ल्या: खंग्व:
अंक ल्या: s.no १ छि 1 २ नसि 2 ३ स्वं 3 ४ पि 4 ५ न्या 5 ६ खु 6 ७ न्हय 7 ८ च्या 8 ९ गुँ 9 १० सान्ह 10 अंक ल्या: s.no ११ संछी 11 १२ संनसी 12 १३ संस्वं 13 १४ संपि 14 १५ संन्या 15 १६ संखु 16 १७ संन्हस 17 १८ संच्या 18 १९ संगुं 19 २० निसान्ह 20 अंक ल्या: s.no २१ नीछि 21 २२ नीनसि 22 २३ नीस्वं 23 २४ नीपि 24 २५ नीन्या 25 २६ नीखु 26 २७ नीन्हस 27 २८ नीच्या 28 २९ नीगुँ 29 ३० सुइसान्ह 30 अंक ल्या: s.no ३१ सुइछि 31 ३२ सुइनसि 32 ३३ सुइस्वं 33 ३४ सुइपि 34 ३५ सुइन्या 35 ३६ सुइखु 36 ३७ सुइन्हस 37 ३८ सुइच्या 38 ३९ सुइगुँ 39 ४० पीसान्ह 40 अंक ल्या: s.no ४१ पीछि 41 ४२ पीनसि 42 ४३ पीस्वं 43 ४४ पीपि 44 ४५ पीङा 45 ४६ पीखु 46 ४७ पीन्हस 47 ४८ पीच्या 48 ४९ पीगुँ 49 ५० न्येय्न्ह 50 अंक ल्या: s.no ५१ न्येय्छि 51 ५२ न्येय्नसि 52 ५३ न्येय्स्वं 53 ५४ न्येय्पि 54 ५५ न्येय्ङा 55 ५६ न्येय्खु 56 ५७ न्येय्न्हस 57 ५८ न्येय्च्या 58 ५९ न्येय्गुँ 59 ६० खुसान्ह 60 अंक ल्या: s.no ६१ खुइछि 61 ६२ खुइनसि 62 ६३ खुइस्वं 63 ६४ खुइपि 64 ६५ खुइन्या 65 ६६ खुइखु 66 ६७ खुइन्हस 67 ६८ खुइच्या 68 ६९ खुइगुँ 69 ७० न्हय्सान्ह 70 अंक ल्या: s.no ७१ न्हय्छि 71 ७२ न्हय्नसि 72 ७३ न्हय्स्वं 73 ७४ न्हय्पि 74 ७५ न्हय्न्या 75 ७६ न्हय्खु 76 ७७ न्हय्न्हस 77 ७८ न्हय्च्या 78 ७९ न्हय्गुँ 79 ८० चय्सान्ह 80 अंक ल्या: s.no ८१ चय्छि 81 ८२ चय्नसि 82 ८३ चय्स्वं 83 ८४ चय्पि 84 ८५ चय्न्या 85 ८६ चय्खु 86 ८७ चय्न्हस 87 ८८ चय्च्या 88 ८९ चय्गुँ 89 ९० गुँसान्ह 90 अंक ल्या: s.no ९१ गुँइछि 91 ९२ गुँइनसि 92 ९३ गुँइस्वं 93 ९४ गुँइपि 94 ९५ गुँइन्या 95 ९६ गुँइखु 96 ९७ गुँइन्हस 97 ९८ गुँइच्या 98 ९९ गुँइगुँ 99 १०० सच्छि 100
गथांंमुग: चःर्हे
डा.चुन्दा वज्राचार्य गथांमुग: चःह्रे श्रावण कुष्गापक्ष / दिल्लागा: चतुर्दशी कुन्हु न्यायेकीगु नखः गथामुगः चःह्रे खः । नेवाः तय्सं सिनाज्या क्वचाय्वं दकले न्हापां हनीगु नखः धयागु गथांमुगः खः । थ्व नखः वा पी थुंकाः दकले न्हापां हनीगु वा थ्व नखः धुंसानिते मेमेगु नखः स्वातु स्वास्वां वइगु नखः खः । उकिं थ्व नखःयात नेवाः नखःया न्हापागु नखः नं धाः । गुलिस्यां थ्वैत काय्मचा नखः न धायेगु याः । इतिहासकार भाजु शंकरमान राजवंशीया धापू कथं मनू सीबलय् व्छासय् वाये यंकैमाः । थ्व हे थाय्यात गणस्थान मुलगढ धायेगु यानावयाच्वंगु दु।थ्व हे मुलगढया छुं आखः हिलाः गथांमुगः धकाः ना छूगु खः । गथांमुगःयात त्रिशक्ति सत्य, रज व तमया द्यःने स्वपलाः तयाः थनीगु त्रिपद संवर भैरव घकाः नं धायेगु याः । गयामुगः गुवलेनिसें हन धयागु स्पष्ट सी मदुसां गाेपाल वंशावलीइ गथांमुगःया सन्दर्भया खँ न्ह्ययना तःगु दु । (मनवज्र बज्राचार्य ः हाम्रा चाडपर्वहरूका विवेचनाः काठमाडौँ, रत्न पुस्तक भण्डार , २०२५ पृ २-३) । थुकिं जयस्थिति मल्लया ई सिकँ न्हापानिसें हना वयाच्यंगु नखः धैगु सी दु तर लिच्छबिकालय् हंगुमखु धयागु नं यचुंक खनेदु (वज्राचार्य, धनवज्र व कमलप्रकाश मल्ल ः द गोपाल राजबंशावली ः काठमाडौँ, नेपाल रिसर्च सेण्टर, १९८५, पृ ६९) गथांमुगःयात घण्टाकर्ण धायेगु नं याः । घण्टाकर्णया अर्थ न्हाय्पनय् गं घानातःम्ह खः । न्हाय्पनय् गं घानातःगु विषयलय् थीथी लोकोक्ति मदुगु मखु । छम्ह द्यःया नां न्यने मयः म्हस्यां द्यःया नां न्यने माली धकाः निपा न्हाय्पनय् नं तःतःग्वःगु गं घाना जुइगु व गरीवप्रति संहानुभुति तयाः जुइम्ह मनू खः । व हे मनू सीबलय् जगाःकयाः सी उठय् यात । अथे जूगुलिं गथांमुगः बलय् जगाः काय्गु चलन जूगु न्यने दु। अथे तुं मेगु धापू कथं न्हापां छम्ह कर्मय् विश्वास याइम्ह मनुखं लुँ वहःतिसा सिवें नँय् विश्वास याइगु जुयाच्वन । तर उम्ह मनू बुद्धि च्वन्ह्याःसां जात धाःसा क्वजातम्ह लानाच्वन । व मनूया मतिना धाःसा छम्ह धनिम्ह मनूया म्ह्याय्मचा नाप जुयाच्वन । धनिम्ह मनुखं थ्य खँ सियाः थः म्ह्यायमचा क्वजातम्हनाप इहिया यानावन धाःसा थःगु बेइज्जत जुइ धकाः ग्यानाः व क्वजातम्हेसित मिं पुकाः स्यानाबिल । त्वाःयापिं मनूतय्सं वास्तविक खँ सीवं सीम्हसित सम्मानपूर्वक सिथं यंकाः अन्त्येष्टि यानाबिल । अथे तुं मेगु धापुकथं स्वनिगलय् गथांमुगः धयाम्ह छम्ह राक्षस तसकं दुखःबियाच्वंगु जुयाच्वन । छम्ह तान्त्रिक उम्ह राक्षस स्यायेया नितिं ब्यांचिया रुप कयाः राक्षस वइगु लँपुइ पियाच्चन । राक्षस वयेसाथं वं राक्षसयात हेवायचबाय् यायेगु शुरु यात । थ्व खनाः राक्षस तसकं तं पिकयाः ब्यांचित स्याये धकाः सन । ब्यांचा बिस्यु वन राक्षसं लिना यंकल । लिपा ब्याचा लः मुना च्वंगु पुखुया ध्वःपय् वन । राक्षस नंअन हे वन । लिपा अन तुं व सित । व हे राक्षसयात अन्त्येष्टि याय्त त्वाःयापिंके जगाः कया छम्ह प्व पाखें अन्त्येष्टि याःगु धाइगु धापू नं दु। अथे जुगुलिं हे गथांमुगःया अन्त्येष्टि समाजय् दकले क्वजातम्हपाखें याकेगु चलन दुगु खः धयागु धापु दु। गथांमुगःया बारे गुलि नं लोकोक्ति दु, व फुकं गथांमुगःया छु नं छुं खँ नाप सन्दर्भ दुगु खनेदु । बाखंनाप आत्मसाथ यायेफत धाःसा गथांमुगःया छुं छुं खँ उकिइ दुने सुलाच्वंगु खने दु। गथांमुगःया थीथी धारणा गथांमुगः घण्टाकर्ण छाय् धाल थ्व खँ च्वय् वने धुंकल । गथांमुगःयात त्रिपद संवर भैरव नं धाः । छाय्धाःसा गथांमुगः थनीबलय् तिँप्वाँय्यात स्वप्वाँय् यानाः थनेगु याइ ।थथे स्वंगु प्याँय् यानाः थनेगु धयागु हे त्रिपद संवर भैरबया प्रतीक खः । थ्व भैरव त्रिशक्ति ( सत्व, रज व तम)या द्यःने स्वपलाः तयाः थनिगु खः । गथांमुगः शिवशत्तिया प्रतीक अथवा अर्धनारेश्वर,अर्थात मिसा बछि मिजं बछि खः । उकिं गथांमुगः थनीबलय् गनं गनं छखे मा लिङ्ग मेखे बा लिङ्ग च्वयाः तिकेगु नं चलन दु । गथांमुगःयात सृष्टिय प्रतीककथं नं कायेगु याः । गुगु गथांमुगः भैरव जुसां गुगु गथामुगः अजिमा खः धकाः नं धायेगु याः । क्षेत्रपालय् थनीम्ह जुसा भैरव व व्छासय् थनीम्ह जुसा अजिमा जुइ । गथांमुगः थुकथं म्हसीकेगु जुसा मेकथं गथांमुगलय् भैरब वा अजिमाया ख्वाःपाः वा राक्षस वा लसिंया ख्वाःपाः च्वया तःगु तयाः क्वय् लिङ्ग नं च्वयेगु चलन दु । बाह्राः तेयधुंकुपिं मिसामचातय्त मिजम्ह गयांमुगः भागियाके बीगु नं चलन दु । बाह्राः तयेगु संस्कार हे यौन क्रियाया ज्ञानया लागि खःसा थ्व धुंका उन्मन्त भैरब वा मिजम्ह गथांमुगः भागि याकेगु घयागु सी मदयेक मिसातय्त सृष्टि क्रियाया दुज्ञां बीगु खः । गथांमुगःया ख्याःपाः राक्षसया ख्वाःपाः थें धंवा तयाः हिंसा यानाः म्हुतुं हि बाः वयेकाः नं च्वय्गु याः । अथे तुं गथांमुगःयात भूत धायेगु न जलन दु । समाजय् मनू स्वयाः विचार पाःथे गथांमुगःयात स्वय्गु दृष्टि नं पा । हिन्दुतयसं शिवपार्वती वा अर्धनारेश्वरकथं धायेगु याःसा बौद्धतय्सं भैरब व अजिमाकथं कायेगु न॑ याः । नापं कलाकारतय्सं नाटेश्वरकथं नं धायेगु याः । न्ह्याम्हसिन नं न्ह्यागु हे धाःसा नं गथांमुगःयात मिसा व मिजं कथं हे कायेगु याः । गुम्हं गुम्हंसिगु बिचाःकथं गथांमुगः व घण्टाकर्ण छगू हे मखु ।थज्याःपिनिगु बिचाः कथं घण्टाकर्ण धाइम्ह छम्ह कट्टर शिवभक्त खः । भगवान शिवया नां छगू त्वःताः मेगु गुगुं नं खँ न्यने म्वाःलेमा धकाः है न्हाय्पनय् गं घाःगू खः । काशी क्षेत्रय् धण्टाकर्ण पुखू दु । अन हे शिवलिङ्ग धारणा यानाःतम्ह घण्टाकर्णया मुर्ति पलिस्था यानातःगु दु । वयागु नामं हे घण्टाकर्ण पुखू जूगु खः । थ्व थाय् कर्णघण्टाया नां साप हे जाः । घण्टाकर्ण राक्षस पाशुपत धर्म माने याइम्ह कट्टर शिवभक्त जुगुलिं घण्टाकर्ण मूर्ति स्थापना यानाः काशीया भारतीय जनतां छम्ह दानवया रुपय् मकासे ईस्वरया रूपय् पुजा यानावयाच्यंगु खः । थुकथं गथांमुगः व घण्टाकर्णयात छम्ह हे धायेगु मयःपिं नं मदुगु मखु । (गंगालाल श्रेष्ठ ः गथांमुगः व घण्टाकर्ण व हे खःला ? सन्ध्या टाइम्स, दिल्लागा १३, १११७) गथांमुग: सिनाज्या नी ब्यकेगु गथांमुगःचह्रेयात सिनाज्या ब्यकेगु दि नं धाः । खाइसंन्हुकुन्हु दुवाःदुवातय् भूत साला हयाः छेँय् छेँय् तयातयेगु धयागु विशेष थानाः सिनाज्याबलय् ज्या याये फयेमा धकाः खः । उकिं थुकुनु बुं वा प्यूपिं वा मप्पूपिं न्ह्याम्ह हे जुसां नं बुँज्या याइपिं छेँय् दुहां वल धाःसाः भुत नं दुहा बइ धकाः सिनाज्या संपिं जुसा मसंपिं जुसा सकसियां सिनाज्या नी ब्यकेगु धकाः गथांमुगबलय् याइगु जलन दु । सिनाज्या ब्यंकेगु धकाः छेँय् बँ पुइगु, बँ इलेगु वसः हीगु खः । उलि जक मखु छेँय् दक्व परिवार नं म्वःल्हुइगु वा खौ कयाः ख्याः सिलेगु याइ । वा पिइ सिधःगु न्हापा हे जुसा गथांमुगः न्ह्यः नं सिनाज्या नी ज्यंके ज्यु । सिनाज्या नी ब्यंके धकाः वा पिइ सिघल धायेवं छेँय् छखां नीसी यानाः थःथःगु म्ह शुद्ध यायेगु खः । थथे गथांमुगः स्वयां न्हापा सिनाज्या नी ब्यंकीपि वा प्यूबलय् ग्वाहालि वःपिं फुक्कसित सःताः भलाकुसल यानाः धन्यवाद बियाः तुच्चा वा कौला याकाः छछाः जा नका छ्वयेगु
सी संस्कार
मृत्यु संस्कार दुने जोगीचक्र रविन श्रेष्ठ मनू सामाजिक प्राणी ख: । हलिमय् च्वंपिं फुक्क प्राणीयाके आहार, विहार, निद्रा, भय व मैथुन दइ तर चेतना छता मनूयाके जक दइ । थथे चेतना दुपिं विवेकशील व चेतनशील प्राणीपिन्सं जक कन्हेया खुशीया लागिं थौं योजना दय्की । कन्हेया खुशी, आनन्दया लागिं याइगु पूर्व योजना वा ज्या हे संस्कार ख: । मानव जीवन कयां जन्मकासांनिसें मसीतले आनन्दं म्वाय्गु लागिं परिवारय्, समाजय् व्यवहार बांलाका:,चरित्र शुद्ध याना:, अनुशासनय् च्वना: सामाजिक नियमयात पालना याना: वनेफत धा:सा जीवन अ:पुक न्ह्यनावनी उकिया लागिं हे सामाजिक आवश्यकताया रुपय् संस्कारया जन्म जुल । वहे संस्कारयात लिपा धार्मिकया रुपय् थाय् बिल, गुकिंयाना: मानव जीवनय् मयासे हे मगा:गु क्रियाया रुपय् विकास जुल । नेवा: समाजय् थी थी कथंया संस्कार दु गथेकि, दशकर्म संस्कर, सोह्र संस्कार आदि । थ्व हे थी थी संस्कार दुने ला:गु तसकं महत्वपूर्ण संस्कार मृत्यु संस्कार नं ख: गुकियात सी संस्कार नं धाइ । थुगु संस्कारया याय्गुया मू उद्देश्य धइगु हे सीम्ह मनूयात मुक्ति बीगु वा मोक्ष बीगु ख: । थुगु सी संस्कारया दुने थी थी क्रिया दु उगु क्रिया मध्ये जोगीचक्र पुजा नं छगू ख: । नेवा: समाजय् न्यानुमा वा न्हय्नुमा बीगु धका: मनू सीगु छेँया पिखालखुइत:पागु लप्तेय् वा पँया पुलुइ जा, केँ, थी थी वाउँचा तरकारी, ला, हँय् खेँ, न्या, मरिचरि फलफूल, क्वंचाय् थ्वं, अय्ला:तया: सीम्हेसिया म्ह्याय्यात तयार याका: भैरव वंशया कानफट्ट जोगी समुदायया मनूतय्संतन्त्रोच्चारण याना:पुजा याइ (मुनंकर्मी, नेसं ११३८:४५)थथे तन्त्रोच्चारण याना: याइगु क्रियायात हे जोगीचक्र धाइगु ख: ।थुगु जुगीचक्र पुजा मृतक प्रतात्मा पञ्चतत्वय् दुबिना वनेमा धका: याइगु ख: । आ: थौंकन्हे कानफट्ट जोगी समुदायया मनूतय्सं थुगु ज्या मया:गुलिं इमिसं याइगु तन्त्रोच्चारण ब्राम्हणं हे अपसव्य[1] याना: याय्मा:गु विधिविधान याकावयाच्वंगु दु (मुनंकर्मी,नेसं ११३८:४५)। आर्थिक अवस्था कमजोरपिं जनता छुं नं कथंया दुर्घटनाय् लाना:, जात्राया हूलय् लाना: सीपिं मनूत काजक्रिया मखना पञ्चतत्वय् दुबिना मवंसे प्रेतात्मा जुयाच्वनी । प्रेतात्मां देशय् दु:ख बी । सामुहिक प्रेतात्मायात वासस्थान पञ्चतत्वय् दुबिना वनेमा, थी थी जात्रा याइबले छुं नं कथंया बिघ्नबाधा मवय्मा धका: जात्रा याय् न्ह्य: जोगीचक्र पुजायाइगु चलन दु । मल्ल जुजुपिनिगु पालय् थथे पुजा याय्त गुथि नीस्वनात:गु दइ (श्रेष्ठ, नेसं ११२९:१२२)। दँय् दसं थुगु पुजा न्ह्याकेत जग्गातया: गुथि हे दय्का जुजु व प्रजातय्सं थाय् थासय् अभिलेख नं येक्व हे तयात:गु दु । थजा:गु हे अभिलेख मध्ये येँया मरुसत:[2]या अभिलेख नं छगू ख:। थुगु अभिलेखय् थुकथं च्वयात:गु दु : “ॐ नम: गोरक्षनाथ युग स्वस्ति श्री मन्नेपाल धिराजेश्वर श्री श्री जय रत्नमल्ल देवस्य विजयराज्ये श्री काष्ठ मण्डप स्थानसं प्रतिवर्ष जोगीचक्र दयेके यात दान याङा । भाषा थोते श्री त्रिपुर स्थान श्रीखण्डल देशया श्री २ बालानाथेन स्वहस्तेन स्वविद्यमानेन स्ववाचा प्रतिपन्नी भूतेन सुवर्ण द्वय् वर्षाधिक चतुपलाङ्कित चूर्ण काला लू प्लं ४ वर्ष थोतेया ब्याजन वर्ष प्रति आषाढ कृष्ण चतुर्दशी कोन्हु जोगीचक्र मुक्ति भोग याचकं पने माल जुरो एतत्पुन्यानु भावेन यजमानस्य सपरिवारणाम आ युरारो भ्यन्चान्ते परमधाम पदप्राप्यये ऽ स्तु थोते दान लोप भाकाले पञ्चानन्तर्थ पाप लाक जुरो श्रेयोऽस्तु संवत ६३२ आषाढ कृष्णा चतुर्दशी पर आमावस्याया पुनवसु नक्षत्रेबगू भोगे सोम दिने शुभम्”(मुनंकर्मी, २०४६:२६)। खाइ सँल्हू छन्हुन्ह्य: ख्वपया टौमढी त्वा:या आकाश भैरवया न्ह्य:ने झिंनिग: क्वंचाय् अय्ला: थ्वं जाय्का: कानफट्टा जोगीतय्सं दुगु बलि बिया: पुजायाइगु चलन दु । थ्व झिंनिग: क्वंचाया सत्ता गुबलें गुग: गुबलें न्हय्ग: जक क्वंचा तया नं पुजा याय्गु यानावयाच्वंगु दु ।आश्विन कृष्ण एकादशी खुन्हु फर्पिङया हरिशंकर जात्राया मुख्य दिं खुन्हु जोगीचक्रपूजा याइ । थुकिया नितिं फर्पिङ कोटु त्वालय् गुग: त्यपय् थ्वँ तया: न्हय्ला व न्हय्नु दुम्ह छम्ह म्ये व ग्बँग: छम्ह वलि बिया: पशुपति गोरक्षा पीठं व:म्ह कानफट्टा जोगीं बहनी १० बजेपाखे जुगीचक्र पूजा याइ । चैत्र शुक्ल नवमी खुन्हु येँया जनबाहा: द्य: जमलं साला: असनय् थेनकि रथया न्ह्य:ने, येँया: बले नानीचाया: छन्हु न्ह्य: कुमारी छेँय् क्वय् कुमारी ख:या न्ह्य:ने जोगीचक्र पुजा याइ ।स्वांया पुन्ही खुन्हु जुइगु भ्वतया चण्डेश्वरी जात्रा बले पुन्ही खुन्हुन्हिनय्भ्वतया स्वधा: हितिया दबुलिइ छम्ह कानफट्टा जोगीं फइचा बलि बिया: जोगीचक्र पुजा याइ । थुकथं मनू सिना: न्यान्हु वा न्हय्न्हु खुन्हु जोगी चक्र पुजा याय्गु धइगु प्रेतात्मायात पञ्चतत्वय् लीन याय्गु ख:सा थी थी जात्रा याइबले नं थ:गु कालगतिं मसीसे अकालं सीपिं प्रेतात्मां देशय् दु:ख मबीमा, जात्रा याइबले छुं कथंया बाधाबिघ्न मवय्मा धका: याइगु पुजा ख: । आ: थौंकन्हे थी थी जात्राबले कानफट्टा जोगीतय्सं जोगीचक्र पुजा या:सां मनू सीबले सीगु छेँया पिखालखुइ नं जोगीतय्सं पुजा मयाय् धुंकल । सीगु छेँया मनूत जक खुसिइ वना: जोगीचक्र पुजा याना: अथें त्व:ता तखेगु याय् धुंकल । थथे जोगीतय्सं पुजा मया:गु कारण नं छगु झीगु समाजय् उगु समुदायया मनूतय्त हेलाया मिखां स्वइगुलिं नं जुइफु । अथे हे उगु समुदायया मनुतय्गु आर्थिक अवस्था न्हापा सिबें आ: थौंकन्हे बांलाना व:गुलिं नं जुइफु । झीगु धर्म, संस्कृति, संस्कार ता: ई तक म्वाकातय्गु ख:सा जोगी समुदाययात नं उचित सम्मान बिया: उगु ज्या यात नं उचित सम्मान याय्मा:गु खनेदु । लिधंसा : मुनंकर्मी पूर्णराम. (नेसं ११३८). नेवार संस्कारमा अन्त्येष्ठि विधि र पितृमोक्ष. ख्वप: जोशी समाज. मुनंकर्मी लीलाभक्त. (विसं.२०४६). “जोगीचक्र”,प्राचीन नेपाल । ११५,२५-३१(पुष-माघ २०४६) । श्रेष्ठ सुरेन्द्र मान. (नेसं ११२९). नेवा: संस्कृतिया इतिहास. येँ: इन्द्र जवाहर गुथि. ‘लसकुश’ नेवा: अर्गनाइजेशन अफ अमेरिकाया लुमन्ति पौ नेसं. ११३९ [1]रुमाल जूसा जव ब्वहलय् व जनै वा उत्तरी जूसा खव ब्वहलय् तया: जव ल्हा: पिकाय्गु । [2]थुगु मरुसत: २०७२ सालया त: भुखाचं दुनाव:गुलिं आ: न्हूगु दय्केगु ज्या जुयाच्वंगु दु ।
नेवा:थायया नां
पुलांगु नां न्हुगु नां छुगु किपू किर्तिपुर मणिगल,यल ललितपुर भुइज:सि बुढानिलकण्ठ मजिपा: मजिपात ल्हुति बालाजु फम्पि फर्पिङ्ग त्य:र त्यौड बाह्रखानी ख्य: लैनचौर फुसिंख्य मनमैजु धुँख्य बागबजार प्यंग:थां चार ढुंगे पैक्व,पहिक्व नंया बजार बसिक्व,सुकुबहा: लाजिम्पात भ्वंत बनेपा पूच्व पुल्चोक नंसा: नक्साल गुलुभा: सगरमाथा नर: हाडिगाउँ पोरेपा: रानीबारी गोल देवपतन फुसिंख्य फुसिंखेल कंग कंकेश्वरी दलूद्वं,दल्लो डल्लु लाजिंपा लाजिम्पात वंघ:,ह्वंघ: इन्द्रचोक सिलु गोसाईकुण्ड पंब्व बाँबारी जप तुं बाह्रबर्षे इनार पासिक्व कमलादि इखालाछी,मण्डप क्षेत्रपाति जामागुं रानीवन गोदागु गोदावरी खोप्रिङ्ग,ख्वप भक्तपुर भुइख्य: भुंइखेल खोना खोकना थसि सिद्धिपुर वतु त्वा: वटु टोल जम: जमल जोगिपाको कुश्लेचौर थायमदु बाङ्गेमुढा पुलांगु नां न्हुगु नां छुगु धम्मपुरी बोडे चोभा: चोभार धोकाद: ढोकादोल बिज्यास: बिजेश्वरी महाबू ,महावति महाबौद्ध मंगल वंजा: मंगलबजार त्यंग त्यंघ सकुना,अस्यगा: बालुवाटार गा:हिति गैरीधारा वदेयक्व दिल्लीवजार मिं न: सत: साउने पाति हरि बहाः बालाजु औ.क्षेत्र पन्ति पनौति फूच्व फुलचोकी होल्चो हल्चोक धमाथू धर्मस्थली नक्वा: नुवाकोट बुराख्य:,बुद्धख्य: भुरुङ्खेल क्वपुंद्व: कोपुण्डोल प्या:पुखू प्रयाग पोखरी जल: हरिसिद्धि खेचापुखू खिचापोखरी किलाघ: किलागल चाबहि: चावेल यपिंख्यः धोविचौर कुलांभुलु रक्तकाली सिफुच्व शिवपुरी जामाच्व नागार्जुन न्हूपुखू रानीपोखरी माग: मलीगाउँ धौख्य: धुलिखेल थक्वा: थानकोट थेम्रिङ,थिमि ठिमि,मध्यपुर जाह्वला ख्य: जावलाखेल बा देय् चापागाउँ भ्या:चाद्य: भेडासिं थंवही ठमेल क्वनाय् त्वा: कमलाछि न्यत नरदेवी खास्ति बौद्ध
नेवाः गुथि
गुथि रविन श्रेष्ठ गुथिया म्हसीका:- हलिमय् च्वंपि फुक्क जात जातिइ थःथःगु कथंया विशेषता दइ । अथे हे नेपाःयाआदिवासी जाति नेवाःतय् नं थःगु हे म्हसीका दु । नेवाःत धैपि धर्मय् विश्वास याइपिं कला व संस्कृतियात यक्व मतिना याइपिं जाति खः । नेवाःतय्गु व्यवहारय् इमान्दारीता दु उपिं थःथवय् मिलय् जुयाच्वनेगु स्वभाव नं दु । थथे नेवाःत मिलय् जुयाच्वनेत समाजया छगू हे सुत्रय् चिनाःतय्त नेवाःतय्सं थीथी कथंया संगठन दय्कातःगु दु । व संगठनत मध्ये छगू गुथि नं खः । छेँजःया जक ग्वाहालिं छुं नं ज्या बांलाक अःपुक्क पुवंके मफइगुलिं थःथःगु छेंजः, फुकी, जःलाखःला आदिपिनिगु ग्वाहालि काय्त व ग्वाहालि बीत दय्कातःगु संगठन हे गुथिखः । गुथि खँग्वः गोष्ठिपाखो वःगु खः । “मनूतय्गु न्हापांगु इलय् बुँज्यालिसे बनय् सा ज्वयाः जीवन निर्वाह याइगु खः । थ्व सा ज्यइपि सापूत मुनाः च्वनीगु थाय् (गोष्ठ) यात गोष्ठी धाल । लिपा थ्व हे गोष्ठी खँग्वःया अर्थ बिकास जुयाः थ्वया अर्थ साजवाःत मूनीगु धयागु मजूसे छगू हे उद्देश्य कयाःन्ह्याम्हं मनूत छथाय् मुनाः परस्पर ग्वाहालि याना ज्या याय्गु जुल । छगू हे खँग्वलँ धालधाःसा गोष्ठीया अर्थ समूह सभा सम्मेलन जुल । थ्व हे गोष्ठी शब्दया अप्रभंश जुयाः तदभव खँग्व:या रुपय् नेपालभाषाय् गुथि जुया: दुहाँ वल” (बज्राचार्य, ११२६ः७) । १.२ गुथिया इतिहास:- लिच्छविकाल लिच्छविकाल सिबें न्ह्यः गुथिया अस्तित्व खनेमदु । लिच्छविकालंनिसें हे जक गुथि परम्परा न्हयाःगु खनेदु । जुजु मानदेवया चाँगु अभिलेख (बि.सं. ५२१) य् गुथिया बारे न्ह्यथना तःगु दु । थ्व ईया करिब २०० अभिलेख मध्ये ४८ अभिलेखय् गुथियाबारे न्ह्यथना तःगु दु । थुगु इलय् हे गुथिया विकास तसकं न्ह्यःने खने दय्धुंकुुगु खः । उकिं थ्व ई स्वयां न्ह्यःहे गुथिया बिकास जुइ धुंकुग अनुमान झीसं याय्फु । लिच्छवि इलय् छुंनं धार्मिक, सामाजिक, लौकिक ज्यात सामुहिकरुपं मिलय् जुयाः अःपुक्क पूवंकेया नितिं गुथि नीस्वनातःगु खनेदु । थ्व इलय् गुथिया तसकं महत्व खनेदु । थ्व ईया गुथि त स्वय्वलय् धार्मिक, सामाजिक, लौकिक गुथित यक्व खनेदु । मंगलबजाःया छगू अभिलेखय् छम्ह मिसां लिपायाजन्मय् मिजं जुया जन्म काय् दय्मा धकाःकिन्नरी जातकया बाखं दुगु चैत्य निर्माण याना संघयात भ्वय् नकेगु गुथि नीस्वंगु बारे च्वयातःगुद दु । गुथिनीस्वंम्ह दाता सीबलय् स्वर्गय् बास लाई, पुण्य लाइ, शान्ति, सुस्वास्थ्य, आरोग्य जुया धन सम्पति यक्व प्राप्त जुइ, गुथि म्हासेया:म्हेसित पञ्च लाइ , निसन्तान महापाप महारोग काइगु नापं नरकभोग लाइ, निसन्तान जुइ, महारोगं कइगु नापं नरकभोग लाइगु व कानुनीरुपं नं सहयाय् मखु धइगु खँ शिवदेवया लेले च्वंगु अभिलखय् च्वयाःतगु दु । थीथी ज्याया निति तयातःगु गुथिया जग्गा हेरबिचाः याय्गु निति धार्मिक संघ पाञ्चालीयात जिम्मातःगु दु । थथे जिम्मा बियाःतगु थासय् सरकारी कर्मचारीत वनाः कर काय् दइमखु । गुथियात हे कर काय्गु ल्वापु मिलय्याय्गु तकनं अधिकार बियातःगु दुसा नाप नापं ज्या मयाइपिं थःगु कर्तव्य पूमवंकुसें स्यंकीपिन्त दण्ड बीगु अधिकारतक नं गुथियात बियातःगु दु । मल्लकाल:- मल्लकालय् नं लिच्छविकालय् थें हे नेपाःगाःया मनूतय्के धर्मप्रति आस्था दूगु हुनिं यानाः धार्मिक विश्वास कथं हे गुथि न्ह्यात । थ्वइकलय् धार्मिक गुथि नापनापं सामाजिक गुथित गथेकि जंगल सुरक्षायाय्गु, सीगुथि, सनागुथि, बिचाःगुथि नं बांलाक ब्यवस्थितकथं न्ह्याःगु खनेदु । गुथियात व्यवस्थित संयोजन याय्गु नितिं राज्यस्तरं मयासेंं गुथि हे स्वय्गु, याय्गु जुयाच्वंगु दु । शाहकाल:- शाहकालय् वयाः गुथि संस्थागतकथं न्ह्याकेगु जुल । थुगु इलय् गुथिया ऐन नियम लिपिबद्ध याय्गु जुल । पृथ्वीनारायण शाहं ख्वपया जुजु रणजित मल्लया काय् वीरनरसिंहनाप त्वाय चिनाः स्वदँतक रणजित मल्लयाथाय् च्वना थनया सामाजिक धार्मिक गुथिया बारे बांलाक्क सीकातःगुलिं पृथ्वीनारयाण शाह एकीकरण याय्धुंकाः नं छुुं ह्यूपाः महःसें गुुथि व्यवस्था याय्त जोड बिल । १.३. गुथियामहत्व:- नेपाःगाःया दुने नेवाःतय्गु म्वाय्गु आधार हे गुथि खः । गुथि छगू सामाजिक संस्था खः । बहु जनहितायया भावना तइपिं नेवाःतयसं सामाजिक,धार्मिक पारिवारिक बुइगु सीगुथें जाःगु जीवनया अति महत्वपूण इलय् फुक्क मनूत मुनाः अःपुक जीवन हनेया लागिं हे थ्व गुथि दय्कातःगु खः । गुथिया मू उद्देश्य धैगु हे न्ह्यागुं ज्या फुक्क जानाः अःपुक क्वचाय्केगु खः । छुनं ज्या याकःचां याइबलय् गुलि थाकुइ फुक्कं जानाः याइबलय् उलि हे अःपुइ । उकिं हरेक मनूत छगूनं छगू गुथिइ दुथ्याका च्वनी । गुथिया हरेक सदस्ययात गुथियार धाइ । १.४ गुथिया नियम:- गुथि न्ह्याकेत माःगु फुक्कं नियमत थःथःगुकथं हे दय्कातःगु दइ । छगू गुथिया नियम मेगु गुथिनाप ज्वःलाय्मा वा ज्वःलाइ धइगु मदु । गुथिइ च्वंपि सदस्य अर्थात गुथियारतय्गु दथ्वी तःमिचीमिया भेदभाव दइमखु फुक्कं समान जुइ । गुथिया नियमय् मच्वंसे सामाजिक अपराध याइपिन्त गुथि हे सामाजिक दण्ड बिया गुथिं हे पितिना छ्वय्गु नं याइ । गुथिइ छुंकथं नियम हिलेमाल धाःसा वा गुथियारपिनि छुं धाय् माःसा दच्छिया छकः क्वःछिनातःगु दिंखुन्हु गुथि मुनेगु धका फुक्क गुथियारत अनिवार्यकथं जम्मा जुया नियमत हिलेगु गुथियारतय् दथुइ सहलह याइ । मेकथं धाय्गु खःसा दच्छिया छकः मुनाः गुथभ्वय् न्याय्कातःगु धैगु सम्मेलन वा अधिवेशन नं खः । थुजःगु गुथिइ खासयाना छेँया मिजंतय्सं वा हामां ब्वति काय्गु याइ । गुथिइ थकालि धकाः नायः, च्वकू व मेमेपिं गुथियारत नं दइसा उकी नाप नापं गुथि पाःफइम्ह पाःलाः नं दइ । गुथिया निर्देशन थकालि अर्थात् नायलं हे याइ । दुँय् छकः गुथियिार दुने गुथिया पाः हिलेगु याइ । पाः काःम्ह गुथियार दच्छितक याय्माःगु ज्या फुक्कं याइ । भ्वय् नय्बलय् नं थकालिनिसें झ्वः छुनाः नय्गु याइ । भ्वय् नय् सिधय्काः दनीबलय् नं थकालि दन कि जक क्वय्यापिं गुथियारत दनी । थ्व छगू थकालियात याःगु सम्मानकथं काय्छिं । १.५. गुथिया ताजि:- लिच्छविकालंनिसें थौंतकया गुथिया प्रकृतियात स्वय्गु खःसा सामाजिक, धार्मिक, राजनीतिक गुथित खनेद १.५.१ सामाजिक ज्याया नितिं दय्कातःगु गुथि १.५.१.१ सी गुथि:- मनूसीबलय् सिथं यंकेत माःगुतक सामान ज्वरय् याय्गु, सीम्ह ग्ययकेगु, क्वताः दय्केगु, द्यवं फाय्केगु, सीम्ह क्वःबिया दिपय् यंकेगु आदि माःगु तक्क ग्वाहालि सीगुथिया गुथियारतय्सं याइ । नाप नापं सिथं यंकेगुनिसें सी ममूतलय्या जूगु खर्च नं थ्व हे सी गुथि हे याइ । १.५.१.२ पाल्चा गुथि:- जात्रा पर्बय् मत च्याकाः जात्रायात झःझः धाय्केगु नितिं थ्व गुथि व्यवस्था याताःगु खः । १.५.१.३.लःगुथि:- जात्रा स्वःवःपिन्त लः त्वंकेगु नितिं थ्व गुथि व्यवस्था यानातःगु खः । १.५.१.४ं मत गुथि:-जात्रा वा लँय् वइपिन्त खने दय्मा धकाः मतीतयाः मत च्याकाः ग्वाहालि याय्गु नितिं थ्व गुथि व्यवस्था यानातःगु खः । १.५.१.५ं धःपाः गुथि:- सिनाच्याया नितिं धलं लः खुया यंके मबीत वा धः सफा याय्त नीस्वनातःगु गुथि । १.५.१.५.स्यं ल्हवं गुथि:- सार्वजनिक सम्पत्ति स्यंसा ल्ह्वनेत नीस्वनातःगु गुथि खः । १.५.२ धार्मिक ज्याया निति दय्कातःगु गुथि १.५.२.१. दिगुपुजा गुथि:-थःगु कुलया दाजुुकिजापिं जाना दिगुपुजा न्याय्केगु निति नीस्वनातःगु गुथि
पुजा
म्हपूजा किजापूजा लक्ष्मीपूजा बु:दिं नारायणपूजा म्हपूजा म्हपूजा पूजा विधि:- म्हपुजा कछलाथो पारु (कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा ) खुनु जुयिगु म्हपुजा नख: पद्मपुराणया स्वदेह पुञ्ज कथं नेवा:तसें न्हापानिसें मानेयाना व:गु नं जुयेफु | तर म्हपुजाया दिन नेपाल सम्बत् वो थ्वयाँ न्हापाया नेपालन पिदंगु मेमे:गु सम्बत पिदंगु दिन नं जूगुलिं वो नेपाल सम्बत् राघवदेवया पालय् फँबञ्जा: शंखधर साख्वा:नं तत्कालिन नेपा:मितय ऋण पुलाबिया: शुरुया:गु धयात:गुलिं थुपिं खँया लसता कथं नं म्हपुजा नख: न्ह्यनाच्वंगु जुया नेवा:तय म्हपुजा नख:या स्वरूप थ:गु विशेषता दुगु मौलिक संस्कृति जुया ब्युगु दु | म्हपुजा यायेगु विधि:- १. बँ इलेगु :- न्हापां म्हपूजा यायेगु थाय् मिलय्याना बँ इलेगु | २. मन्द: च्वयेगु :- म्हपुजा यायेत न्हापां मन्द: च्वये मा:| मन्द:धयागु मण्डल अर्थात् ज:या चा:ख:| गथे सुर्य मण्डल,चन्द्र मण्डल आदि |अठे हे थन मन्द: (चा:) या प्रयोगात्मक अर्थ ख:स्वरुपया प्रतीक ज्योतिर्मय चा:गथे (क) द्द्य:मान्द: ( द्द्य:या प्रतीक स्वरूप ज्योतिर्मय चा: ) , (ख) मनूमन्द: ( थ:गु प्रतीक स्वरूप ज्योतिर्मय चा: ) आदि | न्हापां म्हपूजा यायेत बँ इलात:थाय् च्वयपाखे चिचिपागु द्द्य:मन्द:अले तत:पागु मनू मन्द: च्वया:लि दकले क्वय् छेँद्द्य: या प्रतीक स्वरूप नं छगू चिकिधंगु मन्द: च्वय मा: | मन्द: च्वयेगु बिधि :- क) ल:मन्द: धका: नीलखं अंगू आकरया चा: च्वयेगु | ख) ल:मन्द:या द्द्य:ने चिकं मन्द: धका: चिकनं चा: च्वयेगु | थ्व मन्द:अन्तर आत्माया प्रतीक ख:| ग) चिकं मन्द:यात दथुइ लाका पोताष अनाहत चक्रया प्रतीक कथं षटकोण च्वयेगु (गुलिं षटकोणयापलेसा स्वस्तिक वा न्यागूचा: वा मे:मे:गु चिं च्वयिपिंनं दु ), अले षटकोणयात नं दुने लाका: पोताषं चा: च्वयेगु | घ) पोताया चा:खय् छचाखेरं पलेस्वाँया च्याह: च्वया: हृदय कमल दयेकेगु | ङ) पलेस्वाँयात नं दुने लाका: पोताषं मे:गु चा: च्वयेगु , उगु मे:गु चा:यात नं दुने लाका:हानंमे:गु चा : च्वायेगु| थ्व पिनेच्वंगु त:धंगु निचा: (मण्डल) पिनेच्वंगु म्ह्या प्रतीक ख:| थ्व कथं पोताषं मन्द: च्वयेगु | च) पोतायया द्द्य:ने अबीरं नं च्वयेगु | छ) षटकोणया दथुइ ल:वो चिकं मण्डलय् म्हया न्यागु तत्व पृथ्वी, जल, तेज, वायू, वो आकशया प्रतीक छछिं कथं आखे:, वा, माय्, मुस्या, वो ताय् तयेगु |अथेहे थुपिं न्याता जोलं षटकोणया खुकुनय् वो पलेस्वांया च्याह्लय् नं तयेगु | ३. मन्द: तयार जुयेवं छेँ छखां पालाचा च्याका: सकलें ल्हा:तुति सिला: नुसिला कया: (नस्ला कायेगु ) थकालिं निसें झो: लिक फेतुयेगु| ४. मिजंतय तपुलि पुयेगु | ५. थकालि नकिनं ल्यूनकिं पासा कया: निल:,म्हासुसिन्ह:, भुयुसिन्ह:, स्वाँ, जजंका, जाकि ,ताय्, अबीर, धूं, धुँपाय्, इता: आदि दुगु पुजाभु वो धौगो: धौसगं कथं थकालिनिसें सकसितं भागि याका: न्हापां गने:द्द्य:या चिं सुकुन्दा ब्रम्हाया चिं तुफि ,नारान्द्द्य:या चिं ल:घ:,महाद्द्य:या चिं हासा वो कुमारया चिं खल् वा लोहंमा दिकात:गु द्द्य:मण्डलय् पुज्यायेगु | ६. धुं दिकेत मन्द: पतिकं वो:कुचा तयेगु | अनलि मनूया मण्डलय् थ:थवं पुज्याके बिया: अथवा वया नामं पुज्याना: मनूयात नं पूजा यायेगु | ७ धौगो:या धौ भचा जाकि ताय् अबीर नापं ल्वाकछ्याना: मण्डलय् वो मनूयात नं तिकेगु | अथेहे उगु धौसिन्ह: सकसितं आकाशया भाव यासे धलिमय् वां छ्वया: तिके बिगु | ८. सकलयात सुकुन्दाय् च्वंगु मतय् त:सिद्द्य:ने तयात:गु खेलूइता: (खे अर्थात् मन्चाया क्वनिसें चँसुप्वा:तक लूगु अर्थात् त:हाक:गु इता:) च्याका: जाकि वो स्वानं पुज्याका: लहल्हाना बियेगु | खेलू इता:या ज: आत्माया प्रकाश ख: अर्थात् दुनेच्वंम्ह थ:यात म्हसीकेगु ज: ख: | थ्वयात थ:थ:गु मन्दलय् थ:पाखे स्वका: च्याका तये मा: | म्हपूजा सिमध:तले सिके मज्यू | उकिं हे थ्व कुछिति ताहाक: यानात:गु ख: | ९. थकालि नकिनं आयु ताहाक जुयेमा धका: ताहाक जजंका, म्ह झ्वा: मजुयेमा धका:गोयास्वांमा:, स्वास्थ्य बल्लाय्मा धका: खोसिँ, मन पवित्र जुयेमा धका: त:सि अथेहे स्याँगुलि, भोगत्या, सन्त्रासि, चाकुसि, झम्सि,मिठाइमरि, ग्वा:, म:सि:पो: आदि नं तयात:गु भिंतुना सगंया किस्ति जाकि वो स्वाँनं पुज्याका: लहल्हाना बीगु | १०. लहल्हाना कयागु त:हाक जजंका वो स्वामा क्वखाय्गु | ११. थकाली नकिन खेसंग बिया: अभिबृष्टि यायेगु खेंसगंया निम्ति हलंजोलं खः १. मना: पुकात:गु खें (आकाश स्वरूप) २. ओ (वायु स्वरूप) ३. गङ्गु पुकात:गु ङा (जल स्वरूप) ४. पालु (तेज स्वरूप) ५. छ्वय्ला ( पृथ्वी स्वरूप) ६. ऐला:या अन्ति ७. गो:धौ ८.ऐला: तयेगु सलिं खेंसगंसं बीगु (विधि) ताजिलजि :- न्हापां सगं बाटा वो धौगो: थकालि नकिनं सगं कायिम्हयात भागि याकी अले जवपाखे सुकुन्दाया गणेध्यो:यात सगं जोलं छाये धुंका: ओ:या ध्यो:ने खें ला ङा पालु तया: थ:गु जव ल्हातं अथेहे ऐला: सलिं खव ल्हातं ज्वना जव नाडी खव नाडी ध्यतना सगं कायिम्हया जव ल्हातय् ओ:या ध्यो:ने खें ला ङा पालु तयात:गु सगं वो खव ल्हातय् ऐला: सलिं ज्याछिंक लहल्हाना बी | सगं का:म्ह्सें सगं क्वय् मदिकुसें न्हापां खें वान्याइ अले ऐला: चिपं थी | थकाली नकिनं, ऐला: तना बी हानं खें वान्याइ ऐला: चिपं थी , हान थकालि नकिनं ऐला; तना बीव हानं खें वान्याइ, ऐला: चीपं थी | थ्वकथं खें वो ऐला: स्वक: तक चिपं थीव खेंसगं वो ऐला: सलिं क्वय् तया: थ:यात य: कथं छता छता कया: नयि , त्वनी | ऐला: मत्वंम्ह्यात सलिँखय् धौ तया: सगं बी ( ऐला: वो धौ निगुलिं पाचन शक्ति बीगु खः) तर खें ला ङा मनम्हसें धा:सा खेंसगं कया: नंतुना: भागि यासे क्वय् तया बी | थ्व दक्व विधि खेंसगंया सांस्कृतिक ताजिलजि खः | १२. सिंफं वा कुलेय् स्वाँ सिसबुसा धेबा आदि तया: म्ह्य् स्वको लुयेगु | १३. घ:या लखं नं अभिषेक (हाहा) यानाबीगु | १४. थकालिनकिन थ:गु पूजा थवं यायेगु तर सगं आदि वो लुइगु जय ल्यूनकिनं यायेगु | १५.. म्हपूजा सिधयेवं खेलूइता:या मत मसिवं मू कयेगु धका: धली केरा आदि ल्वाकछ्याना: नकेगु | १६. च्वय् द्द्य:मण्डल य् च्वंगु तुफिं च्वनिसें क्वय् च्वंगु द्द्य: मण्डलय् तक सुरु सुरु पुया: पूजा क्वाचय्केगु (गुलिस्याँ थथे बँ मपुसें मन्द:या द्द्य:ने हे भोय नयिगु चलन दु ) | १७. म्हपुजाया भोय नयेगु | थ्व कथं म्ह्पुजाय् चेतन रुपी अन्तर आत्मा वो प्रकृति रुपी भौतिक शरीर निगुलिंया महत्व क्यना त:गुलिं थ्व भौतिक भावना वो अध्यात्म भावना निगूया समन्वय कथं नेवा: तसें न्ह्याकाच्वंगु संस्कृति धायेमा: | किजापूजा किजापूजा पूजा विधि:- किजापुजा :- म्ह्पुजाया सतिखुनु (कछलाथोक दुतिया) किजापुजा ख:| थ्व खुनु यमराजयात केहें यमुनां पाहां ब्वना: सम्मान या:गु वो उगु लसताय् यमुना थौया दिनय् “झी थें सकल तताकेहेंया दाजुकिजापिं नापलाना: बिशेष आनन्दं च्वने दयेमा” धका: भावना या:गुलिं दंछी छको: थुगु दिनय् थथे किजापुजाया परम्परा च्वंगु धयगु बाखंया आधारय् थुगु परम्परा नेवा: संस्कृति नं न्हापांनिसें दुथ्यानाच्वंगु खनेदु | नेवा: जातिया दुने गुलिं बिया छ्वये धुंकूपिं मिसातय थ:दाजुकिजापिनिगु छेंय पूजा या:वनीसा गुलिं थ:थाय् स:ता: पूजा याइपिं नं दु | किजापूजाय् नं म्हपूजाय् थें मन्द: च्वया: पूजा याये मा:| अथेहे मान्द: न्हेवने तया: दाजुकिजायात तताकेहेंनं द्द्य:मन्द:, मनूमन्द: वो मनूयात पूजायासे खेलूइता: लल्हाना: च्याके बी मा: | नापं आयु
