धाेबि समाजया संस्कार
सामाजिक संस्कार :- धौ–बजि नकः वनेगु :- म्ह्यायमचाया प्वाथय् दुगुया गुला दुने धौबजि नकः वनेगु धकाः थःछेँ खलः वनेगु चलन दु । थुबलय् म्ह्याय्मचायात नकेगु धकाः वनिगु खःसां छेँ जःयात हे गाक्क मेमेगु नसाज्वलं, ला, खेँ, वः प्यथी अचारनापं सुराइलय् अय्लाः, थ्वं छम्ह व्यक्तियात ज्वंकाः मां, निनि, तताःजु, तःमांपिं म्ह्याय्या छेँय् वनी । मचा बुइ धुंकाः जय्बिलिमालि न्ह्यः अजि नं सिसापालु छानाः वनी अले तिनि जयविलि माली । मचा बू ब्यंकेगु :- काय वा म्ह्याय् न्ह्याम्ह हे बूगु जूसां प्यन्हु दयेकाः मचाबू व्यंकेगु चलन दु । जय्बिलि ब्यंकेगु छन्हुन्ह्यः थःछेँ पाखें चाकु, इमू, घ्यः, चिकं जाकि, बजि, यंकेमाः । कन्हय्कुन्हु अजि तयाः जय्बिलि ब्यंकीसा आगंबजि इनेगु नं चलन दु । न्हाय्पं प्वाः खनेगु :- न्हाय्पं प्वाः खनेगु ज्या अजिपाखें जुइ । मुलुइ हाकु सुका तयाः न्हाय्पं प्वाः खनेधुंकाः तू चिकनय् हलू ल्वाकछ्यानाः इला बिइगु याइ । थथे याये धुंकाः अजियात धेबा बिइमाः । थःछेँय् मचाबू लहिकः वनेगु :- मचा बुयाः झिन्हुनिसें बाःछिया दुने मचाबू स्वःवनेगु धकाः वनेगु चलन दु । उकिया लागि ला, बजि, सिसाबुसा, चाकु नापं क्वाति–वासः, फाकु–वासः यंकेमाः । अथे हे लच्छि लिपा म्ह्याय्यात थःछेँय् लहिके हयेगु व वयां लिपा भाःतया छे“य् हयाः स्वला तक न्हियान्हिथं चिकं बुइकाः क्वाति–वासः, घ्यः, चाकु, ला, गुडपाक, फाकु–वासः, नकाः म्ह बल्लाकेमाः धइगु परम्परा दु । मचा जंक्व :- मचा जंक्व यायेबलय् म्ह्याय् जूसा न्याला व काय जूसा न्हय्लां यायेगु चलन दु । थुकुन्हु पाजु खलः सगनय् ख्ये“य्, अय्लाः, थ्व“, धौ सिसाबुसा नापं लु“या तिसा व न्हूगु कापः सहित अनिवार्य रूपं उपस्थित जुइमाः । लिपा मचा निद“ व प्यद“ दइबलय् इष्ट द्यः पुज्यानाः योमरिमाः क्वखायेकेगु चलन दु । आखः स्यनेगु :- नेपाःया परम्पराकथं श्रीपंचमीकुन्हु सरस्वतीया थाय् वनाः क, खः, ग लगायत षटकोण च्वकाः आखः स्यनेगु परम्परा दु । कय्ता पुजा:- वैदिक तन्त्र पद्धति कथं ब्राह्मण तयाः गणेद्यः, महाद्यः पुजा यानाः कय्तापुजा यायेगु चलन दु । थुकिइ म्हासुगु धोतिं चिनाः मृगासन जन्हुफातय् कुबिइमाः ल्हातिइ धनुवाण ज्वंकाः गणेद्यःया देगः चाःहिकेगु परम्परा दु । गणेद्यः पुजा यायेधुंकाः द्यःया न्ह्यःने ग्वाःया लप्ते न्हय्पाः लानाः उकिया न्ह्यःने ग्वःग्वय् न्ह्यः तयाः, धेबा तयाः अले कय्ता पुजायाःम्हसिनं न्हय्पलाः छिइ धुंकाः बिसिउँ वनीबलय् पाजुपिंसं ज्वनेमाःगु चलन दु । थथे यायेन्ह्यः वैदिक परम्परा अनुसार मन्त्र बियाः धनु शिक्षा कायेमाः अले सँ खायेबलय् न्हापां पाजुपिंसं आंग्सा तयेमाः कथं सँ खाकाः उगु सँ ब्रँम्हणं धाःकथं पित्तलया भुइ निनिं फयाकयाः कय्तापुजाया ज्या सुरु जुइ । धोबि जातिइ कय्ता पुजा मजुइकं इहिपा याये मजिउगु परम्परा दु । इही :- थ्व जातिइ इही यायेगु चलन मदु । बाराः तयेगु :- हिन्दू धर्मावलम्बी धोबि जातिइ इहिपा यायेन्ह्यः न्हापां जुइगु रजस्वलाय् झिंनिन्हु तक म्ह्यायमचायात थःगु हे क्वथाय् कुनाः मिजंत व सुद्र्यः मक्यनेगु चलन दु । झ्याः खापा तिना तइगु उगु क्वथाय् छेँ व पिनेया मिसा पासापिं वनाः चागः म्हितेगु, भम्चा म्हितेगु याइ । क्वथाय् सुले धुंकाः दकलेन्हापां मां, अजि, निनि व लिपा थःथितिपिसं छुस्या मुस्या व सिसाबुसा, धौ नकेगु चलन दु । थकुथं हे क्वथा दुने सुलाच्वंम्ह म्ह्याय्यात यौनसम्बन्धी ज्ञान बियाः झिंनिन्हुया सुथय् इही याइबलय् थें हे समाः यानाः पिकाइ । थुकुन्हु ब्रँह्मणयात सःताः गौदान याकाः सुद्र्यःया पुजा याना सगं बियाः उकुन्हु हे थःथितिलिसें पासाभाइपिंत भ्वय् नकेगु याइ । इहिपा :- धोबि जातिइ वैवाहिक सम्बन्ध निगू कथं जुइगु खनेदु । छगू थःथवय् ययेधुंकाः व मेगु धायेकाः याइगु इहिपा । गथें, मिसा व मिजं निम्हेस्यानं थवंथवय् ययेकाः परिवारया समुपस्थितिइ जुइगु इहिपा । तर थज्याःगु हे वैवाहिक सम्बन्धय् परिवार दुने व लिपा थवंथवय् मनमुटावं नं नकारात्मक प्रभाव लाये फुगुलिं संस्कारगत मजुइ नं फु । तर मिजंया परिवार मिसाया परिवारयाथाय् वनाः ख“ क्वःछिना थःगु संस्कार कथं याइगु वैवाहिक सम्बन्ध मान्य जुइगु परम्परा दु । क) खँ क्वःछिइगु :- न्हापा न्हापा ख“ क्वःछइिगु न्हि कुन्हु मिजंया छे“नं गंम्ह न्या वालाः अय्लाः लिसें ज्वनाः मिसाया छे“य् वनी । मिसाया छे“य् नं थज्याःगु हे कथंया ज्या जुयाच्वनी । थुकथं हे मिजंया पाखें यंकूगु न्या व अय्लाः मिसा थःथितियात व मिसाया पाखें मिजं पक्षया थःथितियात नकेगु चलन दु । तर थौंकन्हय् मिजंया परिवारपाखें मिसाया परिवार न्ह्यःने लमिलिसें वनाः थी थी कथंया सिसाबुसा लगायत लाखामरि, मरि वा ग्वय् यंकी । नापं जन्त वयेगु न्हि क्वःछिना वइ । ख) लाखा यनेगु :- न्हापा न्हापा इहिपाया ख“ क्वःजिइ धुंकाः लाखा यनेगु प्रचलन दु । उगु इलय् भम्चा जुइम्हेसित तिसा वसः सहित सिसाबुसा, धौ, मरि, पुजा ज्वलं, सुकुन्दा, अय्लाः आदि यंकीसा थौंकन्हय् थुगु संस्कारय् छुं भतिचा हिउपाः वःगु दु । न्ह्यःने न्ह्याथें ज्याःगु संस्कार उल्लेख जूसां थौंकन्हय् चलन चल्तिइ लाखा यनेगु व ग्वय् नापं छुकेगु चलन दु । मिजंया पाखें यंकूगु उगु ज्वलं लःल्हाये धुंकाः मिजंया पाखें वंपिं थःथितिपिं लिहां वइ । लाखा कायेधुंकाः मिजं मिसा इहिपा जुइ धुंकूगु समान जुइगुलिं थ्व हे संस्कार प्रचलनय् खनेदु । ग) मू इहिपा :- इहिपा कुन्हु जन्ति वइबलय् धोबि जातिइ न्हापा न्हापा सल गयाः (पुलांगु ब्या धाइ) डोलीइ च्वनाः भम्चा काःवनेगु चलन दुगुलिइ आः समाः यानाः तःगु गाडिइ जिलाजं जुइम्ह मिजं च्वनाः ब्याण्ड बाजानापं जन्त वनेगु चलन दु । भम्चा काः वनेगु इलय् गाडीइ मिजंया पाजुं तुमा ज्वनाः प्याःम्ह न्या सहित पिरुङ्गी दुगु केरामा जन्हुफातय् पाछाया च्वनेमाः । भम्चा काः वने न्ह्यः सुकुन्दा च्याकाः पित्तलया बाता, दूफांगा, सहित जन्ति वनेमाः । मिजंया छे“ नं जन्ति वनीपिंत सिन्हः तिकाः खे“ सगं बियाः शुभ साइत स्वयाः मिजंनापं वनी । जन्त वइपिंत स्वागत यायेत च्वनाच्वंपिं मिसा पक्षयापिंसं मिजं लगायत जन्त वःपिं सकसितं मसला प्वः बियाः बिदा याइ । नापं जिलाजं जुइम्ह नाप वःपिं वया मां, बा, निनि, पाजु लगायत जन्तिपिंत क्वथाय् यनाः सम्मान बियाः आदर सत्कार याइ । तर थौंकन्हय् जन्त वःपिंत नकेगु चलन नं शुरु जूगु दु । (घ) भ्वय्या घास्ता :- – खसिया ला – गेडागुडी (भुति, सिमी) – अचार (लैं, कय्गू, आलु, पाउं ) – आलु, काउली आलुछ्व“, आलु जक, चीग्वः कय्गू, वाउं गु तुकं) – धौ – अय्लाः, थ्वं – निम्कि आदि मरि – भ्वय् लिपा बिइगु सिसाबुसा (लैं व कय्गू) – भ्वय् धुंकाः लवं, सुकुमेल, चुरोट (ङ) कन्यादान :- बैण्ड बाजा सहित वंगु जन्तियात स्वागत यायेधुंकाः जिलाजं जुइम्हेसित व वनापं वःम्ह पाजुम्हेसित भम्चा जुइम्हेसिया छेँया नकिंनं सिन्हः तिकाः व नापं च्वनाच्वंम्ह पाजुम्हेसित परिक्रमा याये धुंकाः मिजंयात
९. ज्यानाखँग्व: (Formation of Words)
इस्वरानन्द (मूलुखा) स्राेत –रवि शाक्य खँग्वः नेपाल भासाय् स्वकथं दय्के दु । १. मायासुं ज्यानाः २. न्ह्यलि, खँग्वः व तसाँ ल्वाक छ्यानाः ३. खँग्वः खँग्वः चिना । १.ज्यानाग्व: (Verbal Formation) मायासुं ‘ सा, सि, सु, पु, पू(पुलि),’ तँसा तयाः ज्याना तःगु व यासुया गुगुं व (Tense ) पाखें तप्यंक क्वहां वःगुयात ज्यानाग्वः धाइ । तँसा तयाः ज्यनाग्वः ‘सा’ ( याय्गु भाब वा बस्तु ) – ‘ये , ने’ वइगु तिस्सःगु मायासुइ ‘सा’ तयाः कासा,कुसा,चुसा,च्वँसा,ज्वँसा,नसा,पुसा,पुँसा,हिँसा,थासा,ध्वासा,हुसा,लासा,हासा । ‘ये’ बिये – बिसा चिये – चिसा गिये – गिसा दाये – दासा त्याय – त्यासा ल्यये – ल्यसा च्वये – च्वसा च्याये – च्यासा तये – तसा न्वाये – न्वासा किये – किसा क्वाये – क्वासा प्याये – प्यासा म्वाये – म्वासा ब्वये – ब्वसा बुये – बुसा ल्यये – ल्यसा ल्वाये – ल्वासा धाये – धासा थिये – थिसा ‘ने’ क्यने – क्यँसा ग्यने – ग्यँसा ज्वने – ज्वँसा च्वने – च्वँसा छ्यने-छ्यँसा त्वने – त्वँसा तने – तँसा तुने – तुँसा फ्वने – फ्वँसा थने – थँसा लने – लँसा धने – धँसा ह्वने – ह्वँसा पने – पँसा यने – यँसा पुने – पुँसा थिने – थिँसा ब्वने – ब्वँसा मिने – मिँसा कुने – कुँसा ‘सि‘ ( जुइगुया भाब) “ये’ वझ्गु तिस्सःगु व ‘ह’ दुगु मायासुइ “सि” तनाः गसि, दसि, हिसि, न्यासि, ताये-तासि दाये-दासि बुये-बुसि म्हाये-म्हासि चाये-चासि गये-गसि न्हये-न्हसि व्वये-त्वसि ग्वये-ग्वसि प्याये-प्यासि न्ह्याये-न्हासि ब्वये-ब्वसि ज्वये-ज्वसि बुये- बुसि ‘सु’ (याःगु बा जुउगु भाब) ‘ये,ले’ वइगु तिस्सःगु व “ल, ह’ दुगु मायासुइ “सु’ तनाः |कासु ,बिसु, न्हिसु, नसु, ग्यसु, तासु ‘ये’ किये-किसु गिये-गिसु त्वये-त्वसु ब्वये-ब्वसु म्वाये-म्वासु ल्यये-ल्यसु नियो-निसु ब्वाये-ब्वासु हिये-हिसु ल्वये-ल्वसु पाये-पासु पिये-पिसु लिये-लिसु ल्वाये-ल्वासु ‘ले’ हिल्ले-हिसु पिले-पिसु निले-निसु नाले-नासु म्हिते-म्हिसु माले-मासु हाले-हासु ह्वले-ह्वसु ज्यले-ज्यसु प्वले-प्वसु कुले-कुसु हुले-हुसु बुले-बुसु न्हिले-न्हिसु ‘पु’ (जुइगुया भाब बा पहः) ‘ये, ने वइगु मायासुइ ‘पु’ तनाः दिपु, नपु, न्वापु, ल्वापु, तँपु, कँपु, न्यँपु, तुँपु ‘ये’ कापे-कापु च्वये-च्वपु छ्याये-छ्यापु ख्याये-ख्यापु थाये-थापु चाये-चापु ल्यये-ल्यपु स्वये-स्वपु स्वाये-स्वापु म्वाये-म्वापु ल्वाये-ल्वापु ध्बये-ध्वापु थ्वये-थ्वपु घाये-घापु ‘ने’ त्वने-त्वँपु च्वने-च्वँपु ब्वने-ब्वँपु फ्यने-फ्यँपु सने-सँपु छिने-छिँपु भिने-भिँपु गने-गँपु ‘पू’-‘पूलि’ (याय्गु व जुइगुया भाब बा बस्तु) ‘आ’ दुगु ‘ये’ वइगु मायासुइ ‘पू’ तनाः घापू, दापू स्वापू, न्हापू, ल्हापू वाये-वापू द्याये-द्यापू घ्वाये-ध्वापू हायेद्वापू थाये-थापू फ्याये-फ्यापू थ्याये-थ्यापू थ्वाये-थ्वापू न्वाये-न्वापू चाये-चापू ब्वाये-ब्वापू नाये-नापू च्याये-च्यापू ग्याये-ग्यापू छाये-छापू ज्याये-ज्यापू ख्याये-ख्यापू घ्वाये-ध्वापू व्छाये-व्छापू ग्वाये-ग्वापू ‘छि’- ( क्व, माक्व) जक बा फुकंया अर्थय् ) ‘ये, ने, ले” वइगु मायासुइ ‘छि’ तनाः काछि, किछि, गिछि, माछि, खँछि, न्ह्यँछि. ‘ये’ ‘ने’ चाये–चाछि न्यने- न्यँछि तुये-तुछि ल्यने- ल्यँछि बुये-बुछि ब्यने-ब्वँछि धाये-धाछि च्वने–च्वँछि थाये-थाछि तुने-तुँछि स्वये–स्वछि नुने-नुँछि गाये–गाछि पुने -पुँछि ल्हाये -ल्हाछि कुने-कुँछि ‘ले‘ नाले–नाछि पाले–पाछि बुले–बुछि वाले–बाछि हिलि-हिछि ‘क” ( याइमुया भाब, याइम (गु) ) भाब अर्थय् ‘क’ तयां तुं छ्यले दु । ब्वाय्सुइ छ्यले बलय् ‘क’ तनाः लिफुति (: ) च्वनि । उकिया लिउने ‘म’ बा ‘गु’च्वं वइ। ‘आ’ दुगु ‘ये, ले,’ वइगु यासुइ ‘क’ तयाः ल्हाक, थाक, याक, ख्याक, ग्याक, चाक, व्छाक, ज्याक, फाक्क; प्याक, स्याक, हाक, पाक, न्वाक, घाक, काक, ध्वाक, च्वाक, लाक, म्वाक, स्वाक, धाक, च्याक (शुगुं गुगु ने” लि’ निता क’बःगु नंढु। ) ‘अ’ (चिनागु) दुगु ‘ये’ ‘ले’ वइगु यासुइ ‘क’ तनाः ख्यक, ख्वक, च्वक, छ्यक, थ्वक, ल्ह्वक, ब्वक, ल्वक, स्वक, ज्यक, त्यक, ध्वक, न्यक, ह्यक, व्वक, ह्वक ( गुगुं गुगुं ‘ये’ ‘ले’ निथिकय् सं ‘क’ वःगु दु। ) इ. उ दुगु ‘ये’ ‘ले’ यासुइ ‘क’ तयाः किक, गिक, जिक, तिक, लिक, थिक, निक, पिक, फिक, बिक, मिक, सिक, हिक, कुक, खुक, चुक, छुक, जुक, तुक, नुक, फुक, बुक, लुक, न्हुक, थुक (थुकिइ नं गुलिं गुलिं ‘ये, ले ‘ निथिकय्सं “क’ वःगुदु ।) यासुं क्वहाँ वःगु “ना’ (याय्गुया भाब) याकेगु अर्थय् ‘के’ वइगुलि जक । ‘क’ तनाः. ज्यानागु खँग्वः थें यासुं क्वहां वःगु खँग्ब: नं ब्वाय्सुइ छ्यले दु। ‘आ’ दुगु ‘ये’ वइगु यासुया न्ह्यवय् जि जिं लिसे वइगु यासु ( मायासुइ ‘ना’ तना:) ख्याना, ज्याना, ल्वाना, च्याना, चाना, थाना, त्याना, ब्वाना, ल्हाना, याना, फ्वाना, द्याना, ध्वाना, च्वाना, ख्वाना, ग्वाना, छ्याना, लाना, पाना, स्याना, व्हना, ‘ना’ (याय्गु’बा याःगुया भाब) ‘ने’ वइगु “अ, इ, उ” दुगु मायासुइ ‘ना’ तनाः (जि, जिं -लिसे वइगु यासु) :- अ– कना, नना, फ्वना, हना, बना, स्वना, म्हना, क्यना, धना, फ्यना, थना इ– चिना, घिना, खिना, छिना, हिना, भिना, मिना, तिना, उ– कुना, छुना, तुना, मुना, नुना, धुना, पुना, दुना । ‘न’ (ं) (जूगुया भाब) ‘ने’ वइगु ‘अ’ दुगु मायासुइ ‘न’ (ं) तनाः (व, वं लिसे न्ह्यवय् वइगु यासु), पं (पन), द्वं (द्वन), प्वं (प्वन) थकने थकं लि-ब्वने लिब्वं लि-गने लिगं ल-हने लहं उ-जने उजं स्व-नने स्वनं त्वे-कने त्वेकं ल्हा-पने ल्हापं क्व-ह्यने क्वह्यं हा-पने हापं थ-ह्यने थह्यं द्या-पने द्यापं क्व-न्हने क्वन्हं छ्या-पने छ्यापं दु-दने दुदं न्ह्य-थने न्ह्यथं ‘ला’ (याय्गु बा याःगुया भाब) ‘ले’ वइगु “अ, आ, इ, उ” दुगु मायासुइ ‘ला’ तयाः (जि, जिं लिसे वइगु न्ह्यवया यासु) :– अ–ग्यला, छ्यला, ग्बला, व्हला, न्यला, ज्यला, ब्वला आ– चाला, छाला, म्हाला, माला, हाला, वाला, पाला,फाला, काला, इ– सिला, चिला, हिला, न्हिला, तिला, थिला, म्हिला उ– कुला, छुला, हुला, बुला, उला, गुला, चुला, तुला, पुला,सुला । ‘या’ (याय्गु बा याःगु भाब) ‘ये’ वइ्गु “अ, आ, इ, उ” दुगु मायासुइ “या’ तयाः (जि, जिं, लिसे वइगु न्ह्यवया यासु) :– अ– ब्वया, फ्वया, न्ह्यया, ध्वया, स्बया, ख्वया, थ्वया आ- बाया, चाया, ताया, फाया,
८. याताजि (Quality of Verb Pattern)
याताजि ( ‘याक’ लिसे यासु गन, गथे च्वना वइ, व यासु छ्यलाय्.स्वया । आः व खँपु ज्याय्कथं ग्व:ताजि दु, व स्वे।) नेपाल भासाय् यासुं भराय् ब्याक अर्थ कत्ता:। उकिं खँपु छ्यला कथं ग्वःताजि दु, व थन छता छतायात ब्वया स्वे। ब्याक्कयां नमुना न्ह्यवय् बिइ । छाय् धाःसा उकिइ यासुया बांलाक ख्वाः सिइ दया वः। याताजि १;छथी ‘यात’ काइगु यासु। थुगु क्वथाचाय् छथी “यात” ( “यात’ वइगु ) कया: छ्यले दुगु यासु बःचा हाःगु खँपुइ छ्यला स्वे । क्वथा -ल्या १ ( याताजि १) याक । यात । यासु माकलं । झीत । हयकालइमिसं | छिमिसं । पिल्हुतभाजुपिसं। भौपिन्त | बेफलभ्वातिनं । मचातय्त । म्हितकलब्वां | रामचित । सःतललमिं | माजुयात । व्छनखुं । कपजापिन्त। स्वफ्यात १. यात काइगु यासुया ब्याकय् लितँसा चिं (ं)वइ। २. यात नां बा मंकाःनां जुइ ।३.ह्याबलें ज्यान दुगु ‘यात’ जुया च्वनि। ४. मेगु नं थुगु पहःगु यासु थुकथं हे खँपुइ छ्यले फु।५ . याताजि ३. या क्वथाय् नं छ्यले दु। छथी यात (०) काइगु थुगु क्वथाय् छथी “यात (०) कयाः छ्यले दुगु यासु बःचाहाःगु खँपुइ व्वयास्वे । Toggle #2 Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
७.यासु छ्यला (Uses of Verb)
१.खँपु (Sentence) २.व (Tense) ३.न्ह्यव (Past) ४.लिव (Future) ५.आव (Present) ६.न्ह्यस: (Interrogative) ७.अजू (Exclametory) ८.उजं (Imperative)
चित्रकार समाजया संस्कार
१.मचा प्वाथ्य दुसांनिसें मस्तय् ज्याखंतक १) इहीपा २) धौवजी नकःवने ३) सिचुपालु कंकेछ्वय् ४) घ्यःवजि नकःवने ५) मचाबू ब्यंके ६) मचाबू स्ववने ७) मचाबू लह्यू हयेगु ८) लहिहया प्यन्हु दयका ९) प्यूचां न्हयाकःवयेगु १०) जा नकेगु ११) निदं बुन्हि १२) कय्ता पुजा १३) इहि यायेगु १४) बाह्राःतय्गु १५) बाह्राः छुवनेगु १६) बाह्र पिकाये खुन्हु १७) न्हिकं काये, देखा काये १८) ब्याहा यायेगु क)ग्वये बिये ख)कल्यां न्हयाकःवने ग)भौमचा काःवने घ)भौमचा पितबिये ङ)भौमचा व्हंके च)निध्याभू छ)ओंजला वने ज)जिलाजं दुचायके झ)भौमचा कायेके छ्वये ञ)सम्धी स्वायेगु ट)थाय्पा लुये –नायः लुये) ठ)बुढाबुढी जन्को सीधुंकाः याये माःगु क्रिया १) सिथं येंकेगु २) चिपं थिकः वये ३) फुकी वाकाय्पिसं तयेहइगु ४) विचा वये ५) लोचाः वये ६) लोचा वजीनये ७) न्हेन्हुमा तये ८) दूब्यंकः वने ९) घःसू १०) नी प्यं थय्गु बर्खि च्वनेगु फुके यायेगु ११) लत्या १२) कुलाघ यायेगु १३) लय्प्पं थयेगु १४) खुला तिथि १५) दकिला तिथि १६) पाहाँ ब्वने १७) निदंया तिथि २.मचा प्वाथय् दुसानिसें याइगु व्यवहार ( संस्कृति व संस्कार ) मचा प्वाथय् दुसानिसें याइगु व्यवहार ( संस्कृति व संस्कार ) पुं समुदायलय् न्हयाकावयाच्वंगु थी थी कथंया संस्कृती व संस्कार छसिकथं थुकथं दु ः धौबजि नकेगु म्हयाय्मचाया प्वाथय् दया मचा बुइगु ई न्हयःने थ्यन कि थः छेंय् सता वा थःछेंय् वइबले धौबजि नकेगु चलन दु । प्वाथय् दुम्ह मिसा थःछेंय् च्वना मचा बुइके मज्यूगु चलन दु । मचा बुइगु ई जुइ धुंकुम्ह वा च्याला फुना गुलाय् केनेवं थःछेय्पिंस धौबजि नकः वनेगु चलन नं दु । धौबजि नकीगु खुन्हस ज्वलं क्वय् न्हयथनागु दु ः क) लाग्व ख) लपी ग) ग्वाः घ) मोसिप्वः ङ) बजि च) मरि छ) योमह्रि ज)सिसाबुसा झ)धौ व म्हयाय्मचायात यःयःगु नसा सिचुपालु कंकेगु मचा बुईबलय् माक्व ग्वाहाली दिदी अजिं याइ । दिदी अजियात नेवाः समाजय् छम्ह अजिमाद्यःया प्रतिक कथं हना वया च्वंगु दु । मचा बुइवं मचाबुगु छेँ नं मिसाया थः छेँय् मचाबुगु धैगु बुँखं कंके छ्वयेत सिसापालु क्यंकेगु धाइ । लमि सिसापालु ज्वलं ज्वना मिसाया थःछेँय् क्यंवनेगु चलन दु । सिसापालु ज्वलं क्वय न्हथनागु दु ः काय्बूसा क) चाकु १ ग्वारा ख) ईमू १ माना ग) चि १ मना घ) पालु १ काय्ं (तःकागु) म्हाय्बूसा क) चाकु१/२ ग्वारा ख) ईमू १/२ माना ग) चि १/२ मना घ) पालु १/२ काय्गु थः छेँयपिंस सिचुपालु ज्वलं स्वया काये वा म्हयाय् बुगु सिइका गुलि सिचुपालु ज्वनावगु ख उलि हे साया छ्वयेमाः । मचाबुगू छेँ व फुकि खलकय् मचा बू खून्हू निसे मचा बू मब्यकुतले छेँ व म्ह शुद्ध मजु धाइ । थुगु ई यात जयविलि क्यं धायेगु चलन दु । येँ या चलन कथं जीफो १ गः घ्यो १ पाउ नं तया येकेगु जुल । काय् बुसां म्ह्याय बुसां काय् बुगु थें तयेमा तर म्ह्याय बूसा चाकु निकूः थला निकुतिं तया छ्वेय्गु चलन दु। घ्यःबजि नकः वनेगु मचा बुगूया छन्हू वा निन्हू लिपा थःछेंपाखे घ्यः व बजि ज्वना मचाबू स्ववनेगुयात हे घ्यः बजि नकः वनेगु धाई । घ्य बजि नकः वनेगु ज्या दतले फतले मचा बूम्हेसिया मां हे वनीगु चलन दु । ज्वना वनेगु ज्वलं क्वय् न्हथनाकथं दु ः क)घ्यःलय् सिया बजी ख)सेकि बजि ग)घ्य घ) चाकु १ ग्वारा इमित कौला याका हय् माः । पि ध्यंकेगु मचाबू ब्यंके छन्हू न्हयः मचाया पि ध्यंकेगु चलन दु । थ्व छेँय् मचा बुइबले जक याई । पि ध्यंकः वम्हःयात दस्तुर बिइमाः । थौं कन्हय् अप्पो अस्पतालय् मचा बुइकेगुलीं बूइसातकी हे पि ध्यंकेइ । मचाबू ब्यंकेगू मचाबूगु प्यन्हू वा खुन्हु दयेका मचाबू ब्यंकेगु ज्या याइ । थ्व खुन्हु छें छखा नी सी याना छेँ जः व फुकि खलः बौ नं स खाना लुसि थिइका व मिसापिनि लुसि थिइका सकस्या म्वःल्हूया निसी यायेमा । मचाबुम्हसिया थःछेँ मांम्ह क्वय् न्हथनागु ब्यंकेगु ज्वलं ज्वना थ्यंकेमा ः क) कोतः , ख) मचायात वसः , ग) मचायात लासा, फांगा, फुगः घ) मचाकथि मचाकथि च्वकाय् काय्जुसा चन्द्रसूर्य, ङ) आजसला म्हयाय्जुसा न्हायक सिन्ह मू चित्र च्वका न्हय्वसाया च)जाः नक्यु बाटारुपे खाइगु चलन दु । छ) जाकि ज) ति खोला झ) चिकं ञ) अंगु ट) लुँ ईचा ठ) व ईचा ड) माम्हेसित चिकने च्वनेगु वसः ढ) सगंलय् देय्छायगु वसः ण) जिलाजं यात काप त) में छ्यों (काय्बुसा छग व म्हाय् बूसा बागः) थ) भ्वय् ज्वलं व द) क्वाटिवासः १ पाउ न्हूगु विधि व्यवहार कथं म्ये छ्यों येंके म्वागु जुगु दु । दिदी अजि मचाबुम्ह देनाच्वंगु फुक्क सु, सुचुका छ्वयेका छ्वइ । मचाबुम्ह छय्ला च्वंगु थलबल, माम्ह व मचायात मि पंकिइ । मचाबुम्हसित मोल्हुका न्हूगु वसः (थः छेँ न हगु) पुंकेगु ज्या जुइ । दिदी अजिं कुलाब्व स्वनाः ब्व स्वब्व तया छ्वासः अजिमा पूजा याइ । आगं ब्व, ज्योना लप्ते वा पाः लप्ते १२ ब्व तया पिने मचातय्त ईना बिइ । थःछेँ नं हगु कोतलं माम्ह, बौम्ह, मचायात छेँ या थाकुलि नकिनं पूजा याना धौ सगं बिइ । दिदी अजिं बौम्हसित दक्षिणा छाय्काः मचा लः ल्हाइ । थुलि सिध्यवं सकसितं कौला याकिइ । फुकिबाकाय् नापं सकसितं भ्वय् नकेमाः । मचाबू स्ववनेगु मचाबु झिनिन्हू, बाछिति दुसांनिसे थःछेंय् लहिक, मवतले मिजंया स्यापि थःथितिपि व मचाबूम्हेसिया स्यापिं थः थितिपिं मचायात छायेत जाकि, दक्षिणा, चिकं व मचाबुम्हेसित बजि, चुंला, थ्व, घ्यः १ पाऊ चाकु छग्वारा, थ्वं छ घौ, जा नयेगु वाताय् जाकि, मरि ज्वना मचाबू स्ववनेगु चलन दु । संम्धि खलयात कौला याकाः भ्वय् नका छ्वइगु चलन दु । मचाबू लहिकेगु मचाबूगु बाछि नीन्हूति दयेका थःछेपाखें क्वय् न्ह्थनागु ज्वलं तालाका मचाबू स्ववनि । मचावु लच्छि मदुनिबलय् मचाबुम्ह म्हयाय्मचायात थःछेय् लहियंकी । थःछेय् लक्षी निसें निलातक लहिगु चलन दु । क) बजि ख) चुंला ग) घ्यः घ)चाकु ङ)थ्वं च)जाकि छ)चिकं माजुम्ह मचाबूम्ह भौ स्ववनेगु थः भौ थःछे लहियंका प्यन्हू दु खुन्हु मचाबुम्ह भौ स्ववनेगु चलन दु । थ्व खुन्हु माजुम्ह क्वय् न्हथनागु ज्वलं तालाका ज्वना वनेमा । क)बजि ख)चुंला ग)घ्य घ)चाकु ङ)थ्वं च)जाकि छ)चिकं ज)धौ प्यूचा न्हचाकः वनेगु थः भौ थःछेँय् लहियेंका बाछिति दतकि थः छय्चित लुँ यागु पिउचां न्हयाकः वनेगु चलन दु । न्ह्यापनय् प्वाः खंकिगु बुम्ह मचा लःत्या निसे स्वलाःया दुने न्हयाय्पने प्वाः खंकि । थ्व मिज व मिसा मचा जुसा न्हयापनय् प्वाः खंकेगु चलन दु । मचा जंक्व काय्मचा जूसा खुलां वा च्यालां, म्हयाय्मचा जूसा
सायमि समाजया संस्कार
झीसं हनावयाच्वनागु रितिथिति वा कर्मकाण्ड थुकथं दु ः– क) इहिपाः (विहाः) झीगु जीवनय् इहिपाः अतिकं महत्वं जाःगु संस्कार वा ज्या खः । थ्व संस्कारं निम्हेसिया दथुइ हिया स्वापू तयेगु ज्या याइ । मानन्धरतय्गु विहाः विधिया थःगु हे विशेषता दु । थौंकन्हय् मानन्धरतय्गु विहाबलय् म्वाःमदुगु झंझट, झमेला आर्थिक झ्यातुगु विधि दइगु चलनय् धमाधम सुधार याना हयेधुंकूगु सकसिनं स्यूगु हे खँ खः । थःथःगु गक्ष कथं इहिपाः याःसांनं अपोयावःगु खर्चं झीत ख्याना च्वंगु दु । मानन्धर समाजय् बिहा प्रथा गथे गुकथं न्ह्यानावनाच्वंगु दु धइगु खँय् दु वाला स्वयेबलय् थ्व समाजय् न्हापा बिहा निगु कथं जुइगु जुयाच्वंगु खनेदु – अ. पुलां बिहा व आ. न्हूगु बिहाः । बिहा यायेत न्हापां लमि पाखें मिसा फ्वंके छ्वइ, न्यनेकने यानाः मिसाया छेँजः व मिजंया छेँजः निखलःयात चित्त बुझे जुल धायेवं मिसाया जातः फ्वंके छ्वइ । मिसा मिजं निम्हेसिगु जातः क्यनाः तू मतू स्वयाः तुत धाःसा तिनि खँ न्ह्याका बिहा यायेगु खँ क्वःछिना कथं लाखा तयेगु धकाः पुजा ज्वलं लिसें लाखा, ग्वय्, धौसगं, मरिचरि व फलफूल तयाः मिसाया छेँय् लमि वनाः बिहा क्वःछिउ वनी । थ्व चलन अप्वः थें यानाः येँय् जूगु खनेदु । ख्वपय् व थिमिइ थ्व चलन भचा पाः । अन लाखाया पलेसा लड्डु जक तयेगु याः । थथे लाखा तःवनेगु ज्याझ्वः तक पुलां व न्हूगु ब्याहा दथुइ छुं पाःगु खनेमदु । लाखा तःवंबलय् हे पुलां वा न्हूगु ब्याहा यायेगु धइगु खँ नं लाखा तःवनेगु दिं कुन्हु हे क्वःछिइ । लाखा तःवनेगु दिं कुन्हु हे साइत स्वयाः ब्याहा जुइगु दिं व साइत स्वयाः दिं पौ नं तयाः यंकेगु चलन दु । अ) पुलां बिहा पुलां बिहा धायेबलय् मांभत, लमि सुकुन्दा चिराग ज्वनाः जन्त वनाः भम्चा काःवनेगु धइगु पुलां बिहा धकाः सिइकेमाः । थथे मांभत लुँस्वाँ छुनाः लमि व जन्त वना भम्चा काःवनेबलय् क्वत व माःछि कथं ग्वय् बाताय् ग्वय् यंकेगु चलन दु । न्हापा न्हापा जन्त वनेबलय् बाछाइ बाजा तयेगु चलन मदु । उबलय् दाफा थानाः म्ये हालाः बय् पुयाः स्वनिगलं पिने जूसा म्वायलि पुयाः भम्चा काःवनेगु चलन नं दु । मसिंप्वः बिइगु चलन जूगु सछि ति दँ तिनि दत । भम्चा काःवनेबलय् मिसाया छेँ क्वय् चच्छि म्ये हालाः दाफा थाना लहर लसता याइगु चलन दु । म्ह्याय् मचा पितबिइकुन्हु छन्हु न्ह्यः म्ह्याय्मचायात वया पाजुपिंथासय् पय्नं जा नकी । जन्त थ्यंकः वयेगु मांभत लमि व भौमचा नापं फ्यतुकाः भौमचायात सिंन्ह तिकाः नितोला लुँ लमिया पाखें मांभतं भौमचायात लःल्हायेकी । मिसाया छेँय् विषेश यानाः मिसाया मां व बौ नं मांभत व लमियात लसकुस यानाः छेँय् दुत यनी, अले भौमचानापं तइ । जन्त वःपिंत मसिप्वः बिसें अय्लाः व मेगु ज्वलं तयाः तुच्चा याकी । तुच्चा याके न्ह्यः म्ह्याय् मचाया छेँजःपिंसं ग्वय् फइ । मांभत, लमि सुकुन्दा ज्वंम्ह व चिराग ज्वंम्ह झ्वःलिक तयाः भ्वय् नके धुंकाः भम्चायात सब्जं नकी । सब्जं धकाः थाय्भुइ अनेतने परिकारया लिसें धौ, दुरु, ह्याउँगु थ्वँ आदि तयाः त्रिखुट्टीया द्यःने तयाः नकेगु याइ । भम्चा पितबिइ न्ह्यः मिसाया मांबां नं मिजंया मांयात विधि पूर्वक कन्या दान याइ । अनंलि म्ह्याय्यात लुकुंंछिनाः बौम्हं दू स्वचाः चाःहिला दुलिइ तइ । भम्चा दुलिइ तयेवं मिजंया बौ (ससःबौम्हं) दू फांगां फायेकी । अले मिसाया छेँया जःपिं, मिसाया मां बां व सकसिनं दू फांगाया द्यःने जाकि स्वाँ, अबिर, आदिं पुजा यानाः (ह्वलाः) म्ह्याय्मचा पितबिइ । अले जन्त वःपिं सकलें बाजं थानाः लहरयानाः लसतां भौमचा दू मिजंया छेँपाखे न्ह्याकी । मिसाया छेँयापिं व त्वाःया दाजुकिजापिंसं म्ह्याय्मचायात बिदा बिइकथं जन्त वःपिं नापं लिउलिउ वनी । मिसाया थःछेँ नापसं च्वंगु सतिक दुगु गणेद्यः न्ह्यःने मिसा मिजंया बौपिं लमि सुकुन्दा त्वाःदेवाः न्ह्यःने तयाः मिसापाखेया व मिजंपाखेया गुरुजुपिं दथुइ न्ह्यइपुक खँल्हाबल्हा जुइ । मिसा बौ व मिजं व बौ निम्हसिनं गुरुयात दक्षिणा बियाः बिदाबाजि याः । दुलीइच्वंम्ह म्ह्याय्मचायात लँ खर्च धकाः ध्यबा बियाः बौ दाजु किजापिं सकसिनं म्ह्याय्मचायात बिदा बियाः थःगु छेँय् लिहां वइ । थुथकं भम्चा (म्ह्याय्मचा) पितबिइगु ज्या क्वचाइ । भम्चा कयावःपिं जन्त वःपिं बाजं व म्येया तालय् लहरलस्ता याना प्याखँ हुला भम्चा हइ । मिजंया छेँय् पिखालखुइ बँ इलाः सुकू लानाः जवंखवं लसकुस यायेत घलय् लः तयाः द्यःने धौ अविर तयाः जवंखवं त्वाःदेवा च्याकाः भौमचायात थाकुलि नकिं वा मांभतं पुजा यानाः लसकुस यानाः ताःचा ज्वंकाः भम्चा दुकाइ । भम्चा दुकाये धुंकाः वयात ह्वंकेगु क्वथाय् फ्यतुकी । सुकुन्दा च्याका छसी कथं छेँजः व फुकितसें भौमचायात ग्वय् फइ । ग्वय् फये न्ह्यः थः वने फुथाय् तकयापिं द्यःपिनि नामं भौमचायात भागि याकाः ग्वय् छायेकि । भौमचायाके ग्वय् फये धुंकाः कायमचायात समाः याकाः फक्व बांलाकाः भौमचानाप जवय् फ्यतुकाः थाय्भुइ थी थी परिकार ज्वलं लिसें धौ दुरु ह्याउँ थ्वँ पञ्च पकवान व ज्वःलाःगु भत्तु आदि तयाः त्रिखुट्टीया द्यने तयाः न्ह्यइपुगु वातावरणय् मिजंया पासापिं छेँया जःपिं सकलें च्वनाः न्ह्यइपुक सब्जं नकी । सब्जं नके धुंकाः थाकुलिं व भौमचा निम्हेस्यां छ्यं ल्वाका ह्वंकी । ह्वंकेगु ज्या क्वचायेवं मिसाया थःछेँ पाखे नापं लिसे वःम्ह व भौमचायात साःगु भिंगु घासा तयाः भ्वय् नकी । भौमचा लिसे वःम्ह सित भ्वय् नके धुनेवं भौमचा हःकुन्हुया ज्याझ्वः क्वचाइ । कन्हय्कुन्हु छेँजःपिं मुनाः पकनाः पुजा धकाः गणेद्यःयाथाय् (येँयापिनि पकना गणेद्यःथाया्) पुजा वनी । थ्वयात भरिं पुजा नं धायेगु याः । उकुन्हु हे बहनी मिसाया छेँय् जिलाजं दुचायेकी । अबले लमिं ग्वय् बाता ग्वय् ज्वनाः मिजंया नापं ससलय् ब्वनायंकी । ससलय् नं ससःबौ लमि व थाकुलि जिलाजं नापं फ्यतुका सुकुन्दा च्याकाः थः वनेफुथाय् तकयापिं द्यःपिंनि नामं जिलाजं पाखें ग्वय् छाय्कि । थुलि द्यःपिंत ग्वय् छायेकेगु ज्या धुंकाःथाकुलिनिसें छसिकथं फुकितसें जिलाजंयात ध्यबातयाः ग्वय् फइ । अनंलि चीधिकःनिसें छेँया जःपिंसं जिलाजंयाके ग्वय् फइ । दकलय् लिपा ससःमां व ससःबौ नं जिलाजंयाके ग्वय् फइ । ससःमांमं ग्वय् फइबलय् जिलाजनंं पुतुग्वय् लःल्हायेगु चलन दु । जिलाजंयाके ग्वय् फयेगु ज्याझ्वः धुंकाः जिलाजं लमियात तःजिक तुच्चा याकी । वयांलिपा जिलाजं व लमियात अनेतनेगु साःगु भिंगु घासा तयाः न्ह्यइपुगु वातावरण भ्वय् नकेगु ज्या जुइ । थुगु हे इलय् ससःया छेँजःपिसं जिलाजं व लमियात अतिकं न्ह्यइपुगु वातावरणय् ख्याःयानाः न्ह्यइपुकाः नकेत्वंके याइ । भम्चा हयाः कन्हय् वा लाःगु दिनय् थःथिति पासापिं सकलें सःता मिजंपिं पाखें भौमचा न्ह्यःने तयाः ब्याहा भ्वय् नके धुनेवं ब्याहाया ज्याझ्वः क्वचाइ । आ) न्हूगु बिहा न्हूगु ब्याहा याइबलय् फुक्क चलन उत्थें तुं खःसां छता निता चलन जक पाः । न्हूगु बिहाः याइबलय् जन्ति वनीबलय् ज्वःक्वतः तयाः सयेँ जुयाः वनेमाः । न्हू बिहा याइबलय् भम्चायात नितोला लुँ बिइगु चलन मदु । भम्चा काःवइबलय् माजुम्ह, लमि सुकुन्दा
