हरिसिद्धि प्याखं
जलय् नेपाःया दकलय् पुलांगु हरिसिद्धि प्याखं दंय्दसं होलिपुन्ही खुनु जलय् नेपाःया हे पुलांगु प्याखं हरिसिद्धि प्याखं हुइकीगु खः । विक्रम सम्वत् न्ह्याय् स्वयां न्ह्यः हे न्ह्याःगु धयातःगु थुगु प्याखं दथुइ दिना वनेधुंकाः अमर मल्लं हाकनं न्ह्याके ब्यूगु इतिहासय् उल्लेख दु । न्हापा खँल्हाबल्हा नापं दुगु धयातःगु प्याखं लिपा वयास् भावनृत्यया रुपय् ह्यूगु विज्ञतय् धापू दु । रामायणया आरण्य काण्ड व किस्किन्धा काण्डय् आधारित प्याखं १० ब्वय् ब्वथलास् न्ह्यब्वइ । सुग्रीवपाखें बालीया वध, नारदं सुग्रीव व ताराया हाकनं इहिपास् याकाब्यूगु, मालीं स्वांमास् हयास् हनुमानयात ब्यूगु लूलिसें क्वचाइगु प्याखनय् वाद्यवादनपाखे दमोखिं, प्वंगा, भुस्याहा, छुस्याहा ब तास् थायेगु याइ । न्हापा स्वलातक निरन्तर क्यनीगु थुगु प्याखं थौंकन्हय् धाःसा यःमरि पुन्ही खुनु पिदनास् होलि पुन्ही खुनु छकस् क्यनास् क्वचायकेगु यानाच्वंगु दु । स्राेत – तिकिझ्याः वाःपाै
शिवरात्रिया महत्व
शिवरात्रिया महत्व ज्ञां धुकू शिवरात्रिया महत्व शिवरात्रिया महत्व घ्रुवकृष्ण ‘दीप’ शिवरात्रि वा सिलाचःर्हे नेपाःमितयगु लागी छगू तःधंगु घार्मिक पर्व खः । थुकी छुं संदेह मदु। हरेक साल फाल्गुण कृष्ण चतुर्दशी कुन्हु वसन्त ऋतु लिसें अनेकों भाव तरंगत ज्वना झीगु न्ह्योने ध्यंक वैगु थ्व धार्मिक पर्वया तःधंगु महिमा दु । शिवरात्रिया अर्थ खः भगवान शंकर अर्थात शिवया तस्सकं यःगु रात्र अर्थात चाह्न । मेगु थ्व पर्व क्यनीगु महत्वपूर्ण ई खः कृष्णपक्षया चतुर्दशी अर्थात चन्द्रमा रहित रात्रि। चन्द्रमायात धन मोहया प्रतीकया रूपय कयातःगु दु। चन्द्रमायागु विषयय् छगू धर्म शास्त्रय् थथे धैतःगु दु-“चन्द्रमा मानसो जातः।” अर्थात थ्व चन्द्रमा धैगु हे छगू हिसावं मनूयागु हे उपज खः। थ्व वाक्ययात प्रतीकात्मक हिसावं बिचाः याना स्वत धाःसा चन्द्रमां मानव मन स्थीर यायेगु सट्टा थ्वैत न्ह्याबलें बिचलित यायेगु हे अप्पो स्वयि । उकें झीसं छुं गम्भीरगु विषयय् अर्थात एकाग्र चित्तं आध्यात्मक चिन्तन-मनन पाखे बांलाक ध्यान तया स्वयेमाल धाःसा चन्द्रमोहयुक्त रात्रियाःत हे उपयुक्त ई मानय यानातःगु खने दु । भगवान शिवयागु ध्यानय च्वना भगवानयागु सहीस्वरूप म्हसीकेत झीगु घर्म शास्त्रं ल्यया केनातःगु छगू उपयुक्त ई खः शिवरात्रि। थ्व महान पर्वया उत्पति विषयय् तसकं पुलांगु छगू आख्यान दु। थ्व आख्यान थथे ख: “द्य:पिं व दैत्यत जाना: समुद्र मन्थन यायेगु खँ कोछित । कोछिउथें समुद्र मन्थन न॑ जुल । समुद्र मन्थन जुउबले समुद्रया गर्भं आपालं बहुमूल्य बस्तुत-हिरा-मोति-जुहार-पन्ना श्रादि पिहाँवल । अमृत कलश ज्वनात:म्ह धन घान्य व ऐश्वर्य सुखया देवी लक्ष्मी नं पिहाँवल । थ्वया लिपा थ्व सम्पूर्ण संसार छगू निमेषंहे भस्मांभूत यायेगु क्षमता दुगु कालकूट बीख न॑ पिहांवल । अमृत ला सकस्यां लोव॑गु वस्तु हे जुल । अले व सर्वनासी कालकूट बीख जक सुनां थीगु आ: ? प्रश्न वल । थ्व महासंकटयागु समाधान गुकथं यायेगु ? सुनां थ्वैत कः घायिगु ? लुम॑ लुम॑ सकलें त्राहिमाम् जुल। सम्पूर्ण श्रृष्टि हे संहार ज्वीगु भयावह स्थिति स्वये मफया देवाधि देव महादेव भगवान शंकरं व कालकूट बीख थम्हं हे नुना-सम्पूर्ण संसारयात संहार ज्वीगु पाखें सुरक्षित याना बिल । भगवानं सम्पूर्ण विश्वया प्राणीपिन्त करूणा तया कालकूट बीख त्वनेत ला थम्हं त्वना बिल । तर थुकिया प्रभाव नं भगवानयात तुरून्त हे लात । बीख त्वना कथुयि जक थ्यने मात्रं हे तसक॑ दाह जुया भगवानयात कथु छकलं हे वचुसे च्वनावल । बीख ल्ह्वयेन मछिन-नुनेनं मछिन । अले भगवानं न्ह्याक्व हे कष्टसां बीख कथुइ हे थाकातल । थुकें याना भगवानयागु छगू नां हे नीलकंठ जूवन । थ्व बाखँ नं झीत छु क्यं धा:सा भगवानं प्राणी मात्रया उद्धारया लागी कालकूट बीख थःगु कथुइहे थाका-भयंकर दाह जुल नं थ: भतिचाहे बिचलित मजूसे संसारयागु रक्षा याना हे च्वन । उकें महाद्योयात मेमेपिं द्योपिन्त स्वया अप्पो लः छायेगु व जलहरि तया लः हायेकेगु ज्या भक्तजनतसें थौंतक याना वैच्वंगुहे दनि । महाद्योयात लः छायेगुया अर्थ ख: भगवानयात बीख॑ पुना जूगु दाह शान्त यायेगु भक्तजनतयगु छगू प्रयास व नापं कृतज्ञता ज्ञापन नं खः । थम्हं बीख त्वना सम्पूर्ण श्रृष्टियात संहार ज्वीपाखें संरक्षण याये धुंका भगवान एकदम हर्ष विभोर जुया ताण्डव नृत्य याना बिज्यागु दिन है शिवरात्रि खः धैगु पौराणिक कथन दु। शिवरात्रि कून्हु भगवान शंकर प्रति श्रद्धा भक्ति तया: चा च्वनेफत धा:सा न्ह्याथें जा:गु पाप न॑ मुक्त जुयि धैगु जन विश्वास दु। उकें शिवरात्रि कुन्हु त्वा: त्वालय थ्वचा थ्वचा मस्त मुना छेँखापतिकं चाःहिला “सिलाचा च्वने य:सा सिं छका हिं” धका सिं व मेमेगु हलं ज्वलं मुंकेगु ज्या यायि। तर दुर्भाग्यया खँ-थ्व चलन थौंकन्हें धमाधम ह्ननावना च्वंगु दु। थ्व चलनं मचांनिसें बुढा-बुढी, ल्यायम्ह-ल्यासे तमामस्यां थ्व शिवरात्रि पर्व मानय यायेगुलियि अज्ज सम्पूर्ण जन समुदाय पाखें तकं गुलि बांलागु कुत: दु धैगु खँ बांताक क्यं । थ्व कुन्हु बह्नि जुलकिं शिवलिङ्ग दुथाय चुकय व चक्कंगु छुं थासय च्वना मिँ च्याका-जःला खःलात फुकं छचा:ख्यालं च्वना मिं पनी। महाद्य: पुज्याइ । अले सुनां सुनां छु छु नयेगु-त्वनेगु ह:गु ख: फुकं सकसितं इना न्हिला न्हिला नइ । गनं गनं भजन कीर्तन नं याइ। थ्व शिवरात्रि कुन्हु देने मत्य: धाइ। देनिपि फुकं पापी जुइ। थ्व कुन्हु बह्नि मिं पना महाद्योयागु ध्यान धुनय जागराम च्वनीपिन्त तःधंगु पुण्य प्राप्त जुया गुगुं प्रकारयागु ल्वच नं थी फैमखु धैगु जनविश्वास दु । ध्व शिवरात्रि कुन्हु अपो मनूत पशुपति महाद्योया दर्शन या:वनी । शिवरात्रि कुन्हु पुज्यायेमा:म्ह मूद्यो भगवान पशुपतियातहे मानय यानातःगु दु । उकें द्वलंद्व: हिन्दुस्तानी यात्रीत खास याना साधु-सन्त-जोगीत आपालं नेपालय वया पशुपतिनाथयागु दर्शन याः वै । थथे वैपिं यात्रीतयगु सेवा यायेत सरकारं थन तःधंगु गुथि हे दयेकात:गु दु । शिवभक्त साधु-सन्ततयगु सेवा याये फैगु नं छगू पुण्य हे खः धास्सां छुं पाइमखु । अन्तय आ शिवरात्रि कुन्हु चा च्वना भगवान शंकरयागु पूजा-आराधना याये फत धा:सा जीवन सदां याउँक हने दै धैगु विषयय् नेना तयागु छगू पुलांगु आख्यान दु् । थ्व आख्यान थथे खः “छन्हु छम्ह ब्याधा जंगलय शिकार म्हित वंम्हेसित अ:ख:बतु छम्ह जंगली जन्तुं लिना हया त्राहिमाम ज्वीका काचा काचां लिक्कसं च्वंगु छमा सिमा गया: सिमाच्वय थ्यंक वने धुंकातिनि सुरक्षाया सासः ल्हात । उकुन्हु चच्छि है हिंस्रक जन्तुया डरं याना व सिमाया च्वयहे बासं च्वन । चच्छि ग्याना देने मखन। सिमाकचाय जक कुति कुति सना-सिमाहः जक चफुना हे चा फ:प्वीकल। सुथ जुसेंलि सिमां कुहांवल ।अले वहे सिमा कोसं चिकिचाधंगु शिवलिङ्ग छगू सिमाहलं बच्छि त्वःपुया च्वंगु व॑ खन। वहे शिवलिङ्ग महाद्यो दर्शन याना व सरासर छेँय् वन। छेँय थ्यंबले थःगु छेँ विशाल भवनय परिणत जुयाच्वंगु , वया कला मचाखाचा फुकं बांलाना-सम्पन्न सुखी जुयाच्वंगु खना व चकित जुल । लिपा वं थुल – व च्वंगु सिमा महाद्यःया यःगु बेल वृक्ष जुयाच्वन । अले चच्छिं सिमा कुतुं वनी धका ग्याना देने मखन। थथे देने मखंगु चा शिवरात्रिया चा जुयाच्वन । थथे थःम्हं हे मसीक संजोगं जूवंगु धार्मिक ज्यांहे वयात थुजोगु सुख प्राप्त जूगु जुयाच्वत । अस्तु । ज्ञां धुकू स्राेत-फणीन्द्र कायस्थ, नेवार जातिकाे चिनारी ज्ञां धुकू (सामान्य ज्ञान) १) महाद्य: या मेगु नां :- शिव शंकर मन्त्र :- ॐ नमः शिवाय। , शिव शिव २) नेपालय् दकले पुलांगु शिवलिङ्ग मूर्ति:- पशुपतिनाथ। ३) दकले न्हापां लिच्छविकालय् प्यपाख्वा: दुम्ह पशुपतिया शिवलिङ्ग स्थापना या:म्ह जुजु:- लिच्छवि वंशया न्हापांम्ह जुजु निमिष्ठांका वर्मा । ४) थौंकन्हे पशुपति महादेवया देग: दुने च्वंगु प्यपाख्वा: दुगु शिवलिङ्गया मूर्ति स्थापना याम्ह :- जुजु धर्म मल्लया राज्यकालय् महामन्त्री जयसिंह रामबर्द्धनं ने.स. ५१५ रिखे स्थापना याःगु ५) यलय् किरातकालीन प्यंगू शिवलिङ्गया नां :- १.नलिबुं महादेव २.बलिबुं महादेव ३.सुलिबुं महादेव ४.कुलिब महादेव ६) पञ्चमुखि शिवलिङ्गया नां :- १.ईशान २.अघोर ३.वामदेव ४.तत्पुरूष
अजिमापीठ
प्रकाशमान शिल्पकार (श्रेष्ठ) अष्टमातृका येँ खड्गाकारया रूपय अष्टमातृका ः- (१) कङ्ग अजिमा – (कङ्केश्वरी), (२) न्यतमरू अजिमा – (श्वेतकाली, नरदेवी), (३) लुँति अजिमा – (इन्द्रायणी, ढल्को), (४) म्हैपी अजिमा – (ज्ञानेश्वरी, म्हैपी), (५) मैतीअजिमा – (पञ्चकुमारी, बालकुमारी, मैतीदेवी), (६) तकती अजिमा – (नीलवाराही, कालीमाटी), (७) बछला अजिमा – (वत्सलादेवी, पशुपति) र (८) लुँमढी अजिमा – (भद्रकाली, टुँडिखेल) । यद्यपि, यस विषयमा विभिन्न विद्वान्को विभिन्न मत रहेको पाइन्छ । संस्कृतिविद् महेश्वर जुजु राजोपाध्यायका अनुसार खड्गाकारमा स्थापित अष्टमातृका क्रमशः (१).नै अजिमा – (वैष्णवी), (२).कङ्ग अजिमा – (वाराही), (३).लुँति अजिमा – (इन्द्रायणी), (४).प्वार्पा अजिमा (चामुण्डा, नारसिंही), (५).चन्द्रलखु अजिमा (महालक्ष्मी), (६).पासिक्व अजिमा (ब्रह्माणी), (७).लुँमढी अजिमा (महेश्वरी) र (८). फिब्ब अजिमा (कौमारी) हुन् । खड्गको बिँडका रूपमा पचली भैरव रहेका छन् । कान्तिपुरका अन्य अजिमापीठ स्वनिगः दुने थाय्थासे अजिमाया रूपय दुपिं शमक्तिपीठ नई अजिमा – (नकिनि अजिमा, पचली, टेकु), ख्वना अजिमा – (सिकाली पचली, टेकु), पासिक्व अजिमा – (महालक्ष्मी, तीनधारा पाठशाला, कमलादी), फिसः (फिब्ब अजिमा, टुकुचा, माइतीघर), मनमैजु अजिमा (मनमैजु), असंभुलु अजिमा (अन्नपूर्ण देवी, असन), लुचुंभुलु अजिमा (केलटोल), कुलांभुलु अजिमा (रक्तकाली, त्यङ्गल), सख्वना माजु (नील सरस्वती, लैनचौर, लाजिम्पाट), कल्खु अजिमा (कलङ्की), तुसिमरु अजिमा (श्वेतकली, बालुवाटार), कुलेश्वर अजिमा (कुलेश्वर), प्राचीन बौद्ध अजिमा (बौद्ध), त्वरद्यः अजिमा (टुडाँलदेवी, विशालनगर), वटु अजिमा (भद्रकाली, वटु), पोर्पा अजिमा (रानी देवी, रानीबारी, लाजिम्पाट), प्याथ्वः अजिमा (बाइसधारा, बालाजु), दोलब्व (दोला) अजिमा (कुमारी, राष्ट्रबैङ्क गेटसँगै, थापाथली), न्हेकंतला अजिमा (उग्रतारा, न्हेकंतला), चन्द्रलखु अजिमा (नारायणहिटी दरबारभित्र), अरीं अजिमा (चिकंमुगल), दुई अजिमा (दुमाजु) (रत्नपार्क, खुलामञ्च गेट), भमलु अजिमा (कमलादी, असन), हारती अजिमा (स्वयम्भू), विजेश्वरी अजिमा (विजेश्वरी), ममता अजिमा (भाटभटेनी), जातिका अजिमा (थबःहि), हाकु अजिमा यट्खा (चोखाछेंगल्ली), महालक्ष्मी अजिमा (जनसेवा), ज्वाला अजिमा (त्यौढ), बिजेश्वरी अजिमा (बिजेश्वरी), तारिणी अजिमा (मखन बहाल), चास्को अजिमा (रुद्रायणी) आदि कान्तिपुर नगरभित्रका प्रमुख अजिमापीठ हुन् । स्वनिगः दुने दुपिं मेपिं मुख्थ मुख्य शमक्तिपीठ तलेजु भवानी, द्वयमाजु (दिगु तलेजु), पुरानो गुह्येश्वरी (गोलढुङ्गा), गुह्येश्वरी (ग्वँल), शुभाभगवती (स्वाहाभगवती), दक्षिणकाली,नक्साल भगवती, कालिकास्थान, डिल्लीबजार, मैतिदेवी, कलङ्कीमाई, धुम्बाराही, भाटभटेनी, चामुण्डा (शङ्खमुल) आदि । मनूया जनजीवनय् मातृका येँ स्वनिगःलय च्वंपिं स्थानीय मनूतयगु लाेकपरम्पराय थी थी द्यः वा मातृकाया शक्तियात न्ही न्ही छेलेगु सामान नाप स्वापु दुगु खनेदु। गथेकी ः- छेँया मूलुखाया क्वयँ (आग्लो) यात – गणेशया प्रतीक, क्वयँया जवंखवं च्वंगु खव – सिंहिनी र व्याघ्रिनी, वा, जाकी स्वथनेगु भकारी लाईयात – अन्नपूर्ण वा महालक्ष्मीया प्रतीक, लाेंमा (सिलौटा)यात – कुमारी, लोहोरोलाई – वैष्णवी, चिउरा कुट्ने ओखललाई – वाराही, पानी राख्ने घैँटोलाई – चामुण्डा, भात पकाउने कसौँडीलाई – महाकाली, तरकारी वा दाल पकाउने कराही वा भाँडालाई – कुमार, कुचोलाई – ब्रह्माणी, नाङ्लोलाई – महेश्वरीको प्रतीक त्यस्तै कृषि कर्म गर्ने किसान, शिल्प कर्म गर्ने शिल्पीहरूले आ–आफ्नो ज्यावललाई – गणेश, भीमसेन, विश्वकर्मा र विविध मातृकाको प्रतिमूर्ति मानेर पूजा उपासना गर्ने गर्छन् ।
पूजा हलंज्वलं
ग्वय्
ग्वय्या महत्व
प्रा. वज्रमुनि वज्राचार्यमतिना ल्याः१२ नेवाःत सांस्कृतिकरूपं अतिकं त:मिपिं ख: । नेवाःतय्गु म्हसीका धैगु हे इमिगु भाषा व संस्कृति खः । झी पुर्खापिं झीगु संस्कृतिया सर्जकपिं खः । जीवनयात गम्भीररूपं विचा:याना: तत्कालीन समाज व भूगोलयात ल्वय्कसंस्कृतिया निर्माण याना: सरल व आनन्दपूर्वक जीवनय् छ्यला: वंपिं अग्रजपिनिगु म्हसीका नं संस्कृती लुयावइ । संस्कृति धैगु समाज व जीवनयात ल्वय्क परिवर्तन जुजुंवनी । उकिं संस्कृतियात विद्वान्पिंसं खुसिनाप तुलना याय्गु या: । गथे खुसिं फोहरयात चुइकाः लःयात न्हयाबलें निर्मल यानातइ, अथे हे संस्कृति नं समाज व जीवनयात शुद्ध व निर्मल यानातइ । संस्कृति धैगु परिवर्तनशील तत्त्व खः । थौं झीसं संस्कृतियात बांलाक थुइके मफुगु कारणं पुर्खापिसं न्हापा यानावंगुयात हे संस्कृति ताय्काच्वना । वास्तवय् संस्कृति धैगु यथास्थिति मखु, परिवर्तन ख: । परम्परायात पुखूया रूपय तुलना याय्छिं । पुखू गनं न्ह्याय्गु निकासा मदुगुलिं फोहर जुया: नवइ । परम्परायात थौंया पुस्तां अनावश्यक थें तायकाच्वंगु दु । थुकियात निकास बिया: थौंया ई अनुल न्ह्याकेफत धाःसा हे जक संस्कृति जुइ । थुज्वःगु भावनायात थुइका: पुर्खापिसं त्व:तावंगु सांस्कृतिक धरोहर हे थौंया पुस्ताया लागी सम्पदा जूगु दु, देय्या हे सम्पत्ति जुगु दु । थुज्व:गु सांस्कृतिक क्रियाकलापपाखें झी पुर्खाया ख्वा:पा: लुया: वइ । थ्व हे सांस्कृतिक मूल्य मान्यताया कारणं नेपा: देय् छगुलिं हे खुल्ला संग्रहालयया रूपय् म्हसियाच्वंगु दु । संस्कृतिया अर्थयात स्वय्गु खःसां संस्कृतिया अर्थ शुद्धिकरण यायगु, दय्केगु, परिमार्जन यायगु, बांलाकेगु, जीवनयात छपला: न्हय:ने यंकेगु खः । परम्परागत क्रियाकलापयात थौंया ईकथं ल्वय्क ह्यूपा: हयगु हे संस्कृति ख: । संस्कृति हे नेवाः समाजया रीति खः, ईकथं ह्यूपा: हय्मफय्वं कुरीति जुयाबी । थुकिया अर्थ परम्परागत क्रियाकलापयात पूर्णरूपं हयूपाः हय्गु मखु, ईयात मल्वःगु, बांमला:गु तत्त्वयात परिमार्जन यानायंकेगु ख:। उकिं संस्कृती पुर्खाया अवशेष ल्यना: हे च्वनी । थुकिया अध्ययन अनुसन्धान मया:से छकल ह्यूपाः हय्गु कुत: जुल धाःसा सजीवता मदयाः निर्जीवता जक ल्यनाच्चनी । उकिं थुज्वःगु खँय् गम्भीर जुयाः सहलह याना: जक ह्यूपाः हय्मा: । संस्कृती छ्यलावयाच्वंगु वस्तु, सामान आदिं सांस्कृतिक जीवन दर्शनयात प्रतिनिधित्व यानाच्वंगु दु । छ्यलावंगु वा छ्यलाच्वंगु हरेक वस्तुया छगू छगू मूल्य मान्यता दु । थुजाःगु भावना अनुरूप प्रतिनिधित्व याका:च्वगु कारण हे संस्कृतिया जीवन त्यनाःच्वंगु ख: । थ्व हे क्रमय् झीगु संस्कृति वा सांस्कृतिकज्याखँय् छ्यलावयाच्वंगु वस्तु ग्वय्या बारे थन न्ह्यथने त्यना । ग्वय् झीसं जीवनय् खनाच्वंगु , छ्यलावयाच्वनागु, नयावयाच्वनागु वस्तु ख: ।ग्वय्यात नेवा:तय्गु सांस्कृतिक जीवनय् जन्मनिसें सीबलय्तक नं छ्यलावयाच्वनागु दु। ग्वचं सांस्कृतिक जीवनय् समर्पण व बिदाया दर्शनयात प्रतिनिधित्व यानाच्वंगु दु । जीवन संस्कार, धार्मिक, सामाजिक संस्कृती निमन्त्रणायात स्वीकार याय्गु, निमन्त्रणायात अस्वीकार याय्गु, विदा बीगु, स्वापू क्वातुकेगु ज्याखंय् ग्वय्यात छ्यलावयाच्वंगु दु । जीवन संस्कारयात हे छक: स्वय् । सुं मचा बुलकि उगु छेँया हामापिन्सं मचाबूम्ह मिसाया छेँज:पिन्त काय् वा म्ह्याय् छु बुल धैगु सुचं बीत सिचुपालु क्यंकेगु इलय् ग्वय्नाप जीफ्वः,इमू, चाकु तया: छम्ह सन्देशवाहकया ल्हातय् बियाछ्वइ । इपिं वस्तुयात खनेवं हे काय् बूगु ख: वा म्ह्याय् बूगु खः धैगु सीकाकाइ । काय् बूसा ग्वय्यात थपुइका:, म्हयाय् बूसा ग्वयूयात क्वपुइका: थुकिया सुचं बीगु याइ । थःछेँ खलकं नं उलि हे सामानत तया: लित बिया: छ्वयाहइ । थुकियात हे निमन्त्रणा छ्वयाह:गु। ताय्काः थःछेँ खलकं प्यन्हु वा खुन्हु दतकि मचा ब्यंकेगु आवश्यक सामानत ज्वरजाम। यानाः म्ह्याय्यात स्वःवय्गु याइ । अथे हे छुं नं संस्कारया ज्या याइगु इलय् धार्मिक जूसा सलिखय् ग्वय्नाप जाकि, ध्यबा तया: द्यःयात किसलि छाय्गु याइ । यदि व सामाजिक संस्कार ख:सा निमन्त्रणा स्वरूप आःजु, थकालिपिन्त प्यन्हु न्ह्यः हे किसली बीगु याइ । द्यःयात निमन्त्रणा बीमा:सा द्यःया न्ह्यःने तइसा थकालिपिंत निमन्त्रणा बीमा:सा थकालीयात ल्हातय् बिया: तुति भागियाना: वय्गु याइ । कय्तापुजा, इहि, जंकु आदिया संस्कारय् थधे याय्गु चलन दु । गुरु तया: याय्माःगु ज्या जूसा गुरुयात किसली फ्याय्गु याइ । आख: ब्वनेगु वा ज्ञान सय्केगु ज्याझ्व: जूसा गुरुया रूपय् मञ्जुश्रीयात नं किसली तय्गु याइ । थुकथं सुयात निमन्त्रणा याय्माःगु खः इपिं फुक्कसित थथे ग्वय् तया: निमन्त्रणा बीगु याइ । जीवन न्ह्याकेत याइगु इहिपा संस्कारय् ग्वय्याअझ त:धंगु महत्त्व दु । दकलय् न्हापां लमिया माध्यमं खं ल्हाकाः मिजंया लागी मिसा क्वःछीधुंकाः पक्का जुलकि मिजंपाखें मिसायाछेँय् झिगः ग्वय् तयाः बीयकेगु याइ । उगु ग्वय् मिसाया जःपिसं स्वीकार यातकि मिसामिजंया प्रस्ताव स्वीकार या:गु ताय्कीसा उगुदिनिसें मिसा मिजया परिवारयाम्ह जुइ । ग्वय् बीधुंकाः छुं जुयाः मिसा थःछेँय् सित धाःसा नं मिजंया परिवार वना: सीथनेमाःगु प्रावधान दु । अथे हे इहिपाया इलय् मिसायात मिजंया छेँय् हय्धुंका: थाय्भु चिपंथिका: मिजंया परिवारय् गुलि नं जःपिं दु इपिं फुक्कसिनं मिसाया ल्हातं ग्वय् काय्गु याइ । थुकिया अर्थ परिवारया फुक्क जःपिंसं मिसायात थःगु परिवारया दुज:कथं स्वीकार याःगु जुइ । मिसायात फुक्कसिनं स्वीकार याय् धुंकाः हाकन कुलदेवतायात न्हूम्ह दुज: परिचय बीगु ल्याखं दिगुपुजाखुन्हु किसली तयाः आगंद्य: वा कुलद्य:थाय् दुकाय्गु याइ । थुज्वःगु सांस्कृतिक मूल्य भारतया छुं छुं प्रान्तय् नं खनेदु । सुयात निमन्त्रणा बीमाःगु ख: उम्ह मनूयात ‘सुपारी बीगु’ धका: ग्वाःग्वय् बीगु याइ । अथे हे झीगु समाजय् नं धलं दनीवलय् मिसाया छेँया हामां मिजंयात ग्वाःग्वय् बीधुंकाः तिनि पालं याय्गु याइ । थुकिया अर्थ भाःतयात नं थुगु ज्या चित्तबुझे जू धैगुया संकेत ख: । बिदा बीगुलागी नं नेवाः संस्कृती ग्वय् छ्यलेगु याइ । इहिपाया इलय् मिसायात थःछेँपाखें बिदा बीबलय् फुक्क फुकीपिंके ग्वय् काय्गु याइ । दकलय् लिपा मां अबुपाखें ग्वय् कयाः बिदा काय्धुनेवं म्ह्याय्यात पितबीगु याइ । थुबलय् यदि फुकीपिंसं ग्वय् मकाःसे ग्वय्कालं छीगु यात धाःसा सदांया लागी परिवारया दुज:पाखें अलग जुइ । उकिं ज्या विशेषं वये मफुसां ग्वय् भाग ल्यंकेगु याइ । अथे हे मिजंया छेँय् नं मिजंया फुकीपिसं ग्वय् मका:से ग्वय्कालं छित कि सदांया लागी फुकीपाखें ब्यागलं जुइ । ग्वय्या माध्यमं सम्वन्ध क्वातुकेगु नं जुइ । इहिपाया इलय् मिजंया पाजुम्हं मिसाया पाजुयात ‘पाग्वय्’ क्यनेगु याइ । पा दुगु ग्वय्यात क्यनाः छिमि म्ह्याय्यात जिमिगु परिवारया दुज:या रूपय् स्वीकार यानागु दु धैगु सुचंकथं हे ग्वय् क्यनाः तासया कापतय् प्वःचिनाःलितहय्गु याइ । ग्वय् तज्यात वा ग्वय्यात वेवास्ता यात धाःसा सम्वन्धपाखें तापाःगु जुइ । यदि म्ह्याय्मचा मिजंया छेँय् वने धुकाः नं मिजं मयल वा पार काय्माल घाःसा न्हापा वियातःगु झिग: ग्वय् लित बियाः छेँय् लित हय्गु याइ । इहिपा जुइधुंका: मिजं सित घाःसा नं मिसायात मिजंया छेँपाखें लित हय्त वा हाकनं मेथाय् बियाछ्वय्गु लागी झिगः ग्वय् लित बिया: म्ह्याय्मचा फ्यानाहय्गु याइ । उलि जक मखु मिजं सीधुंकाः भाःतया छेँय् च्वनेफइगु अवस्था मदुसा मिसां हे मिजंया सीम्हय् झिग: ग्वय् तयाविल धाःसा नं मिजंपाखें सम्बन्ध विच्छेद जुइ । ग्वय् लित बीगुयात सम्वन्ध वा निमन्त्रणा अस्वीकार याय्गुकथं काइसा ग्वय् लःल्हानाःकाय्गुयात निमन्त्रणा वा सम्बन्ध स्वीकार याःगुकथं थुइकाः काय्गु याइ । उकिं इहिपाबलय् बियातःगु ग्वय्यात मां अबुपिंसं छुं हे मयाःसें सुरक्षित याना: तयातइ । उकिं हे मिसापिसं थः भाःत दत्तले ग्वय् तछ्याना:नय्मज्यू धैगु मान्यतां थाय्
वैष्णवधर्म
-उपप्रा वज्रमुनि वज्राचार्य नेपालय् वैष्णवधर्म नेपाःया पूर्व पश्चिमया पहाडि लागाय् ई.पू. पाखे वैष्णवमतं दकले न्हापां पलाः तःगु सीदु । बस्ती दुगु थासय् न्हापां पलाःतय् ग्यानाः लिक लिक पहाडि लागाय् दुहाँ वय् धुंकाःतिनि बस्ती दुगु थासय् दुहाँ वःगु खनेदु । पूर्वया कोशी अञ्चलया बराह लागाय् बराहया मूर्ति किराँत इलय् हे पलिस्था याय् धुंकगु खनेदु । थुगु हे इलय् वैष्णवत दुहाँ वल धैगु सीमदुसां भारतं वःपिं वैष्णवतय्सं दय्कूगु अनुमान यानातःगु दु । दामोदरपुर सिजःपतिइ गुप्त जुजु बन्धुगुप्तया पालय् रिभुपाल नायक धैम्ह मनुखं हिमालपाखे च्वंगु कोकामुख स्वामीया लागि जग्गा ब्यूगु न्ह्यथनातःगुलिं कोकामुख धैगु कोशीया बराह लागा जुइमाः धैगु अनुमान यानातःगु दु । ब्रम्हपुराण, बराहपुराणय नं कोकामुख स्वामीया प्रख्यात वैष्णव देगः दुगु खँ न्ह्यथनातःगु दु (रेग्मी, २०५८ः १५४) । वैष्णव मत नेपाः लागाय् दुत हय्त लिच्छवितय्गु तःधंगु ल्हाः दु । नेपाःया इतिहासकाल हे वैष्णव धर्मया अभिलेखपाखें शुरु जूगु खः । लिच्छवि जुजु मानदेवं चांगुनारायणया न्ह्योने थःत विष्णुया बहानया रुपय् गरुड पलिस्था यानाः अभिलेख तःगुपाखें मानदेवसिबें यक्व दँ न्ह्यो हे वैष्णव धर्म शुरु जुइ धुंकूगु सीदु । बंशावली, नेपाल संस्कृतिइ श्रीकृष्ण नेपाः वयाः बस्ती दय्कूगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । गुकिं नेपाः न्हापांनिसें हे वैष्णवतय् थाय् खः धैगु क्यनेत कुतः जूगु दु । गोपालराज बंशावलिइ हरिदत्त वर्मां इचंगुइ सिंह तःगु न्ह्यथनातःगु दु । हरिदत्तया शासनकाल धैगु ई.सं. २५० निसें ३०० तक खः धैगु खँ इतिहासकार जगदीशचन्द्र रेग्मी नेपालको धार्मिक इतिहास सफुतिइ न्ह्यथनातःगु दु । लिच्छविकालया अभिलेख, पुरातात्विक उत्खनन, मुद्रा, पुराण, साहित्यया आधारय् नेपालय् ई.पू. पाखे हे वैष्णव धर्म दुहाँ वय् धुंकूगु अर्थात् विकास जुइ धुंकल धैगु क्यं । लैनसिंह बाङ्गडेलं ई.सं. दोस्रो, तेस्राे शदीपाखेया विष्णुया मूर्तिया खँ न्ह्यथनातःगु दु । हाडिगांया उत्खननय् लुयावःगु कृ्ष्णया मूर्तियात ई. पू. न्हापांगु शदीया धाःगु दु । दकले न्हापां लुयावःगु मानदेवया अभिलेख चाँगुनारायणया हे वैष्णब अभिलेख खः। अथेहे मानदेवं तिलगंगा व लाजिम्पाटय् त्रिविक्रमया मूर्ति थःमां राज्यवतीया पुण्यया लागि तःगु सीदु । अथेहै मानदेवया पालय् मानदेवं चलेयाःगु धेवा मानाङ्कय् छथाय् भोगिनी व मेगु पाताय् लक्ष्मीया मूर्ति चिं दु । चाँगुया अभिलेखय् नं विष्णु स्तुतिगान दु । हाडिगांया सत्यनारायण गरुडस्तम्भय् ३४ श्लोकया वेदब्यासया स्तुत यानातःगु दु । थुकिं वेदब्यासयात नं विष्णुया अवतार कथं उगु इलय् पूजा याः धैगु सीदु । पाटनया खपिंछेँया अभिलेखय् याज्ञिक विप्रसेन भगवान वैशम्पायन (वेदब्यासया शिष्य) या पूजाया लागि वसन्तदेवं नं छुं जग्गा तःगु न्ह्यथनातःगु दु । वसन्तदेवया मेगु निगू अभिलेखय् चक्र व शंख शिलाया च्वय् कियातःगुपाखें वसन्तदेव वैष्णव धर्म माने याइम्ह जुजु खः धैगु सीदु । उम्ह जुजुं परमद्वैवत उपाधि कयातःगु दु । थुजागु उपाधि भारतय् वैष्णव धर्म माने याइपिन्सं काइगु उपाधि खः । गोपालराज वंशावलीइ भूमिगुप्तं धरणी वराह विष्णुया अवतार पलिस्था याःगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । अथेहे हाडिगांया चण्डोलया वराह मूर्तियात नं लिच्छविकालया कथं काइ । लिच्छविकालय् लुयावःगु अभिलेखया आधारं स्वय्गु खःसा मानदेव, शिवदेव, गणदेव आदिपिं वैष्णव धर्म माने याइपिं खः । लिच्छवि जुजुपिन्सं शैव धर्मयात प्रश्रय ब्यूसां नं वैष्णव धर्मयात नं उलि हे मान्यता ब्यूगु खनेदु । अंशुवर्मासिबें न्ह्याेया शिवदेव, गणदेवपिनिगु अभिलेखय् दकले च्वय् शंख, चक्र कियातःगु दु । शिवदेव पालय्या खुपाः शिलालेख वैष्णव नाप स्वापू दुगु खनेदु । अभिलेखया च्वय् वैष्णव नाप स्वापू दुगु लुयावःगु दुसा लेलेया अभिलेखय् अर्धचन्द्र दुगु चक्र, भगवत वासुदेव ब्राम्हण गोष्ठिक न्ह्यथनातःगु दु । अंशुवर्मा शैव खःसां ई.सं. ६०७ य् चाँगुनारायणया कवच जिर्ण जूगुलिं पुलांगु नमुना कथं दय्काः छाय्गु यात । अथेहे अंशुवर्माया हाडिगांया सम्वत् ३० या अभिलेखय् च्वय् शंख व चक्र कीगु यात । बुढानिलकण्ठया जलाशयन नारायणयात आर्थिक ग्वहालि यात । ध्रुवदेव व जिष्णुगुप्तया संयुक्त शासनकालया छिन्नमस्ताया अभिलेखय् च्वय् न्याया चित्र कियातःगु दु । येँया भैरब ढोखाय् नं शंख व चक्रया चित्र दु। बिष्णु गुप्तं बुढानिलकण्ठया जलाशयन वारायण व पशुपतिया उखे विष्णुया मूर्ति स्थापना याःगु दु । अभिलेखय् बराह जात्रा लिच्छविकालय् न्याय्काः वयाच्वंगु न्ह्यथनातःगु दु । शिवदेव द्वितीयया यल च्यासलया अभिलेखय् नारायण देगःया ब्यवस्थाया लागि गुथि तयाः वंगु दु । शिवदेवया हे पालय् यल मच्छिन्द्रनाथ देगःया लिक्क बलरामया मूर्ति पलिस्था जूगु दु । ई ७८३ या थौंकन्हय् वीर पुस्तकालयया विष्णुया मूर्तिया पादपीठ्य् लिच्छविलिपि दु । काठमाडौं उपत्यकाय् लुयावःगु अभिलेखया आधारय् वैष्णव धर्म लिच्छविकालय् तसकं च्वजाः धैगु सीदु । लिच्छविकालय् दय्कूगु चाँगुनारायणया त्रिविक्रमया मूर्ति, नरेन्द्रदेवया पालय्या अनुमान यानातःगु धुम्बाराहिया बराह मूर्ति, विष्णुगुप्तं पलिस्था याःगु बुढानिलकण्ठ्या जलाशयन मूर्ति आदि खनेदु । लिच्छविकाल धुंकाः मध्यकालय् नं वैष्णव मूर्ति यक्व खनेदु । मध्यकालया वि.सं. १११३ या चाँगुनारायणया अभिलेख न्हापांगु खः। अथेहे ने.सं. २८६ ख्वपया तिलमाधवया गरुडस्तम्भ, ने.सं. २९६ या चाँगु अभिलेखय् स्वर्गया कामना यानाः विष्णु पलिस्था याःगु व विष्णु पूजाया बारे न्ह्यथनातःगु दु । थुगु इलय् शैव अभिलेखसिबें यक्व म्होजक अभिलेख लुयावःगु खनेदु । अथेहै मल्लकालय् नं वैष्णव मूर्तित यक्व खनेदु । जयस्थिति मल्लयात असुर नारायण, लक्ष्मी नारायण, दैत्य नारायण, वीर नारायण धकाः धाय्गु याः। (Petech १९८४ः२०५)। ने.सं.५२८ ख्वप सूर्यमधि त्वाःया नारायण व मंगलाचरण यानाःतःगु धर्ममल्ल व ज्योतिर्मल्लयात दैत्यनारायणया उपाधि वियातःगु दु । यक्ष मल्ल थः मदुम्ह काय्या नामय् ने.सं. ५८८ई विष्णुया मूर्ति पलिस्था यात । लुभुया नारायण देगः, ख्वप दतात्रयया न्ह्योनेच्वंगु विष्णुया मूर्तित खनेदु । उपत्यका पिने नं पश्चिम १ नं नुवाकोटया ने.सं. ५६१ या अभिलेखपाखें नुवाकोटय् न्हापानिसें नारायणया देगः दुगु सीदुसा सोमवंशी शासक रिपुमल्लं थःत गरुड नारायण उपाधि कयातःगु व इष्ट द्यः नारां द्यः धैगु सीदु । नेपालया इतिहासय् वैष्णवया थाय् महत्वपूर्ण जू । गोपालराज वंशावली (३० ख) य् प्यम्ह नारांद्य पलिस्थाया खँ न्त्यथनातःगु दु । थुपि प्यम्ह नारां द्यः ंयोचङ्गु, येचङ्गु, वचङ्गु, श्रीचङ्गु ख: (वंशावली, ३० (ख): ३८) । थौंकन्हे चांगुनारायण, यलया विशंखुनारायण, येँया इचंगु नारायण व फर्पिङ्गया शिखर नारायण खः । नेवाः समुदाय दुने थुपिं प्यम्ह नारां द्यः सीक: वनेगु परम्परा दु । नारां द्यः सीकः वनेगु धका: अशोज पुन्हिनिसें सकिमना पुन्हितक वनेगु याना: वयाच्वंगु दु । अथेहे कोशीया वराह क्षेत्रय् नं तीर्थ यात्रा वनेगु चलन दु। विष्णुया थी थी अवतार गुगु इलय् संसारय् पापीत अप्व: जुया: वइ, उगु इलय् हे विष्णु नारायणं पृथ्वीया भार मदय्केगु लागि थी थी अवतार कायगु याइ । थुगु मान्यता कथं सत्य, त्रेता, द्वापर व कलियुगय् झिगू अवतार काःगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । न्या (मत्स्य) अवतार- कावले (कुर्म अवतार- फाँ (बराह) अवतार- नृसिंह अवतार – पुडके ब्राम्हण (वामन) अवतार – परशुराम अवतार – राम अवतार – कृष्ण अवतार बुद्ध अवतार – कल्की अवतार –
