राजोपाध्याय् समाजया संस्कार
३. सामाजिक व्यवस्था राजोपाध्याय् हिन्दु सनातन धर्म परंपराकथं प्यंगु वर्ण मध्ये ब्राम्हण वर्णय् लाः । थ्व जाति विशेष याना नेवाः समाजया हिन्दु नेवाःत मध्ये स्यस्यःतय्गु पुरोहित वर्ग खः । समाजय् थुमित ‘बाज्या’ धका सम्मानपूर्वक, सम्बोधन यायेगु चलन दु । थौं कन्हय् नं परंपरागत विचार धारायापिं नेवाःतय्सं नापलाःथाय् तक “भागि याये” धका छ्यों क्वःछुकी, अले राजोपाध्यायं थःगु जव ल्हा भागि याकाः सुवाः बिइ “भाग्यमानी जुइमा” धका । खँल्हा बलाय् नं मेपिन्त सम्मानजनक खँ ग्वःकथं ‘छि’ ‘झासँ’ ‘दिसं’ छ्यलां गाः, तर राजोपाध्याय्तय्त ‘छःपिं’ ‘बिज्याहुं’ आदि खँ ग्वःत छ्यलेगु याः । थथे नेवाः समाजय् विशिष्ट थाय् कया च्वंगु हुनिं व ब्याहा यायेबले नं मेगु जातया म्ह्याय्मचा स्वीकार मयाइगु हुनिं अले नये त्वनेगु खयँ नापं बिस्कं ब्यवहार याये माःगु हुनिं राजोपाध्याय्त सामाजिक कथं ब्याग्लं च्वना च्वंगु अनुभव जुइगु जुल । लिच्वःकथं राजोपाध्याय्त नेवाः मखु धयागु सः नं न्यने माला च्वंगु दु । तर, राजोपाध्याय्या मां–भाय् नेपाल भाषा जुगुलिं मेगु न्ह्याथ्थें ज्यागु अनेवाः लक्षण दुसां नेवाः समाजं पिने धाये फइमखु । राजोपाध्यायतय्गु पूजा पद्धतिया सफू संस्कृत भाय्यागु खःसां उकि निर्देशनात्मक भाय् नेपाल भाषा हे जुयाच्वनी । उकिया प्रमाण वंग छेँ खलःया आगं नाप स्वापू दुगु लोहँ पौ (ने.सं. ७५२) खय् संस्कृत धुंका नेपाल भाषां च्वयातःगुयात कायेफु । उगु इलय्यापिं राजोपाध्याय्तय्सं हे नेपालभाषायात थःगु भाय्कथं नालाः कया च्वनेधुंकूगु खनेदु ।वहारय् राजोपाध्याय्त सांस्कृतिक व धार्मिक दृष्टिं पुरोहित वर्ग व गुरु वर्गकथं निगू समूहलय् ब्वथले ज्यू । गुरूवर्गयापिंसं जजमानतय्त मन्त्रदान, देखा बिइगु, व तान्त्रिक पूजा अनुष्ठान याइ । पुरोहित वर्गं वैदिक पूजा–पाठ याइ । थुकथं सांस्कृतिक व धार्मिक ख्यलय् विभेद खने दुसां, सामाजिक दृष्टिं छुं हे मपाः । निगुलिं पुचःया थाय् समान माने याना तःगु दु अले म्ह्याय्मचा कालविला नं चले जु । रीति रिवाजय् सामान्य भेद दुसां राजोपाध्याय्त छगु हे समुदाय कथं च्वना च्वंगु दु । क) प्रचलित संस्कार पद्वतिः १.धौ बजि नकःवनेगुः प्वाथय् दुम्ह म्ह्याय्मचायात धौ बजि नकःवनेगु चलन दु । मचा बुल धाःसा झिन्हु तक जयबिलि बारेयानाः ब्यंकेगु याइ । थ्व हे दथुइ, मचा बुयाः खुन्हु दु खुन्हु निनिपिं सःताः छैथि याकी । मतच्याकेगु आदि ज्या फुक्कं यायेमाः । झिंनिन्हु खुन्हु नामकरण याइ । अथे हे ‘फलान्नप्राशन’ धका जंको यायेगु चलन दु । म्ह्याय्मचा जूसा न्यालां वा न्ह्य्लां याइ । काय्मचा जूसा खुलां वा च्यालां जंको याइ । थुकिइ पुरोहितयात सःताःकलशार्चन पूजा याकाः मचायात ‘थाय् भू’ नकी । थकालीया ल्हातं जानकेगु, तासयागु लं व तपुलि पुइका, रक्षामाला कोखायेका वहयागु कल्ली न्ह्याकाः, पाजुम्हस्यां बुया ‘स्थान गणेश’ चाहिकेगु आदि फुक्कं यायेमाः । २.बस्का (बुसँखाय्) (चुडाकर्म) – काय्मचा दच्छि, स्वदँ वा न्यादँ वा न्ह्यदँ दइ बले चूडाकर्म यायेमाः । बुस्का व कय्तापूजा (व्रतबन्ध) धका छक्कलं याइ । ‘वुसँखाय्’ नामं हे थुइके फु कि थुकि मचायात दक्कले न्हापाया सँ खाकिगु ज्या जुइ । अर्थात आँगसा (आगंसं) जक ल्यंका सुचुक्क सं खाकी । थ्व हे कर्मय् न्हाय्पनय् नं प्वाःखंकी थ्व ज्या सांकेतिक रुपं पाजुं याइ अले धात्थे सं खाकेगु व न्हापनय् प्वाःखँकेगु ज्या मेपिंसं याइ । थुकिनं थःथिथि, इष्टमित्र सःताः भ्वय् नकेमाः । ३.बुर्हां तयेगुः बुर्हां तयेगु धैगु मेपिं नेवाःतय् कय्तापुजाथें खः । तर, थथेखःयानं छुं भतिचा पाः । कय्ताजक बियां मगागुलिं जुइमाः कय्तापूजा धायेगु पलेसा ‘बुर्हां तयेगु धाइ । छुं दँ न्ह्यःतक काय्मचा च्यादँ दत कि ब्रतवन्ध यायेगु धका मचायात लांं–लातक ब्रम्हचारीया भेषय् आश्रमय् च्वने थेँ याना तइगु खः उकिं खँल्हाबलाया भासं ‘बुर्हां तयेगु’ (ब्रम्हचारी दयेका तयेगु) धाइगु खः । परंपराकथं ब्रम्हचारी तयेगु खःसा थ्व अवधिइ गुन्हुपुन्हि लाकेमाः । उकिं गुन्हुपुन्हि न्ह्यः ब्रतवन्धया साइत स्वयाः बुर्हां तयेगु ज्या जुइ अले गुन्हुपुन्हि सिधल कि हानं साइत स्वया ‘बुर्हां पिकाये’ माः । साइत मदुगु दँ लात धाःसा वैसाखं बुर्हां तया भाद्रय् पिकाये मालेफु । साइत दुसा लच्छि लत्या जक तःसां गाइ । बुर्हां तयेखुन्हु मचायात म्हासुगु तःपा लं थेँज्यागु थःगुहे छाँटयागु लं फिकाः, बिधि पूर्वक होम पूजापाठ यानाः छेँया थकालीपाखें गायत्री मन्त्र दान याकी । मेगु जातया थेँ लुसि थिइकेगु ज्या नं जुइ । अले गायत्री मन्त्र ज्ञाताया हैसियतं बाज्वः (वच्छि–स्वपुकाया) ज्वना नं बिइ । प्यन्हु लिपा वेदारम्भ धकाः वेद पाठ यायेगु अधिकार बिइ नापं मेगु बाज्वः ज्वना नं बिइ । थुकथं पूर्ण रुपं ब्राम्हणं याइगु ज्याया ब्याक्कं अधिकार प्राप्त जुइ । गुन्हुपुन्हि खुन्हु नं तःधंगु यज्ञ यायेमाः । वसिकं न्ह्यः स्नान तर्पण यायेत ब्रम्हचारीयात लँय् सुयातं मथिइक खुसिइ यंके माः (येँया शोभा भगवती, यलया शंख मूलय् व ख्वपया खोंरय्) अनं मुना च्वंपिं देशय् दक्को राजोपाध्याय्त नाप सामूहिक स्नान तर्पण आदि याके धुंका छेँ लित हया ‘श्रावणी कर्म धकाः पूजा पाठ व यज्ञ नापं याइ । थ्व इलय (बुर्हां तयेबले) ब्रम्हचारीयात बिशेष नियम कथं जीवन हंके बिइ । थाय् दुसा ब्रम्हचारीया निंति नयेगु, द्यनेगु, जाथुइगु थाय्नापं नित्य होम यायेत बिस्कं थाय् बिइमाः । उगु थासय् पिनेयापिं मनूत दुहाँ वने मदु । नि–चि यानाः द्याँलाना च्वंम्ह मनू जक शोधन याना तःगु हलूति हा याना जक दुहाँ वने दइ । ब्रम्हचारी नं थःगु लागां पिहां वःनेत हलूति हा याना जक वनी । न्हि निकः होम याना, न्हि छछाः जक शुद्ध शाकाहारी भोजन याना, ऋषि मुनियागु जीवन हने माः (थुबले निसें द्य बलि बिया नय्गु चलन सुरु जुइ)। थुकथं बुर्हां तयेगु ज्या तच्वकं थाकुगु व मस्त स्कुल वने मखनाः शिक्षाय् नापं लिपा लाइगु कारणं थौं कन्हय् आपास्यां जजमानतय् थेँ छन्हुं हे बुर्हां तयेगु ज्या सिधयेकेगु याना हये धुँकल । खजा छम्ह, निम्ह राजोपाध्याय्तय्सं आतक्क नं परंपरा कथं बुर्हां तयेगु याना च्वंगु दनि । पुलां नं जुइ मफु न्हू नं जुइ मफुपिंस प्यन्हु बुर्हां तयेगु नं याना च्वंगु दु । थथे बुर्हां तये धुंकल कि जजमानयाथाय् वनाः पूजा पाठ यायेगु अधिकार दइ । ४.बाह्रा: तयेगुः बाह्रा: तयेगु चलनय् राजोपाध्याय्तय्गु थःगु हे पहः दु । च्वय् वयान याना कथं लां–ला ब्रम्हचारी तयाः बुर्हां पिकाये धुंका कन्हसं निसें प्यन्हु तक बाह्रा: तयेगु याइ । थथे मिजं मस्तय्त बाह्रा: तया तइबले कोथाय् कुना तये म्वाः । निभा स्वये ज्यू खालि निभालय् वने मज्यू अले शाकाहारी शुद्ध भोजन नया च्वने माः । थुकिया शास्त्रीय आधार न्ह्याःगु हे जुइमा थुकि लां–ला छकु कोथाय् कुंकाः च्वना च्वंम्ह मचा बुर्हां पिकाये धुंकाः छक्कलं तोताः छ्वये बले छुं दुर्घटना जुइ धका मचायात विस्तारं स्वतन्त्रता बिइत थुकिं अंकुश तयेत ग्वाहाली याः । उकिं मिजंमस्तय्त बाह्रा: तयेगु ज्या बुर्हां तयेगु ज्याझ्वः नाप हे घाका तःगु खःनेदु । थ्व चलनं मिसामस्तय्त अःपुल । छाय्धाःसा काय्मचायात प्यन्हुजक तयेधुंकुगुलिं मिसामस्तय्त नं च्यान्हुजक तयां गाका हल । अर्थात
स्यस्यःसमाजया संस्कार
सामाजिक संस्कार :- स्यस्यःतय्सं यानावयाच्वंगु सामाजिक संस्कारत क्वय् न्ह्यब्वयाकथं दु । १. धौबजि नकःवनेगु थः म्ह्याय्मचाया प्वाथय् दुगु न्हय्ला दुने थःछेँपाखें मचा बुइम्हेसित धौबजि नकःवनेगु चलन दु । धौबजि नकःवनिवलय् धौबजिया नापनापं म्ह्याय्मचाया छेंजः पिंत फुक्कसित गाक्क खें, ला नापनापं प्यताघासा दयेकाः अन्तिइ अय्लाः, सोमाय् थ्वँ ज्वनाः मां, निनि, तताजु (भोत) म्ह्याय्या छेँय् वनेगु परम्परा दु । (धौबजि नकेधुंका झिलाया दुने म्ह्याय्मचां अजिया लिधंसाय् मचा बुइकी, थौं कन्हय् अस्पतालय् बुइकी) । २. मचाबू ब्यंकेगु :- म्ह्याय्मचा खःसा प्यन्हुं व काय्मचा खःसा खुन्हुं मचाबू ब्यंकेत थःछेँय्पाखें चाकु, इमू, घ्यः, चिकं, जाकि, बजि यंकेमा । म्ह्याय् जिलाजं व मचायात सुयातःगु वसः छज्वलं ज्वनावनेमागु चलन दु । न्हापा जुसा मचाबू ब्यंकीवनीबलय् म्ह्याय्मचा बूगु खःसा मेयागु बागः छ्यों व काय्मचा बूगु खःसा छगः छ्यों यंकेगु परम्परा दु । तर थौंकन्हय् थ्व चलन तनावने धुंकल धाःसां ज्यू । ३. न्हाय्पं प्वाः खंकेगु (बसका) :- अजियात छमना जाकि लप्तेय् तयाः उकिया द्योने चिग्वःगु ग्वय् छगः व दक्षिणा तयाःबिइगु प्रचलन दु । अजिं अजिमाद्योया पूजा यानाः मचाया न्हाय्पं मुलुं व्हखनाः हाकुगु रंग छिनातःगु कपाय्या सुका न्हापं प्वालय् तयाबिइ । न्हाय्पं व्हखने धुंकाः शुद्ध नयेगु चिकं न्हाय्पनय् इलाबिइ । ४. थःछेँय् मचाबू लहिकः वनेगु :- मचाबूगु लच्छि लिपा थःछेँपाखें म्ह्याय्मचायात मचाबू लहिकेत काःवइ । थःछेँय् लहिकःवःम्ह म्ह्याय्मचा लच्छितक थःछेँय् च्वनाच्वनेगु व्यवस्था जुइ । झिन्याहुलिपा छेँय्पाखें मिसाया थःछेँय् ससःमां थःथितित मचाबू स्वःवनेगु धकाः ला, बजि, फलफूल, फाकुवासः ज्वनावनी । लच्छि लिपा मचायात छेंय् लित हइ । मचाबूम्हेसित स्वलातक न्हिंन्हिं चिकं बुइका गर्मी जुइगु नसा क्वाति, चाकु, ला, घ्यः, गुंडपाक, फाकुवासः गाक्क नकाः म्हक्वातुकेमाः धैगु परम्परागत मान्यता नेवाः समाजय् दु । थ्वहे अवधारणा कथं मचाबू लहिकेगु यानातगु जुइफु । ५. मचा जंको :- मचा जंको बलय् मिसाया थःछेँ पाजुखलःत अनिवार्य रूपं वयेमाः । मचायात जा नकेत जाकि, दुरु, खीर दयेकेगु ज्वलँ चिनी मसला, खेंय् सगं अय्ला, थ्वं, धा, फुपिंसं मचायात वसःया नापनापं न्हाय्पनय् तिसा, तुतीइ कल्ली उपहार बिइगु नं याः । मिसामचा जूसा न्याला व मिजंमचा जूसा न्हय्लाय् मचाजंको यायेगु चलन दु । इष्टद्यः पुज्यानाः याइगु मचाजंको निदँतिथिबलय् योमरि क्वखाके मागु संस्कार दु । ६. आखः स्यने :- नेवाः परम्पराय् श्रीपञ्चमी खुन्हु सरस्वती (ससुमाजुया) देगलय् मचाया नामं पूजा यानाः थः मस्तय्त दकलय् न्हापां आखः स्यनेगु परम्परा दु । मस्तय्त क, ख, ग मखु कि नमोबागीश्वराय धका च्वकेगु नेवाःतय्गु बिस्कंगु परम्परा दु । ७.कय्तापूजा :- वैदिक तन्त्र पद्धतिकथं कय्तापूजा याइबलय् राजोपाध्याय कर्माचार्य पुजारी तयाः गणेश, महाद्यः व अजिमा पीठय वटुकतय्त यंका कय्तापूजा याकी । धापुकथं कय्तापूजा मयासें इहिया याये मज्यू । कय्तापूजा याइबलय् म्हासुगु रंगया धोति, धुँयागु छयंगू बेरेय् याकाः ल्हातय् धनुषवाण ज्वंकाः देः चाःहिकेय्गु परम्परा दु । वैदिक परम्परा कथं मन्त्र जनिइ बियाः धनु शिक्षा आर्जन यायेत दयेकातःगु थ्व परम्परायात नेवाःकरण याःबलय् सगं तपुलि ज्वनावःपिं पाजुखलःनं आङ्सा दयेक सँ खाकेगु व निनिनं सँ फयेःगु यानाः बम्र्हूनं धाः कथं कय्तापूजा न्ह्याकी । प्रवज्या बौद्ध तन्त्र पद्धतिकथं वौद्ध वज्रयानी परम्पराकथं जुइगु प्रवज्याःयात वरे छुइगु नं धाः । गुरुजु वज्राचार्य पुजारी दैगु थ्वः परम्पराय् भिक्षु, भन्ते पिंस फिइगु म्हासुगु चिवर पुना आङ्गसा मतसे प्रव्रज्या याइगु याइ । ल्हाःतय् पात्र, कपि, कलम ज्वंका चाहिला भिक्षा फ्वने मागु थ्वः परम्पराय् आङ्गसा धनु व जनै प्रयोग याइमखु । बरछुइबलय् शुद्ध साकाहारी जुसां लिपा सगं काइबलय् लाः, खें, न्याः, धौ, अयला, थ्वं, गुरुजुतय्स अनिवार्य रुप तन्त्र परम्परा कथं छ्येलगु चलन दु । ८. इही :- मचा बलय् हे म्ह्याय्मचायात बेलीरूप द्यःयात जिलाजं भापिया कन्यादान यानातयेगु परम्परा स्यस्यःतय्गु संस्कार दु । इही यायेत माःगु ज्वलं :-ब्रम्हु व बमनीयात वसः व दक्षिणा । इही याइम्ह मचायात फिइकेगु तास व जरी दुगु लेंगा जामा फिकेगु तिसा वसः नं समा याकेगु सामान ब्रम्हु, गुरुजुतय्सं धाः कथंया सामग्रीया व्यवस्था यायेमाः । ९. बार्ह़ा तयेगु :- इही लिपा व इहीया न्ह्यो थिइमज्यु मजुनिबलय् झिंनिदँया दुने नेवाः मिसामचात छगूहे कोठाय् कुनाः मिजं व सुद्र्यो मक्यंसे तयातयेगु परम्परायात बाह्रा तयेगु धाइ । व्यवहारिक हिसाबं छेँय् या थाकुली मां बज्ये पासा थःथितिपिंसं यौन शिक्षा बिइगु परम्परा कथं कयाच्वंगु बाह्रा तयेगु प्रथा स्यस्यःतय्गु नं अनिवार्य संस्कार दुने लाः । किसली (सलिचाय् जाकि, ग्वय्, ध्यबा) भाग्याकाः झ्याः, खापा फुक्कं तिनातःगु कोठाय् दुकाइम्ह बाह्रा च्वनिम्ह मिसामचा विधिवत रूपं पिमकाःतले सूद्र्यो व मिजंया ख्वाः स्वये मज्यू धैगु संस्कार दु । ब्रत कयाच्वंम्ह बाह्रामचायात म्हाइपुसे मच्वनेमा धकाः पालंपा मिसा पासापिंत कतामरी, गट्टा (चागः) म्हितकेगु व्यवस्था यानातइ । बाह्रा तःखुन्हु लाका दकलय् न्हापा मां, अजि व लिपा निनिं थःथिथिपिंसं छुस्या–मुस्या (बरां, बकुलाः, कय्गू, चाना, मुस्या, फलफूल, धौबजि) नकः वनेगु चलन दु । वहेखुन्हु लिपा बाह्रा तःम्ह मचायात कोंचिकं सायेकी । कोंचिकं धाःगु जाकिचुं तू, पिना, तछ्व, चिकंया लेडम म्हय् बुलेगु व बांलाकेगु चलन खः । थ्वहे इलय् मिसामचायात बाह्रा च्वंपिन्त यौनज्ञानः बिया झिंनिन्हु खुन्हु सुथे इहिपा यायेबलय्थें समाः याका पिकाइ । बाह्राच्वंम्ह मिसाःमचाया ल्हाःतुतिइ लुसि ध्यंका अलः तयेका सूद्र्यो क्यने न्ह्यो जलन्हाय्कं क्यनेगु याइ । सूद्र्योया दर्शन याकेधुंकालिं थःथितिपिं सकसिनं सगं बियाः लसकुस याइ धाःसा पाहांत नापं तयाः बाह्रा च्वंम्हसितःनं भ्वय् नकेधुंकाः थाय्भु वांछ्वलकि बाह्रा भ्वय् सिधइ । थाय्भु मिसामचाया अबु दाजुं खाली तुतिं खिचायात तकं मथिइकुसें लिफः मस्वसे, छ्वासय् वांछ्वः वनेमाःगु चलन दु । बौद्ध परम्परा कथं धाःसा विहारय् यंका गुरुमांपिनिगु प्रत्यक्ष निगरानीइ कलेजी वसः फिका ऋषिनी, भिक्षुणी यायेगु चलन दु । बुद्ध वचंकथं पञ्चशील प्रदान याना न्हिं छ्छाः जक नकाः विहारय् तयेधुंका लित यंका च्वय् न्ह्यःथंकथं भ्वय् सगं कायेगु बिइगु परम्परा नं दु । १०. इहिपा :- स्यस्यःतय्गु इहिपायात (१) यकाः (२) फ्वःना – नीथिकथं ब्वथलेफइ । मिसा व मिजं निम्हस्यां यः–त्यः जुल धायेवं पाय्छिकथं इहिपाः याइ । यका जुइगु इहिपाः संस्कारगत मजुइ नं यः । तर फ्वना जुइगु इहिपा निगू परिवारयात छगूहे संस्कारय् हयेमाःगु कारणं यानाः छुं संस्कारगत परम्पराकथं जुइ । संस्कारगत नियमकथं जुइगु इहिपायात (१) खँ क्वः छिइगु (२) लाखा हयेगु (३) इहिपाःया भ्वय् याना स्वंगू ब्वय् ब्वथलेफु । खँ क्वः छिइगु :- मिजं–मिसाया छेँय् लमिनाप थःथितिपिं छ्वया मिसाया निंतिं गबलय् लाखा (छगू प्रकारया छुचुं व चिनीया चास्नी तयाः दयेकातःगु धर्मचक्र मह्री ) हयेगु, तिसा, वसः, बाजं गुलि गथे यानाः हयेगु धकाः सहलःह यायेत वनीगु प्रथाया खँ क्वःछिइगु धाइ । लाखा येंकेगु :- खँ क्वःछिउगु प्रतिबद्धताकथं
हरिसिद्धि प्याखं
जलय् नेपाःया दकलय् पुलांगु हरिसिद्धि प्याखं दंय्दसं होलिपुन्ही खुनु जलय् नेपाःया हे पुलांगु प्याखं हरिसिद्धि प्याखं हुइकीगु खः । विक्रम सम्वत् न्ह्याय् स्वयां न्ह्यः हे न्ह्याःगु धयातःगु थुगु प्याखं दथुइ दिना वनेधुंकाः अमर मल्लं हाकनं न्ह्याके ब्यूगु इतिहासय् उल्लेख दु । न्हापा खँल्हाबल्हा नापं दुगु धयातःगु प्याखं लिपा वयास् भावनृत्यया रुपय् ह्यूगु विज्ञतय् धापू दु । रामायणया आरण्य काण्ड व किस्किन्धा काण्डय् आधारित प्याखं १० ब्वय् ब्वथलास् न्ह्यब्वइ । सुग्रीवपाखें बालीया वध, नारदं सुग्रीव व ताराया हाकनं इहिपास् याकाब्यूगु, मालीं स्वांमास् हयास् हनुमानयात ब्यूगु लूलिसें क्वचाइगु प्याखनय् वाद्यवादनपाखे दमोखिं, प्वंगा, भुस्याहा, छुस्याहा ब तास् थायेगु याइ । न्हापा स्वलातक निरन्तर क्यनीगु थुगु प्याखं थौंकन्हय् धाःसा यःमरि पुन्ही खुनु पिदनास् होलि पुन्ही खुनु छकस् क्यनास् क्वचायकेगु यानाच्वंगु दु । स्राेत – तिकिझ्याः वाःपाै
शिवरात्रिया महत्व
शिवरात्रिया महत्व ज्ञां धुकू शिवरात्रिया महत्व शिवरात्रिया महत्व घ्रुवकृष्ण ‘दीप’ शिवरात्रि वा सिलाचःर्हे नेपाःमितयगु लागी छगू तःधंगु घार्मिक पर्व खः । थुकी छुं संदेह मदु। हरेक साल फाल्गुण कृष्ण चतुर्दशी कुन्हु वसन्त ऋतु लिसें अनेकों भाव तरंगत ज्वना झीगु न्ह्योने ध्यंक वैगु थ्व धार्मिक पर्वया तःधंगु महिमा दु । शिवरात्रिया अर्थ खः भगवान शंकर अर्थात शिवया तस्सकं यःगु रात्र अर्थात चाह्न । मेगु थ्व पर्व क्यनीगु महत्वपूर्ण ई खः कृष्णपक्षया चतुर्दशी अर्थात चन्द्रमा रहित रात्रि। चन्द्रमायात धन मोहया प्रतीकया रूपय कयातःगु दु। चन्द्रमायागु विषयय् छगू धर्म शास्त्रय् थथे धैतःगु दु-“चन्द्रमा मानसो जातः।” अर्थात थ्व चन्द्रमा धैगु हे छगू हिसावं मनूयागु हे उपज खः। थ्व वाक्ययात प्रतीकात्मक हिसावं बिचाः याना स्वत धाःसा चन्द्रमां मानव मन स्थीर यायेगु सट्टा थ्वैत न्ह्याबलें बिचलित यायेगु हे अप्पो स्वयि । उकें झीसं छुं गम्भीरगु विषयय् अर्थात एकाग्र चित्तं आध्यात्मक चिन्तन-मनन पाखे बांलाक ध्यान तया स्वयेमाल धाःसा चन्द्रमोहयुक्त रात्रियाःत हे उपयुक्त ई मानय यानातःगु खने दु । भगवान शिवयागु ध्यानय च्वना भगवानयागु सहीस्वरूप म्हसीकेत झीगु घर्म शास्त्रं ल्यया केनातःगु छगू उपयुक्त ई खः शिवरात्रि। थ्व महान पर्वया उत्पति विषयय् तसकं पुलांगु छगू आख्यान दु। थ्व आख्यान थथे ख: “द्य:पिं व दैत्यत जाना: समुद्र मन्थन यायेगु खँ कोछित । कोछिउथें समुद्र मन्थन न॑ जुल । समुद्र मन्थन जुउबले समुद्रया गर्भं आपालं बहुमूल्य बस्तुत-हिरा-मोति-जुहार-पन्ना श्रादि पिहाँवल । अमृत कलश ज्वनात:म्ह धन घान्य व ऐश्वर्य सुखया देवी लक्ष्मी नं पिहाँवल । थ्वया लिपा थ्व सम्पूर्ण संसार छगू निमेषंहे भस्मांभूत यायेगु क्षमता दुगु कालकूट बीख न॑ पिहांवल । अमृत ला सकस्यां लोव॑गु वस्तु हे जुल । अले व सर्वनासी कालकूट बीख जक सुनां थीगु आ: ? प्रश्न वल । थ्व महासंकटयागु समाधान गुकथं यायेगु ? सुनां थ्वैत कः घायिगु ? लुम॑ लुम॑ सकलें त्राहिमाम् जुल। सम्पूर्ण श्रृष्टि हे संहार ज्वीगु भयावह स्थिति स्वये मफया देवाधि देव महादेव भगवान शंकरं व कालकूट बीख थम्हं हे नुना-सम्पूर्ण संसारयात संहार ज्वीगु पाखें सुरक्षित याना बिल । भगवानं सम्पूर्ण विश्वया प्राणीपिन्त करूणा तया कालकूट बीख त्वनेत ला थम्हं त्वना बिल । तर थुकिया प्रभाव नं भगवानयात तुरून्त हे लात । बीख त्वना कथुयि जक थ्यने मात्रं हे तसक॑ दाह जुया भगवानयात कथु छकलं हे वचुसे च्वनावल । बीख ल्ह्वयेन मछिन-नुनेनं मछिन । अले भगवानं न्ह्याक्व हे कष्टसां बीख कथुइ हे थाकातल । थुकें याना भगवानयागु छगू नां हे नीलकंठ जूवन । थ्व बाखँ नं झीत छु क्यं धा:सा भगवानं प्राणी मात्रया उद्धारया लागी कालकूट बीख थःगु कथुइहे थाका-भयंकर दाह जुल नं थ: भतिचाहे बिचलित मजूसे संसारयागु रक्षा याना हे च्वन । उकें महाद्योयात मेमेपिं द्योपिन्त स्वया अप्पो लः छायेगु व जलहरि तया लः हायेकेगु ज्या भक्तजनतसें थौंतक याना वैच्वंगुहे दनि । महाद्योयात लः छायेगुया अर्थ ख: भगवानयात बीख॑ पुना जूगु दाह शान्त यायेगु भक्तजनतयगु छगू प्रयास व नापं कृतज्ञता ज्ञापन नं खः । थम्हं बीख त्वना सम्पूर्ण श्रृष्टियात संहार ज्वीपाखें संरक्षण याये धुंका भगवान एकदम हर्ष विभोर जुया ताण्डव नृत्य याना बिज्यागु दिन है शिवरात्रि खः धैगु पौराणिक कथन दु। शिवरात्रि कून्हु भगवान शंकर प्रति श्रद्धा भक्ति तया: चा च्वनेफत धा:सा न्ह्याथें जा:गु पाप न॑ मुक्त जुयि धैगु जन विश्वास दु। उकें शिवरात्रि कुन्हु त्वा: त्वालय थ्वचा थ्वचा मस्त मुना छेँखापतिकं चाःहिला “सिलाचा च्वने य:सा सिं छका हिं” धका सिं व मेमेगु हलं ज्वलं मुंकेगु ज्या यायि। तर दुर्भाग्यया खँ-थ्व चलन थौंकन्हें धमाधम ह्ननावना च्वंगु दु। थ्व चलनं मचांनिसें बुढा-बुढी, ल्यायम्ह-ल्यासे तमामस्यां थ्व शिवरात्रि पर्व मानय यायेगुलियि अज्ज सम्पूर्ण जन समुदाय पाखें तकं गुलि बांलागु कुत: दु धैगु खँ बांताक क्यं । थ्व कुन्हु बह्नि जुलकिं शिवलिङ्ग दुथाय चुकय व चक्कंगु छुं थासय च्वना मिँ च्याका-जःला खःलात फुकं छचा:ख्यालं च्वना मिं पनी। महाद्य: पुज्याइ । अले सुनां सुनां छु छु नयेगु-त्वनेगु ह:गु ख: फुकं सकसितं इना न्हिला न्हिला नइ । गनं गनं भजन कीर्तन नं याइ। थ्व शिवरात्रि कुन्हु देने मत्य: धाइ। देनिपि फुकं पापी जुइ। थ्व कुन्हु बह्नि मिं पना महाद्योयागु ध्यान धुनय जागराम च्वनीपिन्त तःधंगु पुण्य प्राप्त जुया गुगुं प्रकारयागु ल्वच नं थी फैमखु धैगु जनविश्वास दु । ध्व शिवरात्रि कुन्हु अपो मनूत पशुपति महाद्योया दर्शन या:वनी । शिवरात्रि कुन्हु पुज्यायेमा:म्ह मूद्यो भगवान पशुपतियातहे मानय यानातःगु दु । उकें द्वलंद्व: हिन्दुस्तानी यात्रीत खास याना साधु-सन्त-जोगीत आपालं नेपालय वया पशुपतिनाथयागु दर्शन याः वै । थथे वैपिं यात्रीतयगु सेवा यायेत सरकारं थन तःधंगु गुथि हे दयेकात:गु दु । शिवभक्त साधु-सन्ततयगु सेवा याये फैगु नं छगू पुण्य हे खः धास्सां छुं पाइमखु । अन्तय आ शिवरात्रि कुन्हु चा च्वना भगवान शंकरयागु पूजा-आराधना याये फत धा:सा जीवन सदां याउँक हने दै धैगु विषयय् नेना तयागु छगू पुलांगु आख्यान दु् । थ्व आख्यान थथे खः “छन्हु छम्ह ब्याधा जंगलय शिकार म्हित वंम्हेसित अ:ख:बतु छम्ह जंगली जन्तुं लिना हया त्राहिमाम ज्वीका काचा काचां लिक्कसं च्वंगु छमा सिमा गया: सिमाच्वय थ्यंक वने धुंकातिनि सुरक्षाया सासः ल्हात । उकुन्हु चच्छि है हिंस्रक जन्तुया डरं याना व सिमाया च्वयहे बासं च्वन । चच्छि ग्याना देने मखन। सिमाकचाय जक कुति कुति सना-सिमाहः जक चफुना हे चा फ:प्वीकल। सुथ जुसेंलि सिमां कुहांवल ।अले वहे सिमा कोसं चिकिचाधंगु शिवलिङ्ग छगू सिमाहलं बच्छि त्वःपुया च्वंगु व॑ खन। वहे शिवलिङ्ग महाद्यो दर्शन याना व सरासर छेँय् वन। छेँय थ्यंबले थःगु छेँ विशाल भवनय परिणत जुयाच्वंगु , वया कला मचाखाचा फुकं बांलाना-सम्पन्न सुखी जुयाच्वंगु खना व चकित जुल । लिपा वं थुल – व च्वंगु सिमा महाद्यःया यःगु बेल वृक्ष जुयाच्वन । अले चच्छिं सिमा कुतुं वनी धका ग्याना देने मखन। थथे देने मखंगु चा शिवरात्रिया चा जुयाच्वन । थथे थःम्हं हे मसीक संजोगं जूवंगु धार्मिक ज्यांहे वयात थुजोगु सुख प्राप्त जूगु जुयाच्वत । अस्तु । ज्ञां धुकू स्राेत-फणीन्द्र कायस्थ, नेवार जातिकाे चिनारी ज्ञां धुकू (सामान्य ज्ञान) १) महाद्य: या मेगु नां :- शिव शंकर मन्त्र :- ॐ नमः शिवाय। , शिव शिव २) नेपालय् दकले पुलांगु शिवलिङ्ग मूर्ति:- पशुपतिनाथ। ३) दकले न्हापां लिच्छविकालय् प्यपाख्वा: दुम्ह पशुपतिया शिवलिङ्ग स्थापना या:म्ह जुजु:- लिच्छवि वंशया न्हापांम्ह जुजु निमिष्ठांका वर्मा । ४) थौंकन्हे पशुपति महादेवया देग: दुने च्वंगु प्यपाख्वा: दुगु शिवलिङ्गया मूर्ति स्थापना याम्ह :- जुजु धर्म मल्लया राज्यकालय् महामन्त्री जयसिंह रामबर्द्धनं ने.स. ५१५ रिखे स्थापना याःगु ५) यलय् किरातकालीन प्यंगू शिवलिङ्गया नां :- १.नलिबुं महादेव २.बलिबुं महादेव ३.सुलिबुं महादेव ४.कुलिब महादेव ६) पञ्चमुखि शिवलिङ्गया नां :- १.ईशान २.अघोर ३.वामदेव ४.तत्पुरूष
अजिमापीठ
प्रकाशमान शिल्पकार (श्रेष्ठ) अष्टमातृका येँ खड्गाकारया रूपय अष्टमातृका ः- (१) कङ्ग अजिमा – (कङ्केश्वरी), (२) न्यतमरू अजिमा – (श्वेतकाली, नरदेवी), (३) लुँति अजिमा – (इन्द्रायणी, ढल्को), (४) म्हैपी अजिमा – (ज्ञानेश्वरी, म्हैपी), (५) मैतीअजिमा – (पञ्चकुमारी, बालकुमारी, मैतीदेवी), (६) तकती अजिमा – (नीलवाराही, कालीमाटी), (७) बछला अजिमा – (वत्सलादेवी, पशुपति) र (८) लुँमढी अजिमा – (भद्रकाली, टुँडिखेल) । यद्यपि, यस विषयमा विभिन्न विद्वान्को विभिन्न मत रहेको पाइन्छ । संस्कृतिविद् महेश्वर जुजु राजोपाध्यायका अनुसार खड्गाकारमा स्थापित अष्टमातृका क्रमशः (१).नै अजिमा – (वैष्णवी), (२).कङ्ग अजिमा – (वाराही), (३).लुँति अजिमा – (इन्द्रायणी), (४).प्वार्पा अजिमा (चामुण्डा, नारसिंही), (५).चन्द्रलखु अजिमा (महालक्ष्मी), (६).पासिक्व अजिमा (ब्रह्माणी), (७).लुँमढी अजिमा (महेश्वरी) र (८). फिब्ब अजिमा (कौमारी) हुन् । खड्गको बिँडका रूपमा पचली भैरव रहेका छन् । कान्तिपुरका अन्य अजिमापीठ स्वनिगः दुने थाय्थासे अजिमाया रूपय दुपिं शमक्तिपीठ नई अजिमा – (नकिनि अजिमा, पचली, टेकु), ख्वना अजिमा – (सिकाली पचली, टेकु), पासिक्व अजिमा – (महालक्ष्मी, तीनधारा पाठशाला, कमलादी), फिसः (फिब्ब अजिमा, टुकुचा, माइतीघर), मनमैजु अजिमा (मनमैजु), असंभुलु अजिमा (अन्नपूर्ण देवी, असन), लुचुंभुलु अजिमा (केलटोल), कुलांभुलु अजिमा (रक्तकाली, त्यङ्गल), सख्वना माजु (नील सरस्वती, लैनचौर, लाजिम्पाट), कल्खु अजिमा (कलङ्की), तुसिमरु अजिमा (श्वेतकली, बालुवाटार), कुलेश्वर अजिमा (कुलेश्वर), प्राचीन बौद्ध अजिमा (बौद्ध), त्वरद्यः अजिमा (टुडाँलदेवी, विशालनगर), वटु अजिमा (भद्रकाली, वटु), पोर्पा अजिमा (रानी देवी, रानीबारी, लाजिम्पाट), प्याथ्वः अजिमा (बाइसधारा, बालाजु), दोलब्व (दोला) अजिमा (कुमारी, राष्ट्रबैङ्क गेटसँगै, थापाथली), न्हेकंतला अजिमा (उग्रतारा, न्हेकंतला), चन्द्रलखु अजिमा (नारायणहिटी दरबारभित्र), अरीं अजिमा (चिकंमुगल), दुई अजिमा (दुमाजु) (रत्नपार्क, खुलामञ्च गेट), भमलु अजिमा (कमलादी, असन), हारती अजिमा (स्वयम्भू), विजेश्वरी अजिमा (विजेश्वरी), ममता अजिमा (भाटभटेनी), जातिका अजिमा (थबःहि), हाकु अजिमा यट्खा (चोखाछेंगल्ली), महालक्ष्मी अजिमा (जनसेवा), ज्वाला अजिमा (त्यौढ), बिजेश्वरी अजिमा (बिजेश्वरी), तारिणी अजिमा (मखन बहाल), चास्को अजिमा (रुद्रायणी) आदि कान्तिपुर नगरभित्रका प्रमुख अजिमापीठ हुन् । स्वनिगः दुने दुपिं मेपिं मुख्थ मुख्य शमक्तिपीठ तलेजु भवानी, द्वयमाजु (दिगु तलेजु), पुरानो गुह्येश्वरी (गोलढुङ्गा), गुह्येश्वरी (ग्वँल), शुभाभगवती (स्वाहाभगवती), दक्षिणकाली,नक्साल भगवती, कालिकास्थान, डिल्लीबजार, मैतिदेवी, कलङ्कीमाई, धुम्बाराही, भाटभटेनी, चामुण्डा (शङ्खमुल) आदि । मनूया जनजीवनय् मातृका येँ स्वनिगःलय च्वंपिं स्थानीय मनूतयगु लाेकपरम्पराय थी थी द्यः वा मातृकाया शक्तियात न्ही न्ही छेलेगु सामान नाप स्वापु दुगु खनेदु। गथेकी ः- छेँया मूलुखाया क्वयँ (आग्लो) यात – गणेशया प्रतीक, क्वयँया जवंखवं च्वंगु खव – सिंहिनी र व्याघ्रिनी, वा, जाकी स्वथनेगु भकारी लाईयात – अन्नपूर्ण वा महालक्ष्मीया प्रतीक, लाेंमा (सिलौटा)यात – कुमारी, लोहोरोलाई – वैष्णवी, चिउरा कुट्ने ओखललाई – वाराही, पानी राख्ने घैँटोलाई – चामुण्डा, भात पकाउने कसौँडीलाई – महाकाली, तरकारी वा दाल पकाउने कराही वा भाँडालाई – कुमार, कुचोलाई – ब्रह्माणी, नाङ्लोलाई – महेश्वरीको प्रतीक त्यस्तै कृषि कर्म गर्ने किसान, शिल्प कर्म गर्ने शिल्पीहरूले आ–आफ्नो ज्यावललाई – गणेश, भीमसेन, विश्वकर्मा र विविध मातृकाको प्रतिमूर्ति मानेर पूजा उपासना गर्ने गर्छन् ।
पूजा हलंज्वलं
ग्वय्
