दिगुपुजा
च्वमि: सन साय्मि १.न्ह्यखँ थ: सु ख:, छु कुलयाम्ह ख: धैगु म्हसीकेत दँय्दँसं फुकीपिंनाप च्वना: न्याय्कीगु त:जिगु दिगुजायात द्य:गुपुजा, देगुपुजा, देपुजा व देवाली नं धाय्गु या: । स्वनिगलय् अप्व: याना: बछलाथ्व पारु (मांया ख्वाः स्वया: कन्हय्खुन्हु) निसें तछलाथ्व षष्ठी (सिथिनख:) तक थ:थःगु तिथिकथं दिगुपुजा न्याय्की । गुलिस्यां योमरि पुन्हि, श्रीपञ्चमीखुन्हु न्याय्कीसा दिं मदुपिनि वा मला:पिनि सिथिनख:खुन्ह न्यायकी । न्हुम्ह भौमचायात दिगुद्य:थाय् दुकाय्त दिगुपुजा न्यायकीपिं नं दु । नेवाःदुने नं ज्यापु व साय्मितय् दच्छिदुने निक्व: दिगुपुजा न्याय्की । न्हापांगु मू दिगुपुजा धका: बछलाय् न्याय्कीसा लिपांगु नछा: दिगुपुजा यंलागा पारुनिसें अमाइ (सोह्र श्राद्ध) दुने थ:गु दिंकथं न्याय्की । बुंगद्य: रथय् च्वनाबिज्याइबलय् अक्षय तृतीयाखुन्हु पूर्णचण्डी दिगुपुजा न्याय्की । दिगुद्य: व थीथी संस्कार ज्योतिषशास्त्रकथं वृहस्पति ग्रह मभिनकि दिगुद्य: मभिं धका: जोशीतय्सं दशा फाय्केत दिगुद्य: पुज्याकी । पञ्चाङ्गय् ग्रह दानया झ्वलय् वृहस्पतियात वा, म्हासु काप:, चि, साख: हलू, लुँ, पुष्पराज, मणि, म्हासुगु स्वां तया: १९ द्वः जप याना: श्री कुलदेवतायात पुज्याय्गु च्वयातःगु दु । दकलय् बांलाःगु भिंगु दिं बिहिवा:खुन्ह दिगुद्य: पुज्याय्गु जक मखु थ:गु जन्मन्हिखुन्हु म्हासु कापः, लुँ तछ्व तयाः पुज्याय्गु चलन दु । इहिपा: याना: ह्वंकेबलय् दिगुद्य:यात ग्वय् साया: छाय्गु, मचा जंकुबलय् गनेद्य: दर्शन याके सिधय्वं मचायात दिगुद्यः दर्शन याकेगु, बुसंखा व कय्तापुजाबलय् नं कायमस्तय्त दिगुद्य: दर्शन याकेगु, थाकुलिं लुइबलय् दिगुद्य:थाय् विधिपूर्वक द्य: पुज्याना: चच्छि महादिगु च्याकेगु जक मखु छु भिंज्यायाय्बलय् दिगुद्य: पुज्याय्गु चलन नं ल्यनाच्वंग दनि । वृहस्पति (दिगुद्य:) द्यःपिनि गुरु ख: । वैदिक मतकथं गुरु वृहस्पति जूसां तान्त्रिक मत अनुसार मेम्ह हे जुइ । नेवाःत तान्त्रिक मत हनीपिं जूगुलिं दिगुद्य:यात भैल:द्य:कथं हनी । बृहत्पुरश्चर्यार्णवय् कुब्जिका पुजाविधिबारे थथे च्वयातःगु दु – “श्री शिखा भैरव स्वच्छन्द महाभैरवाय …” छ्यनय् (चसुप्वालय्) च्वनिम्ह भैरव जूगुलिं शिखा स्वच्छन्द महाभैरव धाःगु खः । दिगुद्य: थःगु कुलयापिं फुकीतय्सं जक हनीगुलिं थ्वयात कुलदेवता नं धाइ-।” ऐतिहासिकता दिगुपुजा गुलि पुलां धैगु खँ सीमदु, तर दिगुपुजा हनीपि नेवाःत प्रकतिपुजक जूगुलि प्राचीनकालनिसें हनावयाच्वंगु दु धैगु सीदु । लिच्छवि व मल्ल जुजुपिंसं श्रीमनमानेश्वरीदेवी, दुमाजुपिंत दिगुद्य:कथं हनावंगु, शाहवंशी जुजुपिंसं दक्षिणकालीयात दिगुद्य: नाला: दँयदँसं बछलाथ्व अष्टमीखुन्हु दिगुपुजा न्यायकावयाच्वंगु दु । लुकुमाःद्य: थें दिगुद्य: नं ल्वहंयात ख्येँय् बांलुइकथं बाग: थुना: बाग: पिकया: छगःनिसें झिंच्याग:तक स्थापना यानात:गु दइ । उगु थासय् ल्वहंया मन्द:पाः, थीथी बुट्टा दुगु चन्द्राकार देगलय् छेपु, गरुड व नागकन्या सहितया त्वरं तयात:गु दइ । अन हे गनेद्य:, कुमारलिसें छज्व: सिंह नं स्थापना यानातःगु दइ । शैव व बौद्धमार्गी नेवाःतयसं पीगंद्य: ब चैत्य पुज्याना: दिगुपुजा हनेगु झ्वलय् वनमाद्य:, आदेश्वर, इचंगुनारायण, धुम्वाराही, म्हय्पि अजिमा, कंग: अजिमा, पुंचली भैरव, खड्गजोगिनी, वज्रजोगिनी, विद्याधरीदेवी (बिज्यास:द्य:), स्वयम्भू चैत्य, शान्तिपुर, मनमानेश्वरीयात दिगुद्य: मानेयाना दिगुपुजा न्याय्कीपिं नेवाःत नं दु। दिगुद्यःया दिप (स्मशान) व पीगंद्य:लिसे स्वापू दिगुद्य:या दिप व पीगंद्य:लिसे क्वात्तुगु स्वापू खनेदु । खुसि सिथय् दिप दुथें दिगुद्य: नं अप्वः खुसि सिथय् स्वनात:गु दु । गथेकि, येँया तुकुचा खुसि सिथय् च्वंपिं दिगुद्यः लिपा सालाहयाः भद्रकाली ज:खः स्वनातःगु दुसा फिपु दिपय् बारुदखाना दय्कूगुलिं तिनिख्य:पाखे दिगुद्य: स्वनेहल । अथे हे बागमती, विष्णुमती सिथय् बुरांख्य: पाखे नं यक्व दिगुद्य: स्वनातःगु दु। . थुलिजक मखु, येँय् कुलेश्वर महाद्य:, इनाय्त्वा:, पकनागनेद्य: व टक्सार दुने दिगुद्य: स्थापना यानातःगु दु । ख्वपया सल्लाघारी व क्वय्नाय् थीथी गुँइ च्वंपि द्य: सालाहया: दिगुद्य: थापना यानातःगु दु । उकि न्या:दिगुपुजा न्याय्केमा:सा अन हे वना: दिगुपुजा न्यायकेगु चलन थौंतक ल्यंदनि । दँय्दँसं दिगुपुजा हनेगु भवलय् ल्वचापुजा धका: च्यान्हु न्ह्यः वा सिल्लाचःह्रेबलय् दिगुख्य: लिक्क च्वंम्ह पीगंद्य:यात क्वत: वा कल: तया: बलि बिया: दिगुद्य: नं पुज्याना: समय्लिसे भ्वय् नइपिं नं दु। दिगुपुजा छगू पर्वोत्सव दँय्दँसं थःगु दिंकथं झ:झःधाय्क दिगुपुजा न्याय्केगु झ्वलय् च्यान्हु न्ह्य: थःगु तजिलजिकथं ल्वचापुजा याइ । खुलाय् छक: दिगुपुजा हनीपिंसं मूदिगुपुजाबलय् जक . ल्वचापुजा याइ । दिगुपुजा छन्हुनिसें न्यान्हुतक झःझःधाय्क हनावयाच्वंगु दु । न्हापांगु दिंयात छ्वयलाभू धका: पाःलाःया छेँय् भ्वय् नय्त फुकीतयसं थ:थ:गु छेँय् बंथिलाः नीसि यानाः द्यःमतुकुतले जा भ्या: याइमखु । गनं वनाः नइमखु, गनं चा च्वनीमखु । गनेद्य: व बुंगद्य: बाहेक गनं देके वनीमखु । कन्हयखुन्हु थः कुलदेवता (किकिंपा) यात पुज्यानाः कुहांबिज्याका: यच्चुक सिलाः, सिन्ह: पाकाः स्वांमालं छाय्पी । द्य:खतय् तया: पता: छाना:, नस्वाक गुंगू थना: धुं, धुपाँय् च्याकाः द्यःपुज्याय्धुंकाः पुरोहितयात संकल्प याकाः द्य:ख: कुबिया: थःगु चलनकथं म्वाहालि पुइका: थीथी बाजं थाना: झ:झ: धाय्क थाकुलिलिसें फुकीत म्हतिंम्हतिं कल: व दुगु छम्ह ज्वना: द्यःया ल्यूल्यू ख्यलय् वनी । द्य:ख्यलय् थ्यनेवं जवंतूम्ह गुंन्याया आसन दय्का: द्यःयात खतं क्वकया: दिगुद्य:थाय् स्वनी । अप्वःसिया द्यःबाज्या वा गुर्जु तया: थाकुलिं स्वना: द्यः पुज्याइबलय् मोहनी नं फइ । द्यःयात दृष्टि कंकेमा:, आखा:, तःग्व: ग्वःजा, चतांमरि, वः, थीथी सिसाबुसा व मरि, चःबाहांलिसे दुगु स्याना: द्यःयात आभु क्वखाय्का चाकःपुजा नं याइ । तर गुम्हगुम्हेस्या बलि मब्यूसे दमनारोहण (स्वां छायाः) व सुवर्णपुष्पारोहणविधिं द्य: पुज्याइ । द्यः पुज्याय्वलय् म्हासुगु स्वां व न्हाय्पंकथि मदय्कं मगा: । न:लिमचा व न्हूम्ह भौमचायात लसकुस याना: दुकाय्गु ज्या थाकुलि नकिनं याइ । न्हूम्ह भौमचा दिगुली दुहांवय्त थःछेँपाखें क्वतः व निसलाःपाः (धौवजि, मरि, पालु, सिसाबुसा, दक्षिणा) द्य:यात छाना: फुकीपिंत नं देछाय्मा: । गुम्हेस्यां थःगु चलनकथं वस: छजु, बाहां छम्ह, समय्ज्वललिसें क्वत: तया: कु छ्वयाहइ । थुखुन्हु दिगुख्यलय् काय्मस्तय्त कयतापुजा याइपिं नं दु। इहि या:पिं मस्तय्गु सलाःपा: दिगुद्य:यात छाइ । सिन्ह: तिकीबलय् जंक्व सिध:म्ह मिसामचानिसें दिगुपुजा वःपिं मिस्तय्त द्यःया प्रसादया रूपय् भुयूसिन्ह:या सिन्चा तय्की । थिति चिपं थी न्ह्यः दकलय् न्हापां ज्वरे जूगु ल्वसाघासा तया: क्वः वा ध्वं (सिँयाम्ह) यात थःगु थितिकथं चिपं थीका: समय्, भ्वय्लिसे चचा हाला: चतांमरि भ्वय् नं नइ । गुम्हेस्या दिगुख्यलय् हे सीकाभू याइ । द्य:क्वकया: खतय् बिज्याकेवं स्वां काय्गु धका: द्य:या आसन यानातःम्ह न्या कया: स्वांलिसें नइ । मिसामस्तयसं म्हतिंम्हतिं सुकुन्दा च्याकाः झःभझःधाय्क लँ स्वयाच्वनी । काय्मस्तय्सं नस्वाःगु धुंधुपाँय् च्याका: बाजं थाना: दुवा:पतिं द्य: पुज्यानावइ । द्यः लितहया: पिखालखुइ थाकुलि नकिनं बलिंपिया: द्य:यात मांता:चां थिका: लःधाः हाय्का दुकया: आसनय् तइ । थंजिकथं झ्वःलिक च्वना: ख्येँय् सगं कयाः सीकाभू नं याइ । कन्हय्खुन्हु सुथय् थाकलिं स्वना: द्यःपुज्यानाः चाक:पुजा याइ । समय् नय्धुंकाः सनिलय् कुलाग: याइ । चिप फुक्कं मुना: छ्वासय् कल: वाःवनी । थ्व कुलाग: गुम्हेस्या निन्हुयंक याइपिं नं दु । तर नछाः दिगुपुजाय् कुलाग: याइमखु । थुखुन्हु न्हुम्ह भौमचाया छेँपाखें धौ तय्हइ । भौमचायात लँपाः देछाय्गु चलन नं दु । गुर्जु तया: द्यःपुज्याइपिनि कुलाग:बलय् चचा हालेगु, द्य:मतुकुतले बहनी दुहांपिहां जुइपिं मन्त धाय्वं पिखालखुइ ‘गणचक्रब्व’ लय्गु चलन दु । प्यन्हु दुखुन्हु स्वना: द्य: पुज्याय् सिधय्वं श्राद्ध याइ । प्यंजा वा भ्वजय् ख्यलय् स्या:म्ह बाहांया ला तय्मा: । श्राद्ध याय् सिधयवं समय्
नेपालय् बुद्धधर्म
थेरवाद महायान वज्रयान नेपालय्-बुद्धधर्म थेरवाद थेरवाद बुद्धधर्म :- उपप्रा वज्रमुनि वज्राचार्य नेपालभाषा केन्द्रीय विभाग थेरया अर्थ भिक्षु खः । शाक्यमुनि भगवान बुद्धं संघया पलिस्था याय् धुंका: दीक्षित जूपिन्त प्रवज्जित याना: थःगु ज्ञान प्रचार याय्गु लागि अधिकार विइगु यात । थुपिं अधिकार प्राप्त जूपिं मनूतयसं बुद्धया नियमय् च्वनाः जीवन हनेगु झ्वलय छेँ, बुँ, परिवार, सम्पत्ति फुक्क त्व:ता मेपिन्सं ब्यूगु नसा नयाः, कन्हय् यात मा: धका: मल्यंकूसे साधा जीवनयात नाला: काःपिं, म्हासुगु वस: (चीवर) पुना: बुद्धया ज्ञानयात प्रचार याइपिन्त स्थवीर वा भिक्षु धाइ । थुपिं भिक्षुपिन्सं बुद्धं क्यंगु लँपु ज्वना:, बुद्धं पालना या:गु नियम वा शील नालाः, जीवनया लक्ष्य अर्हत्तक थ्यंकेगु लागि न्ह्यांवनाःच्वंगु लँपुयात स्थवीरवाद वा थेरवाद धाइ । भिक्षुयात थेर व भिक्षुणीपिन्त थेरी धाइ । थेरपिन्सं २२७ विनय,थेरीपिन्सं ३११ विनययात पालना याय्मा: । थेरवादीतय्गु मुख्य लक्ष्य धैगु अर्हत् ख: । अर्हत्या अर्थ शत्रु मदय्केगु ख: । थन शत्रु धैम्ह पिनेया मखु, दुने नुगलय् च्वंगु तृष्णायात धा:गु खः । राग, द्वेष, मोह रुपी तृष्णा हे वास्तविक शत्रु ख: । थुगु तत्वयात मदय्केगु हे अर्हत् जुइगु ख: । थुकथं मनयात सफा याना: छुं हे ल्केष मदय्क म्वाय् फतकि हाकनं जन्म काय् माली सखु । हाकनं जन्म जुइ म्वाःगु अवस्था हे दुःख मुक्तिया लँपु ख: धैगु धारणा कथं थ: जक उगु लँपुइ वनेगु कुत: याइपिं हे थेरवादी खः ।. महायान महायान बुद्धधर्म थ:या लागिजक मखु फुक्क प्राणीया उद्धार याय्गु लक्ष्य जुइमा: । थ:म्हं ज्ञान काय्गु धैगु थःगु लागिसिबें मेपिनिगु लागि जुइमा: । फुक्क प्राणीयात करुणा भाव तय्माः । संसारया प्राणीपिं उद्धार मजुइकं थःजक उद्धार जूगुया अर्थ मदु । फुक्क प्राणीपिं दु:खी, थ: जक सुखी, फुक्क मनूत गरीब, थ: छम्हजक धनीया अवस्थाय् थःम्हं नं गबलें सन्तुष्टि व आनन्द काय् खनीमखु । दक्व प्राणीपिं आनन्द जूसा थ: नं आनन्द जुइ । उकिं फुक्क प्राणीया उद्धार मजूतले थ: उद्धार जूसां हाकनं हाकनं प्राणीया उद्धार याय्गु लागि थुगु लोकय् जन्म काय् धैगु भावना वा दर्शन हे महायान दर्शन ख: । महायानया धारणा महासांघीकपाखें व:गु ख:। न्हापां महासांघिकपिन्सं बुद्धया विनयलय् ई कथं छुं ह्यूपाः हय्गु खँ न्ह्यथंगु ख: । चि मदुगु थासय् न्यकुलिइ चि तया: यंके ज्यू कि मज्यू, १२ वजे जुइका: निगू पतिं किचः उखे वंका: नय् ज्यू कि मज्यू, अय्ला काय्त दय्काः तःगु क: त्वने ज्यू कि मज्यू, लुँ वह संग्रह याय् ज्यू कि मज्यू, गनं वनेबलय् थौंया लागि हे नय्गु यंके ज्यू कि मज्यू ,जा नय् धुंकाः घ्यःदुरु त्वने ज्यू कि मज्यू थें जाःगु न्ह्यस: हे लिपा बना: स्थविरवाद व माहासांघिकतय्गु विभाजनया कारण जुल । बुद्धया दर्शन कथं ज्ञानया बोध जुइगु हे दकले त:धंगु जुल । उजागु बोधिज्ञान स्वगू दु- श्रावकबोधि, प्रत्येकबोधि व सम्यकसंबोधि । सम्यकसम्बुद्ध जुइगु ज्ञानयात लिपा वनाः महायान धाय्गु यात । महायानतयसं थ: हे चर्याय् वनाः ज्या याइ । उजापिन्त बोधिसत्व धाइ । उकिं महायानयात बोधिसत्वयान नं धाइ । सम्यकसम्बोधि लाकेगु लागि दान याय्गु अभ्यास मदय्क पूवनीमखु । उकिं थ्वैत पारमितायान नं धाइ । (वज्राचार्य, २०६९:२) । प्राणीपिनिगु उद्धारया लागि हाकनं हाकनं जन्म काय्गु, काय्फैगु धारणा हे महायान धारणा ख: । थुगु धारणा बांलाक बिकास जुया: प्रचार जूगु ई धैगु बुद्ध मदय् धुंकाः न्यासः दँ लिपा वा न्हापांगु शदीइ (सान्तिना, १९९७,१३२), जुजु कनिष्कया पालय् जूगु ख: । महायान धैगु पारमितायान व बज्रयानया अभ्यास खः । थुम्ह बोधिसत्व वा बोध जूम्ह प्राणीयात नेपालय् लोकेश्वर, करुणामय नं धाय्गु या: । वज्रयान बज्रयान बुद्धधर्म महायान दुने पारमितायान व मन्त्रयान (वज्रयान) निगू कचा दु। उकी मध्ये वज्रयान महायानया छगू कचा ख: । महायानया धारणा नाप वज्रयान छुं भिन्न मदु । तर अभ्यासया विधिइ भच्चा फरक दु । दु:खया अभ्यास व बुद्धत्व प्राप्तिया लक्ष्य निगू यानया नं छगू हे ख: । वज्रयान, महायान व तन्त्रयान स्वगू यान दु। उकी मध्ये वज्रयात तसकं कठोर व हिरा थें बल्लागु, यक्वतक तुइगु, न न्याइबलय् कुतुं वैगु मल:, इन्द्रया ज्वँसाया रुपय् कयातःगु दु । (सान्तिना, १९९७:१९९) । वज्रयान दर्शन तेस्रोनिसें सातौं शदीया इलय् तसकं विकास जुल । थुगु दर्शनया विकास याय्गु लागि नागार्जुन, असंग व चौरासी सिद्धपिनिगु तःधंगु ल्हा: दु । (सान्तिना, १९९७:२००) । महायान बोधिसत्व वा लोकेश्वरया धारणायात न्ह्योने हल । वज्रयान थ्वसिबें नं छपला: न्ह्योने वनाः पंचबुद्ध, तारा नापं आध्यात्मिक, काल्पनिक अनगिन्ती दार्शनिक, सांकेतिक द्यःपिं पलिस्था याना बिल । मन व शरीरयात क्वातुकेगु लागि मन्त्रतन्त्रयात बः विल । वज्रयानय् फुक्क प्राणीपिं सम्मान धैगु भावना, संस्कृति, जादू तुनामुना, प्रतिक आदि फुक्कयात ब: कया: न्ह्यां वन । महायान दर्शन कथं न्ह्याथे यानाः नं फुक्क प्राणीया उद्धार याय्गु हे ख: । थी थी उपाय कौशलत छ्यलाः उद्धार याय्गु भावनाया कारणं महायानसिबें नं छगू पला: न्ह्योने वंगु दु ।वज्रयानय् मन्त्रविद्या, योगविद्या नापं रसायनशास्त्र, वास्तुशास्त्र, औषधीशास्त्रयात नं उपाय कौशलया रुपय् छ्यलातःगु दु । (वज्राचार्य, २०६९:८) । थ:गु लक्ष्य पू्वंकेगुलागि ई, थाय्, परिस्थिति स्वयाः गन गुगु ज्या याःसा थ:गु लक्ष्यतक थ्यनी वहे लँपु (उपाय कौशल) ज्वना: वज्रयान न्ह्योने वन । गुकिया कारण देश अनुसार वज्रयान बुद्धधर्म नं पाना: वन । दर्शनया ल्याखं शुन्यता, चित्त मात्रता अर्थात् थ्व संसारय् दुगु गुलि नं वस्तु अनित्य ख: । फिज वरावर भ्रम व माया जक ख: धैगु दर्शन गथे खः अथे हे ल्यंका: तल । महायान व वज्रयानपिन्सं थ्व फुक्क दर्शन बुद्धया इलय् बुद्धं थःम्हं हे छ्यलावंगु खः धैगुली विश्वास यानाच्वंगु दु । सर्पं न्याइगुपाखें बचे जुइगु लागि, मचा बुझ्मफया कष्ट जुयाच्वंगु इलय् मन्त्र ब्वंगु प्रसंग, बैशाली बुद्धं अनुयायीपिन्त व मेगु धर्मया मनूतय्त ऋद्धिबल क्यंगु प्रसंगयात महायान व बज्रयानया अभ्यास धाय्गु याना: वयाच्वंगु दु । तर सम्प्रदाय व यानया विकासया ल्याखं महायान सम्प्रदाय निक्वगु संघायनय् खनेदतसा बज्रयान सम्प्रदाय नागार्जुन, असंगया ब्याख्या विश्लेषण धुंका: खनेदत । बुद्धधर्मय् दुने विभिन्न यानत खनेदत । श्रावकयान, हीनयान, महायान, वज्रयान, सहजयान, पारमितायान, मन्त्रयान आदि । थन यानया अर्थ साधन खः । गुगु नं छगू थासय् थ्यंकेगु लागि ज्वना वनेगु साधन । थेरवाद छेँया जग खःसा, महायान मातँ खः, वज्रयान बैग: ख: । थेरवाद व महायानया ज्ञान मदय्क वज्रयान अपूर्ण जुइ । उकि स्वगू नं बुद्धया सिद्धान्तयात अंगिकार याना: थ: नं म्वाय्गु, मेपिं प्राणिपिन्त नं म्वाकेगु भावना कथं थ:थ:गु लँपुइ न्ह्यानाच्वंगु दु । अशोक महाराजाया पालय् खनेदुगु झिंच्यागू निकाय लिपा वना: थ्व हे स्वगू निकायलय् ल्वाक ज्या: वन । थौंया इलय् बुद्धधर्मय् खनेदुगु स्वगू निकाय थेरवाद, महायान व वज्रयान ख: । थुगु स्वगू यानया अभ्यास नेपालय जुयाच्वंगु दु । नेपालय्-बुद्धधर्म नेपालय बुद्धधर्म वर्तमान नेपा:या पश्चिम तराई लागाय् करीब येँ दे नं ३०० कि.मी तापागु रुपन्देही जिल्लाया लुम्बिनी थौंसिबें नीखुस: दँ न्ह्यो सिद्धार्थ गौतम जन्म जूगु
स्वांयापुन्हि(बुद्ध जयन्ती)
डा.चुन्दा वज्राचार्य बैशाख शुक्ल पूर्णिमा कुन्हु सिदार्थ गौतम बुद्धया जन्म जूगु दिं ख: । बोधिज्ञान नापं निर्वाण नं प्राप्त थ्व हे न्हि कुन्हु जूगु खः । उकिं थ्व न्हिकुन्ह॒ बौद्ध धर्माबलम्बीपिंसं भगवान् बुद्धयात लुमंका: छँय् छँय् भगवान बुद्धयात पूजा यायेगु, बौद्ध घ्वाँय् ब्वयेकेगु, गुम्ह गुम्ह पञ्चशीलय् च्वनेगु, गुम्हं अष्टशीलय् च्वनेगु, अले ध्यानय् च्वनेगु नं थ्व न्हि कुन्हुनिसें याइ । थ्व कुन्हु विशेष याना: हिंसा यायेगु जुइ मखु । ला मनसें भोजन यायेग् चलन दु । नापं बिहार बिहारपतिं बुद्ध पूजा यायेगु बुद्धया अस्ति धातुयात शहरय् परिक्रमा यायेगु ज्या नं थ्व कुन्हु जुइ । बौद्ध धर्माबलम्वीपिनिगु निंतिं थ्व दिं साप हे महत्वपूर्ण जू ।
बुद्ध धर्म
उपप्रा वज्रमुनि वज्राचार्य बुद्धधर्मया पृष्ठभूमि उपप्रा वज्रमुनि वज्राचार्य तेपाःया पश्चिमय् ला:गु कपिलबस्तुया जुजु शुद्धोधन व मायादेवीया कोखं थौंसिबें नीखुसः दँ न्ह्यो लुम्बिनीया वनय् सिद्धार्थ गौतमया जन्म जुल । ई.पू २४९ या सम्राट अशोकं तःगु लुम्बिनीया अशोक स्तम्भय् कियात:गु हिद बुधे जाते सक्यमुनिति, हिद भगवं जाते ति लुमिनि गामे च्वयातःगु, फाहियानं लुनमिन्, ह्वेनसाङ्गं ल-फ-नि च्वयातःगु , रिपुमल्लया १२३४य् रिपुमल्लश्चिरं जयतु व जन्मस्मारक ल्वं आदिया प्रमाणया लिधंसाय् शाक्यमुनि बुद्ध लुम्विनी गामय् जन्म जूगु धैगु स्पष्ट जुल । (कौण्डन्य, २०७१: ९) । जन्म जुसानिसें हे असाधारण लक्षण दुम्ह राजकमारयात जुजु शुद्धोधनं बल्लाम्ह चक्रवर्ती जुजु दय्केगु मनसाय ख: । उकिं उमेर जायाः वःलिसें न्ह्याइपुकेगु लागि मिसा हया: प्याखं हुइका: मोजमस्ति याका: सिद्धार्थयात झिंखुदँय् हे यशोधरा नाप इहिपा: यानाविल । सांसारिक वा भौतिक सुखय् मन क्वमसासे, आध्यात्मिकता व जन्म व मरणया जीवन चक्रया रहस्य छु ख: घैगुली जक नुगः क्वसनाच्वन । नीगुदँया बैसय् आषाढ पूर्णिमाया दिंखुन्हु राजकाज, दरवार, मां अबु, कला:, काय्यात त्व:ता दुःख मदय्कीगु मुक्तिज्ञान मालेगु लागि छेँय् नं पिहाँ वन । सच्चा गुरुपिं मालेगु झ्वलय् आलारकालम, उदक रामपुत्र थें जाःपिं गुरुपिनिगु सत्संगत याना: नं थःम्हं आशा यानागु मुक्तिज्ञान लुइकेमफैगु खनेवं अनं त्वःता उरुबेलाया बोधगयाया सिमाक्वय् च्वना: थःम्हं हे स्वअध्ययन शुरु यात । स्वीन्यादँया बैसय् चतुरआर्यसत्य, प्रतीत्यसमुत्पाद् थें जागु दुःखया अन्त जुइगु, जन्म व मरणया चक्रया अन्त जुइगु मुक्ति ज्ञान लाभ जुल । थुगु ज्ञानयात सम्यक सम्बुद्ध, बोधित्व वा बुद्धत्व धाइ । गुगु ज्ञान सर्वसाधारण मनूतय्सं थुइके फैमखु, मनूतय्सं नाला: काइगु ख: वा मखु घैगु विचालं स्वलातक चिन्तन मनन याय्गु यात । संसारय् दक्व मनूत छगू हे ताजिया जुइमखु, मुक्ति यःपिन्सं नाला: काइ धैगु तायका: थःम्हं लुइकुगु ज्ञानया खँ कनेत आकारकालाम, उद्दकरामपुत्रया थाय् थ्यन तर दुर्भाग्यया खँ निम्ह गुरुपिँ नं मद्य धुंकूगु जुयाच्वन । वयां लिपा सारनाथय् च्वनाच्वंपि थ: पासापिं कोण्डञ्ज, वप्प, भद्दिय, महानाम व अस्सजियात कनेगु यात । थुगु न्हापां सिद्धार्थ गौतम बुद्धं कंगु धर्म हे धर्मचक्र प्रवर्तन खः । थुपिं न्याम्ह धुंकाः यश कुमार, वया ५४ म्ह पासापिन्त बुद्ध उपदेश बिया: थ: अनुयायी दय्के धुंका: थ: नाप ६१ म्ह दुगु छगू संघ नीस्वनाः छगू थासय् निम्ह मवंसे हरेक दिशाय् बना: बुद्धया ज्ञान प्रचार यायगु जुल । ४५ दँ तक थःगु ज्ञान प्रचार याय् धुंकाः ८० दँया वैसय् कुशिनगरय् शाक्यमुनि गौतम बुद्ध महापरिनिर्वाण जुल । सिद्धार्थया जन्म, ज्ञानप्राप्ति व परिनिर्वाण जूगु दिं बैशाख पूर्णिमाया दिं जूगु ख: । बौद्ध अनुयायीपिन्सं प्यगू तीर्थया रुपय् काय्गु याइ । बुद्धया जन्म लुम्बिनी, बोधिज्ञान लुइकूगु बोधगया, धर्मचक्र प्रवर्तन सारनाथ व परिनिर्वाण जूगु थाय् कुशिनगरयात अथेहे च्यागू महत्वपूर्ण घटना जूगु थाय् कथं च्वय्या प्यगू नापं बुद्ध जुइ धुंकाः थः मदय् धुंकूम्ह मांयात अभिधर्मया उपदेश विया: क्वहाँ व:गु थाय् संकाश्य, देवतत्तं बुद्धयात स्याय्गु तातुना: अय्ला: त्वंकाः किसियात छ्वयाहःगु थाय् राजगृह, बुद्धं तीर्थङ्कर व सर्वसाधारणयात ऋद्धि क्यंगु थाय् श्रावस्ती, बुद्धया जीवनय् दकले लिपा वर्षावास च्वंगु थाय् बैशाली ख: । (शाक्य, २०७०:१७-२९) । बौद्ध दर्शन बौद्ध दर्शन सिद्धार्थ गौतम बुद्ध ३५ दँय् लुइकुगु चतुर आर्यसत्यया ज्ञान ख: । चतुर आर्यसत्य धैगु दुःख, दु:खया कारण, दु:ख मदय्केगु व दु:ख मदय्केगु लँपु खः । दुःख – म्वाय्गु दुःख, बुराबरी जुइगु दु:ख, रोगं कइगु दुःख, सीगु दुःख, यःम्ह नाप बाया: च्वनेगु दुःख, मयःम्ह नाप च्वनाच्वनेमाःगु दुःख, छकलं धाय्गु ख:सा पञ्च उपादानस्कन्ध (रुप, वेदना, संज्ञा, संस्कार व विज्ञान) हे दु:ख ख:। दु:खया कारण-जन्म हे दुःखया कारण खः । उकि हाकनं हाकनं जन्म मकाय्गु याय्माल । उकिया लागि राग, द्वेष, मोह गुकिं मेपिन्त स्यंकेगु, थःजक नय्गु, आनन्द कायूगु, न्ह्याइपुकेगु, मेपिनि बांलाकूगु स:मयायूगु । राग, द्वेष, मोहयुक्त थल धैगु तृष्णा खः । थुगु तृष्णा हे दु:खया कारण ख: । दुःख मदयकेगु – दुःखयात मदय्केत तृष्णा मदय्केमा: । तृष्णा मदय्केगु लागि तृष्णा गुकथं दै धैगु थुइकेमा: । थ्व थुइकेगु लागि प्रतीत्यसमुत्पाद् थुइकेमा: । थ्व बुद्धया मौलिक दर्शन ख: । जीव व जगतया सृष्टि हेतुप्रत्यय वा कार्य कारण सिद्धान्तपाखें जूगु ख: । थ्व झिंनिगू अंगया छगू चक्र खः । उकिं थ्वैत द्वादश निदान नं धाइ । अविद्याया कारणं संस्कार दइ, संस्कारया कारणं विज्ञान, विज्ञानया कारणं नामरुप, नामरुपया कारणं षडायतन, षडायतनया कारणं स्पर्श, स्पर्शया कारणं वेदना, वेदनाया कारणं तृष्णा, तृष्णाया कारणं उपादान, उपादानया कारणं भव, भवया कारण जाति, जातिया कारण जरा, मरण, शोक परिदेव, दुःख, दौर्मनष्य थें जाःगु दइ । गबलेतक तृष्णायात क्षय याय् फैमखु । मनूत हाकनं हाकनं जन्म जुइमाली । तृष्णा उत्पन्न जुइगु धैगु वेदना जाया: वया: यः मय: धैगु भावनाया कारणं जुइगु खः । दुःख मदय्केगु उपाय – दु:ख मदय्केगु धैगु हे तृष्णा मदय्केगु ख: । तृष्णा मदय्केगु लागि मनुष्य जीवनय् राग, द्वेष, मोह मतसे तथष्टतां स्वय्फुगु जुइमाल । तर थथे सामान्य मनूतय्सं यायफैमखु । उकिया लागि बांलागु, भिंगु वा सम्यक वा आर्य च्यागू लँपु विचा: यायमा: । थुकियात आर्यअष्टाङ्गिक मार्ग धाय्गु याइ । थ्व धैगु मेपिन्त स्वय्गु नजर बांलाकेमा:(सम्यक् दृष्टि), मखुगु बांमलागु, अविहिंसा याय्मखु धैगु भावना (सम्यक् संकल्प), ख:गु, भिंगु, बांलागु खँ ल्हाय्गु (सम्यक् वचन), मखुगु पाप जुइगु ज्या मयाय्गु (सम्यक् कर्मान्त), बांलागु ज्याया अनुशरण याना: म्वाय्गु (सम्यक् आजिविका), बांमलागु ज्या मदय्का: बांलागु भिंगु ज्या याय्गु कुत: (सम्यक् ब्यायाम), न्ह्याबलें होसय् च्वना: म्वाय्गु (सम्यक स्मृति) व चित्तयात एकाग्र याना: तय्गु (सम्यक् समाधि) (वज्राचार्य, २०७०:२५ २८) । जीवनय् थुजागु अभ्यास याना: अनुशासनय् च्वनेफुपिं सु नं मनूतय्गु चित्त अकुशल जुइमखु । मेपिन्त स्यंकेगु स्याय्गु, पालेगु, खुया: काय्गु, मखुगु विचा: याय्गु, होस् मदैगु वस्तुया सेवा याय्गु आदि जुइमखु । उकिं शीलवान जुया: च्वनेगु लागि बुद्ध भिक्षुपिन्त २२७ व भिक्षुणीपिन्त ३११ शील पालना यायमाःगु न्ह्यथंगु ख: । गुकिया अभ्यासं सम्यक सम्बुद्धत्व वा बुद्धत्व प्राप्त जुइ । उजापिं मनूत हाकनं जन्म जुइमाली मखु । हाकनं जन्म जुइ म्वालेवं दु:खया अन्त जुइ । , बुद्धधर्मया विकास सिद्धार्थ गौतम ३५ दँया उमेरय् ज्ञान प्राप्त याना: बुद्ध जुइ धुंका: वैगु दर्शन, उपदेश वा ज्ञानयात धर्म कथं काल । ४५ दँतक निरन्तर रुपं ज्ञान प्रचार प्रसार याय् धुंकाः ८० दँया उमेरय् कुशिनगरय् महापरिनिर्वाण जुल । उगु हे इलय् भिक्षु महाकास्यपपिं धर्म प्रचारया लागि पावा थ्यंगु इलय् छम्ह तीर्थङ्गरयात बुद्धया बारे न्यंगु इलय् बुद्ध परिनिर्वाण जुइधुंकूगु, दाहसंस्कार याय्त तयार जुयाच्वंगु खँ कंगु इलय् दक्व भिक्षुपिं शोकाकुल जुल । तर सुभद्र धाःसा मुसुमुसु काल । आःबुद्धया निर्देशनय् च्वने माली मखुत, स्वतन्त्र जुल धैगु आभाष महाकाश्यपयात पचे मजुल । उकिं बुद्ध मदय्
जाः(Gender)
इस्वरानन्द (चलंचा)स्रोत : रवि शाक्य जाः (gender) बा जाः(Masculine Gender ) मां जाः(Feminine Gender ) ‘बा’ जातं ‘मां’जातय् यंकेगु स्वपु लँपु दु । १, खँग्वः हिलाः, २. न्ह्योने ‘बा’ व ‘मां’ तयाः,३. हिउने ‘नी’ तयाः १, खँग्वः हिलाः बाजा: माजाः बाजा: माजाः भाजु मय्जु ज्याथ जिथि मिजं मिसा सँय समि पकु पकुनि बागः भुतु नायाे नकिं यार्पा यालिं आजा अजि कलाः भाःत वेँ ऊई ज्यापु कछिं खुँ खुनि ल्याय्म ल्यासे लाखय् लसिं प्व: प्वरिं गलःरा गलःरि ब्वा मां च्य: भ्वातिं अबु मां छ्वा छ्वाःरि थका: थकिं छ्वाः छुकिं पाजु माले बाःजु माजु दाजु पीभत कां कनि दाजु तताःजु ब्वाःजु माःजु नाय् नइँ ग्वाज्य: गबलिं दुगु च्वलय् दोहों सा व्हाज्य: हबलिं च्वाकबा: च्वाकिं ग्वंग: माखा बौरि माउरि ख्वाँय् खुसिं २. खँग्व:या न्ह्योने ‘बा’ व ‘मां ‘ तया: बाजा: माजाः बाजा: माजाः बाकिसि माकिसि बाधुँ माधुँ बाचखुं माचखुं बाक्व माक्व बाखिचा माखिचा बाहँय् माहँय् बासल मासल बाखराः माखराः (झंग व प्यपांचू पसुयात धाइगु खँग्वलय् ‘बा’ व ‘मा’ तयाः जात हिले दु। ‘सा व मे’ निगू खँग्वलय् जक ‘थु’ व ‘मा’ न्ह्याेने च्वनि।) गथे – थुसा मासा, थुमे मामे ३. “नी” लिउने तयाः बाजा: माजाः बाजा: माजाः आवाः आवाःनी कःमि कमिःनी स्यस्यः स्यस्यःनी यमि यमिनी पसल्या पसल्यानी बरे बरेनी कसाः कसाःनी साय्मि साय्मिनी उराय् उराय्नी ज्यापु ज्यापुनी मनूतय् लजगाः व जातियात धाइगु खँग्वलय् ‘नी’ लिउने तयाः माजाः जुइ ।
म्ह (Number )
म्ह -म्हछि , त:म्ह साधारन खँग्वलय् “त’ लिउने तना: त:म्ह जुइ । गथे- म्हछि तःम्ह म्हछि तःम्ह मचा मचात मिसा मिसात मिजं मिजंत मनू मनूत लापा लापात किसि किसित “पिं’ लिउने तयाः तःम्ह जुइगु प्यथी दु। १. थः थितित म्हछि तःम्ह म्हछि तःम्ह किजा किजापिं पाजु पाजुपिं काय् काय्पिं मां मांपिं म्हाय् म्हाय्पिं ब्वा ब्वापिं २. हनाबना म्हछि तःम्ह म्हछि तःम्ह भाजु भाजुपिं मय्जु माय्जुपिं कजी कजीपिं पासा पासापिं ३. मंका: नां म्हछि तःम्ह म्हछि तःम्ह जि जिपिं व इपिं छ छिपिं थ्व थिपिं हुं हुंपिं वेकः वेकःपिं ४. ब्वाय्सु म्हछि तःम्ह म्हछि तःम्ह भिं भिंपिं बांला: बांलापिं तुयु तुयुपिं तःमि तःमिपिं
