रगोष्ठी, अर्चागोष्ठी, इन्द्रध्वजगोष्ठी, गोयुद्धगोष्ठी, ब्राम्हणगोष्ठी थें शव्द छ्यले धुंकूगु ल्याखं नं नेवाःत न्हापां निसें हे संगठनय् विश्वास याइपिं धइगु स्पष्ट जू । १.१ गुथिया विश्लेषण १.१ गुथिया विश्लेषण विशेष यानाः थवंथवय् ग्वहालि यानाः धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक व राष्ट्रिय ज्या याय्गु उद्देश्यं गुथिया विकास जूसां थुकियात थुकथं नं विश्लेषण यानातःगु दु । गुथिया प्रतिफल गुथियाः सकसितं दइ धइगु भावनां नं सांगठनिक रुपं एकबद्ध जुइत गुथि स्वना तःगु खनेदु । उदार मन मस्तिष्कया उपज गुथि जूगुलिं निःस्वार्थ त्यागया भावनां गुथि नीस्वनेगु जूगु खः । गुथिं म्ह व मनयात न्ह्यलं चाय्कातय्त ग्वहालि याइगु जूगुलिं गुथिया गुथियाःत सदां सक्रिय जुयाः च्वनी । थवंथवय् ग्वहालि यानाः संगठित रुपं जीवन न्ह्याकेत गुथि दय्कातःगु खः । धार्मिक भावनायात म्वाकातय्त गुथि नीस्वनाः तःगु खः । सार्वजनिक सम्पत्तिया रक्षाया नितिं गुथि थें जाःगु संगठन दय्कातःगु खः । थः सिबें थकालीपिन्त हनेत व क्वकालिपिन्त शीप व प्रविधि लःल्हाना बीत गुथिया आवश्यकता खनेदुगु खः । धार्मिक, सांस्कृतिक व समाजसेवा याय्त छम्हेसित जक आर्थिक भार लाके मबीत व सहकार्य यात थुगु संस्थाया निर्माण जूगु खनेदु । १.२ धार्मिक ज्यायानितिं दय्का तःगु गुथि १.२ धार्मिक ज्यायानितिं दय्का तःगु गुथि १.२.१ दिगु गुथि कुलया सकल जानाः दिगुपूजा न्याय्कीगु थुगु गुथिं कुलय् वयाच्वंगु समस्यायात कयाः सहलह ब्याकेगु याइ । नापं गुकथं समाजय् न्ह्याः वनेगु धइगु नीति नियम नं दय्केगु याइ । १.२.२ खः गुथि जात्रा सहज व सरल रुपं न्ह्याकेत खः कुबिया वा खः दय्काः ग्वहालि याय्गु नितिं थुजाःगु गुथि स्वनातइ । १.२.३ नासः गुथि धार्मिक, सामाजिक आदि ज्याघ्वः न्ह्याकेत वा सूचं बीत छ्यलीगु बाजं पिकाय्त माःगु प्रशिक्षण बीगु ज्या थुगु गुथिं याइ । मूल रुपं नासः पूजा याय्त नीस्वनातःगु जूसां थुगु गुथिं बाजाया स्यल्वं याय्गु आदि नं याइ । थ्व बाहेक द्यः प्याखँ पिकाय्त, पंज्रा गुथि, ससु पूजा, मंकाः रुपं होली न्याय्केत, मेला न्याय्केत चः रे सिवा गुथि वा लयसिवा गुथि नं नेवाः समाजया विशिष्ट म्हसीकाकथं खनेदु । १.२.४ सामाजिक ज्यायानितिं दय्का तःगु गुथि १.२.४.१ सी गुथि सिथं यंकेत माःगु ग्वहालि व सी मुकेत माःगु ज्या याइ । सीम्हेसित द्यवं फाय्केगु ज्या नं थुगु गुथिं हे याइ । लिसें सी मुकेत माःगु खर्च नं थुगु हे थं व्यवस्था यानाः शोकं कःपिं छैजः यात आर्थिक भार म्हो याय्गु अभिभारा नं कयाच्वनी । १.२.४.२ सना गुथि सी मुकेत माःगु ग्वहालि व सनाः वनेगु ज्या याय्त व्यवस्था यानातःगु खः । १.२.४.३ पाल्चा गुथि जात्रा पर्व आदी मत च्याकाः जात्रायात अझ अप्वः न्ह्याइपुकेगु नितिं पाल्चा च्याकाः गुथि न्यायकी । १.२.४.४ लः गुथि जात्रा स्वःवःपिन्त व जात्राय् ब्वति काःपिन्त लः प्या मचाय्माः धकाः तापाक्कं निसें लः कुबियाः त्वंकेगु याइ । लः गुथिं गनं गनं त्वाःत्वालय् च्वंगु ल्वहंहिती लः हाय्केगु व्यवस्था यानाच्वंगु नं खनेदु । १.२.४.५ मत गुथि जात्रा वा लँय् वइपिन्त दयाः घाःपाः मजुइमा धकाः मती तयाः मत बिया: ग्वालि याय्गु नितिं दय्काःतःगु गुथि । १.२.४.६ धःपाः गुथि सिनाज्यायानितिं धलं लः खुयाः काय्के मबीत वा धः सफा याय्त नं गुथि नीस्वनाः तःगु दु । थुगु गुथिं धः भिकेगु जक मखसे लखं जुइगु संभावित खतरायात कयाः नं समाजयात सूचं बीगु याः । १.२.४.७ स्यंल्वं गुथि सार्वजनिक सम्पत्तिया रक्षा वा जात्रापर्वय् ब्वतिकावइपिन्त धुं कथं दुर्घटना मजुइमा धकाः सचेत व सतर्क जुयाः सार्वजनिक सम्पत्तिया रक्षा याय्गु माः कथं भिकेत नं गुथि नीस्वनाः तःगु दु । नेवाः राष्ट्रिय मुक्ति मोर्चा, नेपाः राष्ट्रिय पार्टी, लोकतान्त्रिक नेवाः संघ, नेपालभाषा मंकाः खलः, नेवाः देय् गुथि आदी राजनीतिक अधिकारया नितिं नं सकृय व सचेत संस्थात खः। १.२.६.१ भाषिक ज्यायानितिं दय्का तःगु संगठन भाषा व समुदायया उत्थान याय्गु नितिं आपालं संगठन दय्काः तःगु दु । साहित्य, संगीत, कला, लिपि आदि उत्थान याय्गु नितिं च्वसापासा, नेपालभाषा एकेदमी, नेपालभाषा परिषद, विराट नेपालभाषा साहित्य सम्मेलन गुथि, नेपाल लिपि गुथि आदि सलंसः संगठन दु । २ सुवाः व सराः २ सुवाः व सराः नेवाः शव्द थी थी जाति उपजातिया मंकाः समूह जूगुलिं यानाः छगू पुचः व मेगु पुचःया दथ्वी उत्तिग्यंक क्वातुक्क सम्वन्ध दु । छगू जक जाति वा पुचलं याय् मफइगु ज्या मेगु पुचः या ग्वहालि कयाः न्ह्याकीगु जक मखु भिं ज्यायाइपिंत प्रोत्साहन बीगु मभिंगु ज्यायाइपिंत हतोत्साहि याय्गु चलन नं झीगु समाजय् दु । थुकिया छगू दसु सुवाः व सराः नं खः । भिगु ज्यायात धाःसा सुवाः बीगु नापं समाजय् मभिंगु ज्यायात धाःसा सराः नं बीगु याइ । २.१ सुवाः छ्यं सुवाःया रुपय् – जय जुइमा, भिं जुइमा, जंकु याःगु स्वय् दय्मा, म्हुतुइ दुरुजा लाय्मा, चिरिंजीवि जुइमा, द्यां मलाय्मा, स्वर्गय् वनेमा, छप्यय् छजूया म्होति मजुइमा धकाः कामना याइ । अथे हे लक्ष्मी बास याय्मा, रोग मथाय्मा, मस्याय्मा, न्ह्याग्गु ज्या याःसां सुथां लाय्मा, अन्नपूर्ण साथ बीमा, लुकिं छकः तक नं महायूमा, भाग्यमानी जुइमा, ख्वःसिं थें छाय्मा, चिकं थें नाइय्मा, चन्द्रमा जवय् लाय्मा, दिगुद्यवं साथ बीमाः । काय् बुइमा । आदि थुजाःगु सुवाः विशेष यानाः थः सिबें थकालिपिनिगु ल्हातं सिन्हः तीगु इलय्, अनियाय्गु इलय्, स्वांसिन्ह काय्गु इलय्, सगं बीगु इलय् बी । अथे हे क्वकालिपिनि हाछिका वइगु इलय् चिरिंजीवि जुइमा धकाः कामना याइसा ध्यबा वा अन्नं ग्वहालियात कि लक्ष्मीं बास याय्मा, धौ सगं तीगु इलय् निरोगी जुइमा, चन्द्रमा जवय् लाय्मा, दिगु द्यवं साथ बीमा धकाः सुवाः बी । नापं म्हपूजाया इलय् ‘जमदूत सिमदूत पिहां वनेमा, लक्ष्मी सरस्वती दुहां बिज्यायमा’, ‘ख्वः सिं थें छाक्क चिकं थें नाइक, आखे थें पू मजुइक, सितु थें अजम्वरी जुइमा’ धकाः सुवाः बी । छें नं तापाक्क वनीगु इलय् लुफिं छकः तक नं महाय्मा धकाः कामना याइ । अथे हे वाकुथि वा स्वनीगु इलय् सह जुइक, अन्नपूर्ण बास लाय्मा धकाः कामना याइसा दशा फाय्कीगु इलय् रोग याकनं लाय्मा वा दशा फाला वनेमा धकाः प्रार्थना याइ । ससुपूजा बलय् ससुद्यः म्हुतुइ लाय्मा, जन्मन्हि बलय् दिगु द्यः छ्यनय् च्वनेमा धकाः कामना याइ । थ्व बाहेक
लोककासा
लोककासा वज्रमुनि बज्राचार्यस्राेत-रवि शाक्य कासा विश्वया हरेक देशय् थः थःगु हे कथंया दु । कासाया ज्या मनयात याउँकेगुजक मखसें न्याइपुक्क न्हि छ्याय्त, बौद्धिकस्तर बृद्धि याय्त व शारीरिक क्षमता अप्वय्केत नं आवश्यक । नेवाःतय् दथ्वी नं थःगु हे कथंया कासाया विकास जुयाच्वंगु दु । १ म्हसीका संसारय् फुक्क देसय् थःगु दे कथंया कासात दु थें नेवाःतय् नं थःगु हे मौलिक कासात दु । हरेक देया थःगु आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक पहिचान उगु देया भाषा, साहित्य, कला, संस्कृति, कासापाखें बियाच्वनी थें नेवाः समुदायया आर्थिक अवस्थायात नं उगु थासय् म्हितीगु परम्परागत कासापाखें स्पष्ट जुइ । कासा धालकि मनयात न्ह्याइपुकेत काय्गु वा छ्याय्गु साधन कथं परिभाषित या छं । गथे लासा धालकि लाय्गु साधन धैगु सीदु । अथे हे कासा धाय्बलय् काय्गु कयाः म्हितेगु खः । सामान्यतया कासाया नां थाय्या नां कथं, उगु कासाय् हालीगु म्येया न्ह्योनेया झ्वःपाखें, वस्तुया नां कथं तयाः तःगु खनेदु । परम्परागत कासाया विशेषता धैगु हे ध्यबा त्याके बुकेगु सिबें नं न्ह्याइपु छ्याय्गु, जीवनयात मचाय्क न्ह्योने छ्वय्गु खः । थःगु थासय् हे उपलब्ध जूगु सामानयात कासाया माध्यम दयेकेगु खः । स्थानीकरण यानाः यंकेगु हे नेवाः कासाया विशेषता जुगुलिं थाय् कथं व हे छगू कासाया नां पानाः च्वंगु खनेदु । सामान्यतया कासा धाय्बलय् कासाय् निश्चित नियम दय्माः । कासाय् ई व थाय् निश्चित जुइमाः । कासापाखें कासामितय्सं न्ह्याइपुकूगु जुइमाः । कासां शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक छुं विकासया नितिं ग्वहालि याःगु जुइमाः । ई मचाय्क छ्याकेगु कासाया मू विशेषता खः । कासाया शुरुवात सम्बन्धी लिखित प्रमाण मदुस अनुमान कथं मानययाके चेतनाया विकास नापं कासाया नं प्रचलन वल जुइमाः । १.२ कासाया वर्गीकरण १.२ कासाया वर्गीकरण कासा न्ह्याइपुकेगु लागी, मचाय्क दिं छ्वय्गु लागी छ्यलीगु जुगुलिं उपयुक्त ई थाय्, मौसम, उमेर, लिङ्गया आधारं विभिन्न कथं कासायात ब्वथले छिं । १.२.१ लिङ्गया आधारय् कासाया ब्वथला कासा फुक्कसिया लागी वरावर खः । अथेखःसां कासा म्हितूगु आधारं वा कासाया आधारं मिसा व मिजंयात ब्वथलेगु कासात नं परम्परागत लोक कासाय् दु । थौंकन्हय् मिसा व मिजं समान धाःसां शारीरिक रुपं समान खनेमदु । प्रकृतिं हे मिसापिं मिजंसिबें मिसा कमजोर खनेदु । तर न्हापाया समाजय् मिसापिं छेँया ज्याय्, भुतू ज्याय् ब्यस्त जुइपिं, मिजंत शारीरिक बलया ज्या याइपिं कथं म्हसीया च्वंपिं खः। थथेहे परम्परागत कासाय् नं मिसात म्हितीगु कासा व मिजंत म्हिती कासा कथं ब्वथला तःगु दु । उकिं सामान्यतया मिसात म्हितीगु कासा मिजंत म्हिती मखुसा, मिजंत म्हितीगु कासा मिसापिं म्हिती मखु । म्होजक कासा मिसा व मिजं ब्वथलेगु दुसा, सामान्यतया मेगु कासात फुक्क हे बिना लिङ्गया भेदभाव म्हितेगु याइ । मिजंत जक म्हितीगु वा मिसात जक म्हितीगु धकाः म्हिते हे मज्यू धैगु मखु । अप्वःयानाः जक म्हिती मखूगु खः । ई छ्याय्गु लागी तः पुले धुंकूपिं, बाज्यः वने धुंपिं बुढात नं न्हाइपु छ्याय्गु लागी कासात म्हितेगु याः गथे पचिस वा थर्कि म्हितेगु, नखःचखः वलकि जू म्हितेगु, पासा म्हितेगु, तास म्हितेगु आदि । गुगुं कासात मचा उमेरय् म्हितेगु मयाः । तास म्हितेगु धाःसा मचात नं म्हितेगु याः । गबलें गवलें थौंकन्हे मिसात नं म्हितेगु याःसां न्हापायापिं मिसामचात धाःसा तास म्हितेगु याःगु खनेमदु । थुकथं लिङ्ग, उमेरया आधारं कासा म्हितेगु यात ब्वथले छिं । थुगु कथं मिजंत म्हितीगु, मिसात म्हितीगु व मचात म्हितीगु कासा दसुया रुपय् सामान्य म्हसीका थुकथं दु । १.२.१.१ मिजं कासा १.२.१.१ मिजं कासा बल वा भकुंग्वारा, गुच्चा, माकः पुला कासा, ख्याःग्वारा, देगः कासा, कबर्दि, कथि कासा, सल कासा, ग्वंगः कासा, जुजु कासा, पानदश वा तकुमलु कासा आदियात विशुद्ध मिजं कासाया रुपय् काछिं । मिजंत जक हे म्हितीगु कासात मध्ये दसुया रुपय् क्वय् बियागु दु । १.२.१.१.१ खिपः साला : म्हितीगु कासा ख्यलय् पिने च्याम्ह झिम्ह सिवें अप्वः मनूत च्वनाः निगू पुचः दय्की, बराबर ल्याखं कासामित इना: काइ । थुगु कासाया लागी बल्लागु छपु क्वातुगु खिपः दै । उगु खिपःया दथुइ छगू चिं तयातःगु दै । निथ्वः मनूतय्सं उगु खिपःयात थःथःगु थासय् सालेगु कुतः याइ । गुगु पुचलं सालाः थःगुपाखे काय्गु याइ । चिंयात आधार दयका चिं नं पिने थ्यंक सालाः काय्फूगु पुचः त्याःगु जुइ । थ्व कासा नितान्त शारीरिक बलनाप स्वापू दूगु कासा खः । १.२.१.१.२ ग्वंगः कासा थ्व सामान्यतया येँयाया जःखः म्हितीगु, वनं मिजंतय् दथुइ म्हितीगु कासा खः । थुकी छम्ह माखा दै उम्ह माखायात छचाखेरं ग्वंगःत वयाः गय्त तयार जुयाः च्वनी । माखायात पाः च्वनाः च्वनीम्ह दै । उम्ह पाः च्वनाः च्वनीम्हेसिनं मखंक मेपिं ग्वंगःत वयाः माखायात गया: वनी । उगु हे इलय् माखा पाः च्वनाःच्वनीम्हेसिनं थी फत धाःसा उम्ह ग्वंगः माखा जुइ । थुकथं माखा व ग्वंगः जुयाः म्हिते माःगु वा भच्चा अश्लिल थें ताइगुलिं मिसात थुगु कासा म्हितेगु याइमखु । अथे हे ग्वंगः कासायात कक् फाइट नं धाय्गु याः । ग्वंगःत ल्वाइबलय् गथे ल्वानाः हि हे वःसां त्वती मखु । अथे हे मबूतले हे ग्वंगः ल्वाय् थें ल्वाइगु जुगुलिं थुगु कासायात ग्वंगः कासा धाःगु खः । थुगु कासा म्हितेगु लागी छकू ख्यः माः । मिजंत जक म्हितीगु थुगु कासाय् प्रत्येक कासामिपिं छचाः ख्यरं च्वनी । छपा तुतिं चुयाः छपा तुति थकयाः उगु तुतियात छपा ल्हाः तं ज्वनी । मेगु छपा ल्हाःतं मेगु ल्हाःया लप्पाय् ज्वनी । दक्वसिनं थःथःगु थासय् च्वनाः तयार जुइवं कासा शुरु जुइ । कासा शुरु जुइवं छम्हेसिनं मेम्हेसितः ब्वहलं घ्वाय्गु याइ । लप्पाय् ज्वनाः तःगु ल्हाः संकाः मेम्ह कासामियात ग्वंगः नं पां दाय् थें मेम्ह कासामियात दाइ । थथे दाय्वं कासामि ग्वतुलेगु नं जुइ । अथे जूसां तुति ज्वनाः तःगु ल्हाः त्वः मफीत धाःसा बूगु जुइमखु । घ्वात्तु घ्वाइबलय् बल्लाः म्हेसिनं बः मलाः म्हेसित यक्व सास्ति याय्गु याइ । कासाया अन्तय् कासामिं मेपिं कासामिया ल्हाः त्वःफीक फुक्कसित घ्वाय् फत धाःसा उम्ह कासामि त्याःगु जुइ । १.२.२.२ मिसा कासा १.२.२.२ मिसा कासा छेलिबाकुं, घ्वाइँ कासा, यकं धाला, साइँ कासा, खिपः कासा आदियात विशुद्ध मिसा कासा कथं काछिं । मिसात जक म्हितीगु कासायात दसुया रुपय् क्वय् न्ह्यब्वयागु दु । १.२.२.२.१ खिपःकासा खिपः कासा याकःचांनिसें न्याम्ह, खुम्ह न्याक्व नं म्हितेज्यू । खिपःया ग्वहालि कयाः खिपः निपा ल्हाः तं संकाः संकुगु खिपः या तालय् तुति ल्ह्वनाः दुहाँ वनेगु याइ । खिपःया ग्वाहालि कयाः म्हितीगु कासा जुगुलिं थुगु कासायात खिपः कासा धाःगु खः । ल्हाः च्वःलिसे तुति ल्ह्वनेगु नं च्वय्काः खिपः दुने खिपतं
बुँज्या
बुँज्या काजीमान डंगोल स्रोत- रवि शाक्य नेवाः अर्थतन्त्र बुँज्याय् आधारित खः । उद्योग बन्द ब्यापारया विकास मजूनिगु इलं निसें नेवाःत बुंज्याय् आश्रित खः । थनया थी थी भाषा, धर्म, संस्कृति व जातजातीया मनूतय्सं नं थःथःगु थासय् थःथःगु कथं बुंज्या यानाच्वंगु दु । १. म्हसीका १. म्हसीका नेपाः छगू कृषि प्रधान देय् खः । थनया अर्थतन्त्र कृषी आधारित अर्थतन्त्र खः । उद्योग धन्दा, बन्द व्यापारया विकास मजूनिगु व वैकल्पिक सीप व लजगाःया ब्यवस्था जुइमफुनिगु हुनिं देय्या ७९ प्रतिशत नेपाः मित आःतकनं कृषि पेशाय् हे आश्रित जुयाच्वंगु दु । थनया थी थी भाषा, धर्म, संस्कृति व जातजातीया मनूतय्सं थःथःगु थासय् थःथःगु पहः, प्रविधिं बुंज्या यानाच्वंगु दु । स्वनिगलय् नेवाःतय्नं बुंज्या याय्गु थःगु हे पहः व विधि दु । सीप व प्रविधि दु । थ्व हे सीप, प्रविधि स्वनिगःया गैर नेवाःतय्सं नं नालाः अनुशरण यानाच्वंगु दु । थौं स्वयाः ४४/४५ दँ न्ह्यःतक नेवाःतय्सं परम्परागत रूपं थःगु प्रविधिकथं बुंज्या यानावयाच्वंगु खः । सन् १९६० * च्वमि बुंज्या सम्वन्धी विज्ञ खः । या दशकय् अर्थात् १९६५ / ६६ पाखे उत्पादन बृद्धि याय्गु तातुनां हरितक्रान्तिया अभियानकथं झीथाय् नं विदेशी उन्नत जातया बीउ बीजन, रासायनिक साः, तथा कीटनाशक विषादी आदि कृषि सामाग्रीत दुहांवया: छ्यलाबुलाय् वल । अनंनिसें झीगु मौलिक बुंज्या प्रविधी ह्यूपाः वल । ल्हाः तं पालीगु बुँ ट्राक्टरं पालीगु जुल । ल्हाःतं दाइगु वा मेसिनं दाइगु जुल । साःगाः, नौगाः, गःसाःथें ज्याःगु जैविक तथा प्रांगारिक साःतय्गु पलेसा यूरीया, एमोनियम सल्फेट, कम्प्लेक्स, डि.ए.पि. आदि रासायनिक साः प्रयोग याय्गु जुल । ल्वय्, की नियन्त्रणया नामय् परम्परागत सूर्ति, धुस्वां, निम, त्यबू आदि जडिबुटि बनस्पतिया छ्यलाबुलाया थासय् थी थी रासायनिक बिषादित प्रयोगय् वल । अप्वः उत्पादन क्षमता दुगु विदेशी बीउ बीजन वसेंलि थःगु परम्परागत स्थानीय जातया पुसा न्हनाः वन । पुवा, दुराज, तःग्वः मार्सि, चीग्वः मार्सि, स्वला मार्सि, झर्वा, थापाचिनिया आदि जातया वापुसा स्वय् हे मखना वन । साइकल, ट्राक्टरं उत्पादित वस्तु वा, छ्व, कंनि, आलु आदि ल्ह्यइगु जुसेंलि खमू म्वाःलाः वन । थुकथं झीगु कृषि प्रविधी परिवर्तन वल । नेवाःतय्गु थःगु मौलिक सीप, प्रविधि छु खः धैगु तक नं न्हूगु पुस्तां मसिया वन । न्हूगु कृषि प्रणालि दुहां वसेंलि छखे उत्पादन वृद्धि जूगु खनेदुसा मेखे झीगु वातावरण स्यंकल । चायागु गुणस्तर व उर्वराशक्ति -हास यात अलय् मनूतय्गु स्वास्थ्यय् नं नकारात्मक लिच्वः लाकल धैगु खँनं बय्बय् जुया वल । थौं कन्हय् दिगो कृषि – विकासया अवधारणा वयाच्वंगु दु । थुकी मनूतय्गु ध्यान आकर्षित जुयाच्वंगु दु । दिगो कृषि-विकास धैगु हे रासायनिक मलखाद, रासायनिक बिषादित प्रयोग मयाः से जैविक तथा प्रांगारीक साः, जैविक बिषादि हे प्रयोग यानाः याय्गु बुंज्या प्रणाली खः । वास्तवय् झीगु बुंज्याया प्रविधि धैगु नं अज्याःगु हे खः । थ्व नाप ज्वःलाःवः । नेवाःतय्गु कृषि-प्रविधिइ मेपिंनाप ज्वः मलाःगु थःगु हे मौलिकतां जाःगु उल्लेखनीय प्रविधित दु । स्वनिगलय् नेवाःतय् सावाय्केगु अर्थात् गोरु जोतय् याय्गु चलन मदु । न्ह्याक्व बुंपाले माःसां कू ज्वनाः ल्हातं हे पाली । सुरुङ्ग म्हुयाः जमिन तःलं कंचा कयाः साः तय्गु सुयां मदुगु प्रविधि खः । बुरांज्या याय्गु थःगु हे पहःयागु प्रविधि खः । थः पिनिगु कृषि उत्पादन ल्ह्ययाः यंकेया लागि दोखमू, साः कुबुइत भाडाखमू कुं कुबुइत अलय्, बुँइ वनेत माःगु लबःकवः बजि ज्वलंया थलबल, लःथल, थ्वँथल आदि थी थी थलबल कुबुइत चौखमू धकाः सामान अनुसारया थी थी प्रकारया खमू छ्यलेगु नेवाःतय्गु बिस्कं प्रकारयागु चलन खः । तर स्वनिगलय् तिब्रगतिं जुयाच्वंगु शहरीकरण, सडक, भवन तथा आवास निर्माणया हुनिं झीगु बुंज्या योग्य जमिन मदया वनाच्वंगु दु । बुंज्या याय्गु ज्या म्हो जुजुं वनाच्वन। समय परिस्थिति अनुसार झीगु जीवनशैली नं परिवर्तन वयाच्वंगु दु । ईब्य:या आवश्यकता कथं नेपाली व अंग्रेजी भाषा सय्के माःगु जुल । स्कूल, क्याम्पसय् नं थुपिं भाषां हे शिक्षा काय् माःगु व थुपिं भाषातय्गु विकासं नेपालभाषाय् प्रभाव लाकाच्वंगु हुनिं नेपालभाषा ल्हाय्गु हे म्हो जुजुं वना च्वगु दु । नेवाः नेवाः दथ्वी नं नेपालभाषां खँ मब्यानाच्वंगु व छँय् छँय् तकनं मचातय्सं नेपालभाषा मल्हाइगु अवस्था ब्वलना वल । थज्याःगु अवस्थाय् झीगु बुंज्या प्रणाली व बुंज्या प्रविधी प्रयोग जुइगु व वनाप स्वापू दुगु परम्परागत नेवाः खँग्वःत समेत मसिया वनीगु स्वभाविक खः । बोलचाल प्रचलनय् मवइगु जुल । छु दँ लिपा लोप हे जुयावनीगु निश्चित दु । उकिं झीगु परम्परागत व मौलिक नेवाः बुंज्या प्रविधि व वनाप स्वानाच्वंगु थी थी खँग्वःत फयांफक्व लुमंकेगु संरक्षण याय्गु तातुनां थन उल्लेख याय्गु कुतः याना च्वना । २. वा बाली २. वा बाली वा पीगु ज्या निगू प्रकारं याइ (१) धुलय् पीगु (२) लखय् पीगु । धुलय् पीगु वःलावा खःसा लखय् पीगु लखवा खः । धुलय् पीगु वःलावा तप्यंक वाग्वः हे पीगु खः । थुकी वापुसा तयाः पुवाचा ब्वलंका च्वनेम्वाः । लखवा अथवा लखय् पीगु वायात न्हापां वा पुसा तयाः पुवाचा ब्वलंका: तिनि लिपा बुँइ यंकाः पीगु खः । थुपिं निगू प्रकारया पीगु ज्याय् याय्माःगु थी थी ज्या व प्रविधि पाःगु जुयाः थुमिगु बिस्कं बिस्कं हे वर्णन याय्गु आवश्यक जू । २.१ वला वा थ्व वा सुक्खा मौसम चैत्र बैशाख पाखे पीगु वा खः । लः आपाः म्वाःगु जातया वा खः । अथे जुयाः धः मदुगु लखं मलाःगु ज्यायाय् थाकुगु सुक्खा टार खाःगु ख्वातं लागाय् पीगु याइ । थ्व वा ह्याउँ – ह्याउँ हाकु – हाकु धाइ । थुकीया जाकि ह्याउँ-ह्याउँ धाइ । थ्व वा विशेष याना बजि ल्हुइत प्रयोग याइ । थुकीया बजियात वलाबजि धाइ । वलाबजि प्वाःयात नीगु फु क्वातुइगु तागत दुगु बजि धकाः नेवा समाज मानय् याना तःगु दु । अथे जुयाः मचाबूपिं मिसातय्त थ्व बजि नकी । थ्वसरा धैगु वानं धूलय् पीगु खः । गुलिसिनं थ्ववा पीगु याइ । छं जुया वलावाया पुसा मन्त धाःसा लखय् पीगु पुवा धैगु वा नं वला यानाः पीगु याः । तर, वलावा लखय् वा पीमज्यू धैगु मान्यता दु । २.१.२. दाय्पुले याय्गु वलावा वा पीत याय् माःगु खन- जोतया ज्यायात दाय्पुले याय्गु धाइ । धुलय् पीगु वा जुयाः चा नचुकेमाः । अथे जुयाः वलावा पीत तः कःमछि पाले दाय्गु-३३३-याइ । खालिगु बुँइ हकि थुकय् न्हापांगु पालेगुयात प्वंपाः पालेगु धाइ । अथे हे खः दाय्गु अर्थात चा तछ्याय्गु ज्या यात प्वंपाः दाय्गु धाइ । थथे प्वपाः दायेधुंका निकःगु खुसी व हे म्हाकियात हाकनं पालेगु याइ । थुकीयात माथं पालेगु धाइ । थथे पालीबलय् न्हापा दुगु तिक्व ल्हानावनी । प्वंपाः पालीबलय् चा पालाः काःगु ब्वतिक्व व पालाकाःगु चा तःगु ब्व म्हकि जुइगु खः । माथं पाली बलय् व हे म्ह
लोकजीवनय् क्वाः
लोकजीवनय् क्वाः लेलिन शाक्यस्रोत- रबि शाक्य भाषा व सभ्यताया नाप नापं विकास जूगु क्वाः कासां नेवाः लोकजीवनय् तःधंगु भूमिका म्हितूगु दु । क्वाः घासाया सवाः बिस्कं बिस्कं दु थें क्वाःकासाया सवाः नं अथे हे दु । थुकिं सकसितं प्रभावित याः । झीगु म्हसीका लोकम्ये, बाखं, प्याखं पाखें जक मखु क्वाः कासां नं बियाच्वंगु दु । क्वाःकासा न्ह्यसः लिसः पाखें बौद्धिक विकास याय्गु सामाजिक प्रतिविम्ब खः । थुकी अपेक्षित लिस:या आह्वान दयाच्वनी । भाषा व साहित्य कथं महत्वंजाःगु क्वाः कासां झीगु जीवन चरित्रयात बांलाक उलाः क्यनातःगु दु । १ म्हसीका १ म्हसीका क्वाः खँग्वया ध्वनि वहे जुया नं खँपुइ छ्यलेबलय् सन्दर्भ कथं अर्थ पाः । क्वाः घासा धाय्बलय् नखः चख वलय् थी थी घासा तालाका दय्का नयेगु छगू कथंया नसा खः । अथेतुं चि आय्पा, आदि क्वाकाः क्वाक्क तय्गु वा बीगु यात नं क्वाः तय्गु धाइ । क्वाःगु यात नं क्वाः धाः गथेकि – जाः क्वाः, कें क्वाः, कपाः क्वाः आदि । क्वाय् क्रियाया निजन्त जुया नं क्वा: जू । लोक जीवनय् प्रचलित कनेगु क्वाःयात नं क्वा: हे धाइ । थ्व छगू कथंया म्हितेगु थें जूगुलिं थ्वयात क्वाः कासा नं धाय्गु याः । थुगु अध्ययनया विषय क्वाः यात कासाया रुपय् छ्यले कथं जूगु दु । झीगु लोक जीवनय् सुखदुःख वयातुं च्वनी वनातुं च्वनी थजागु अवस्थाय् थःगु जिज्ञासा च्वमि नेवाः क्वाःया अनुसन्धान यानाच्वनादीम्ह खः । व मनोरञ्जनया नितिं थी थी वस्तुत छ्यलेगु याइ तर धुं नं साधन मछ्यसे न्हयइपुसे च्वंकेगु मनोरञ्जनात्मक वा वौद्धिक कासा क्वाः खः । ख्यालिन्हिलि मयाय्कं मनूत म्वाय् फैमखु । उकिया लागि क्वा: कासा ख्यालि न्हिलिया माध्यम मध्यय् छगू तःजिगु माध्यम क्वा: कासा जूगु दु । मनूतय् थःगु फुर्सदया इलय् छें जःपिं नाप च्वना जिल ला वा पिने पासापिं नाप च्वना जिल, फुर्सदया इलय् थवं थवय् न्ह्यइपुकेगु छगू माध्यम खः । थ्व क्वाः कासा न्ह्यइपुसे च्वना मजाक जुइगुलिं नं थ्व तसकं लोकं ह्वाः । खँया खँ छु खः ? धकाः छम्हेसिनं न्यना मेम्हेसिनं उकिया लिसः बीगु स्वभाव हे खः । यदि न्यनाम्ह पाखें लिसः मवःसा लिसः न्यंम्हेसिनं हे बिया बिइमाः । मानव जीवनया दैनिक व्यवहारय् मनूतय्गु बुद्धि परिक्षण याय्गुया नितिं नं थःगु न्ह्यसः चाः चाः हुइकाः सुनां नं मसीक कथं याय् चाहे जुइ, तय् चाहे जुइ । थथे मसिल कि हे उगु लकस छगू कथं तसकं न्ह्यइपुसे च्वना बिइ । क्वाःया न्ह्यसलं गबलें न्ह्यपु नाय्काः विचाः याय्माले यः । तःगु मछि लिसः अनुमान यानाः धाःसां मिलेमजुइ यः । क्वाः कासाय् छगू कथंया अपेक्षित लिस:या आह्वान दयाच्वनी । थथे जुया हे थ्वया धांचाकाँचा न्ह्यसः लिसः थें च्वंगु खः । क्वाः कासायात थी थी भाषाभाषीतय्सं थःथःगु कथं नां बियातःगु दु । गथेकि अंग्रेजी भाषं Riddle, संस्कृतं प्रहेलिका, हिन्दी पहेली, नेपाली गाउँ खाने कथा, अधविं बुझौंअल आदि धाय्गु याः । मेमेगु भाषं स्वय्बलय् क्वाःया अर्थ स्पष्ट पिहाँव: । नेपालभाषां क्वाःया अर्थ न्ह्यलुइका स्वय्बलय् पाछि अर्थ पिहाँ मवः । क्वाः या रूप कथं स्वय्बलय् लिउने फुति दुगुलिं थुकी आखः दुसुना च्वंगु दु धैगु सीदु । उगु दुसुनाच्वंगु आखः ‘त’ खः । संस्कृत खँग्वः ‘कूट’ या नेपालभाषाय् ‘क्वात’ जुल । ‘त’ दुसुनाः क्वाः जुल । थुकथं क्वाः ‘कुट’ खँग्वःपाखें वःगु खः धैगु सीदु । क्वाः कासाय् न्ह्यसःया लिसः मालेबलय् वस्तुया आकार-प्रकार, वनौट व स्थितियात न्ह्यसःया दुने हे लाका तइ । क्वा: या लिसः मालेबलय् न्ह्यसःयात हे थुइका मालेगु जुइ। क्वाः कासय् अप्वयाना रुपक अलंकारयात कयाः छ्यलेगु याइ । क्वाः कासाय् लोक जीवनया विलक्षण कल्पना नापं वौद्धिक विकासया झल्का खनेदया च्वनी । रुप छगू जुया दर्शन मेगु पिज्वइगु भाव प्रवृतियात हे क्वाः धकाः म्हसीके फु । २ ताजि २ ताजि संरचनाया दृष्टिकोणं क्वाःयात पिनेया तत्वया आधारय् उकियात स्वया दय्केगु जुइ । क्वालय् पिनेया तत्व न्हापां खनेदैगु जूगुलिं मुख्यत थुकी पिनेया तत्वया हे रुप स्वय्गु याइ । पिनेया तत्वया रुप मदुगु क्वाः यात क्वाः धकाः उलि धाय्फइ थें मच्वं । क्वाः घासाय् मरमसला फुकं ठिक नकसां गानां मिले जूसा क्वाः घासा साइथें क्वाः कासा दय्केबलय् नं उकी उलि हे लय् संयोजन अनुप्रास उपमान फुकं मिले जुया च्वनेमाः । यदि थथे छं नं मिलेमजुल धाःसा खँग्वयात हे उखें थुखें तया जिलला, वा मेकथं हे मिले याय्गु यानातइ । क्वालय् उपमा छ्यलेबलय् उकिया खँयात ल्वःगु पाछिगु कथंया हे उपमा छ्यलेगु याइ। थथे उपमा काय्बलय् न्ह्यागुं वस्तु, थाय्, लकस आदियात नं काय्फु । क्वालय् खँपुकथंया न्ह्यसलय् अनुप्रास हना तःगु, उपमां जाःगु, न्ह्यसः लूगु, छुनाखँ ज्वःगु न्हयसः खने दु । थजागु कथं मिलेयाना तःगु क्वाःया न्ह्यसःया लिसः धाय्मफुसां न्यनेबलय् हे न्ह्यइपुसे च्वं । उकिं क्वाः मनोरञ्जनया छगू लिधंसा नं खः धाःसां छं पाइमखु । क्वाः कनेत खँपु पुवनेमाः धैगु मदु । खँत्वाः जक जुया नं क्वाःया न्ह्यसः जुइफु । खंपुत्वाः जक नं जुइफु । खँपुलय् खँग्वः उखें थुखें हयाः मिलेयाना दय्का तःगु क्वाःया लिसः धाःसा काचाक्क सुनां नं बीत थाकु । यदि बि हे ब्यूसां नं उकिया लिसः मखया च्वनेफु । थजागु थीथी माध्यमं थीथी खँग्वः हया दय्कातःगु क्वाःया थःगु हे छगू स्वरुप दु । थुकिं न्ह्याबलय्ं लिसःयात पियाच्वनी । खँपुलय् मेमेगु खँग्वःत मछ्यसे बहचा हाकय्क दय्का तःगु क्वाः या लिसः धाःसा याउँक बीफइ । गबलें गबलें क्वाःया न्ह्यसः न्यनेबलय् उगु न्ह्यसःया लिसः वहे क्वाःया दुने लाना च्वंगु नं जुइफु । थजागु कथंया क्वाःया न्ह्यसःया लिसः बीबलय् लिसः बिइम्हेसिनं न्हापां क्वाः यात ध्वाथुइक न्यना जक लिस: बीगु कुतः याय्माः । थथे न्यनेगु धैगु लिसः बीम्हेसिया बौद्धिक परीक्षण याय्गु खः । नेवाःतय्सं छ्यलावयाच्वंगु क्वाः यात क्वबिया कथं ब्वथले छिं । २.१ अनुप्रास कथं खर्च यालिसे बढेजुइ, मयालिसे घटेजुइ । (शिक्षा) वहे लासा, वहे तिसा, वहे नसा । (फै / च्यांग्रा) २.२ खँत्वाः कथं – ग्वाखंचा प्वालय् ला छपाँय् दु ।(मे) लः मदु पुखुलिइ ध्वाम्पुंङ्क ( प्वाकलंफिगु) ग्वय् लासा, छत्र कुसा । (फर्कमा) २.३ उपमामूलक कथं तःधं ख्यलय् चतांमधी छपा दु । ( पुणिया तिमिला)- आखः दतं सफू मखु, तुइसे च्वनं दुरु मखु,चकलातं दां मखु । ( घडिया डायल) प्यपा ख्वाः दु ब्रम्हा मखु, न्ववाय्फु मनू मखु, थना तलं थां मखु ।(घण्टाघर) २.४ खंपुत्वाः कथं – थ्यु थ्यु धाःसा थीमखु थीम थीम धालकि थी । ( म्हुतुसि) पानातःगु मधि नये मज्यू । ( सौपा ) द्वःप्वाः सः प्वाः म्हछम्ह ह्वः वः प्वाः । (द्वक) २.५ न्ह्यसः कथं – अन नं दु थन नं दु, मदु धैगु गन
तोखाया मना
तोखाया मना राजवीर डंगोलस्राेत – प्रा.डा.धर्मराज डंगाेल थ्वं अय्ला दयेकेत मना मा: नेवा: तजिलजिइ साक्क साक्क नयेगु जक मखु थीथी कथंया रस त्वनेगु याना वयाच्वंगु दु । नेवा: समाजय् दकले अप्वः त्वनेगु लः खःसा ल: धुंकाः खँ व अय्ला छ्यलाबुला यानाच्वंगु खनेदु । थ्वँ व अय्ला साःगु, थिक्कगु, मसाःगु दु । थाय् व ई कथं खँ दयेका त्वनेगु चलन दु । जाकि, छ्व, कनि, दुसि, च्वकाबजि, बूगु छ्व व चोकि सिया: चुं क्यलाः नं खँ थुइ ।वँ व अय्ला दयेकेत मना मा: । उकिं मना अय्ला व खँ दयेकेत मदयेक मगाःगु प्राण तत्व खः । मना यात खयभासं मर्चा धका नं धाइ । मना दयेकेत छु छु मा: ? आ: वँ व अय्लाया खँ छखे तयाः खँ थुइत माःगु मना तोखाय् गथेयाना दयेकी धका थन छु खँ च्वयेत्यना । मना दयेकेत माःगु ज्वलं थथे खः ल्याः ज्वलं छु ज्या याइ ? १ भबु नशा लगेजुई अथवा कायेकिइ २ काय् भबु नशा लगेजुई अथवा कायेकिइ ३ चाकु भबु चाकुसे च्वंकी ४ मना सिका हा(जरा) ब्वाइइयां वयेकी ५ पिवि(पिपि) धाँय् चंल्ल यल्ल वयेकी ६ चाकु चाकुसे च्वकेत मात्रा मिलेयाई ७ पालु पालु पालु धायेकी ८ मलय् पालुकेगु ज्या याइ ९ उलाया जाकि मना पा दयेकेत १० मना पुसा पुसाया निंतिं (उलाया जाकि मदुसा ताइचिनीया जाकि) मना गथे याना दयेकी ? मना दयेकेगु धकाः सुथय् इलय् लाक्क जा नया: सकलें मुना कुति दुथाय् सामान ज्वना वनी । जाकि क्यलिइ । भबु कुति नचुक्क ल्हुइ । अले फुक्क ल्वाकछ्याना जाकि चुंलय् ल्वाकबुक याइ । चाकुया तिइ सकतां ल्वाकछ्यागु चुं न्हाइ । न्हाये सिधलकि मिसामस्तय्त सःता ‘का मस्त मना छक: ज्या वा’ धका सःती । सकस्यां मःमः ग्वारा स्वयाः भचा चिग्वः जुइक ग्वारा ग्वारा याना चाकलागु पाचा दयेका हासाय् तइ । अलय् मना प्वंका तयेत तयार याना तइ । हिछि निभालय् पानातःगु सुखू व सुयात बँय्लाइ । उकी मना सुखू जाय्क ब्वइ | उकी द्यने नं पानांत:गु सुं त्वपुइ । झण्डै न्हयेनु च्यानु तक पाइ । निभालय् पाना गने धुंका मना इना कायेगु याइ । ज्ञान, सिप व प्रविधि म्वाकेमा : आतक तोखाय् मना सुइगु याः नि । लिपा जुजुं ज्ञान, सिप व प्रविधि दुपिं म्हो जुया वनी । मना दयेकेगु ज्ञान, सिप व प्रविधि तनां वने न्हयो न्हूगु पुस्तायात थ्व ज्ञान, सिप व प्रविधि ल: ल्हाना बिइ माःगु दु । मना दयेकेगु ज्या झीपिं जाना स्वनिगलय् म्वाका तयेमाःगु दु ।
