नेवाः गुथि
गुथि रविन श्रेष्ठ गुथिया म्हसीका:- हलिमय् च्वंपि फुक्क जात जातिइ थःथःगु कथंया विशेषता दइ । अथे हे नेपाःयाआदिवासी जाति नेवाःतय् नं थःगु हे म्हसीका दु । नेवाःत धैपि धर्मय् विश्वास याइपिं कला व संस्कृतियात यक्व मतिना याइपिं जाति खः । नेवाःतय्गु व्यवहारय् इमान्दारीता दु उपिं थःथवय् मिलय् जुयाच्वनेगु स्वभाव नं दु । थथे नेवाःत मिलय् जुयाच्वनेत समाजया छगू हे सुत्रय् चिनाःतय्त नेवाःतय्सं थीथी कथंया संगठन दय्कातःगु दु । व संगठनत मध्ये छगू गुथि नं खः । छेँजःया जक ग्वाहालिं छुं नं ज्या बांलाक अःपुक्क पुवंके मफइगुलिं थःथःगु छेंजः, फुकी, जःलाखःला आदिपिनिगु ग्वाहालि काय्त व ग्वाहालि बीत दय्कातःगु संगठन हे गुथिखः । गुथि खँग्वः गोष्ठिपाखो वःगु खः । “मनूतय्गु न्हापांगु इलय् बुँज्यालिसे बनय् सा ज्वयाः जीवन निर्वाह याइगु खः । थ्व सा ज्यइपि सापूत मुनाः च्वनीगु थाय् (गोष्ठ) यात गोष्ठी धाल । लिपा थ्व हे गोष्ठी खँग्वःया अर्थ बिकास जुयाः थ्वया अर्थ साजवाःत मूनीगु धयागु मजूसे छगू हे उद्देश्य कयाःन्ह्याम्हं मनूत छथाय् मुनाः परस्पर ग्वाहालि याना ज्या याय्गु जुल । छगू हे खँग्वलँ धालधाःसा गोष्ठीया अर्थ समूह सभा सम्मेलन जुल । थ्व हे गोष्ठी शब्दया अप्रभंश जुयाः तदभव खँग्व:या रुपय् नेपालभाषाय् गुथि जुया: दुहाँ वल” (बज्राचार्य, ११२६ः७) । १.२ गुथिया इतिहास:- लिच्छविकाल लिच्छविकाल सिबें न्ह्यः गुथिया अस्तित्व खनेमदु । लिच्छविकालंनिसें हे जक गुथि परम्परा न्हयाःगु खनेदु । जुजु मानदेवया चाँगु अभिलेख (बि.सं. ५२१) य् गुथिया बारे न्ह्यथना तःगु दु । थ्व ईया करिब २०० अभिलेख मध्ये ४८ अभिलेखय् गुथियाबारे न्ह्यथना तःगु दु । थुगु इलय् हे गुथिया विकास तसकं न्ह्यःने खने दय्धुंकुुगु खः । उकिं थ्व ई स्वयां न्ह्यःहे गुथिया बिकास जुइ धुंकुग अनुमान झीसं याय्फु । लिच्छवि इलय् छुंनं धार्मिक, सामाजिक, लौकिक ज्यात सामुहिकरुपं मिलय् जुयाः अःपुक्क पूवंकेया नितिं गुथि नीस्वनातःगु खनेदु । थ्व इलय् गुथिया तसकं महत्व खनेदु । थ्व ईया गुथि त स्वय्वलय् धार्मिक, सामाजिक, लौकिक गुथित यक्व खनेदु । मंगलबजाःया छगू अभिलेखय् छम्ह मिसां लिपायाजन्मय् मिजं जुया जन्म काय् दय्मा धकाःकिन्नरी जातकया बाखं दुगु चैत्य निर्माण याना संघयात भ्वय् नकेगु गुथि नीस्वंगु बारे च्वयातःगुद दु । गुथिनीस्वंम्ह दाता सीबलय् स्वर्गय् बास लाई, पुण्य लाइ, शान्ति, सुस्वास्थ्य, आरोग्य जुया धन सम्पति यक्व प्राप्त जुइ, गुथि म्हासेया:म्हेसित पञ्च लाइ , निसन्तान महापाप महारोग काइगु नापं नरकभोग लाइ, निसन्तान जुइ, महारोगं कइगु नापं नरकभोग लाइगु व कानुनीरुपं नं सहयाय् मखु धइगु खँ शिवदेवया लेले च्वंगु अभिलखय् च्वयाःतगु दु । थीथी ज्याया निति तयातःगु गुथिया जग्गा हेरबिचाः याय्गु निति धार्मिक संघ पाञ्चालीयात जिम्मातःगु दु । थथे जिम्मा बियाःतगु थासय् सरकारी कर्मचारीत वनाः कर काय् दइमखु । गुथियात हे कर काय्गु ल्वापु मिलय्याय्गु तकनं अधिकार बियातःगु दुसा नाप नापं ज्या मयाइपिं थःगु कर्तव्य पूमवंकुसें स्यंकीपिन्त दण्ड बीगु अधिकारतक नं गुथियात बियातःगु दु । मल्लकाल:- मल्लकालय् नं लिच्छविकालय् थें हे नेपाःगाःया मनूतय्के धर्मप्रति आस्था दूगु हुनिं यानाः धार्मिक विश्वास कथं हे गुथि न्ह्यात । थ्वइकलय् धार्मिक गुथि नापनापं सामाजिक गुथित गथेकि जंगल सुरक्षायाय्गु, सीगुथि, सनागुथि, बिचाःगुथि नं बांलाक ब्यवस्थितकथं न्ह्याःगु खनेदु । गुथियात व्यवस्थित संयोजन याय्गु नितिं राज्यस्तरं मयासेंं गुथि हे स्वय्गु, याय्गु जुयाच्वंगु दु । शाहकाल:- शाहकालय् वयाः गुथि संस्थागतकथं न्ह्याकेगु जुल । थुगु इलय् गुथिया ऐन नियम लिपिबद्ध याय्गु जुल । पृथ्वीनारायण शाहं ख्वपया जुजु रणजित मल्लया काय् वीरनरसिंहनाप त्वाय चिनाः स्वदँतक रणजित मल्लयाथाय् च्वना थनया सामाजिक धार्मिक गुथिया बारे बांलाक्क सीकातःगुलिं पृथ्वीनारयाण शाह एकीकरण याय्धुंकाः नं छुुं ह्यूपाः महःसें गुुथि व्यवस्था याय्त जोड बिल । १.३. गुथियामहत्व:- नेपाःगाःया दुने नेवाःतय्गु म्वाय्गु आधार हे गुथि खः । गुथि छगू सामाजिक संस्था खः । बहु जनहितायया भावना तइपिं नेवाःतयसं सामाजिक,धार्मिक पारिवारिक बुइगु सीगुथें जाःगु जीवनया अति महत्वपूण इलय् फुक्क मनूत मुनाः अःपुक जीवन हनेया लागिं हे थ्व गुथि दय्कातःगु खः । गुथिया मू उद्देश्य धैगु हे न्ह्यागुं ज्या फुक्क जानाः अःपुक क्वचाय्केगु खः । छुनं ज्या याकःचां याइबलय् गुलि थाकुइ फुक्कं जानाः याइबलय् उलि हे अःपुइ । उकिं हरेक मनूत छगूनं छगू गुथिइ दुथ्याका च्वनी । गुथिया हरेक सदस्ययात गुथियार धाइ । १.४ गुथिया नियम:- गुथि न्ह्याकेत माःगु फुक्कं नियमत थःथःगुकथं हे दय्कातःगु दइ । छगू गुथिया नियम मेगु गुथिनाप ज्वःलाय्मा वा ज्वःलाइ धइगु मदु । गुथिइ च्वंपि सदस्य अर्थात गुथियारतय्गु दथ्वी तःमिचीमिया भेदभाव दइमखु फुक्कं समान जुइ । गुथिया नियमय् मच्वंसे सामाजिक अपराध याइपिन्त गुथि हे सामाजिक दण्ड बिया गुथिं हे पितिना छ्वय्गु नं याइ । गुथिइ छुंकथं नियम हिलेमाल धाःसा वा गुथियारपिनि छुं धाय् माःसा दच्छिया छकः क्वःछिनातःगु दिंखुन्हु गुथि मुनेगु धका फुक्क गुथियारत अनिवार्यकथं जम्मा जुया नियमत हिलेगु गुथियारतय् दथुइ सहलह याइ । मेकथं धाय्गु खःसा दच्छिया छकः मुनाः गुथभ्वय् न्याय्कातःगु धैगु सम्मेलन वा अधिवेशन नं खः । थुजःगु गुथिइ खासयाना छेँया मिजंतय्सं वा हामां ब्वति काय्गु याइ । गुथिइ थकालि धकाः नायः, च्वकू व मेमेपिं गुथियारत नं दइसा उकी नाप नापं गुथि पाःफइम्ह पाःलाः नं दइ । गुथिया निर्देशन थकालि अर्थात् नायलं हे याइ । दुँय् छकः गुथियिार दुने गुथिया पाः हिलेगु याइ । पाः काःम्ह गुथियार दच्छितक याय्माःगु ज्या फुक्कं याइ । भ्वय् नय्बलय् नं थकालिनिसें झ्वः छुनाः नय्गु याइ । भ्वय् नय् सिधय्काः दनीबलय् नं थकालि दन कि जक क्वय्यापिं गुथियारत दनी । थ्व छगू थकालियात याःगु सम्मानकथं काय्छिं । १.५. गुथिया ताजि:- लिच्छविकालंनिसें थौंतकया गुथिया प्रकृतियात स्वय्गु खःसा सामाजिक, धार्मिक, राजनीतिक गुथित खनेद १.५.१ सामाजिक ज्याया नितिं दय्कातःगु गुथि १.५.१.१ सी गुथि:- मनूसीबलय् सिथं यंकेत माःगुतक सामान ज्वरय् याय्गु, सीम्ह ग्ययकेगु, क्वताः दय्केगु, द्यवं फाय्केगु, सीम्ह क्वःबिया दिपय् यंकेगु आदि माःगु तक्क ग्वाहालि सीगुथिया गुथियारतय्सं याइ । नाप नापं सिथं यंकेगुनिसें सी ममूतलय्या जूगु खर्च नं थ्व हे सी गुथि हे याइ । १.५.१.२ पाल्चा गुथि:- जात्रा पर्बय् मत च्याकाः जात्रायात झःझः धाय्केगु नितिं थ्व गुथि व्यवस्था याताःगु खः । १.५.१.३.लःगुथि:- जात्रा स्वःवःपिन्त लः त्वंकेगु नितिं थ्व गुथि व्यवस्था यानातःगु खः । १.५.१.४ं मत गुथि:-जात्रा वा लँय् वइपिन्त खने दय्मा धकाः मतीतयाः मत च्याकाः ग्वाहालि याय्गु नितिं थ्व गुथि व्यवस्था यानातःगु खः । १.५.१.५ं धःपाः गुथि:- सिनाच्याया नितिं धलं लः खुया यंके मबीत वा धः सफा याय्त नीस्वनातःगु गुथि । १.५.१.५.स्यं ल्हवं गुथि:- सार्वजनिक सम्पत्ति स्यंसा ल्ह्वनेत नीस्वनातःगु गुथि खः । १.५.२ धार्मिक ज्याया निति दय्कातःगु गुथि १.५.२.१. दिगुपुजा गुथि:-थःगु कुलया दाजुुकिजापिं जाना दिगुपुजा न्याय्केगु निति नीस्वनातःगु गुथि
पुजा
म्हपूजा किजापूजा लक्ष्मीपूजा बु:दिं नारायणपूजा म्हपूजा म्हपूजा पूजा विधि:- म्हपुजा कछलाथो पारु (कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा ) खुनु जुयिगु म्हपुजा नख: पद्मपुराणया स्वदेह पुञ्ज कथं नेवा:तसें न्हापानिसें मानेयाना व:गु नं जुयेफु | तर म्हपुजाया दिन नेपाल सम्बत् वो थ्वयाँ न्हापाया नेपालन पिदंगु मेमे:गु सम्बत पिदंगु दिन नं जूगुलिं वो नेपाल सम्बत् राघवदेवया पालय् फँबञ्जा: शंखधर साख्वा:नं तत्कालिन नेपा:मितय ऋण पुलाबिया: शुरुया:गु धयात:गुलिं थुपिं खँया लसता कथं नं म्हपुजा नख: न्ह्यनाच्वंगु जुया नेवा:तय म्हपुजा नख:या स्वरूप थ:गु विशेषता दुगु मौलिक संस्कृति जुया ब्युगु दु | म्हपुजा यायेगु विधि:- १. बँ इलेगु :- न्हापां म्हपूजा यायेगु थाय् मिलय्याना बँ इलेगु | २. मन्द: च्वयेगु :- म्हपुजा यायेत न्हापां मन्द: च्वये मा:| मन्द:धयागु मण्डल अर्थात् ज:या चा:ख:| गथे सुर्य मण्डल,चन्द्र मण्डल आदि |अठे हे थन मन्द: (चा:) या प्रयोगात्मक अर्थ ख:स्वरुपया प्रतीक ज्योतिर्मय चा:गथे (क) द्द्य:मान्द: ( द्द्य:या प्रतीक स्वरूप ज्योतिर्मय चा: ) , (ख) मनूमन्द: ( थ:गु प्रतीक स्वरूप ज्योतिर्मय चा: ) आदि | न्हापां म्हपूजा यायेत बँ इलात:थाय् च्वयपाखे चिचिपागु द्द्य:मन्द:अले तत:पागु मनू मन्द: च्वया:लि दकले क्वय् छेँद्द्य: या प्रतीक स्वरूप नं छगू चिकिधंगु मन्द: च्वय मा: | मन्द: च्वयेगु बिधि :- क) ल:मन्द: धका: नीलखं अंगू आकरया चा: च्वयेगु | ख) ल:मन्द:या द्द्य:ने चिकं मन्द: धका: चिकनं चा: च्वयेगु | थ्व मन्द:अन्तर आत्माया प्रतीक ख:| ग) चिकं मन्द:यात दथुइ लाका पोताष अनाहत चक्रया प्रतीक कथं षटकोण च्वयेगु (गुलिं षटकोणयापलेसा स्वस्तिक वा न्यागूचा: वा मे:मे:गु चिं च्वयिपिंनं दु ), अले षटकोणयात नं दुने लाका: पोताषं चा: च्वयेगु | घ) पोताया चा:खय् छचाखेरं पलेस्वाँया च्याह: च्वया: हृदय कमल दयेकेगु | ङ) पलेस्वाँयात नं दुने लाका: पोताषं मे:गु चा: च्वयेगु , उगु मे:गु चा:यात नं दुने लाका:हानंमे:गु चा : च्वायेगु| थ्व पिनेच्वंगु त:धंगु निचा: (मण्डल) पिनेच्वंगु म्ह्या प्रतीक ख:| थ्व कथं पोताषं मन्द: च्वयेगु | च) पोतायया द्द्य:ने अबीरं नं च्वयेगु | छ) षटकोणया दथुइ ल:वो चिकं मण्डलय् म्हया न्यागु तत्व पृथ्वी, जल, तेज, वायू, वो आकशया प्रतीक छछिं कथं आखे:, वा, माय्, मुस्या, वो ताय् तयेगु |अथेहे थुपिं न्याता जोलं षटकोणया खुकुनय् वो पलेस्वांया च्याह्लय् नं तयेगु | ३. मन्द: तयार जुयेवं छेँ छखां पालाचा च्याका: सकलें ल्हा:तुति सिला: नुसिला कया: (नस्ला कायेगु ) थकालिं निसें झो: लिक फेतुयेगु| ४. मिजंतय तपुलि पुयेगु | ५. थकालि नकिनं ल्यूनकिं पासा कया: निल:,म्हासुसिन्ह:, भुयुसिन्ह:, स्वाँ, जजंका, जाकि ,ताय्, अबीर, धूं, धुँपाय्, इता: आदि दुगु पुजाभु वो धौगो: धौसगं कथं थकालिनिसें सकसितं भागि याका: न्हापां गने:द्द्य:या चिं सुकुन्दा ब्रम्हाया चिं तुफि ,नारान्द्द्य:या चिं ल:घ:,महाद्द्य:या चिं हासा वो कुमारया चिं खल् वा लोहंमा दिकात:गु द्द्य:मण्डलय् पुज्यायेगु | ६. धुं दिकेत मन्द: पतिकं वो:कुचा तयेगु | अनलि मनूया मण्डलय् थ:थवं पुज्याके बिया: अथवा वया नामं पुज्याना: मनूयात नं पूजा यायेगु | ७ धौगो:या धौ भचा जाकि ताय् अबीर नापं ल्वाकछ्याना: मण्डलय् वो मनूयात नं तिकेगु | अथेहे उगु धौसिन्ह: सकसितं आकाशया भाव यासे धलिमय् वां छ्वया: तिके बिगु | ८. सकलयात सुकुन्दाय् च्वंगु मतय् त:सिद्द्य:ने तयात:गु खेलूइता: (खे अर्थात् मन्चाया क्वनिसें चँसुप्वा:तक लूगु अर्थात् त:हाक:गु इता:) च्याका: जाकि वो स्वानं पुज्याका: लहल्हाना बियेगु | खेलू इता:या ज: आत्माया प्रकाश ख: अर्थात् दुनेच्वंम्ह थ:यात म्हसीकेगु ज: ख: | थ्वयात थ:थ:गु मन्दलय् थ:पाखे स्वका: च्याका तये मा: | म्हपूजा सिमध:तले सिके मज्यू | उकिं हे थ्व कुछिति ताहाक: यानात:गु ख: | ९. थकालि नकिनं आयु ताहाक जुयेमा धका: ताहाक जजंका, म्ह झ्वा: मजुयेमा धका:गोयास्वांमा:, स्वास्थ्य बल्लाय्मा धका: खोसिँ, मन पवित्र जुयेमा धका: त:सि अथेहे स्याँगुलि, भोगत्या, सन्त्रासि, चाकुसि, झम्सि,मिठाइमरि, ग्वा:, म:सि:पो: आदि नं तयात:गु भिंतुना सगंया किस्ति जाकि वो स्वाँनं पुज्याका: लहल्हाना बीगु | १०. लहल्हाना कयागु त:हाक जजंका वो स्वामा क्वखाय्गु | ११. थकाली नकिन खेसंग बिया: अभिबृष्टि यायेगु खेंसगंया निम्ति हलंजोलं खः १. मना: पुकात:गु खें (आकाश स्वरूप) २. ओ (वायु स्वरूप) ३. गङ्गु पुकात:गु ङा (जल स्वरूप) ४. पालु (तेज स्वरूप) ५. छ्वय्ला ( पृथ्वी स्वरूप) ६. ऐला:या अन्ति ७. गो:धौ ८.ऐला: तयेगु सलिं खेंसगंसं बीगु (विधि) ताजिलजि :- न्हापां सगं बाटा वो धौगो: थकालि नकिनं सगं कायिम्हयात भागि याकी अले जवपाखे सुकुन्दाया गणेध्यो:यात सगं जोलं छाये धुंका: ओ:या ध्यो:ने खें ला ङा पालु तया: थ:गु जव ल्हातं अथेहे ऐला: सलिं खव ल्हातं ज्वना जव नाडी खव नाडी ध्यतना सगं कायिम्हया जव ल्हातय् ओ:या ध्यो:ने खें ला ङा पालु तयात:गु सगं वो खव ल्हातय् ऐला: सलिं ज्याछिंक लहल्हाना बी | सगं का:म्ह्सें सगं क्वय् मदिकुसें न्हापां खें वान्याइ अले ऐला: चिपं थी | थकाली नकिनं, ऐला: तना बी हानं खें वान्याइ ऐला: चिपं थी , हान थकालि नकिनं ऐला; तना बीव हानं खें वान्याइ, ऐला: चीपं थी | थ्वकथं खें वो ऐला: स्वक: तक चिपं थीव खेंसगं वो ऐला: सलिं क्वय् तया: थ:यात य: कथं छता छता कया: नयि , त्वनी | ऐला: मत्वंम्ह्यात सलिँखय् धौ तया: सगं बी ( ऐला: वो धौ निगुलिं पाचन शक्ति बीगु खः) तर खें ला ङा मनम्हसें धा:सा खेंसगं कया: नंतुना: भागि यासे क्वय् तया बी | थ्व दक्व विधि खेंसगंया सांस्कृतिक ताजिलजि खः | १२. सिंफं वा कुलेय् स्वाँ सिसबुसा धेबा आदि तया: म्ह्य् स्वको लुयेगु | १३. घ:या लखं नं अभिषेक (हाहा) यानाबीगु | १४. थकालिनकिन थ:गु पूजा थवं यायेगु तर सगं आदि वो लुइगु जय ल्यूनकिनं यायेगु | १५.. म्हपूजा सिधयेवं खेलूइता:या मत मसिवं मू कयेगु धका: धली केरा आदि ल्वाकछ्याना: नकेगु | १६. च्वय् द्द्य:मण्डल य् च्वंगु तुफिं च्वनिसें क्वय् च्वंगु द्द्य: मण्डलय् तक सुरु सुरु पुया: पूजा क्वाचय्केगु (गुलिस्याँ थथे बँ मपुसें मन्द:या द्द्य:ने हे भोय नयिगु चलन दु ) | १७. म्हपुजाया भोय नयेगु | थ्व कथं म्ह्पुजाय् चेतन रुपी अन्तर आत्मा वो प्रकृति रुपी भौतिक शरीर निगुलिंया महत्व क्यना त:गुलिं थ्व भौतिक भावना वो अध्यात्म भावना निगूया समन्वय कथं नेवा: तसें न्ह्याकाच्वंगु संस्कृति धायेमा: | किजापूजा किजापूजा पूजा विधि:- किजापुजा :- म्ह्पुजाया सतिखुनु (कछलाथोक दुतिया) किजापुजा ख:| थ्व खुनु यमराजयात केहें यमुनां पाहां ब्वना: सम्मान या:गु वो उगु लसताय् यमुना थौया दिनय् “झी थें सकल तताकेहेंया दाजुकिजापिं नापलाना: बिशेष आनन्दं च्वने दयेमा” धका: भावना या:गुलिं दंछी छको: थुगु दिनय् थथे किजापुजाया परम्परा च्वंगु धयगु बाखंया आधारय् थुगु परम्परा नेवा: संस्कृति नं न्हापांनिसें दुथ्यानाच्वंगु खनेदु | नेवा: जातिया दुने गुलिं बिया छ्वये धुंकूपिं मिसातय थ:दाजुकिजापिनिगु छेंय पूजा या:वनीसा गुलिं थ:थाय् स:ता: पूजा याइपिं नं दु | किजापूजाय् नं म्हपूजाय् थें मन्द: च्वया: पूजा याये मा:| अथेहे मान्द: न्हेवने तया: दाजुकिजायात तताकेहेंनं द्द्य:मन्द:, मनूमन्द: वो मनूयात पूजायासे खेलूइता: लल्हाना: च्याके बी मा: | नापं आयु
थीथीकथंया लप्ते
थीथीकथंया लप्ते नेवाः समुदायया समाजय् संस्कृति, संस्कारकथं व व्यवहारय् थीथीकथंया ज्याझ्वलय् थीथीकथंया लप्ते छ्यलावयाच्चंगु दु । उज्व:गु थीथीकथंया लप्ते थन न्ह्यब्वये । १ सिसिमाया (धुंसिँमाया) लप्ते – थीथीकथंया पुजा, संस्कृति संस्कारकथंया भ्वय् ‘जुइबलय् भ्वय् ब्व तयेत, थीथीकथंया व्यवहारिक ज्याखँँय् छ्यला वयाच्चंगु लप्ते । २) क्वेँसिमाया लप्ते – जात्रा नख:या थीथी द्य:पिंथाय् मर:जा नकिइबलय् मर:जा ब्व तयेतमा:गु लप्ते । ३) पलेलप्ते – चथा: कुन्हु चथा:द्य: पुजायायेत लायेमा:गु व पचलि आजुया गुथिइ थीथीकथंया ज्याझ्व:यात मा:गु लप्तै । ४) ज्योनांलप्ते – लसकुस याइबलय् दुवा:ल्या: च्याकेत त्वादेवालय् तयेतमा:गु, सभुजंब्व वा थाय्भुब्व नकेतमा:गु, जात्रा नख:या थीयी द्य:पिंथाय् मर:जा नकेत मरः:जा ब्व तयेतमा:गु लप्ते । ५) हेलूलप्ते – स्वन्ति नख:या लक्ष्मीपुजा व म्हुपुजा कुन्हु भ्वयब्व तयेतमा:गु लप्ते। ६) केरालप्तै – मोहनी नखः:या आगं पुजा याइबलय् स्वनेगु ज्वलनय् वा स्वनेत लायेमा:गु व कुछिं भ्वय् कुन्हु भ्वयब्व तयेतमा:गु लप्ते । ७) ग्वाःलप्ते (ग्वाःह:) – कय्तापुजाबलय् कय्तापुजा या:म्ह मचायात न्ह्यपला: छिकेत लायेमा:गु लप्ते। ८) कुसालप्ते – नागपुजा पुइं हायेत, तीर्थय् मत च्याका: ज:रां चुइकेत, श्राद्बबलय् पिण्ड तयेतमा:गु लप्तै । (७९) थाय्भूयात ज्यनालप्ते, प्रेतयात कुसालप्ते, दुबसिलप्ते धुसिसिँया लप्ते थाय्भूयात ज्यनालप्ते, मोहनिबलय् केरालप्ते, प्रेतयात कुसालप्ते, तन्त्रया विशेष पुजाबलय् पलेस्वांलप्ते, ब्यांजा नकेत लक्ष्मीसिमिया लप्ते, विशेष पुजाय् हलु लप्ते, पंखास्वांलप्ते, ल्वय्यात ग्वाःलप्ते, दुबसिलप्ते
नेवाः सफू
बहा: बही
नेपा:या बुद्धधर्म बज्रयान व महायानया बहाःबही यँदेया झिंच्यागु बहा: या नां धल: थ:नेपुईया बिहार:- १.मैत्रीपुर महाविहार–क्वा:बहा:–थँहिति २.रत्नाकेतु महाविहार–झ्वा:बहा:–त्य:र ३.हेनाकर महाविहार–ध्वाखाबहा:–त्यःर ४.हेमवर्ण महाविहार–गंबहा:–नःघः दथुपुईया बिहार:- ५.सुरतश्री महाविहार तछेबहा: असं ६.कनकचैत्य महाविहार जनबहा: केलत्वा ७.केशचंद्रकृत पारावर्त महाविहार-इतुंबहा: किलाघ: ८.मुलश्री महाविहार मूबहाः वतु ९.मन्त्रशिद्धि महाविहार सलबबहा: गुचात्वा: १०.रत्नकीर्ति महाविहार मखंबहा: मखं ११.राजकीर्ति महाविहार तेबहा: तेबहा: लाय्कूपुईया बिहार:- १२.श्रीखण्डतरुमूल महाविहार सिखंमूबहा: बसन्तपू क्वथुपुईया विहार:- १३.ब्रम्हचक्र महाविहार ओमबहा: ओमबहा: १४.वज्रशील महाविहार इकुबहा: यँगा: १५.मणिसंघ महाविहार मिखाबहा: मंजेश्वरी १६.किर्तीपुण्य बज्रधातुचैत्य महाविहार-लगंबहा: लगं १७.मणिसिंह महाविहार (जपातुं)-मुसुंबहा: ब्रमूत्वा: १८.मणिसिंह महाविहार (पिनेया)-मुसुंबहा: ब्रमूत्वा: यँदेया झिंच्यागु बहीया नां धल: १. विक्रमशील महाविहार(केन्द्र)-थबही ठमेल २. रत्नकीर्ति महाविहार मखंबही मखंगल्ली ३. इतंलखुपारावर्त महाविहार-अतलखु:बही यतखा ४. इतंलखुपारावर्त महाविहार-महांका:बही यतखा ५. मुक्तिपुर महाविहार मुकुंबही यतखा ६.शाक्यकेतु महाविहार मरुबही मरुहिटी ७. उद्दतकीर्ति खोइतानक महाविहार-न:बही यँगा: ८. षड्क्षरी महाविहार दुगंबही न्युरोड ९. षड्क्षरी महाविहार कोथु दुगंबही न्युरोड १०.गगनसंगम महाविहार गणबही गणबह: ११.कीर्तिपुण्य महाविहार न्हायकंबही लगं १२.कीर्तिपुण्य महाविहार च्वाकंबहि लगं १३. नदीसंगम महाविहार खुसिबही टंकेश्वर १४.ज्योतिकिर्ति महाविहार स्वयम्भूबही स्वयम्भू १५.उदयनीलगिरी महाविहार बिलासबही बिजयेश्वरी १६. समाधिमण्डप महाविहार थथुबही चाबही १७. गगनगञ्ज महाविहार कोथुबही चाबही १८. श्रमिक महाविहार (अलग्ग )-लाय्कुबही हनुमानध्वाखा ख्वप (भक्तपुर) देया मू बिहारया नां धल: १.लोकेश्वर महाविहार लस्कद्यो:या बही, इताछें २. ज्येष्ठबर्ण महाविहार निबहाः, वंशगोपाल ३. अखण्डशील महाविहार अखंबहाः नासमना ४. लुम्बवर्ण महाविहार लुंबहाः, सुकुलध्वाखा ५. मंङ्गल द्वीप महाविहार झौरबहाः गोल्मढी ६. इन्द्रवर्त महाविहार इनाचोबहा:, इनाचो ७. धर्मउत्तर महाविहार मुनिबहाः,इनाचो ८. आदिपद्म महाविहार तुंबहाः, सूर्यमढी ९.विश्व महाविहार बिकुबहाः, क्वाठण्डौ १०. प्रसन्नशील महाविहार पशुबहाः, क्वाठण्डौ ११. दीपंकर (आदिबुद्ध) महाविहार ध:ननिबहाः क्वाठण्डौ १२. मन्जुवर्ण महाविहार वाम्बहा:, क्वाठण्डौ १३.यङ्गलबर्ण महाविहार यांबहा:, क्वाठण्डौ १४. ज्येष्ठबर्ण महाविहार कमबहाः इनाचो १५. चतुब्रम्ह महाविहार तधिछेंबहाः,लाय्कु १६. ज्येष्ठबर्ण महाविहार तंचाक्वनेबहाः, तंचाक्वने १७.जयकीर्ति महाविहार तथुबहाः न:पुखू १८. शुक्रवर्ण महाविहार कुटुबहा:,भर्वाचो यल (ललितपुर) देया मू बिहारया धल: १. हिरण्यबर्ण महाविहार क्वाबहा: क्वालखु २. गुणलक्ष्मी महाविहार धुम्बहा: कोबहा: ३. बज्रकीर्ति महाविहार ओम्बहा: ओलाखु ४. ज्योति महाविहार ज्योबहा: ओलाखु ५. बालधर गुप्त महाविहार यचुबहा: यचुत्वा: ६. जय मनोहर बर्मा महाविहार सुबहा: सुबही ७. मयूर महाविहार भिंछेबहा: भिंछेबही ८. श्री रुद्रबर्ण महाविहार उकुबहा: उकुबहा: ९. दिवाकरबर्मा संस्कारित महाविहार गुजिबहा: चालाछे १०. चक्रबर्ण महाविहार चुकबहा: तंग: ११. श्रीदत्तनाम महाविहार दौबहा: दौबहा: १२. यशोधर महाविहार बूबहा: बूबहा: १३. रत्नाकर महाविहार ह:बहा: ह:बहा: १४. श्रीवच्छ महाविहार सिबहा: सिबहा: १५. धर्मकीर्ति महाविहार त:बहा: तंग: १६. ज्येष्ठवर्ण महाविहार तंग:बहा: तंग: १७. पद्दमकाष्ठगिरि महाविहार क्यपुबहा: क्यपु १८. श्री असनालोकेश्वर महाविहार चोबहा: चोबहा: यल (ललितपुर) देया मू वहीया नां धल:- १. राजश्री महाविहार इबा बही चाकबहा: २. ज्येष्ठवर्ण महाविहार ज्याबा बही चाकबहा: ३. कामूकनाम महाविहार ख्वाय् बही नबहा: ४. कामूकनाम महाविहार ख्वाय बही (चिधन्गु), नबही ५. प्रथमशील महाविहार त:धं गुइत बही, गुइत ६. बसुच्चशील महाविहार चिधं गुइत बही, गुइत ७.गुस्तल महाविहार गुइत बही गुइत ८.स्थबिरपात्र महाविहार थपा बही थपा ९.इतिराज महाविहार इला बही नुग: १०. लोककिर्ति महाविहार नक बही न:बही ११.यम्पी नाम महाविहार यम्पी बही इबही १२.नापि यन्ता विहार यम्पी बही इबही १३.नापिचन्द्र महाविहार दुन्तु बही इखाछें १४.गोपिचन्द्र महाविहार पिन्तु बही इखाछें १५.ललितवर्ण महाविहार कोन्ति बही, कोन्ति १६.ललितवर्ण महाविहार बोन्ति बही, कोन्ति १७.सप्तपुरी महाविहार चिकं बही, च्यास: १८.मणिमण्डप महाविहार धौगा: बही, पतको १९.लोककिर्ति महाविहार किनु बही, इटी २०.शरश्चन्द्र महाविहार न्हाय्कं बही, न्हाय्कंबही २१.अक्षेश्वर महाविहार पूच्व बही (च्वय्),पूच्व: २२.रक्षेश्वर महाविहार पूच्व बही (क्वय्),पूच्व: २३.धर्मकिर्ति महाविहार वंबही ,ओलाखु मध्यपुर (थिमि) देया मू बिहारया नां धल: १.हेमवर्ण महाविहार त:बहाः , मरुत्वा: २. गुणकिर्ति महाविहार दिगुबहाः , दिगुत्वा: क. गुणवाक्यवर्ण महाविहार वाकुबहाः, चपा:च्व ख. हेरसुबर्ण महाविहार न्हुबहाः, चपा:च्व ग. जेतवन महाविहार दथुबहाः, कसुमातुंथि घ. पाटी महाविहार पाटीबहा:, पा:च्व ३. हेर निलवर्ण महाविहार याचींबहाः, कुटीचिभा: ४. पूर्वस्थित महाविहार जिस्वांबहाः, गार्चा ५. नवचैत्य महाविहार गुंग:चिबहा:, पाःच्व “
नेवाः नां
प्रेम सायमि लूजः पिथना मिसा मस्तय्गु नेवाः नां = अर्थ अनला = अधिक मा, मनमास अन्हिला = अन्यायेगु ज्या आज:मिखा = अज:उलात:गु मिखा अमेली = संसोधन, हनावना इता = दक्षिण,पारी,उखे इता = च्याकेत चिकनय् बुलात:गु का इना = गणेद्य: इलां = द्य:या फुसय् प्यनिगु काप: उफोस्वां = छ्ताजि नस्वास्गु स्वाँ उलुपा = अजः ओन्ता = पूर्व कछाला = ने.सं.कथंया न्हापांगु ला कन्था = ग:प:या तिसा कसला = चतं किकिंपा = द्य:या छ्यनय् च्वंगु तिसा किपला = किच: , छायाँ किपा = तस्बीर किपालु = छायाँ क्वमाली = विनम्रता खिमिला = कृष्णपक्ष गातिला = बसुन्धरा ब्रत च्वनेगु तिथि ग्यानथकुं = गुनकेशरी स्वाँ चकना = ख्वा: चकंम्ह, चंचलम्ह मिसा चतुलि = छताजि स्वाँया नां चपुलि = घाँय् नापं दुगु चापांय् चलंचा = गोरेटो लं चस्वाँ = चमेली स्वाँ चिरिमै = चिधिक:म्ह केंहेचा चुलिंचा = चमे, रुद्रघण्टी चुलि = ग्वंग: वा झंग:या छेनय् च्वंगु ला , च्वाकिं = चन्ता:ला:म्ह मिसा छाय्पा = समा: , श्रृंगार जला = ज्योति, प्रकाश ,मिया ज: जिउता: = अजम्बरी जिस्वां = चमेली स्वाँ जुलु = त:खा: लाथें छुलुचुलु सनिगु पह: जोली = ज्व: , जोडी झ्वाता = सालिक, प्रतिमा झ्वाला = झ्वा:ल , झरना, क्वब्वा: ल तकुस्वां = लालीगुराँस तछला = ने.सं.कथं च्यागूगु ला तय्जु = आकाझाकां खंकीगु तातुना = उदेश्य, लक्ष्य तासुना = लक्ष तिमिला = चन्द्रमा तिलिकता = छताजि स्वाँ तिसा = तिलहिल,आभूषण तुम्ला = तिमिला,चन्द्रमा तेल्ला: = थिगु मिखा थकुं = थिंला = ने.सं.कथंया निगूगु ला थिता = वारी,थुखे दिल्ला = ने.सं.कथंया गुंगूगु ला दुतिना = दर्ता,प्रवेश देजला = देय् चा:हुलेगु जात्रा धव:स्वाँ = पितृयात छायेत मा:गु स्वां धालेपति = छताजि स्वांया नां न:लास्वां = तछो कंनि पिना: मोहनी बलय् होइगु म्हसुगु स्वां न:लि = नच्चाम्ह, न्हुम्ह, क्यातुम्ह नकिं = नेतृ, निर्देशिका नगुमा = पत्र,क्यालेन्डर नति = तारा,नगु नमिला = चन्द्रमा नसंचा = प्रभात नसति = नसंचा नसला = म्ह शुद्ध यायेत कायेगु नील: नस्वा: = सुगन्ध,बास नसना = प्रभात,नसंचा निता = निताजि प्रकारया निपा = निगू पचाचिंगु पतिचिंगु बस्तु निस्ता = गुजारा,प्रतिपाल न्हसला = पल्पसा,ल्हाप्सा,चट्याङ्ग पँलासु = सुथ:या ह्याउंगु ज: पलिना = छगु पक्ष्यलीगु ज्या पलिमा = बाजंया छगु ताल पलिसा = सत्ता,भर्ना पलिस्था = स्थापना,प्रतिष्ठा,निस्वना पलेस्वां = कमलस्वां पल्पसा = न्हसला,चट्यांग पसंगा = अमु,तराजु पसता = इहिपा:थें त:जिगु भ्वय् पसूका = न्याताजी रंगया पंच सुत्र का पामिला = पूर्ण चन्द्रमा पलिजा = छताजिस्वां पासा = साथी पिजा = फिंज,ब्वाँईया पिचु = सम्म चुलुसे याच्चुसे च्वंगु पिला = चिगोगु सन्हुचा पुनबि = पूण्वयती पुनिसा = पुन्ही पुमिला = पामिला,पूर्ण चन्द्रमा पोहेला = ने.सं.कथंया स्वंगूगु ला बछ्ला = ने.सं. कथंया न्हेगूगु ला बांला = येपुसे, हिसिदुम्ह बिजकनि = मिस्तये न्हायपंया तिसा बिबिलि = न्हायपनय् तिगु तिसा बिबुली = न्हायपनय् तिगु तिसा बुसा = चिकं,ब्वीगु मलम ब्वला = सत्ता, बदला,पलसा ब्वलासा = बदला ब्वसा = ब्वयेगु बस्तु ब्यांचुली = सुथन्हांपा हालीगु नेवा:मेया संगीत ब्वाला = दासि वयेगु वा ह्वानाक्क च्याइगु पह: भलसा = भरोसा,आधार भिन्तुना = शुभकामना मतजला = मतया ज्वाला, ज: मतिना = प्रेम,पिरति मनमैजु = भगवती द्द्योया छगु नां मतुना = मन्तब्य,मनोकामना मिखा = नयन,लोचन,दृष्टि मिजला = मियागु जस्,ज्वाला मिब्वाला = मिया ज्वाला, राप मिलखा = मिखा मिला = चन्द्रमा मिलि = साहिली, दथुइच्वम्ह मुखु = कोपिला,होयत्यंगु स्वाँ मुलुपा = मुलुपति थ्याना: फ्यतुयेगु आसन मुसुका: = न्हीलासु पिदंगु ख्वा: मुकुन्दा = सुकुन्दा थें ज्या:गु आरति यायेगु मत मुना = संकलन,संग्रह मेखला = जनी मेतसी = मेवा मय्जु = मैजु मोहनी = मन मोहित ज्वीगु, छ:गू त:धंगु नख: म्हिब:सा = न्ह्यब:सा यता = दक्षिण यति = सा:गुती,य:गु मूवंगु यन्ता = उत्तर यिता = दक्षिण येचा = यौन योता = परिचय रंजना = कलात्मक नेवा: लिपिया नां रमिला = तिमिला रसता = लसता,हर्ष,खुशी रस्मिला = चन्द्रमाया रश्मी राजमति = बांला:म्ह ऐतिहासिक मिसा पात्र रिचु = रिजु = रुजना = रुजला = रुबिनी = लुम्बिनी लुँजला = लुँयागु रंगथेगु ज: लजना = मछा:म्ह लजुना = मछा:म्ह ललिचा = क्वाति दायकेबले मूनाप ह्वायेगु छता जडिबुटी घाँय् लय्ता = खुशी, हर्ष लसकुस = स्वागतम् लसता = हर्ष, खुशीयाली लसना = कला,रस लसां = जल्ल,ज्वाला थीकेगु ज्याभ लहना = सभ्यता लापा = पुतली,लाव: मरि लाय्लामा = कपं,ल:सा ,इन्द्रधनुष लिजला = प्रतिबिम्बित ज: ,प्रकाश लिसा = तनेगु,सायेगु,हाकनं तयेगु लुँचि = लुँयागु सिन्ह: लुँचु = लुँयागु धू लुँति = लुँयागु सिन्ह: लुँपौ = लुँ सियातस्गु पौ लुँस्वां = लुँयागु दयाकत:गु स्वां लुचु = लुचुक्क ल्होनेगु पह: लुदना = सन्तोष,सन्तुष्टि लुधना = सन्तोष,सन्तुष्टि लुपा = उपलब्धि, फाइदा लुमना = स्मृति, संस्मरण, सम्झना लुमिना = स्मृति, संस्मरण, सम्झना लुमन्ति = स्मृति, सम्झना लुजला = लूगू ज: लूमिला = नकतिनी लूगु तिमिला ल्हाप्स, ल्हाब्सा = पल्पसा,न्हसला वँचुमिला = वँचुगु रंगया मिला वंजला = इहिपा: धुंका थ: इष्टदेवता पूज्या: वनेगु ज्या वन्ता = पूर्व वासा = बुँ ज्वोतय् याइम्ह बैल,दोहँ श्रीमिला = चन्द्रमा सतिसा: = छता सिमाया नां,सतिसाल समां = श्रृंगार,छायपा समिलु = भमचा नापं वनिम्ह पासा समीस्वां = छताजी स्वाँया नां ससु = सरस्वती माजु ससुधा = द्व:छिधा:ल: , सहस्र धारा ल: सिचु = शीतल,ख्वाँउ धा:गु फय सितला = कैव:गु लायकिइम्ह देवीया नां सितु = शुद्द्गु घांय, दुबो सिरपा = पुरस्कार सिरसा = छताजी सिमाया नां सिरिमाया (तता) = श्रीमती सिलु = गोसाइँकुण्ड सिल्ला = ने.सं. कथंया प्यंगूगु ला सिसा = छताजी धातु वा चट्टान सुजला = सुजुला = सुता = ईही,बरे छुइबलेक मागु तिसा सुति = सुपांय् नाया: व:गु ल: , शीत ल: सुमति = भिंगु मति (मन) दुम्ह मनू सुमना = भिंगु मति (मन) दुम्ह मनू सुमलि = पुजा ज्वलं तयेगु धकि सुमा = इता: वायेगु ज्वलं दुगु थल सुमि = चम्चा पायधंगु धव:चा सुमिना = सुमिला = चन्द्रमा सुलचन = चस्मा, (सुलचं) स्वन्ति = स्वन्हु तिथि,तिहार हनावना = आदर,सम्मान,सत्कार हसना = सूचं,बेस्यास्वाँ हामा = अभिभावक,नाइके हिसि = नासलं ल्यूम्ह बांलास्म्ह हिसिला = नासलं ल्यूम्ह बांलास्म्ह हिसू = परिबर्तन ह्यूपा: = क्रान्ति।परिबर्तन, बिप्लबी मिजं मस्तय्गु नां = अर्थ अगिंमथ: = न्ह्याबलें मि च्याना च्वनिगु थाय् अनि = नमस्कार, अन्याये अज: = उलुपा अजल = उलुपा अजू = आश्चर्य अमू = तराजु,लनेगु ज्याभ: अलख = अल: अपसं = ब्रत आखे = अक्षता आजु = उद्देश्य,तातुना आल = सर्ग:, आकाश आपुलु = उत्सुकता आसामरु = आशा मदुम्ह, मयाइम्ह इकन = यक्व,आपा: इनाप = अनुरोध इल = समय,ई उजं = आदेश,हुकुम उजन = आदेश,हुकुम उत = द्द्वचिगु सुपांय उल: = न्हिपताहा: नगु, उल्का ओम्स = भालु,माक:धुं कपं = इन्द्रधनुष, लायलामा किच: = गाज:, छायाँ किकिंपा = द्द्य:या छ्यनय् च्वंगु तिसा कुचु = पीसे
