पञ्चाङ्गया खंग्व:
ज्योतिषी शास्त्र कथं बार , तिथि , नक्षत्र , योग व करण नापं शुभ अध्ययन याय्गुयात पञ्चाङ्ग धाइ । (क) बा: बार ल्या: नेपालभाषा नेपाली १ आइतबा: आइतबार २ सोमबा: सोमबार ३ मंगलबा: मंगलबार ४ बुधबा: बुधबार ५ बिहीबा: बिहीबार ६ शुक्रबा: शुक्रबार ७ शनिबा: शनिबार (ख) तिथि शुक्लपक्षथ्व: कृष्णपक्षगा: १.पारु १.परेवा २.द्वितीया २.द्वितीया ३.तृतीया ३.तृतीया ४.चौथी ४.चौथी ५.पंचमी ५.पंचमी ६.षष्ठि ६.षष्ठि ७.सप्तमी ७.सप्तमी ८.अष्टमी ८.अष्टमी ९.नवमी ९.नवमी १०.दशमी १०.दशमी ११.एकादशी ११.एकादशी १२.द्वादशी १२.द्वादशी १३.त्रयोदशी १३.त्रयोदशी १४.चतुर्दशी १४.चतुर्दशी १५.पुन्हिं ३०.औंशी (ग) नक्षत्र १४.चित्रा १.अश्विनी १५.स्वाति २.भरणी १६.विशाखा ३.कृतिका १७.अनुराधा ४.रोहिणी १८.जेष्ठा ५.मृगशिरा १९.मूल ६.आर्द्रा २०.पूर्वषाढा ७.पुनर्वसु २१.उत्तरषाढा ८.तिष्य २२.श्रवण ९.अश्लेषा २३.धनिष्ठा १०.मघा २४.शतभिषा ११.पूर्वफाल्गुनी २५.पूर्वभाद्र १२.उत्तरफाल्गुनी २६.उत्तरभाद्र १३.हस्ता २७.रेवती (घ) योग १४.हर्षण १.विल्कुम्भ १५.वज्र २.प्रीति १६.सिद्धि ३.आयुष्मान १७.व्यतिपात ४.सौभाग्य १८.बरीयान ५.शोभन १९.परिघ ६.अतिगण्ड २०.शिव ७.सुकर्मा २१.सिध्द ८.धृति २२.साध्य ९.शूल २३.शुभ १०.गण्ड २४.शुक्ल ११.बृद्धि २५.ब्रम्ह १२.ध्रुव २६.ऐन्द्र १३.व्याघात २७.वैधृति (ङ) करण (शुक्लपक्ष) थ्व: तिथि पूर्वाद्ध उत्तरार्द्ध १.पारु किंस्तुध्न बव २.द्वितीया बालव कौलब ३.तृतीया तैतिल गर ४.चौथी वणिज भद्रा ५.पंचमी बब बालव ६.षष्ठि कौलब तैतिल ७.सप्तमी गर वणिज ८.अष्टमी भद्रा बव ९.नवमी बालव कौलब १०.दशमी तैतिल गर ११.एकादशी वणिज भद्रा १२.द्वादशी बब बालव १३.त्रयोदशी कौलब तैतिल १४.चतुर्दशी गर वणिज १५.पुन्हिं भद्रा बब (ङ) करण (कृष्ण पक्ष) गाः तिथि पूर्वाद्ध उत्तरार्द्ध १.परेवा बालव कौलब २.द्वितीया तैतिल गर ३.तृतीया वणिज भद्रा ४.चौथी बव बालव ५.पंचमी कौलब तैतिल ६.षष्ठि गर वणिज ७.सप्तमी भद्रा बव ८.अष्टमी बालव कौलब ९.नवमी तैतिल गर १०.दशमी वणिज कौलब ११.एकादशी बव बालव १२.द्वादशी कौलब तैतिल १३.त्रयोदशी गर वणिज १४.चतुर्दशी भद्रा शकुनि ३०.औंशी चतुष्पद् नाग -तिथि १५ -छगू तिथि “निगू करण” -तिथिया(बछि ई ) छगु करण पुर्वाद्ध, मेगु करण (बछि ई ) उत्तर्राद्धय् भोग याइ। नेपाल संवत् विक्रम संवत् ला महिना कछला थ्व: कार्तिक शुक्लपक्ष गा: मङ्सिर कृष्णपक्ष थिंल्ला थ्व: मङ्सिर शुक्लपक्ष गा: पौष कृष्णपक्ष पोहेला थ्व: पौष शुक्लपक्ष गा: माघ कृष्णपक्ष शिल्ला थ्व: माघ शुक्लपक्ष गा: फाल्गुन कृष्णपक्ष चिल्ला थ्व: फाल्गुन शुक्लपक्ष गा: चैत्र कृष्णपक्ष चौला थ्व: चैत्र शुक्लपक्ष गा: बैशाख कृष्णपक्ष वछला थ्व: बैशाख शुक्लपक्ष गा: जेष्ठ कृष्णपक्ष तछला थ्व: जेष्ठ शुक्लपक्ष गा: असार कृष्णपक्ष दिल्ला थ्व: असार शुक्लपक्ष गा: श्रावण कृष्णपक्ष गुँला थ्व: श्रावण शुक्लपक्ष गा: भाद्र कृष्णपक्ष ञला थ्व: भाद्र शुक्लपक्ष गा: आश्विन कृष्णपक्ष कौला थ्व: आश्विन शुक्लपक्ष गा: कार्तिक कृष्णपक्ष अनला थ्व: आश्विन शुक्लपक्ष गा: आश्विन कृष्णपक्ष अनला (महिना) : धयागु अधिक मास ( पुरुषोतम महिना ) ख: । स्वदँय् छक: वइ । राशी जातलय् च्वयात:गु नांया न्ह्य:नेया आखः १.मेष चु. चे. चो. ला. लि. लु. ले. लो. अ. २.वृष इ. उ. ए. ओ. वा. वि. वु. वे. वो. ३.मिथुन क. कि. कु. घ. ङ. छ. के. को. ह. ४.कर्कट हि. हू. हे. हो. डा. डि. डु. डे. डो. ५.सिंह म. मि. मु. मे. मो. टा. टि. टु. टे. ६.कन्या टो. प.पी. पू. ष. ण. ठ. पे. पो. ७.तुला रा. री. रु. रे. रो. ता. ती. तु. ते. ८.वृश्चिक तो. ना. नि. नू. ने. नो. या. यि. यू. ९.धनु य. यो. भा. भी. भू. ध. का. ढ. भे. १०.मकर भो.जा.जी.जू.जे.जो.ख.खि.खु.खे.खो.गा.गी ११.कुम्भ गु. गे. गो. सा. सी. सु. से. सो. द. १२.मीन दी. दू. थ. झ. ञ. दे. दो. च. ची. पात्र च्वय्त छेलीगु खंग्व ६०विकला या १ कला ६० कला या १ अंश ३० अंश या १ राशी १२ राशी या १ भगण ६० विपला या १ पला ६० पला या १ घडी ६० घडी या १ न्हु(१दिन) ७ न्हु या १ वा (१हप्ता)
गुँला पर्ब
प्रा.सुवर्ण शाक्य गुँला धर्म प्रा.सुवर्ण शाक्य नेपा: गा: छगू हलिमय् नां जां:गु धर्मकर्म, गीत, वाद्य संगीत, कला व सीप संस्कृतिं जा:गु सम्पदामय थाय् ख: । थनया पुलांगु नां जा:गु जाति नेवा: ख: । थुगु थाय्यात गथे थ:गु पनं सुरु जूगु ख: अथे हे थौंतक हे सांस्कृतिक व्यक्तित्त्वकथं न्ह्य:ने च्वं वैगु ख: । नेवा:तय् सांस्कृतिक परिचयकथं इमिगु संस्कृति धाय्गु हे आधारभूत धार्मिक जनजीवन ख: । ‘ नेपा:यात द्य:द्य:पिंगु प्रिय वासस्थान धाइ । अथे हे हलिमय् शान्ति , अहिंसा व करुणा जा:गु धर्म धका: विश्वप्रसिंद्धगु तथागत “शाक्यमुनि बुद्धया शिक्षा, उपदेशयात बुद्धधर्म धका: नाला जीवनपद्धति न्ह्याका वयाच्वंगु नेवा: जातिया धर्म हना मध्येय् गुंलाधर्म छगू विशेष इलय् विशेषकथं हनीगु पर्व जुया वयाच्वंगु दु । मनूया जीवनय् भवचक्रकथं न्हि न्ह्यानाच्वनेमा:गुयात वा: मचाय्क हिला: न्हि हनेकथं दछिया दिंयात झिंनिलाय् ब्वथला: लय्लय्पतिकं नख: चख: हना: झ्यातु मचाय्केगु उपायकथं यानात:गु दु । थुज्व:गु झिंनिलाय् झिगूगु लाकथं वइगु गुंलायात धर्ममास धका: नाला हनेच्वने यानावयाच्वंगु ख: । इशापूर्व ५८८ पाखें भगवान गौमम बुद्ध मारगणयात त्याका: सम्यकसंबुद्धत्त्व पाप्त या:गुया लसताय् हनाव:गु धार्मिक परम्पराकथंया थ्व गुंलाधर्म ख: । स्वनिगलय् यें देशय् ज्योत्तिरुप उत्पत्ति जुगु गोश्रृंग पर्वत स्वंयम्भू स्थानय् वना: बुद्धयात स्मरण याना: पाठ पूजा याना: वाद्य वादन याना: लसता प्वंकेगु चलन दुगु ख: । नेपा:या स्वनिगलय् दुगु सक्वया स्तूप, खास्ति चैत्य व प्यम्ह करुणामय व थीथी बौद्धस्थलया अनुकुल थासय् वना: श्रद्धां उत्सव हना: बुद्धगान यानाकथं उम्ह बुद्धया गुनं थ:पिने उद्धार जुइगु कामनां न्ह्यज्याय्गु थ्व पर्व ख: । मनू म्वाय्त बुद्धया कथं सद्गुणं परिपूर्ण जुइत संकल्प याइगु थ्व ई ख: । लछितक थुलं च्वना: , याइगु थ्व धार्मिक ज्याझ्व: ख: । श्रावण शुक्ल पारुनिसें भाद्रशुक्ल पारुतक हनीगुं थुगु महिनायात धर्ममास धका: जोड वियात:गु ख: । झिंछलातक जीवन व्यवहारय् च्वना: यानागु अकुशल पापकर्म, दुष्कर्मयात त्व:ता: पुण्य संचय याय्गु अधिस्थान याय्गु थ्व: महिना जूगु ख: । शील विनयया नियम पालन याय्गु , दानप्रदान याय्गु बौद्ध सम्पदात प्रदर्शन याय्गु , कला, संस्कृतिं जा:गु बुद्ध दर्शन कथंया थ्व महिना ख: । सत्य, त्रेता, द्वापर व कलि धइत:गु प्यंगू युग मध्ये अधमगुकथं कयात:गु कलियुगया उदय् जूगु दिं धका: गुंलायात कयात:गु दु । कलियुगय् जुइगु दोषयात निवारण याना: सौभाग्य लाभया लागि धर्मकर्म याय्गुया गुन दुगुलिं झिंनिगू ला मध्ये वया थुगु ला गुनला (गुंला) ख: । व्रत, उपवास च्वनेगु मद्यमास व असत्य वचनयात त्व:तेगु थ्व ई ख: । थ्व इलय् धर्मवाद्यया नामं नेकू प्वीगु, धा:, दमखिं थाय्गु अथेहे छुस्या: , भुस्या: व ता: थाना: मनूया सुषुप्त अवस्थायात जागृत याइगु ख: । थथे गुंलां नौ बाजा थाय्गु नवग्रन्थ ब्वनेगु, नौ प्रकारया बुब: नय्गु व गुजू लं फीगु आदि याना: ‘शारीरिक मानसिक सन्तुलनय् च्वना: सन्तोषमय जीवन हनेकथं जुयाच्वंगु दु । धार्मिककथं तामाङ ” शेर्षा व सँय्तसें नं थ्व गुंला पर्वयात मानय् या: । अय्ला नेवा:या संस्कृति जीवन पद्धति न्ह्यानाच्वंगु थुगु याय् थ्व पर्व नेवा:या हे छगू धर्म परम्परा जूगु दु । गुंलाभरि शुद्ध, स्वच्छ मन, वचन व कर्मया प्रतिपालन याइगुलिं तन मनं लगयज्वीगु याइगु ख: । अथे धइगु झिगुलिं इन्द्रिय अर्थात् मिखा, न्हाय्, न्हाम्पं, म्हुतु, म्ये अले ल्हा:, तुति, यौनाङ्ग, शरीर व चित्तयात होसपूर्वक वशय् तया: च्वनेगु ख: । थुगु हे मुंलाय् दूने पवित्रगु नख: चख: लानाच्वंगु दु | बासुकी क्षेत्रया नामं थुगु थाय् नेपालमण्डल धका: नां जा । थन व्यवहारय् हनीकथं अल्पबृष्टि, अनावृष्टि, अतिवृष्टि, उत्पातवृष्टि, खाण्डवृष्टि व घनघोरवृष्टि मजुसें सुवृष्टि जुया: सहकाल जुयाच्वनेमा धका: नागपूजा याइगु नागपञ्चमी ख: । श्रावण शुक्ल अष्टमी खुन्हु यल पन्ध्रा जुइगु ख: । वास: कथं क्याति त्वनेगु गुंपुन्हि ख: । सांस्कृतिक प्रदर्शनी बुद्धविहार भ्रमण याय्गु श्रावण कृष्ण द्वितीया मतया: ख: । जन्मदाताया गुण लुमंकेगु भाद्रकुष्ण औंसी झबुया ख्वा: स्वय्गु ख: । व्रत पुवंकेगु भाद्र कृष्ण पारु नुफ्यनेगु याना: सदा कालं’ स्वस्तिया कामना याना: लसता भ्यय् याय्गु आदि थुबलय् हे जुइगु ख: । थुज्व:गु कथंया विशेषतायात क:घाना: छगू इतिहास हें क्वबिया: परम्परा हना वयाच्वंपिं आचरंण शूद्धिपाखे तापाना वनाच्वन ला धैथें थौंया परिस्थिति खनेदु थें जुयावयाच्वंगु दु । अन्धपरम्परा व उखेथुखेया लहैलहैलय् जुया: धात्येंया ज्ञान गुणपाखें निवृत्त जुयावनाच्वन ला धइगु नं थौं आभास वयाच्वंगु खनेदु । थ:गु गौरवमय जातित्वया आत्मनिर्भरतापाखे तापाना: कर्किया भरय् पर्व संस्कृति हनेगु थें नं जुयावयाच्वंगु खनेदु । लछितक हनाव:गु व्रत उपवास गुबले क्वचाइ थें लछितक सेवन मयासें च्वंगु मद्यमांस नय् त्वनेगु दिं गुबलय् वइ थें धका: अधैर्य जुया: पारुभ्यय् न्याम्का: तन्न अय्ला: त्वने ला धैथे या:गु प्रवृत्ति खनेदयावयाच्वंगु दु । बौद्ध बाजं थाना: नं अय्ला:या सुरय् प्याखं ल्हुइगु, तिंतिं न्हुइगु, होहल्ला याय्गु विकृतपना ब्वलनावयाच्वंगु दु । पारु भ्यय् ला मानौं लिपा वइगु झिंछलाया पाप दुराचार न्ह्यकया: बुद्ध शिक्षाया विपरित मद्यमांसया पर्वकथं हनीगु थें जुलला धाय्थाय् दयाव:गु दु । धर्मप्रतिया होशहवास हे गुमय् जुजुं वनाच्वनला‘ धै थें जू । लछितक हंगु ब्रत ला छन्हुं हे भंग याय् थें जूगु नं वा: चाय्के मफैच्वंगु दु । थुज्व:कथं जुया: नं बुद्धदर्शनया गौरव धयाच्वंगु दु , प्यम्ह मनूया न्ह्य:ने पर्व हना धका: बुद्ध धर्मया हाँकधांकया स: थिनाच्वंगु दु । थुज्व:कथंया अधोगामी विकुतिपाखे ध्यान तया: गुन दुगु ला गुंलापर्वयात न्हापाया आशय थें तुं पुन:प्रतिष्ठा (Rehabilitation ) काय्म याय् गुकथं पला: न्ह्याके मालाच्वंगु दु । नेपा:या गौरव थुलं तय्त , बौद्ध जनजीवनया नमुना ब्वय्त गुँलापर्व थें या:गु नख: पर्वया अस्तित्व जोगय् याय्गुली सजग जुइ मा:गु खनेदु । डा. चुन्दा बज्राचार्य गुंला डा. चुन्दा बज्राचार्य स्वयम्भू पुराणकथं उबलय् नेपा:गा: लः मुनाच्वंगु छगू पुखू खः । अज्याःगु थासय् विपश्वी बुद्ध बिज्याना: पलेस्वांमा पिनाथका बिज्या:गु खः । व हे पिना बिज्याःगु पलेस्वां माय् पलेस्वां बुयाः उकिइ द्यःने धर्म धातु ज्योति रूप स्वयम्भू उत्पत्ति जुसेंलिं महाचीनं महामञ्जुश्री व वसपोलया तिरिपिं वरदा व मोक्षदापिं नापं बिज्याना: स्वयम्भूया ज्योति रूप उत्पत्ति जुगु दर्शन या: बिज्यात । चोभारया जबं खवं च्वंगु पहाडय् छखे वरदा मेखे मोक्षदायात तया: थःम्हं चोभारया पहाड थःगु खड्गं पाला: मुनाच्वंगु ल: पित छ्वयाः मञ्जुपत्तन नामं शहर दयेका बिज्यात । वरदायात तयाबिज्या:गु पहाड फूच्च: व मोक्षदायात तयाबिज्या:गु पहाड धिलाच्व नामं प्रख्यात जुल । थ्व हे ज्योति रूप स्वयम्भूयात महायान धर्मया गुरू शान्तिकराचायं स्वयम्भू महाचैत्य दयेका बिज्यात । शान्तिकराचार्य स्वयम्भू महाचैत्य निर्माण याये न्ह्यः चैत्य सेवा यायेगु परम्परा न्ह्याये घुंकल धयागु बौद्ध विद्वानतय् धापू दु । न्हापाया उगु चैत्य सेवायात हे थाैकन्हय् गुंलाधर्म धायेगु याना वयाच्वंगु खः । नेपाल संवत्या झिनिगू ला मध्यय् छगू ला श्रावण शुक्ल पक्ष पारु निसें लछि यंक बौद्धमार्गीपिसं गुंला बाजं थाना: चैत्य दर्शन याना: नाम संगीति पाठ याना: हनीगु ला गुंला खः । येँया नेवा:तय् विशेष याना: गुंला बाजं थाना: स्वयम्भ् महाचैत्यया दर्शन या: वनीगु हे गुंला धर्म ख:
ल्या: खंग्व:
अंक ल्या: s.no १ छि 1 २ नसि 2 ३ स्वं 3 ४ पि 4 ५ न्या 5 ६ खु 6 ७ न्हय 7 ८ च्या 8 ९ गुँ 9 १० सान्ह 10 अंक ल्या: s.no ११ संछी 11 १२ संनसी 12 १३ संस्वं 13 १४ संपि 14 १५ संन्या 15 १६ संखु 16 १७ संन्हस 17 १८ संच्या 18 १९ संगुं 19 २० निसान्ह 20 अंक ल्या: s.no २१ नीछि 21 २२ नीनसि 22 २३ नीस्वं 23 २४ नीपि 24 २५ नीन्या 25 २६ नीखु 26 २७ नीन्हस 27 २८ नीच्या 28 २९ नीगुँ 29 ३० सुइसान्ह 30 अंक ल्या: s.no ३१ सुइछि 31 ३२ सुइनसि 32 ३३ सुइस्वं 33 ३४ सुइपि 34 ३५ सुइन्या 35 ३६ सुइखु 36 ३७ सुइन्हस 37 ३८ सुइच्या 38 ३९ सुइगुँ 39 ४० पीसान्ह 40 अंक ल्या: s.no ४१ पीछि 41 ४२ पीनसि 42 ४३ पीस्वं 43 ४४ पीपि 44 ४५ पीङा 45 ४६ पीखु 46 ४७ पीन्हस 47 ४८ पीच्या 48 ४९ पीगुँ 49 ५० न्येय्न्ह 50 अंक ल्या: s.no ५१ न्येय्छि 51 ५२ न्येय्नसि 52 ५३ न्येय्स्वं 53 ५४ न्येय्पि 54 ५५ न्येय्ङा 55 ५६ न्येय्खु 56 ५७ न्येय्न्हस 57 ५८ न्येय्च्या 58 ५९ न्येय्गुँ 59 ६० खुसान्ह 60 अंक ल्या: s.no ६१ खुइछि 61 ६२ खुइनसि 62 ६३ खुइस्वं 63 ६४ खुइपि 64 ६५ खुइन्या 65 ६६ खुइखु 66 ६७ खुइन्हस 67 ६८ खुइच्या 68 ६९ खुइगुँ 69 ७० न्हय्सान्ह 70 अंक ल्या: s.no ७१ न्हय्छि 71 ७२ न्हय्नसि 72 ७३ न्हय्स्वं 73 ७४ न्हय्पि 74 ७५ न्हय्न्या 75 ७६ न्हय्खु 76 ७७ न्हय्न्हस 77 ७८ न्हय्च्या 78 ७९ न्हय्गुँ 79 ८० चय्सान्ह 80 अंक ल्या: s.no ८१ चय्छि 81 ८२ चय्नसि 82 ८३ चय्स्वं 83 ८४ चय्पि 84 ८५ चय्न्या 85 ८६ चय्खु 86 ८७ चय्न्हस 87 ८८ चय्च्या 88 ८९ चय्गुँ 89 ९० गुँसान्ह 90 अंक ल्या: s.no ९१ गुँइछि 91 ९२ गुँइनसि 92 ९३ गुँइस्वं 93 ९४ गुँइपि 94 ९५ गुँइन्या 95 ९६ गुँइखु 96 ९७ गुँइन्हस 97 ९८ गुँइच्या 98 ९९ गुँइगुँ 99 १०० सच्छि 100
गथांंमुग: चःर्हे
डा.चुन्दा वज्राचार्य गथांमुग: चःह्रे श्रावण कुष्गापक्ष / दिल्लागा: चतुर्दशी कुन्हु न्यायेकीगु नखः गथामुगः चःह्रे खः । नेवाः तय्सं सिनाज्या क्वचाय्वं दकले न्हापां हनीगु नखः धयागु गथांमुगः खः । थ्व नखः वा पी थुंकाः दकले न्हापां हनीगु वा थ्व नखः धुंसानिते मेमेगु नखः स्वातु स्वास्वां वइगु नखः खः । उकिं थ्व नखःयात नेवाः नखःया न्हापागु नखः नं धाः । गुलिस्यां थ्वैत काय्मचा नखः न धायेगु याः । इतिहासकार भाजु शंकरमान राजवंशीया धापू कथं मनू सीबलय् व्छासय् वाये यंकैमाः । थ्व हे थाय्यात गणस्थान मुलगढ धायेगु यानावयाच्वंगु दु।थ्व हे मुलगढया छुं आखः हिलाः गथांमुगः धकाः ना छूगु खः । गथांमुगःयात त्रिशक्ति सत्य, रज व तमया द्यःने स्वपलाः तयाः थनीगु त्रिपद संवर भैरव घकाः नं धायेगु याः । गयामुगः गुवलेनिसें हन धयागु स्पष्ट सी मदुसां गाेपाल वंशावलीइ गथांमुगःया सन्दर्भया खँ न्ह्ययना तःगु दु । (मनवज्र बज्राचार्य ः हाम्रा चाडपर्वहरूका विवेचनाः काठमाडौँ, रत्न पुस्तक भण्डार , २०२५ पृ २-३) । थुकिं जयस्थिति मल्लया ई सिकँ न्हापानिसें हना वयाच्यंगु नखः धैगु सी दु तर लिच्छबिकालय् हंगुमखु धयागु नं यचुंक खनेदु (वज्राचार्य, धनवज्र व कमलप्रकाश मल्ल ः द गोपाल राजबंशावली ः काठमाडौँ, नेपाल रिसर्च सेण्टर, १९८५, पृ ६९) गथांमुगःयात घण्टाकर्ण धायेगु नं याः । घण्टाकर्णया अर्थ न्हाय्पनय् गं घानातःम्ह खः । न्हाय्पनय् गं घानातःगु विषयलय् थीथी लोकोक्ति मदुगु मखु । छम्ह द्यःया नां न्यने मयः म्हस्यां द्यःया नां न्यने माली धकाः निपा न्हाय्पनय् नं तःतःग्वःगु गं घाना जुइगु व गरीवप्रति संहानुभुति तयाः जुइम्ह मनू खः । व हे मनू सीबलय् जगाःकयाः सी उठय् यात । अथे जूगुलिं गथांमुगः बलय् जगाः काय्गु चलन जूगु न्यने दु। अथे तुं मेगु धापू कथं न्हापां छम्ह कर्मय् विश्वास याइम्ह मनुखं लुँ वहःतिसा सिवें नँय् विश्वास याइगु जुयाच्वन । तर उम्ह मनू बुद्धि च्वन्ह्याःसां जात धाःसा क्वजातम्ह लानाच्वन । व मनूया मतिना धाःसा छम्ह धनिम्ह मनूया म्ह्याय्मचा नाप जुयाच्वन । धनिम्ह मनुखं थ्य खँ सियाः थः म्ह्यायमचा क्वजातम्हनाप इहिया यानावन धाःसा थःगु बेइज्जत जुइ धकाः ग्यानाः व क्वजातम्हेसित मिं पुकाः स्यानाबिल । त्वाःयापिं मनूतय्सं वास्तविक खँ सीवं सीम्हसित सम्मानपूर्वक सिथं यंकाः अन्त्येष्टि यानाबिल । अथे तुं मेगु धापुकथं स्वनिगलय् गथांमुगः धयाम्ह छम्ह राक्षस तसकं दुखःबियाच्वंगु जुयाच्वन । छम्ह तान्त्रिक उम्ह राक्षस स्यायेया नितिं ब्यांचिया रुप कयाः राक्षस वइगु लँपुइ पियाच्चन । राक्षस वयेसाथं वं राक्षसयात हेवायचबाय् यायेगु शुरु यात । थ्व खनाः राक्षस तसकं तं पिकयाः ब्यांचित स्याये धकाः सन । ब्यांचा बिस्यु वन राक्षसं लिना यंकल । लिपा ब्याचा लः मुना च्वंगु पुखुया ध्वःपय् वन । राक्षस नंअन हे वन । लिपा अन तुं व सित । व हे राक्षसयात अन्त्येष्टि याय्त त्वाःयापिंके जगाः कया छम्ह प्व पाखें अन्त्येष्टि याःगु धाइगु धापू नं दु। अथे जुगुलिं हे गथांमुगःया अन्त्येष्टि समाजय् दकले क्वजातम्हपाखें याकेगु चलन दुगु खः धयागु धापु दु। गथांमुगःया बारे गुलि नं लोकोक्ति दु, व फुकं गथांमुगःया छु नं छुं खँ नाप सन्दर्भ दुगु खनेदु । बाखंनाप आत्मसाथ यायेफत धाःसा गथांमुगःया छुं छुं खँ उकिइ दुने सुलाच्वंगु खने दु। गथांमुगःया थीथी धारणा गथांमुगः घण्टाकर्ण छाय् धाल थ्व खँ च्वय् वने धुंकल । गथांमुगःयात त्रिपद संवर भैरव नं धाः । छाय्धाःसा गथांमुगः थनीबलय् तिँप्वाँय्यात स्वप्वाँय् यानाः थनेगु याइ ।थथे स्वंगु प्याँय् यानाः थनेगु धयागु हे त्रिपद संवर भैरबया प्रतीक खः । थ्व भैरव त्रिशक्ति ( सत्व, रज व तम)या द्यःने स्वपलाः तयाः थनिगु खः । गथांमुगः शिवशत्तिया प्रतीक अथवा अर्धनारेश्वर,अर्थात मिसा बछि मिजं बछि खः । उकिं गथांमुगः थनीबलय् गनं गनं छखे मा लिङ्ग मेखे बा लिङ्ग च्वयाः तिकेगु नं चलन दु । गथांमुगःयात सृष्टिय प्रतीककथं नं कायेगु याः । गुगु गथांमुगः भैरव जुसां गुगु गथामुगः अजिमा खः धकाः नं धायेगु याः । क्षेत्रपालय् थनीम्ह जुसा भैरव व व्छासय् थनीम्ह जुसा अजिमा जुइ । गथांमुगः थुकथं म्हसीकेगु जुसा मेकथं गथांमुगलय् भैरब वा अजिमाया ख्वाःपाः वा राक्षस वा लसिंया ख्वाःपाः च्वया तःगु तयाः क्वय् लिङ्ग नं च्वयेगु चलन दु । बाह्राः तेयधुंकुपिं मिसामचातय्त मिजम्ह गयांमुगः भागियाके बीगु नं चलन दु । बाह्राः तयेगु संस्कार हे यौन क्रियाया ज्ञानया लागि खःसा थ्व धुंका उन्मन्त भैरब वा मिजम्ह गथांमुगः भागि याकेगु घयागु सी मदयेक मिसातय्त सृष्टि क्रियाया दुज्ञां बीगु खः । गथांमुगःया ख्याःपाः राक्षसया ख्वाःपाः थें धंवा तयाः हिंसा यानाः म्हुतुं हि बाः वयेकाः नं च्वय्गु याः । अथे तुं गथांमुगःयात भूत धायेगु न जलन दु । समाजय् मनू स्वयाः विचार पाःथे गथांमुगःयात स्वय्गु दृष्टि नं पा । हिन्दुतयसं शिवपार्वती वा अर्धनारेश्वरकथं धायेगु याःसा बौद्धतय्सं भैरब व अजिमाकथं कायेगु न॑ याः । नापं कलाकारतय्सं नाटेश्वरकथं नं धायेगु याः । न्ह्याम्हसिन नं न्ह्यागु हे धाःसा नं गथांमुगःयात मिसा व मिजं कथं हे कायेगु याः । गुम्हं गुम्हंसिगु बिचाःकथं गथांमुगः व घण्टाकर्ण छगू हे मखु ।थज्याःपिनिगु बिचाः कथं घण्टाकर्ण धाइम्ह छम्ह कट्टर शिवभक्त खः । भगवान शिवया नां छगू त्वःताः मेगु गुगुं नं खँ न्यने म्वाःलेमा धकाः है न्हाय्पनय् गं घाःगू खः । काशी क्षेत्रय् धण्टाकर्ण पुखू दु । अन हे शिवलिङ्ग धारणा यानाःतम्ह घण्टाकर्णया मुर्ति पलिस्था यानातःगु दु । वयागु नामं हे घण्टाकर्ण पुखू जूगु खः । थ्व थाय् कर्णघण्टाया नां साप हे जाः । घण्टाकर्ण राक्षस पाशुपत धर्म माने याइम्ह कट्टर शिवभक्त जुगुलिं घण्टाकर्ण मूर्ति स्थापना यानाः काशीया भारतीय जनतां छम्ह दानवया रुपय् मकासे ईस्वरया रूपय् पुजा यानावयाच्यंगु खः । थुकथं गथांमुगः व घण्टाकर्णयात छम्ह हे धायेगु मयःपिं नं मदुगु मखु । (गंगालाल श्रेष्ठ ः गथांमुगः व घण्टाकर्ण व हे खःला ? सन्ध्या टाइम्स, दिल्लागा १३, १११७) गथांमुग: सिनाज्या नी ब्यकेगु गथांमुगःचह्रेयात सिनाज्या ब्यकेगु दि नं धाः । खाइसंन्हुकुन्हु दुवाःदुवातय् भूत साला हयाः छेँय् छेँय् तयातयेगु धयागु विशेष थानाः सिनाज्याबलय् ज्या याये फयेमा धकाः खः । उकिं थुकुनु बुं वा प्यूपिं वा मप्पूपिं न्ह्याम्ह हे जुसां नं बुँज्या याइपिं छेँय् दुहां वल धाःसाः भुत नं दुहा बइ धकाः सिनाज्या संपिं जुसा मसंपिं जुसा सकसियां सिनाज्या नी ब्यकेगु धकाः गथांमुगबलय् याइगु जलन दु । सिनाज्या ब्यंकेगु धकाः छेँय् बँ पुइगु, बँ इलेगु वसः हीगु खः । उलि जक मखु छेँय् दक्व परिवार नं म्वःल्हुइगु वा खौ कयाः ख्याः सिलेगु याइ । वा पिइ सिधःगु न्हापा हे जुसा गथांमुगः न्ह्यः नं सिनाज्या नी ज्यंके ज्यु । सिनाज्या नी ब्यंके धकाः वा पिइ सिघल धायेवं छेँय् छखां नीसी यानाः थःथःगु म्ह शुद्ध यायेगु खः । थथे गथांमुगः स्वयां न्हापा सिनाज्या नी ब्यंकीपि वा प्यूबलय् ग्वाहालि वःपिं फुक्कसित सःताः भलाकुसल यानाः धन्यवाद बियाः तुच्चा वा कौला याकाः छछाः जा नका छ्वयेगु
सी संस्कार
मृत्यु संस्कार दुने जोगीचक्र रविन श्रेष्ठ मनू सामाजिक प्राणी ख: । हलिमय् च्वंपिं फुक्क प्राणीयाके आहार, विहार, निद्रा, भय व मैथुन दइ तर चेतना छता मनूयाके जक दइ । थथे चेतना दुपिं विवेकशील व चेतनशील प्राणीपिन्सं जक कन्हेया खुशीया लागिं थौं योजना दय्की । कन्हेया खुशी, आनन्दया लागिं याइगु पूर्व योजना वा ज्या हे संस्कार ख: । मानव जीवन कयां जन्मकासांनिसें मसीतले आनन्दं म्वाय्गु लागिं परिवारय्, समाजय् व्यवहार बांलाका:,चरित्र शुद्ध याना:, अनुशासनय् च्वना: सामाजिक नियमयात पालना याना: वनेफत धा:सा जीवन अ:पुक न्ह्यनावनी उकिया लागिं हे सामाजिक आवश्यकताया रुपय् संस्कारया जन्म जुल । वहे संस्कारयात लिपा धार्मिकया रुपय् थाय् बिल, गुकिंयाना: मानव जीवनय् मयासे हे मगा:गु क्रियाया रुपय् विकास जुल । नेवा: समाजय् थी थी कथंया संस्कार दु गथेकि, दशकर्म संस्कर, सोह्र संस्कार आदि । थ्व हे थी थी संस्कार दुने ला:गु तसकं महत्वपूर्ण संस्कार मृत्यु संस्कार नं ख: गुकियात सी संस्कार नं धाइ । थुगु संस्कारया याय्गुया मू उद्देश्य धइगु हे सीम्ह मनूयात मुक्ति बीगु वा मोक्ष बीगु ख: । थुगु सी संस्कारया दुने थी थी क्रिया दु उगु क्रिया मध्ये जोगीचक्र पुजा नं छगू ख: । नेवा: समाजय् न्यानुमा वा न्हय्नुमा बीगु धका: मनू सीगु छेँया पिखालखुइत:पागु लप्तेय् वा पँया पुलुइ जा, केँ, थी थी वाउँचा तरकारी, ला, हँय् खेँ, न्या, मरिचरि फलफूल, क्वंचाय् थ्वं, अय्ला:तया: सीम्हेसिया म्ह्याय्यात तयार याका: भैरव वंशया कानफट्ट जोगी समुदायया मनूतय्संतन्त्रोच्चारण याना:पुजा याइ (मुनंकर्मी, नेसं ११३८:४५)थथे तन्त्रोच्चारण याना: याइगु क्रियायात हे जोगीचक्र धाइगु ख: ।थुगु जुगीचक्र पुजा मृतक प्रतात्मा पञ्चतत्वय् दुबिना वनेमा धका: याइगु ख: । आ: थौंकन्हे कानफट्ट जोगी समुदायया मनूतय्सं थुगु ज्या मया:गुलिं इमिसं याइगु तन्त्रोच्चारण ब्राम्हणं हे अपसव्य[1] याना: याय्मा:गु विधिविधान याकावयाच्वंगु दु (मुनंकर्मी,नेसं ११३८:४५)। आर्थिक अवस्था कमजोरपिं जनता छुं नं कथंया दुर्घटनाय् लाना:, जात्राया हूलय् लाना: सीपिं मनूत काजक्रिया मखना पञ्चतत्वय् दुबिना मवंसे प्रेतात्मा जुयाच्वनी । प्रेतात्मां देशय् दु:ख बी । सामुहिक प्रेतात्मायात वासस्थान पञ्चतत्वय् दुबिना वनेमा, थी थी जात्रा याइबले छुं नं कथंया बिघ्नबाधा मवय्मा धका: जात्रा याय् न्ह्य: जोगीचक्र पुजायाइगु चलन दु । मल्ल जुजुपिनिगु पालय् थथे पुजा याय्त गुथि नीस्वनात:गु दइ (श्रेष्ठ, नेसं ११२९:१२२)। दँय् दसं थुगु पुजा न्ह्याकेत जग्गातया: गुथि हे दय्का जुजु व प्रजातय्सं थाय् थासय् अभिलेख नं येक्व हे तयात:गु दु । थजा:गु हे अभिलेख मध्ये येँया मरुसत:[2]या अभिलेख नं छगू ख:। थुगु अभिलेखय् थुकथं च्वयात:गु दु : “ॐ नम: गोरक्षनाथ युग स्वस्ति श्री मन्नेपाल धिराजेश्वर श्री श्री जय रत्नमल्ल देवस्य विजयराज्ये श्री काष्ठ मण्डप स्थानसं प्रतिवर्ष जोगीचक्र दयेके यात दान याङा । भाषा थोते श्री त्रिपुर स्थान श्रीखण्डल देशया श्री २ बालानाथेन स्वहस्तेन स्वविद्यमानेन स्ववाचा प्रतिपन्नी भूतेन सुवर्ण द्वय् वर्षाधिक चतुपलाङ्कित चूर्ण काला लू प्लं ४ वर्ष थोतेया ब्याजन वर्ष प्रति आषाढ कृष्ण चतुर्दशी कोन्हु जोगीचक्र मुक्ति भोग याचकं पने माल जुरो एतत्पुन्यानु भावेन यजमानस्य सपरिवारणाम आ युरारो भ्यन्चान्ते परमधाम पदप्राप्यये ऽ स्तु थोते दान लोप भाकाले पञ्चानन्तर्थ पाप लाक जुरो श्रेयोऽस्तु संवत ६३२ आषाढ कृष्णा चतुर्दशी पर आमावस्याया पुनवसु नक्षत्रेबगू भोगे सोम दिने शुभम्”(मुनंकर्मी, २०४६:२६)। खाइ सँल्हू छन्हुन्ह्य: ख्वपया टौमढी त्वा:या आकाश भैरवया न्ह्य:ने झिंनिग: क्वंचाय् अय्ला: थ्वं जाय्का: कानफट्टा जोगीतय्सं दुगु बलि बिया: पुजायाइगु चलन दु । थ्व झिंनिग: क्वंचाया सत्ता गुबलें गुग: गुबलें न्हय्ग: जक क्वंचा तया नं पुजा याय्गु यानावयाच्वंगु दु ।आश्विन कृष्ण एकादशी खुन्हु फर्पिङया हरिशंकर जात्राया मुख्य दिं खुन्हु जोगीचक्रपूजा याइ । थुकिया नितिं फर्पिङ कोटु त्वालय् गुग: त्यपय् थ्वँ तया: न्हय्ला व न्हय्नु दुम्ह छम्ह म्ये व ग्बँग: छम्ह वलि बिया: पशुपति गोरक्षा पीठं व:म्ह कानफट्टा जोगीं बहनी १० बजेपाखे जुगीचक्र पूजा याइ । चैत्र शुक्ल नवमी खुन्हु येँया जनबाहा: द्य: जमलं साला: असनय् थेनकि रथया न्ह्य:ने, येँया: बले नानीचाया: छन्हु न्ह्य: कुमारी छेँय् क्वय् कुमारी ख:या न्ह्य:ने जोगीचक्र पुजा याइ ।स्वांया पुन्ही खुन्हु जुइगु भ्वतया चण्डेश्वरी जात्रा बले पुन्ही खुन्हुन्हिनय्भ्वतया स्वधा: हितिया दबुलिइ छम्ह कानफट्टा जोगीं फइचा बलि बिया: जोगीचक्र पुजा याइ । थुकथं मनू सिना: न्यान्हु वा न्हय्न्हु खुन्हु जोगी चक्र पुजा याय्गु धइगु प्रेतात्मायात पञ्चतत्वय् लीन याय्गु ख:सा थी थी जात्रा याइबले नं थ:गु कालगतिं मसीसे अकालं सीपिं प्रेतात्मां देशय् दु:ख मबीमा, जात्रा याइबले छुं कथंया बाधाबिघ्न मवय्मा धका: याइगु पुजा ख: । आ: थौंकन्हे थी थी जात्राबले कानफट्टा जोगीतय्सं जोगीचक्र पुजा या:सां मनू सीबले सीगु छेँया पिखालखुइ नं जोगीतय्सं पुजा मयाय् धुंकल । सीगु छेँया मनूत जक खुसिइ वना: जोगीचक्र पुजा याना: अथें त्व:ता तखेगु याय् धुंकल । थथे जोगीतय्सं पुजा मया:गु कारण नं छगु झीगु समाजय् उगु समुदायया मनूतय्त हेलाया मिखां स्वइगुलिं नं जुइफु । अथे हे उगु समुदायया मनुतय्गु आर्थिक अवस्था न्हापा सिबें आ: थौंकन्हे बांलाना व:गुलिं नं जुइफु । झीगु धर्म, संस्कृति, संस्कार ता: ई तक म्वाकातय्गु ख:सा जोगी समुदाययात नं उचित सम्मान बिया: उगु ज्या यात नं उचित सम्मान याय्मा:गु खनेदु । लिधंसा : मुनंकर्मी पूर्णराम. (नेसं ११३८). नेवार संस्कारमा अन्त्येष्ठि विधि र पितृमोक्ष. ख्वप: जोशी समाज. मुनंकर्मी लीलाभक्त. (विसं.२०४६). “जोगीचक्र”,प्राचीन नेपाल । ११५,२५-३१(पुष-माघ २०४६) । श्रेष्ठ सुरेन्द्र मान. (नेसं ११२९). नेवा: संस्कृतिया इतिहास. येँ: इन्द्र जवाहर गुथि. ‘लसकुश’ नेवा: अर्गनाइजेशन अफ अमेरिकाया लुमन्ति पौ नेसं. ११३९ [1]रुमाल जूसा जव ब्वहलय् व जनै वा उत्तरी जूसा खव ब्वहलय् तया: जव ल्हा: पिकाय्गु । [2]थुगु मरुसत: २०७२ सालया त: भुखाचं दुनाव:गुलिं आ: न्हूगु दय्केगु ज्या जुयाच्वंगु दु ।
नेवा:थायया नां
पुलांगु नां न्हुगु नां छुगु किपू किर्तिपुर मणिगल,यल ललितपुर भुइज:सि बुढानिलकण्ठ मजिपा: मजिपात ल्हुति बालाजु फम्पि फर्पिङ्ग त्य:र त्यौड बाह्रखानी ख्य: लैनचौर फुसिंख्य मनमैजु धुँख्य बागबजार प्यंग:थां चार ढुंगे पैक्व,पहिक्व नंया बजार बसिक्व,सुकुबहा: लाजिम्पात भ्वंत बनेपा पूच्व पुल्चोक नंसा: नक्साल गुलुभा: सगरमाथा नर: हाडिगाउँ पोरेपा: रानीबारी गोल देवपतन फुसिंख्य फुसिंखेल कंग कंकेश्वरी दलूद्वं,दल्लो डल्लु लाजिंपा लाजिम्पात वंघ:,ह्वंघ: इन्द्रचोक सिलु गोसाईकुण्ड पंब्व बाँबारी जप तुं बाह्रबर्षे इनार पासिक्व कमलादि इखालाछी,मण्डप क्षेत्रपाति जामागुं रानीवन गोदागु गोदावरी खोप्रिङ्ग,ख्वप भक्तपुर भुइख्य: भुंइखेल खोना खोकना थसि सिद्धिपुर वतु त्वा: वटु टोल जम: जमल जोगिपाको कुश्लेचौर थायमदु बाङ्गेमुढा पुलांगु नां न्हुगु नां छुगु धम्मपुरी बोडे चोभा: चोभार धोकाद: ढोकादोल बिज्यास: बिजेश्वरी महाबू ,महावति महाबौद्ध मंगल वंजा: मंगलबजार त्यंग त्यंघ सकुना,अस्यगा: बालुवाटार गा:हिति गैरीधारा वदेयक्व दिल्लीवजार मिं न: सत: साउने पाति हरि बहाः बालाजु औ.क्षेत्र पन्ति पनौति फूच्व फुलचोकी होल्चो हल्चोक धमाथू धर्मस्थली नक्वा: नुवाकोट बुराख्य:,बुद्धख्य: भुरुङ्खेल क्वपुंद्व: कोपुण्डोल प्या:पुखू प्रयाग पोखरी जल: हरिसिद्धि खेचापुखू खिचापोखरी किलाघ: किलागल चाबहि: चावेल यपिंख्यः धोविचौर कुलांभुलु रक्तकाली सिफुच्व शिवपुरी जामाच्व नागार्जुन न्हूपुखू रानीपोखरी माग: मलीगाउँ धौख्य: धुलिखेल थक्वा: थानकोट थेम्रिङ,थिमि ठिमि,मध्यपुर जाह्वला ख्य: जावलाखेल बा देय् चापागाउँ भ्या:चाद्य: भेडासिं थंवही ठमेल क्वनाय् त्वा: कमलाछि न्यत नरदेवी खास्ति बौद्ध
