लिपि Script
नेपाललिपिया म्हसीका -शरदवीर सिंह कंसाकार म्हसीका सृष्टिया आरम्भनिसें हे मानवीय अनुभवं ज्ञानया रूप काय्गु शुरु यात, अले कथहं थ्व हे ज्ञान लिपिबद्ध जुया: चित्रलेख अथवा शब्दलेख अभिलेखतय्गु रूप काल । विश्वय् गुलि नं लिपि दु, भाषाया जन्म लिपिसिकं न्हापा जुल, लिपिया जन्म लिपातिनि जुल । छाय्कि लिपिया सम्बन्ध चिंपाखें दु । भाय् धयागु छम्हेसिनं मेम्हेसित थःगु खँ कनेया निंतिं ख:। सुं नं प्राणीया निंतिं थःगु खँ अभिव्यक्त याय्गु माध्यम धयागु हे भाय् ख: । थ्व उतिकं आवश्यक व महत्व दु । अथेहे थ्व भाय्यात नं संचय यायगु व अभिलेख तय्या निंति छता चीजया आवश्यकता जुइ, व खः आख: वा लिपि । लिपि धइगु काल-निर्धारणय् सहायक जुइफइ, छायधाःसा उकिया विकास जुया वयाच्वंगु दु । थुकथं लिपा उकी विकास वा परिवर्तन जुया: व न्हूगु रूप छगू विशेष काल-सीमाय् प्रचलित जुल । न्हापा नं थुकथं हे जुयाच्वन अले विविध ‘अक्षर-रूप’ विविध कालसीमाय् प्रचलित जुयाच्चन । उकिं छगू विशेष अक्षर-रूपयागु लिपियात उगु विशेष काल-अवधिया माने याय् फइ, गुकी लिपि वैज्ञानिकतय्सं उकियात प्रचलित सिद्ध यानाब्यूगु दु । शिलालेख एवं अभिलेखय् लिपिया विकासया थुगु काल अवधितय्गु सुविधाया निंतिं नां नं बियातःगु दु । सम्राट अशोक छ्य:गु लिपियात ब्राम्ही लिपि वा धम्म लिपि धाःसा गनं गनं थुकियात गुप्तलिपि नं धाय्गु या: । थुकिया ई ईशापूर्व ५०० निसें ३५० ई. तक माने यां: । (सत्येन्द्र, १९७८ : १८३) अथेसां थुकियात ब्राम्ही धका:.हे नालातःगु दु । थुकिया दथुइ थ्व आख: रूपय् छुं परिवर्तन जूगु लूगु दु । थुगु परिवर्तन छगू न्हूगु रूप ईशाया स्वंगूगु सदी खनेदत । थुकियात गुप्त लिपिया नां बिल । छाय्कि भारतया गुप्त सम्राटपिनिगु कालय् थुकिया न्हापाया ब्राम्हीसिकं बिस्कं रूप ब्वलन । गुप्त लिपिया थुगु रूप ईशाया खुगूगु शदीतक चले जुल । थ्वया लिउ मेगु परिवर्तन जूबलय् थुकी छगू वैशिष्ट्य थ्व मिले जुलकि दक्वं आखलय् कुं (कोण) तथा छ्यं (शिरोरेखा) समावेश जुल । खुगूगु निसें गुंगूगु शताब्दीया दथुइ हानं अथेहे वैशिष्टय ब्वलन, गुगु थुकी गुप्त लिपिलिसे अलग यानाब्यूगु दु । थ्व वैशिष्टय् ख: -(१) गुप्त लिपिया आखःया तप्यंगु रेखात क्वय्पाखे खवय् चाःतूगु लूगु दु व(२) मात्रात बेक्वया: ताहाक: जुयावन, उकिं थुकियात ‘कुटिलाक्षर’ वा ‘कुटिललिपि’ धाल । गनं गनं ‘विकटाक्षर’ (चाःतूगु लिपि) नं नां दु । (शाक्य,२०३०:५) मात्रा पूवंगु ई जूगुलिं थुगु ईया लिपियात ‘सिद्धमातृका’ नं धाइ । थ्व हे लिपिया आधारय् गुगूगु शदी नेपाललिपिया विकास जुल’। वास्तवय् नेपाललिपि धाय्बलय् लिपि विकासया क्रमय् नेपाःया थःगु हे लिपि कथं नालाकाय् फुगु गुता लिपि खने दु, गुगु थथे दु- १) नेवार आखर २) रँज आखर ३) गोलमोल आखर ४) भुजिंमोल ५) पाचुमोल ६) कुंमोल ७) क्वेंमोल ८) हिंमोल ९) लितुमोल – थुपिं दक्वं लिपियात नेपाल लिपि धाय्गु चलन दुसां लिपा वना: नेपाल लिपि धइगु प्रचलित लिपियात जक थुइकाच्वन ।
नेपालभाषा स्थानीय पाठ्यक्रम
कृष्णा श्रेष्ठलोकहित आ.बि,ठमेल १.भाषा तगिं छगू :-१.यःमरि कविता२.छगः,निगः …….झिगःतक३.छि,नछि……..सान्हतक४.मां आखः ,बा आखः , चिना आखः तगिं निगू :- १.व:पाखें नां ,क्रिया,विशेषण म्हसीकेगु २.झिंछग:निसें ….. न्यीग:तक३.व:पाखें खँत्वा:,खँपु दयेकेगु तगिं स्वंगू :- १.क्वातिपाखें क्रिया विशेषण ,सर्वनाम म्हसीके२.नीछग:निसें ….स्वीग:तक३.सापारुपाखें खँत्वा:,खँपु दयेकेगु४.बिस्का: जात्रा तगिं प्यंगू :- १.हाम्व:ग्वारापाखें ल्या: खाना: इनेबले जा:(लिंग) म्हसीके२.हाम्व:ग्वारापाखें ल्या: (अंक), जा:(लिंग) म्हसीके३.स्वीछग:निसें। ….न्यय्ग:तक४.बज्रयोगिनी द्य: तगिं न्यागू :- १.गथांमुग:पाखें विस्मयादिवोधक खँग्व: व खँपु म्हसीके२.न्यय्छग:निसें…..न्हय्ग:तक३.दापूया इकाई४.लनेगुया इकाई तगिं खुगू :- १.पाहाँच:ह्रेपाखें कारक, निपात म्हसीके२.न्हयछग:निसें … सछिग:तक ३.दां ल्या:खायेगु४.पाहाँच:ह्रे तगिं न्ह्यगू :- १.स्वन्ति नख:पाखें कारक म्हसीके २.सच्छिनिसें द्व:छि तक ३.दां ल्या:तयेगु४.स्वन्ति नख: तगिं च्यागू :- १.मोहनि नख:पाखें विभक्ति म्हसीके २.द्वछिनिसें लखछितक ३.ल्या:खायेगु,निनेगु , लनेगु २. नखः चखः व भेषभूषा तगिं छगू :-१) यःमरि पुन्हि ,२)जनबहाःद्यः ,३)कौला , ज्यःना , तुच्चा , बेलिया परिचय ,४)क्वथा ज्वलं व५)मस्तय् लंया नां तगिं निगू :- १) सिथि नखः ,२)बुंगद्यः जात्रा ,३)समय्बजि ,४)अय्लाः , थ्वं ,५)बैगः ज्वलंया नां व६)मिसा मिजं लशं कमिज सुरूवा भोटो म्हसीका तगिं स्वंगू :-१)गुंपुन्हि व२)बिस्काः जात्रा ,३)भ्वय् ,४)धुकूज्वलंया नां ,५)मिसा लं पर्सि गा म्हसीका तगिं प्यंगू :-१)घ्यःचाकु संल्हू ,२)वज्रयोगिनी जात्रा ,३)येँयाःया जात्रा ,४)देय्मा भ्वय् व महा भ्वय् ,५)छेँदिइ तइगु ज्वलं ,६)तःधिकःपिंसं फीगु लं ज्वलं व नां तगिं न्यागू :- १) गथामुगःचह्रे,२) कु छ्वयेगु,३) सगं ज्वलं,४)मचा जंक्व ज्वलंया नां तगिं खुगू :- १)पाहाँ चःह्रे ,२)सकिमना पुन्हि ,३)ल्हुति पुन्हि मेला , ४)दशहरा ,५)जाभू व सीकाःभ्वय् ,६) इही , कयेतापुजा व बरे छुइगुयात मागु ज्वलं नं व महत्व तगिं न्ह्यगू :- १)खायुसंल्हू ,२)स्वन्तिनखः व३)थक्वाः महालक्ष्मी जात्रा ,४)थाय्भु गबलय् व गय्याना नकी व५)महाभोग(पशुपति) ,६)बैठक कोथाय् तइगु ज्वलंया नां ,७)इहिपाया भेषभूषाया नां तगिं च्यागू :- १)चथाः ,२)मोहनि ,३)सपनतीर्थ व४)चन्देश्वरी जात्रा ,५)बुराबुरी जंक्वया वसःया म्हसीका ,६)द्यःकू नापं छेँ छखांया नां ,७)इहिपा ज्वलंया नां ३.संस्कार तगिं छगू :- श्रीपञ्चमी,आख: ( च्वयेगु सुरु यायेगु) तगिं निगू :- निदेँ, प्यदैँ व झिनिदँ बुदि तगिं स्वंगू :- मचाबु ब्यंकेगु तगिं प्यंगू :- मचायात जा नकेगु (मचा जंक्व) तगिं न्यागू :- वःलाः, कय्तापुजा, बरे छुइगु, इहि, बाह्राः तगिं खुगू :- इहिपा तगिं न्ह्यगू :- जंक्व तगिं च्यागू :- जन्मनिसें मृत्यु संस्कार ४.सम्पदा तगिं छगू :- चीभाः, देगः, गणेद्यः व भैरःद्यः तगिं निगू :- बहा:बही, चुक, ननि, तगिं स्वंगू :- ल्वहंहिति, पुखू, तुँ, बुंगाः तगिं प्यंगू :- प्यम्ह गणेद्यः, प्यम्ह करूणामय, प्यम्ह नारायणद्यः तगिं न्यागू :- सतः, फल्चा व छ्वास तगिं खुगू :- पीठ व अजिमा द्यः तगिं न्ह्यगू :- १२गू तीर्थया नां तगिं च्यागू :- झिगू विश्व संम्पदा ५. सीप , कलाकौशल व व्यवसाय तगिं छगू :- पुं व छिपाया ज्या तगिं निगू :- दकःमि व सिँक:मिया ज्या तगिं स्वंगू :- मरिकःमि व ल्वहंकःमिया ज्या तगिं प्यंगू :- नकःमिया ज्या तगिं न्यागू :- सिजःकःमि व लुँकःमिया ज्या,घरेलु उद्योग (७ गू चिकं सा:) तगिं खुगू :- कँय्क:मिया ज्या तगिं न्ह्यगू :- ज्यापुतयगु ज्या तगिं च्यागू :- जातीय ब्यवस्थापन (विस्तृत रुपं),गापाल वंश व महिषपाल वंश ६.नैतिक शिक्षा तगिं छगू :- १) सकारात्मक बिचार ब्यवहारय् क्यनेगु २) कुमार पूजा, कुमारी पुजा तगिं निगू :- १) हनाबनाया खँ ब्यवहारय् क्यनेगु २) छेँज, माचाछि, भोछिं,फुकि जः तगिं स्वंगू :- १) सहानुभूति व ग्वाहालिया ब्यवहार२) त्वा:बाहा:, नाय: नकिं,सी कायेगु तगिं प्यंगू :- १) ज्ञानगुणया खँ २) सिद्धार्थया बुद्धत्व प्राप्ति३) न्याम्ह थाकुलि व नकिं तगिं न्यागू :- १) थ:पिसं यायेमाःगु विधि व्यवहार२) बहुजन हिताय बहुजन सुखाय३) गुथि तगिं खुगू :- १) परिवार म्हसीका२) रितिथिति३) बैगलय् लाकां न्ह्यानावने मज्यू४) द्यःकुथिइ नसला कया वनेमा द्यःपूजा यायेमा तगिं न्ह्यगू :- १) शिक्षा वीगु ग कायेगु२) दाजुकिजा,फुकी, गुथियार३) न्याम्ह थकालिया भुमिका तगिं च्यागू :- १) परम्परागत कानुनकथं व्यबहार यायेफैगु ७. भौतिक स्वरूप व प्राकृतिक स्वरूप तगिं छगू :- ख्य:या परिभाषा तगिं निगू :- पहाड व गुँ , थःने , क्व:ने व दथु तगिं स्वंगू :- च्वापुगुँ व थ्वया महत्व तगिं प्यंगू :- धः , खुसि, सागर, महासागर तगिं न्यागू :- चा , फि व ल्वहंया बनोट ,प्रयोग व महत्व तगिं खुगू :- सुर्द्य: चन्द्रमा व नगुया उत्पति व महत्व तगिं न्ह्यगू :- सुपाँय , ग्रहण व खानिया बनोट तगिं च्यागू :- प्राकृतिक विपत्ति , लकस प्रदुषण व संरक्षण ८.स्वास्थ्य , शारीरिक , सुचुकुचु व कासा तगिं छगू :- १.थ:गु म्ह सुचुकुचु यायेगु २.यकंधाला ,घ:कासा , प्वा:स्या:ला पिस्या:ला ,लौंव दाया खवं दाया कासा तगिं निगू :- १.छेँ सुछुकुचु यायेगु २.ध्वाइँकासा , तेलकासा व सुलाकासा तगिं स्वंगू :- १.त्वा:सुचुकुचु २.कानकानपिच्चा ,च्याम्पत्ति,पानदस व इमाकासा तगिं प्यंगू :- १.ब्वनेकुथि सुचुकुचु २.कबर्दी ,दांगदुंग व कौ ह्वायेगु कासा तगिं न्यागू :- १.कुपोषण जुइगु कारण व रोकथाम २.पाँय्,द्य:ना तिसानां ,धुँ , नागया पुखुली ध्वाम्पुंक कासा तगिं खुगू :- सरे जुइगु ल्वय् (सेखं,आउँ ) व मजुइगु (मुटुल्वय्) , बचेजुइगु उपाय् तगिं न्ह्यगू :- कसरत ,सरे जुइगु ल्वय् (खिचा कै व भ्वसा कै ) व मजुइगु (मधुमेह) , तगिं च्यागू :- कोभिड -१९ नापं दम ल्वय्या कारण व बचे जुइगु उपाय ,योग : आसन ,प्राणायाम ,ध्यान (विपश्यना ) ९. व्यक्ति म्हसिका तगिं म्हसीका छगू १.मास्टर जगतसुन्दर मल्ल२.चन्द्रमान मास्के३.संगीना बैद्य निगू १.दुर्गालाल श्रेष्ठ२.अमर चित्रकार,३.बैकुण्ठ मानन्धर४.चन्द्रकान्ता जोशी स्वंगू १.चित्तधर ‘हदय’२.मोतिलक्ष्मी उपासिका३.सिद्धिचरण श्रेष्ठ४.भुगुराम श्रेष्ठ प्यंगू १.शंखधर साख्वा:२.धुस्वाँ सायूमि३.नारायण गोपाल गुरुवाचार्य४.धम्मवती गुरुमा५.कृष्णभाइ महर्जन न्यागू १.सत्यमोहन जोशी२.शुक्रराज शास्त्री३.माणिकमान चित्रकार४.मदनकृष्ण श्रेष्ठ५.विद्यावती कंसाकार खुगू १.सिद्धिदास अमात्य,२.बुद्ध सायमि३.ऋद्धि लक्ष्मी मल्ल४.महेन्द्र मल्ल५.गंगालाल श्रेष्ठ६.दयावीर सिंह कंसाकार न्ह्यगू १.धर्मादित्य धर्माचार्य२.पद्मरत्न तुलाधर३.धर्मभक्त माथेमा,४.सिद्धिमुनि शाक्य,५.सिलु सिंह ६.प्रेम बहादुर कसा: च्यागू १.निष्ठानन्द वज्राचार्य२.प्रा.डा.चन्दा वज्राचार्य,३.चिनीकाजी ताम्राकार, ४.सिद्धिनरसिंह मल्ल,५.जगतप्रकाश मल्ल६.केशव उदास १०. लिपि तगिं छगू :- नेपाल लिपिं क ख ग ……ञ तक च्वयेगु तगिं निगू :- नेपाल लिपिं ट ठ निसें….ज्ञ तक च्वयेगु तगिं स्वंगू :- नेपाल लिपिं क का …….कं क: याना: च छ ….ञ तक च्वयेगु तगिं प्यंगू :- नेपाल लिपिं अ आ…..अं अ: याना: ज्ञ तक च्वयेगु तगिं न्यागू :- नेपाल लिपिं थ:गु म्हसीका च्वयेगु तगिं खुगू :- नेपाल लिपिं चिना आख: छ्यला: खँ छधी च्वयेगु तगिं न्ह्यगू :- रञ्जना लिपिं मा आख:, बा आख:,झ्व:आख: व चिना आख: तगिं च्यागू :- रञ्जना लिपिं बाह्रखरी नापं खँग्व: व खँपु च्वयेगु
दसु (Sign of Apocope)
दसु (Sign of Apocope) लिउने आखः तनि हे धइगु मदु । तर आखःतना च्वं थाय् दसु ल्यना च्वनि । छु छु तनेवं छु दसु ल्यना च्वनि व सिइके। १. ‘न’ ‘म’ व ‘ँ’ इंफुतियां लिउ ‘त, थ, ल’ तना च्वं थाय् चय्फुति ‘ ं ‘ दसु ल्यना च्वनि । ‘न’ तंथाय् लन लं मिजन मिजं छ्यन छ्यं स्वान स्वां बाखन बाखं बान बां नकिन नकिं चिन चिं मिन मिं ‘म’ तंथाय् तम त॑ माम मां दाम दां ताम तां नाम नां इफुतियां लिउ ‘त’ (ँ त) तंथाय् भेाँत भेां क्वँत क्वं ल्वँहत ल्वं ख्बँत ख्वं इंफुतियां लिउ ‘थ’ ( ँ थ ) तंथाय् क्वँथ कं पँथ पं जँथ जं स्वँथ स्वं इंफुतियां लिउ ‘ल’ ( ँ ल ) तंथाय् क्वँल क्वं घ्वँल ध्वं फ्वँल फ्वं ग्वँल ग्वं साभेाँल साभेां २. ‘अ, आ’ या लिउने “च, ज, स’ तंथाय् तुतिपाला “य्’ दसु ल्यना च्वनि । ‘च’ तंथाय् क्वँच क्वँय् सँच सँय् पाँच पाँय् ग्वाँच ग्वाय् ख्वाँच ख्वाँय् ल्वच ल्वय् ‘ज’ तंथाय् बनज बनय् भ्वज भ्वय् ‘ख’ तंथाय् फस फय् थास थाय् हँस हँय् बास बाय् कँस कँय् मास भाय् ३.अ, आ’ या छिउने मेगु आखः तंयाय् लिफुति (ः) दसु न्यना च्वनि । ‘अ’ तंथाय् वासल वासः घलक घलः लख लः आखल आखः कत कः खल ख: पसल पसः भवल भवः ‘आ’ तंथाय् नेपाल नेपाः निभाल निभा: कलात कलाः जात जाः पात पाः झ्याल झ्या: ४. ‘ति’ लि’ तना च्वंथाय् ‘उ’ दसु ल्यना च्वनि । ‘ति’ तंथाय् भति भउ धुकुति धुकु पति पउ फिपुति फिपुउ कुति कुउ ‘लि’ तंथाय् पलि पउ धुलि धुउ भलि भउ सफुलि सफुउ नलि नउ दापुलि दापउ भुलि भुउ कुलि कुउ ५. ‘इ’ या लिउ ने छुँ आख; तंथाय् ‘इ’ दसु न्यना च्वनि | किल किइ मिच मिइ धिक धिइ पिक पिइ सिक सिइ ६, ‘उ’ या लिउने छुँ आखः तंयाय् ‘उ’ दसु ल्यना च्बनि | घुल घुउ म्हुल म्हु जुल जुउ मनुख मनु न्हुल न्हुउ
पाहांचःह्रे
पाहांचःह्रे नखः द्यः खः ल्वाकेगु जात्रा पाहांचःह्रे नखः पाहांचःह्रे डा.चुन्दा वज्राचार्य नेवाःतय् हनेगु याना वयाच्वंगु तत:धंगु नखः मध्यय् पाहांच:ह्रे छगू नं ख: । पाहांच:ह्रे नखः नेवाःत सकसिनं हनेगु यायेगु या:सा थ्व नखः विशेष याना येँ (दे) च्वंपिं नेवा:तय्सं त:जिक हनेगु चलन दु । येँ दुनेया नेवा:तय्नं विशेष याना: पचलि भैरबया जात्रा त:जिक हनीगु थाय् क्वने व लुतिमरु अजिमाया जात्रा त:जिक हनीगु थासय् च्वंपिं नेवातय् पाहांच:ह्रे नख: हनेणु चलन मदु । उगु निगू जात्रा हने माःपिं नेवा: तय्सें तजिक हनेगु चलन मदु । पाहांचःह्रे नख: तजिक हनेगु धयागु हे येंया नेवाः तयेत म्हसिकेगु खः । पाहांचःह्रे हनेगु पाहांच:ह्रे धका चैत्र कृष्ण चतुर्दशी कुन्हु हनीगु नखः ख: । थ्व नख: कुन्हु मेमेगु नख: चखःवलय् थें सुचि नियम यायेथें थ्व नख: हनेत नं वं थिलाः म्वःमि ल्हुया: सुचि नियम यायेमा: । थ्व नखः कुन्हु विशेष यानाः त्वाः त्वालय, थाय् थासय् च्वंगु वा फोहरगु थासय् त:लय् दुम्ह लुकुमाःद्य:यात पूजा याना हनीगु नख: खः । थ्व नखःया प्यन्हु न्ह्यो मिजं मचातय्सं साःगा: वा चां त्वपुया त:गु लुकुमाःद्यःयात म्हुयाः लुकुमा:गा: सुचपिचु यायेगु याइ । प्यन्हु लिपा अर्थात चैत्र कृष्ण चतुर्दशी कुन्हु लुकमा:गालय् बँ थिला: नीसी यायेगु याइ । लुकमाद्य:या गा: सुनां म्हुल वंहे लुकुमा गालय् बँ इलेगु ज्या याइ । थथे गा: खनां: सुनां सफा यायेगु याइ वहे मिजंमचा पाहांचःह्रेया लुकुमाःद्य:या पाला जु । लुकुमा: द्य: सुला च्वम्ह द्य: जुगुलिं थ्व द्यःयात बहनी सन्धयाकाः ई निसें त्वा: ज:छिया मनुतय्सं छेँय् छेँय् भ्वय् ज्वरे यानाः भ्वय् छाना: पूजा या: वयेगु याइ । पाहांच:ह्रे बलय् मेमेंपिं द्य:पिन्त सुथय् पूजा यायेगु या:सा लुकुमा:द्यःयात बहनी सन्ध्याकाल निसें पूजा यायेगु याइ ।पाहांच:ह्रे कुन्हु लुकुमा:द्यया नापनापं थाय् थासय् च्वंगु पीठ वा अजिमापिन्त पूजा यायेगुया नापनापं गणेश, कुमार, कुमारी नं पूजा याय्गु याइ । थ्व दिनय् न्ह्याम्ह हे द्यःद्य:पिन्त पुजा धयागु याःसां नं विशेष पूजा लुकुमा:द्यःयात है ख: । लुकुमाःद्य: पूजा याइबलय् विशेष याना: मेमेबलय् थें पूजा सामान जूसां लुकुमाःद्यःयात पुजा याइबलय् लुंबुँ वहबुँ स्वां तया: पुजा यायेगु चलन दु। लुँबुँ धका: तुकंमाया बुँ व्हयाच्वंगु जूसा वह:बुँ धका लैंमाया बुँ तइ । लुबुँयात लु व वह:बुँयात वहःया प्रतीक धका घाइपिं न दु । लुकुमाःद्य: पुजा याये धुंका: अन द्यःया थाय् च्याका त:गु मत वा द्यः पुजा याना: मत: ब्युगु इतालय् चम्चा वा माताःचाय् अज: फया: छेँजःछि सकसियां धुंया मिखा काकां जिगु मिखा तेलाक धका: सिन्ह तिना: अज: उलेगु नं परम्परा दु । छखे अज: उला थःगु मिखा तेलाकेगु जूसा मेखे लुकुमाः:द्यया थाय् अज: फया: अज: उल धा:सा भुत प्रेत, पिशाचतय्सं थी फैमखु अमिगु डर मुक्त जुइ धयागु धापु दु। जुकुमाःद्य: पूजा याना: द्यःयात छाइगु भ्वय् विशेष याना: वाँगु लाभामा, अय्ला, थ्वँ तया: भ्वय् छाइगु जक मखु लुकुमाःद्य:यात छाःथे छेँय् सकसिया वाँगु लाभा नं तयाः भ्वय् नयेमाःगु चलन दु । थ्व नखःया विशेष नसा धयागु लाभा जुगुलिं पाहाच:ह्रेयात लाभा नख: धका: न धायेगु याः । महायानी बौद्धतय् थ्व नख: कुन्हु लुकुमाःद्य: पूजा याः वने न्ह्याे थःगु छेँ न्याग: स्वना तान्त्रिक पूजा यायेगु चलन दु । पूजा याना च्वंगु ई दुने हे लुकुमाःद्यःयात पूजा याके व्छयेगु न॑ चलन दु । थथे पूजा याये सिधल धायेवं ‘छसिकथं झ्वः छुना: विशेष याना: वाउँगु लाभा तया: भ्वय् नयेगु चलन दु । थ्व नखः मोहनी नख: धुंकाया त:जिगु नख: ख: । थ्व नखःबलय् मोहनी नखःबलय्थें न्हुगु वसः पुनाः द्यःयाथाय् देइके वनेगु, थःथितिपिं थाय् नखःत्या: वनेगु न॑ याइ । थ्व नखःबलय् न॑ मोहनी नख:थें म्ह्याय् मचा, भिनामचा: जिचाभाजुपिं नापनापं पासापिं त॑ नखत्या: सःतगु चलन दु । थ्व नख:बलय् पासापिन्त नं नखत्या: सःतेगु याइगुलिं पासा:चःह्रे धका: न॑ धायेगु या:। थ्व नख:बलय् पाहां सःता नकेगु याइगु जूगुलिं पाहाचःह्रे घका घाल धाइपिं नं दु। न्ह्याःगु हे धाःसा नेवाःतय्सं हना: वयाच्वंगु नख: चख: मध्यय् थ्व छगू नं ख: । थ्ववलय् विशेषयाना: फोहर थाय् वा चायात:लय् सुलाच्वंम्ह महाद्यःया पूजा याना न्ह्याकीगु नखः खः । महाद्यः बैदिक काल स्वयां न्हापां निसेयाम्ह द्यः ख:, हिन्दू व बौद्ध मार्गी निखलं न॑ मानेयाइम्ह द्य: ख: । विशेष यानाः महायानी बौद्धमार्गीतयु दुने महाद्यःया विस्कंगु थाय् दु । छगू दसुया रूपय् महायान पुराेहितपिनि देखा कायेगु झ्वलय् देखाया सुचि नियम मयासेँ द्याँलाना च्वने माःथाय् द्याँलाये मफया देखा कया: पूजा याना च्वंगु वसतं हे पिहां वःम्ह व्यक्ति चिकुलां महाद्य:यात भेषय् जाकि फ्वं बइम्ह व्यक्ति धायेगु या: । उकिं महाद्य:यात नेवातय् दुने निगुलिं धर्मावलम्बीपिसं माने याइगु ख; । नासःद्यःयात नाट्यस्वर नं घाइ व हे नं महाद्य: घका सकसिन स्यू । चाया तलय् महाद्य: पाहाँचःह्रे नख: हनेबलय् चाया तःलय् च्यम्ह लुकुमाःद्यः चाम्हूया खने दयेकेगु याइगु खं च्वय् हे न्ह्य:ब्वये धुनागु दु । लुकुमाःद्य: धयाम्ह “लुकुं ब्यूम्ह महाद्यः” ख: । लुकुं ब्यूम्ह धयागु सुलाच्वम्ह ख: । उकिं लुकुमाःद्यःया अर्थ सुलाच्वंम्ह महाद्य: ख: । महाद्य: लुकु बीमा:गु छगू घटना दु । व छु धाःसा दैत्य छम्ह महाद्य:यात लुमंका: तच्वंत थाकुक तपस्या च्वन । दैत्य तःसकं दुखसिया तपस्या च्वनाच्वंगु खनाः महाद्य: खुसि जुया “जिं छंगु तपस्या खना: प्रशन्न जुल उकिं छं छु फ्वने” घका घाल । महाद्य: प्रकट जुयाः थःयाके वर फ्व: धाबलय् व दैत्य तच्वंत खुसि जुया: महाद्य:याके थःम्हं सुयागु छ्यने थिल व भस्म जुइमा: धका: बर फ्वन । महाद्य:वं नं वैगु इच्छाकथं वर बीया बिल । थथे भस्म जुइगु फ्वंगुलि उम्ह दैत्यया ना हे भस्मासुर जुवन । भस्मासुरं अज्या:गु बरदान फ्वंगु खनाः महाद्य: न॑ छक: छक्क चाल । भस्मासुरं वरदान काये धुंका महादेवं ब्यूगु बरदान धाथेंगु खः, मखु सीक्य मास्ति वल । उकिं व सीकेत दकले न्हापां महाद्य:या हे छ्यों थीत स्वल । महाद्य: ग्याना बिस्यूं वन । भस्मासुर नं महाद्यःयात यीत लितु लिना वन । महाद्य: थःम्हं वर बीया थःहे भस्म जुइगु डरं यानाः भस्मासुर मखंक फोहरगु थासय् दुने सु वन । अथे सु वंगुलिं लुकुमाद्य: जुगु ख: । महाद्यःयात भस्मासुरं लितु लिना च्वंगु विष्णु खनाः महादेवं ब्यूगु वरदानया अन्त यायेगुया लागि बांलाम्ह मिसा जुया: भस्मासुरया थाय् वन । भस्मासुरया थाय् थ्यंकाः हावभाव याना: वैगु मन साला: तच्वंत बांलाक प्याखं हुया क्यन । भस्मासुर नं बांलाम्ह मिसाप्रति खनाः आकर्षित जुल । अले व मिसां घा:घा:थे यात । लिपा मिसारुपि विष्णुं भस्मासुरयात थ:गु ल्हाँत थगु हे छ्याें छक्व थ्यू धका धाल । मिसां धाःथे भस्मासुरं नं थःगु छ्यनय् थिया ब्यूबलय् महादेव ब्यूगु वरदान महाद्य:यात थिया खः, मखु स्ववेगु पलेसा थःम्हतुं थःगु ल्हातँ छ्योनय् थ्यूबलय् भस्मासुर हे भस्म जुया अन्त जुल । थुकथं महाद्य: चायाःतलय् वा साःगालय् सुलाच्यंगु धयागु धापु थुकथं जूगु ख: । पाहांचःह्रे बलय् महादेवं लाभा, ला, अय्ला थ्वं नया: जूगु नं
२.न्वसु (Pronounciation)
‘य’ व ‘व’ नेपाल भासाय् ‘य’ व ‘व’ माआख: बाआख: नितां आखलय् दुथ्या: । उकिइ ‘य’ ‘ए’ लिसे सत्तिक लाइ । गथे —- बाआख: + ‘य’ चिना: ए(े) क + य क्य के ख + य ख्य खे ल + य ल्य ले ब + य ब्य बे थ + य थ्य थे छ + य छ्य छे ह + य ह्य हे स + य स्य से ‘व’ ‘ओ’ लिसे ज्वलिंज्व: । बाआख: + ‘व’ चिना: ओ क + व क्व को ख + व ख्व खो ग + व ग्व गो घ + व घ्व घो ज + व ज्व जो स + व स्व सो थ + व थ्व थो ल + व ल्व लो ‘व’ व ‘ओ’ नितां नेपाल भासाय् चिहाय्क नवाइ । उकिं ‘व’ व ‘ओ’ निगलय् थःत छिंगु छ्यले दु । ( कथुं नवाय् थाय् ‘व’ जुइ । म्हुतुसिं नवाय् थाय् ‘ओ’ (ाे) जुइ । ) “य् , य” व “ए , ऐ” ‘अ’ व ‘ए’ या दथुइ चिनागु ‘य’ वइ । गथे —- अ + य = ऐ अ + य चिना: ए क + य क्य के ल + य ल्य ले ब + य ब्य बे स + य स्य से ‘अ’ व ‘ऐ’ या दथुइ तुतिपाला ‘य्’ लिउने वइ । गथे – अ + य् = ऐ अ + य् चिना: ऐ क + य् कय् कै ह + य् हय् है न + य् नय् नै ल + य् लय् लै ‘आ’ व ‘ऐ’ या दथुइ तुतिपाला ‘य्’ लिउने वइ । गथे – आ + य् = ऐ अ + य् चिना: ऐ का + य् काय् कै हा + य् हाय् है जा + य् जाय् जै सा + य् साय् सै म्हुतुं पिहाँ वइ थें आख: झ्व : अ य ए अय् आय् ऐ व ओ क क्य के कय् काय् कै क्व को च च्य चे चय् चाय् चै च्व चो त त्य ते तय् ताय् तै त्व तो भ भ्य भे भय् भाय् भै भ्व भो ल ल्य ले लय् लाय् लै ल्व लो लिउनेया ‘बा’ व ‘मा’ आख: बाआख: नेपाल भासाय् लिउनेया ‘बा’ आख:यात न्ह्योनेयागुलिं साला: नवाइ मखु । गथे – दाल, माल, वन, कित, थित, मत, सल, बुत, बुल, गन, थन, अन, माआख: लिउनेया माआख:यात न्ह्योनेयागुलिं साला:(काचाक्क) नवाइ । गथे – १.अयां लिउ ‘इ’ लाइ बलय् ऐ (ै) थें नवाइ । कइ कै गइ गै नइ नै २.’अ’यां लिउने ‘उ’ लाइ बलय् औ (ाै) थें नवाइ । भउ भौ पउ पौ नउ नौ ३.’इ’यां लिउने ‘इ’ लाइ बलय् ई (ी) थें नवाइ । किइ की धिइ धी बिइ बी ४.’उ’ यां लिउने ‘उ’ लाइ बलय् ऊ (ू) थें नवाइ । धुउ धू न्हुउ न्हू सफुउ सफू ५.’इ’ यां लिउने ‘उ’ लाइ बलय् ‘य’ चिनागु ई (ी) थें च्वंक नवाइ । गथे – जिउ ज्यू सिउ स्यू लिउ ल्यू (नवाय् बलय् उथें उथें च्वंसां ‘ज्यू ,स्यू ,ब्यू ‘ मच्वसे ‘जिउ ,सिउ ,बिउ ‘ च्वे बांला: ।) ६.’उ’ यां लिउने ‘इ’ लाइ बलय् ‘व’ चिनागु ई (ी) थें च्वंक नवाइ । गथे – जुइ ज्वी खुइ ख्वी लुइ ल्वी (नवाय् बलय् उथें उथें च्वंसां ‘ज्वी, फ्वी,ल्वी ‘ मच्वसे ‘जुइ, फुइ, लुइ ‘ च्वे बांला: ।)
नाला करुणामय
नाला करुणामयया जात्रा नाला करुणामयया बाखं नाला करुणामयया जात्रा रत्न प्रसाद अनामणि श्रेष्ठ काभ्रे जिल्लाया पुलांगु बस्ति नेवा: बस्ति मध्यय् उग्रचण्डी नाला नं छगू खः | थौंयागु नालाबस्तियात सत्ययुगय् नागिरीपुर धाइगु खः। थ्व थाय् किराँत व लिच्छवीकालय् नालाङ्गग्राम अथेहे मल्लकालय् नाला देय् व शाहकालय् वया नालाया नाम॑ म्हसीका च्वंगु दु। नालाय् नेपा:देय् या प्यम्ह करुणामय् मध्ये छम्ह नालाय् नाला करुणामय (श्री सृष्टिकान्त लोकेश्वर) बिराजमान जुयाच्व॑गु दु । मेगु स्वम्ह करुणामय जनबहालया जनबहा:द्यः (आर्यावलोकितेश्वर), चोभारय् आदिनाथ चोभार (श्रीकच्छर्पण लोकेश्वर) व बुंगय बुंगद्यः (श्री रक्तार्यावलोकितेश्वर) खः । अथेहे प्यम्ह भगवती काय्बलय् श्री नक्साल भगवती, श्री शोभा भगवती, पलाञ्चोक भगवती व नाला भगवती मध्ये छम्ह उग्रचण्डी नाला भगवति न॑ थ्वहे थासय् दु। नेपालय् छगूयां छगू युधिष्ठीरया मूर्ति न॑ थन दु। अथेहे यँय् दुगु पशुपति: थें च्वंक पशुपतिया मूर्ति नं थन दु। थ्व दक्व स्वय्बलय् थ्व थाय् धार्मिक व प्राचीन ऐतिहासिक थाय् खः धाय् फै। . बौद्ध धर्म ग्रन्थय् धयातःकथं ३६० लोकेश्वर करुणामय दु। थ्व दक्व लोकेश्वरपिन्स न्हियान्हिथ॑ थःपिनिगु शक्तिं झीगु देय् रक्षा ‘यानाच्वंगु दु। थुपिं दक्व लोकेश्वर मध्य प्यम्ह मुख्य खः। थुपिं प्यम्ह मध्य न॑ मुख्यम्ह श्री सृष्टिकान्त लोकेश्वर (करुणामय) मानय् यानातः:गु दु। श्रृष्टिकान्त लोकेश्वरं थ्व जगतया फक्क॑ देवदेवी लगायत पृथ्वीयात श्रृष्टि यानातःगु धाइ । न्ह्याबलें हे होली पून्हिया कन्हय् खुन्हु करुणामयया न्हवं याइ । होली पुन्हि खुनु करुणामयया मूर्ति तन्त्र साधना याना: जीवन्यास लिकाइ । अले आसन लिकाना कलशय् प्रतिस्थापना याइ । पुन्हिया कन्हय् खुन्हु पून्यमाता तीर्थं नीलः हयाः देगःया न्ह्यःने च्वंगु चीधंगु पुखूया दथुइ दुगु सिलामण्डपय् पदमासनय् विराजमान याका: प्यकुनय् तयातःगु लीया घलय् तयात:गु पञ्चामृतं न्हवं याकि । थ्व ज्याझ्व: बुंगमतिइ च्वंपिं पांजुपिन्सं याइगु खः । अथेला वर्षया न्हय्न्हु थःगु विधिविधान अनुसार पुजा याय्गु इमिगु हक लगे जू धाइ। न्हवं स्वय्त येँ, यल, ख्वप व काभ्रे जिल्लाया भक्तजनपिन्स ब्वति काइ। न्हवं नाला करुणामय बाहेक मेपिं करुणामयपिन्त नं थीथी इलय् याकी | न्हवंया कन्हय् खुनु (द्वितीया) मूर्ति रंगं छाय्पीगु ज्या याइ । गुकियात लंपुलिं छाय्गु धाइ । थ्व दिनय् जनबहा: द्यःयाथाय् च्वंपिं गुरुजुपिं वया: थ्व ज्या सिधेकिइ । अले पाञ्जुपिन्सं करुणामय्यात दसकर्म याय्या निंतिं माःगु ज्वलं तयार याइ । तृतियाया दिनय् मूर्ति प्राणप्रतिष्ठा याना: दशकर्म विधिं पूजा याइ । थ्व इलय् अनच्वंपिं स्थानियबासिन्दापिनि मस्तय्त इही याइ | करुणामय्यात मिजंमिसा निम्हेसिगु नं विधि याइ गथेकि कय्तापुजा (ब्रतब्रन्ध), इही (बेलबिबाह), बाह्राः तय्गु (गुफा राख्ने) । पुजाया अन्तिम दिनय् पञ्चदान बिइ सिधय्काः बुंगया पाञ्जु, पुरोहित, येँ व नालाया गुथियार, नालाया पुजारी बज्राचार्यपिं दक्व जाना: मूर्तियात रथय् तया: जात्रा याइ। थ्व जात्राय् नेवाःतय् थीथी बाजं, भजन खल: नापनापं लाखाैं भक्तजनपिं जाना: नालाया करुणामय् थासं मेच्छे त्वा:, इपा त्वा:, गँस त्वा:, लगन त्वाः, यापा त्वा:, टूपिचा त्वा: जुया: हाकनं करुणामय देगलय् हया: जात्रा सिधयकी । थुबलय नालाय् च्वंपि स्थानीय बासिन्दापिन्सं भव्यरुपं पुजा याइ । जात्रा सिधय्का मूल गेटय् तयाः विधिपूर्वकं मूलआर्चायं पुजा याना: थाकुली नकिनं लसकुस याना: दुत यकिं सा कलसय् स्वना तःगु लः छाना: लोकेश्वरयात आशनय् विराजमान याकि । थथे याना: दच्छिया लागि द्य:यात देगलय् सुरक्षा याना: नित्य पुजा आजा तइ। नाला करुणामयया बाखं प्यम्ह करूणामयया बाखँपिकाकःकरूणामय धर्मपासा खलः न्हापा छगू इलय बन्देपुर (भ्वत), बनेपा धयागु देशया पिने नागिरी धयागु देश छगू दु। व देशय् दीर्घरथ धयाम्ह जुजु व वया रानी शुभलक्ष्मी धयाम्ह दयाच्वन । दीर्घरथ जुजुं दशाकुशल पाप कर्म जक चलये याना: न्याय नीति त्वःताः प्रजापिन्त बिचाः यानामच्वंगुलिं उगु देशय थःथवय् ल्वापु जुया: अनेक प्रकारया विघ्न उपद्रव जुया: इलय् ब्यलय् वा मवया: दुर्भिक्ष जुया: उगु नागिरी देशय् च्वंपिं सकल प्रजापिनि नयेत्वने मखनाः झिनिदँतक दुःख कष्ट नयाच्वन । थथे जुयाः च्वंसा नं दीर्घरथ जुजुं छुं हे बिचाः मयासे थः जक साक्क भिंक नया: लाय्कुली च्वनाः सुखभोग यानाच्वन । थुकथं नागिरी देशवासीपिंसं तसक॑ दुःख कष्ट नयाच्वंगु सुखावती भुवनय् बिज्यानाच्व॑म्ह श्री करुणामयं सीकाः खंका बिज्याना: इमि उपरय् तसकं करुणा उत्पति याना: थःगु समाधि योगपाखें नागिरी देशय् झिनिदँतक वामगाना: सुक्खा जुयाच्वंगु देशय् जलवृष्टि याना: सुर्भिक्ष यानाविल । थुलि जुयेव उगु देशया सकल प्रजापिनि नयेगु त्वनेगु दया: रोग आदि नं शान्ति जुया: सुर्भिक्ष जुया वल । थुलि जुइके धुंसेलि श्री करुणामयं थः भक्त जुयाच्व॑म्ह सुधर्मदेवीयात आज्ञा जुल – है सुधर्मदेवी ! छ जम्बुद्धीपय् नागिरी धयागु देशय् वना: धर्महीन जुयाच्व॑पिं दीर्घरथ आदि अनच्वंपिं सकल प्रजापिन्त नं जिगु अष्टमी ब्रत चले याका: धर्म प्रचार याना वा धका: श्री करुणामयया आज्ञा न्यना: सुधर्मदेवीं गुरुवा वचं शिलय् तया: याकनं हे नागिरी देशय थ्यंक: वल । आः गथे या:सा थ्व देशया जुजु कामभोगय् तच्वकं हे भुलय् जुयाच्वंम्ह धका: सीका: नागिरी देशया छगू पीठया सिथय् च्वनाः अत्यन्त बांलाम्ह स्वयेव है सकल लोक मोह जुइगु मिसाया रुप कया: अने अनेकथं धर्म कथाया म्ये हाला: म्येयागु खँ नं बांलाक सकल लोकपिंत थुइकाः कारण ब्यूम्ह सूत्रया खँ कनाच्वन । थथे मनोरञ्जन . जुइका: धर्म कथा कनाच्वंगुलिं नागिरी देशया जनता फुक हे अन वया: धर्म कथा न्यनाच्वन | थथे थःगु धर्म कथास रस यानाः न्यनाच्वंपिं सकल नागिरी देशया जनतातय्त त्रिरत्नया नां कायेका: अष्टमी ब्रतया महिमा कनाच्वन । थनलि नागिरी देशया जनतातसें थ्व खँ झी जुजुयात कंवन धा:सा झी जुजु मिसाम्ह जुयाच्वंगुलिं थ्वयात बाखं न्यना: धर्मय् च्वनी झीत न॑ छुं मान बी – धका: सकल लोकपिं लायकुली वना: दीर्घरथ जुजुयात बाखं कंगु हालखबर फुकं बिन्ति या: वन। व खँ न्यना: दीर्घरथ जुजुं मिसातसें बाखं कंगु न्यं वने मत्य: जि वये मखु धका झन लाय्कुया दुने क्वथाय् थ्यंक सुलाच्वन । थ्व फुक खँ सुधर्म देवीं सिया: आः थ्व जुजु बाखं न्यं वइ मखुत गथे या:सा थ्व जुजुयात लायकुलिं पिकाये फइ बिना लायकुलिं पिकया: धर्म उपदेशया खँ मकंक॑ थ्व जुजुं धर्म याइमखुत धका: मनं विचाः याना: उगु पीठ त्वःता: जंगलय् वना: श्री करुणामय लुमंका आ: थथे च्वने मजिल धका: अत्यन्त बांलाम्ह तुयूम्ह सलया रुप कया: बांलाःगु काथि नापं थःगु म्हय् तया: जंगलं पिहां वया: नागिरी देशय् चा:चाः हिलाच्वन । थ्व खना: देशवासी प्रजातसें नं आश्चर्य जुया: सलया ल्यल्यू लाय्कू वन। उबलय् दीर्घरथ जुजु झ्यालं क्वस्वया: च्वंगु पाःलाना: सलजक खनेवं सलयात गया: देशय् चाःह्यू वनेगु मनय् तया: लायकुलिं पिहां वया: सलयागु लगाम ज्वंबलय् सल सुम्क च्वनाः बिसेंलि दीर्घरथ जुजु सलया म्हय् च्वनाः लगाम ज्वना: चा:ह्यू वन | सल नं खः थें च्वंक विस्तारं व जुजुयागु दे सकभन॑ बुलुहुं चा:हुइका: भतिचा तापाक थ्यँसेंलि आकाश मार्गं ब्वयेका यंका: तापालय थ्यंक देवरथ धयागु तीर्थया लिक्कच्वंगु ख्यः छगुली त्वःताः सलया रुप न॑ त्वःताः थःगु हे स्वरुप जुया: तुरुन्त सुखावती भुवनय् वना: श्री करुणामययात थुगु खँ विस्तारं विन्ति यात। थ्व खँ न्यना: श्री
