८. याताजि (Quality of Verb Pattern)
याताजि ( ‘याक’ लिसे यासु गन, गथे च्वना वइ, व यासु छ्यलाय्.स्वया । आः व खँपु ज्याय्कथं ग्व:ताजि दु, व स्वे।) नेपाल भासाय् यासुं भराय् ब्याक अर्थ कत्ता:। उकिं खँपु छ्यला कथं ग्वःताजि दु, व थन छता छतायात ब्वया स्वे। ब्याक्कयां नमुना न्ह्यवय् बिइ । छाय् धाःसा उकिइ यासुया बांलाक ख्वाः सिइ दया वः। याताजि १;छथी ‘यात’ काइगु यासु। थुगु क्वथाचाय् छथी “यात” ( “यात’ वइगु ) कया: छ्यले दुगु यासु बःचा हाःगु खँपुइ छ्यला स्वे । क्वथा -ल्या १ ( याताजि १) याक । यात । यासु माकलं । झीत । हयकालइमिसं | छिमिसं । पिल्हुतभाजुपिसं। भौपिन्त | बेफलभ्वातिनं । मचातय्त । म्हितकलब्वां | रामचित । सःतललमिं | माजुयात । व्छनखुं । कपजापिन्त। स्वफ्यात १. यात काइगु यासुया ब्याकय् लितँसा चिं (ं)वइ। २. यात नां बा मंकाःनां जुइ ।३.ह्याबलें ज्यान दुगु ‘यात’ जुया च्वनि। ४. मेगु नं थुगु पहःगु यासु थुकथं हे खँपुइ छ्यले फु।५ . याताजि ३. या क्वथाय् नं छ्यले दु। छथी यात (०) काइगु थुगु क्वथाय् छथी “यात (०) कयाः छ्यले दुगु यासु बःचाहाःगु खँपुइ व्वयास्वे । Toggle #2 Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
७.यासु छ्यला (Uses of Verb)
१.खँपु (Sentence) २.व (Tense) ३.न्ह्यव (Past) ४.लिव (Future) ५.आव (Present) ६.न्ह्यस: (Interrogative) ७.अजू (Exclametory) ८.उजं (Imperative)
चित्रकार समाजया संस्कार
१.मचा प्वाथ्य दुसांनिसें मस्तय् ज्याखंतक १) इहीपा २) धौवजी नकःवने ३) सिचुपालु कंकेछ्वय् ४) घ्यःवजि नकःवने ५) मचाबू ब्यंके ६) मचाबू स्ववने ७) मचाबू लह्यू हयेगु ८) लहिहया प्यन्हु दयका ९) प्यूचां न्हयाकःवयेगु १०) जा नकेगु ११) निदं बुन्हि १२) कय्ता पुजा १३) इहि यायेगु १४) बाह्राःतय्गु १५) बाह्राः छुवनेगु १६) बाह्र पिकाये खुन्हु १७) न्हिकं काये, देखा काये १८) ब्याहा यायेगु क)ग्वये बिये ख)कल्यां न्हयाकःवने ग)भौमचा काःवने घ)भौमचा पितबिये ङ)भौमचा व्हंके च)निध्याभू छ)ओंजला वने ज)जिलाजं दुचायके झ)भौमचा कायेके छ्वये ञ)सम्धी स्वायेगु ट)थाय्पा लुये –नायः लुये) ठ)बुढाबुढी जन्को सीधुंकाः याये माःगु क्रिया १) सिथं येंकेगु २) चिपं थिकः वये ३) फुकी वाकाय्पिसं तयेहइगु ४) विचा वये ५) लोचाः वये ६) लोचा वजीनये ७) न्हेन्हुमा तये ८) दूब्यंकः वने ९) घःसू १०) नी प्यं थय्गु बर्खि च्वनेगु फुके यायेगु ११) लत्या १२) कुलाघ यायेगु १३) लय्प्पं थयेगु १४) खुला तिथि १५) दकिला तिथि १६) पाहाँ ब्वने १७) निदंया तिथि २.मचा प्वाथय् दुसानिसें याइगु व्यवहार ( संस्कृति व संस्कार ) मचा प्वाथय् दुसानिसें याइगु व्यवहार ( संस्कृति व संस्कार ) पुं समुदायलय् न्हयाकावयाच्वंगु थी थी कथंया संस्कृती व संस्कार छसिकथं थुकथं दु ः धौबजि नकेगु म्हयाय्मचाया प्वाथय् दया मचा बुइगु ई न्हयःने थ्यन कि थः छेंय् सता वा थःछेंय् वइबले धौबजि नकेगु चलन दु । प्वाथय् दुम्ह मिसा थःछेंय् च्वना मचा बुइके मज्यूगु चलन दु । मचा बुइगु ई जुइ धुंकुम्ह वा च्याला फुना गुलाय् केनेवं थःछेय्पिंस धौबजि नकः वनेगु चलन नं दु । धौबजि नकीगु खुन्हस ज्वलं क्वय् न्हयथनागु दु ः क) लाग्व ख) लपी ग) ग्वाः घ) मोसिप्वः ङ) बजि च) मरि छ) योमह्रि ज)सिसाबुसा झ)धौ व म्हयाय्मचायात यःयःगु नसा सिचुपालु कंकेगु मचा बुईबलय् माक्व ग्वाहाली दिदी अजिं याइ । दिदी अजियात नेवाः समाजय् छम्ह अजिमाद्यःया प्रतिक कथं हना वया च्वंगु दु । मचा बुइवं मचाबुगु छेँ नं मिसाया थः छेँय् मचाबुगु धैगु बुँखं कंके छ्वयेत सिसापालु क्यंकेगु धाइ । लमि सिसापालु ज्वलं ज्वना मिसाया थःछेँय् क्यंवनेगु चलन दु । सिसापालु ज्वलं क्वय न्हथनागु दु ः काय्बूसा क) चाकु १ ग्वारा ख) ईमू १ माना ग) चि १ मना घ) पालु १ काय्ं (तःकागु) म्हाय्बूसा क) चाकु१/२ ग्वारा ख) ईमू १/२ माना ग) चि १/२ मना घ) पालु १/२ काय्गु थः छेँयपिंस सिचुपालु ज्वलं स्वया काये वा म्हयाय् बुगु सिइका गुलि सिचुपालु ज्वनावगु ख उलि हे साया छ्वयेमाः । मचाबुगू छेँ व फुकि खलकय् मचा बू खून्हू निसे मचा बू मब्यकुतले छेँ व म्ह शुद्ध मजु धाइ । थुगु ई यात जयविलि क्यं धायेगु चलन दु । येँ या चलन कथं जीफो १ गः घ्यो १ पाउ नं तया येकेगु जुल । काय् बुसां म्ह्याय बुसां काय् बुगु थें तयेमा तर म्ह्याय बूसा चाकु निकूः थला निकुतिं तया छ्वेय्गु चलन दु। घ्यःबजि नकः वनेगु मचा बुगूया छन्हू वा निन्हू लिपा थःछेंपाखे घ्यः व बजि ज्वना मचाबू स्ववनेगुयात हे घ्यः बजि नकः वनेगु धाई । घ्य बजि नकः वनेगु ज्या दतले फतले मचा बूम्हेसिया मां हे वनीगु चलन दु । ज्वना वनेगु ज्वलं क्वय् न्हथनाकथं दु ः क)घ्यःलय् सिया बजी ख)सेकि बजि ग)घ्य घ) चाकु १ ग्वारा इमित कौला याका हय् माः । पि ध्यंकेगु मचाबू ब्यंके छन्हू न्हयः मचाया पि ध्यंकेगु चलन दु । थ्व छेँय् मचा बुइबले जक याई । पि ध्यंकः वम्हःयात दस्तुर बिइमाः । थौं कन्हय् अप्पो अस्पतालय् मचा बुइकेगुलीं बूइसातकी हे पि ध्यंकेइ । मचाबू ब्यंकेगू मचाबूगु प्यन्हू वा खुन्हु दयेका मचाबू ब्यंकेगु ज्या याइ । थ्व खुन्हु छें छखा नी सी याना छेँ जः व फुकि खलः बौ नं स खाना लुसि थिइका व मिसापिनि लुसि थिइका सकस्या म्वःल्हूया निसी यायेमा । मचाबुम्हसिया थःछेँ मांम्ह क्वय् न्हथनागु ब्यंकेगु ज्वलं ज्वना थ्यंकेमा ः क) कोतः , ख) मचायात वसः , ग) मचायात लासा, फांगा, फुगः घ) मचाकथि मचाकथि च्वकाय् काय्जुसा चन्द्रसूर्य, ङ) आजसला म्हयाय्जुसा न्हायक सिन्ह मू चित्र च्वका न्हय्वसाया च)जाः नक्यु बाटारुपे खाइगु चलन दु । छ) जाकि ज) ति खोला झ) चिकं ञ) अंगु ट) लुँ ईचा ठ) व ईचा ड) माम्हेसित चिकने च्वनेगु वसः ढ) सगंलय् देय्छायगु वसः ण) जिलाजं यात काप त) में छ्यों (काय्बुसा छग व म्हाय् बूसा बागः) थ) भ्वय् ज्वलं व द) क्वाटिवासः १ पाउ न्हूगु विधि व्यवहार कथं म्ये छ्यों येंके म्वागु जुगु दु । दिदी अजि मचाबुम्ह देनाच्वंगु फुक्क सु, सुचुका छ्वयेका छ्वइ । मचाबुम्ह छय्ला च्वंगु थलबल, माम्ह व मचायात मि पंकिइ । मचाबुम्हसित मोल्हुका न्हूगु वसः (थः छेँ न हगु) पुंकेगु ज्या जुइ । दिदी अजिं कुलाब्व स्वनाः ब्व स्वब्व तया छ्वासः अजिमा पूजा याइ । आगं ब्व, ज्योना लप्ते वा पाः लप्ते १२ ब्व तया पिने मचातय्त ईना बिइ । थःछेँ नं हगु कोतलं माम्ह, बौम्ह, मचायात छेँ या थाकुलि नकिनं पूजा याना धौ सगं बिइ । दिदी अजिं बौम्हसित दक्षिणा छाय्काः मचा लः ल्हाइ । थुलि सिध्यवं सकसितं कौला याकिइ । फुकिबाकाय् नापं सकसितं भ्वय् नकेमाः । मचाबू स्ववनेगु मचाबु झिनिन्हू, बाछिति दुसांनिसे थःछेंय् लहिक, मवतले मिजंया स्यापि थःथितिपि व मचाबूम्हेसिया स्यापिं थः थितिपिं मचायात छायेत जाकि, दक्षिणा, चिकं व मचाबुम्हेसित बजि, चुंला, थ्व, घ्यः १ पाऊ चाकु छग्वारा, थ्वं छ घौ, जा नयेगु वाताय् जाकि, मरि ज्वना मचाबू स्ववनेगु चलन दु । संम्धि खलयात कौला याकाः भ्वय् नका छ्वइगु चलन दु । मचाबू लहिकेगु मचाबूगु बाछि नीन्हूति दयेका थःछेपाखें क्वय् न्ह्थनागु ज्वलं तालाका मचाबू स्ववनि । मचावु लच्छि मदुनिबलय् मचाबुम्ह म्हयाय्मचायात थःछेय् लहियंकी । थःछेय् लक्षी निसें निलातक लहिगु चलन दु । क) बजि ख) चुंला ग) घ्यः घ)चाकु ङ)थ्वं च)जाकि छ)चिकं माजुम्ह मचाबूम्ह भौ स्ववनेगु थः भौ थःछे लहियंका प्यन्हू दु खुन्हु मचाबुम्ह भौ स्ववनेगु चलन दु । थ्व खुन्हु माजुम्ह क्वय् न्हथनागु ज्वलं तालाका ज्वना वनेमा । क)बजि ख)चुंला ग)घ्य घ)चाकु ङ)थ्वं च)जाकि छ)चिकं ज)धौ प्यूचा न्हचाकः वनेगु थः भौ थःछेँय् लहियेंका बाछिति दतकि थः छय्चित लुँ यागु पिउचां न्हयाकः वनेगु चलन दु । न्ह्यापनय् प्वाः खंकिगु बुम्ह मचा लःत्या निसे स्वलाःया दुने न्हयाय्पने प्वाः खंकि । थ्व मिज व मिसा मचा जुसा न्हयापनय् प्वाः खंकेगु चलन दु । मचा जंक्व काय्मचा जूसा खुलां वा च्यालां, म्हयाय्मचा जूसा
सायमि समाजया संस्कार
झीसं हनावयाच्वनागु रितिथिति वा कर्मकाण्ड थुकथं दु ः– क) इहिपाः (विहाः) झीगु जीवनय् इहिपाः अतिकं महत्वं जाःगु संस्कार वा ज्या खः । थ्व संस्कारं निम्हेसिया दथुइ हिया स्वापू तयेगु ज्या याइ । मानन्धरतय्गु विहाः विधिया थःगु हे विशेषता दु । थौंकन्हय् मानन्धरतय्गु विहाबलय् म्वाःमदुगु झंझट, झमेला आर्थिक झ्यातुगु विधि दइगु चलनय् धमाधम सुधार याना हयेधुंकूगु सकसिनं स्यूगु हे खँ खः । थःथःगु गक्ष कथं इहिपाः याःसांनं अपोयावःगु खर्चं झीत ख्याना च्वंगु दु । मानन्धर समाजय् बिहा प्रथा गथे गुकथं न्ह्यानावनाच्वंगु दु धइगु खँय् दु वाला स्वयेबलय् थ्व समाजय् न्हापा बिहा निगु कथं जुइगु जुयाच्वंगु खनेदु – अ. पुलां बिहा व आ. न्हूगु बिहाः । बिहा यायेत न्हापां लमि पाखें मिसा फ्वंके छ्वइ, न्यनेकने यानाः मिसाया छेँजः व मिजंया छेँजः निखलःयात चित्त बुझे जुल धायेवं मिसाया जातः फ्वंके छ्वइ । मिसा मिजं निम्हेसिगु जातः क्यनाः तू मतू स्वयाः तुत धाःसा तिनि खँ न्ह्याका बिहा यायेगु खँ क्वःछिना कथं लाखा तयेगु धकाः पुजा ज्वलं लिसें लाखा, ग्वय्, धौसगं, मरिचरि व फलफूल तयाः मिसाया छेँय् लमि वनाः बिहा क्वःछिउ वनी । थ्व चलन अप्वः थें यानाः येँय् जूगु खनेदु । ख्वपय् व थिमिइ थ्व चलन भचा पाः । अन लाखाया पलेसा लड्डु जक तयेगु याः । थथे लाखा तःवनेगु ज्याझ्वः तक पुलां व न्हूगु ब्याहा दथुइ छुं पाःगु खनेमदु । लाखा तःवंबलय् हे पुलां वा न्हूगु ब्याहा यायेगु धइगु खँ नं लाखा तःवनेगु दिं कुन्हु हे क्वःछिइ । लाखा तःवनेगु दिं कुन्हु हे साइत स्वयाः ब्याहा जुइगु दिं व साइत स्वयाः दिं पौ नं तयाः यंकेगु चलन दु । अ) पुलां बिहा पुलां बिहा धायेबलय् मांभत, लमि सुकुन्दा चिराग ज्वनाः जन्त वनाः भम्चा काःवनेगु धइगु पुलां बिहा धकाः सिइकेमाः । थथे मांभत लुँस्वाँ छुनाः लमि व जन्त वना भम्चा काःवनेबलय् क्वत व माःछि कथं ग्वय् बाताय् ग्वय् यंकेगु चलन दु । न्हापा न्हापा जन्त वनेबलय् बाछाइ बाजा तयेगु चलन मदु । उबलय् दाफा थानाः म्ये हालाः बय् पुयाः स्वनिगलं पिने जूसा म्वायलि पुयाः भम्चा काःवनेगु चलन नं दु । मसिंप्वः बिइगु चलन जूगु सछि ति दँ तिनि दत । भम्चा काःवनेबलय् मिसाया छेँ क्वय् चच्छि म्ये हालाः दाफा थाना लहर लसता याइगु चलन दु । म्ह्याय् मचा पितबिइकुन्हु छन्हु न्ह्यः म्ह्याय्मचायात वया पाजुपिंथासय् पय्नं जा नकी । जन्त थ्यंकः वयेगु मांभत लमि व भौमचा नापं फ्यतुकाः भौमचायात सिंन्ह तिकाः नितोला लुँ लमिया पाखें मांभतं भौमचायात लःल्हायेकी । मिसाया छेँय् विषेश यानाः मिसाया मां व बौ नं मांभत व लमियात लसकुस यानाः छेँय् दुत यनी, अले भौमचानापं तइ । जन्त वःपिंत मसिप्वः बिसें अय्लाः व मेगु ज्वलं तयाः तुच्चा याकी । तुच्चा याके न्ह्यः म्ह्याय् मचाया छेँजःपिंसं ग्वय् फइ । मांभत, लमि सुकुन्दा ज्वंम्ह व चिराग ज्वंम्ह झ्वःलिक तयाः भ्वय् नके धुंकाः भम्चायात सब्जं नकी । सब्जं धकाः थाय्भुइ अनेतने परिकारया लिसें धौ, दुरु, ह्याउँगु थ्वँ आदि तयाः त्रिखुट्टीया द्यःने तयाः नकेगु याइ । भम्चा पितबिइ न्ह्यः मिसाया मांबां नं मिजंया मांयात विधि पूर्वक कन्या दान याइ । अनंलि म्ह्याय्यात लुकुंंछिनाः बौम्हं दू स्वचाः चाःहिला दुलिइ तइ । भम्चा दुलिइ तयेवं मिजंया बौ (ससःबौम्हं) दू फांगां फायेकी । अले मिसाया छेँया जःपिं, मिसाया मां बां व सकसिनं दू फांगाया द्यःने जाकि स्वाँ, अबिर, आदिं पुजा यानाः (ह्वलाः) म्ह्याय्मचा पितबिइ । अले जन्त वःपिं सकलें बाजं थानाः लहरयानाः लसतां भौमचा दू मिजंया छेँपाखे न्ह्याकी । मिसाया छेँयापिं व त्वाःया दाजुकिजापिंसं म्ह्याय्मचायात बिदा बिइकथं जन्त वःपिं नापं लिउलिउ वनी । मिसाया थःछेँ नापसं च्वंगु सतिक दुगु गणेद्यः न्ह्यःने मिसा मिजंया बौपिं लमि सुकुन्दा त्वाःदेवाः न्ह्यःने तयाः मिसापाखेया व मिजंपाखेया गुरुजुपिं दथुइ न्ह्यइपुक खँल्हाबल्हा जुइ । मिसा बौ व मिजं व बौ निम्हसिनं गुरुयात दक्षिणा बियाः बिदाबाजि याः । दुलीइच्वंम्ह म्ह्याय्मचायात लँ खर्च धकाः ध्यबा बियाः बौ दाजु किजापिं सकसिनं म्ह्याय्मचायात बिदा बियाः थःगु छेँय् लिहां वइ । थुथकं भम्चा (म्ह्याय्मचा) पितबिइगु ज्या क्वचाइ । भम्चा कयावःपिं जन्त वःपिं बाजं व म्येया तालय् लहरलस्ता याना प्याखँ हुला भम्चा हइ । मिजंया छेँय् पिखालखुइ बँ इलाः सुकू लानाः जवंखवं लसकुस यायेत घलय् लः तयाः द्यःने धौ अविर तयाः जवंखवं त्वाःदेवा च्याकाः भौमचायात थाकुलि नकिं वा मांभतं पुजा यानाः लसकुस यानाः ताःचा ज्वंकाः भम्चा दुकाइ । भम्चा दुकाये धुंकाः वयात ह्वंकेगु क्वथाय् फ्यतुकी । सुकुन्दा च्याका छसी कथं छेँजः व फुकितसें भौमचायात ग्वय् फइ । ग्वय् फये न्ह्यः थः वने फुथाय् तकयापिं द्यःपिनि नामं भौमचायात भागि याकाः ग्वय् छायेकि । भौमचायाके ग्वय् फये धुंकाः कायमचायात समाः याकाः फक्व बांलाकाः भौमचानाप जवय् फ्यतुकाः थाय्भुइ थी थी परिकार ज्वलं लिसें धौ दुरु ह्याउँ थ्वँ पञ्च पकवान व ज्वःलाःगु भत्तु आदि तयाः त्रिखुट्टीया द्यने तयाः न्ह्यइपुगु वातावरणय् मिजंया पासापिं छेँया जःपिं सकलें च्वनाः न्ह्यइपुक सब्जं नकी । सब्जं नके धुंकाः थाकुलिं व भौमचा निम्हेस्यां छ्यं ल्वाका ह्वंकी । ह्वंकेगु ज्या क्वचायेवं मिसाया थःछेँ पाखे नापं लिसे वःम्ह व भौमचायात साःगु भिंगु घासा तयाः भ्वय् नकी । भौमचा लिसे वःम्ह सित भ्वय् नके धुनेवं भौमचा हःकुन्हुया ज्याझ्वः क्वचाइ । कन्हय्कुन्हु छेँजःपिं मुनाः पकनाः पुजा धकाः गणेद्यःयाथाय् (येँयापिनि पकना गणेद्यःथाया्) पुजा वनी । थ्वयात भरिं पुजा नं धायेगु याः । उकुन्हु हे बहनी मिसाया छेँय् जिलाजं दुचायेकी । अबले लमिं ग्वय् बाता ग्वय् ज्वनाः मिजंया नापं ससलय् ब्वनायंकी । ससलय् नं ससःबौ लमि व थाकुलि जिलाजं नापं फ्यतुका सुकुन्दा च्याकाः थः वनेफुथाय् तकयापिं द्यःपिंनि नामं जिलाजं पाखें ग्वय् छाय्कि । थुलि द्यःपिंत ग्वय् छायेकेगु ज्या धुंकाःथाकुलिनिसें छसिकथं फुकितसें जिलाजंयात ध्यबातयाः ग्वय् फइ । अनंलि चीधिकःनिसें छेँया जःपिंसं जिलाजंयाके ग्वय् फइ । दकलय् लिपा ससःमां व ससःबौ नं जिलाजंयाके ग्वय् फइ । ससःमांमं ग्वय् फइबलय् जिलाजनंं पुतुग्वय् लःल्हायेगु चलन दु । जिलाजंयाके ग्वय् फयेगु ज्याझ्वः धुंकाः जिलाजं लमियात तःजिक तुच्चा याकी । वयांलिपा जिलाजं व लमियात अनेतनेगु साःगु भिंगु घासा तयाः न्ह्यइपुगु वातावरण भ्वय् नकेगु ज्या जुइ । थुगु हे इलय् ससःया छेँजःपिसं जिलाजं व लमियात अतिकं न्ह्यइपुगु वातावरणय् ख्याःयानाः न्ह्यइपुकाः नकेत्वंके याइ । भम्चा हयाः कन्हय् वा लाःगु दिनय् थःथिति पासापिं सकलें सःता मिजंपिं पाखें भौमचा न्ह्यःने तयाः ब्याहा भ्वय् नके धुनेवं ब्याहाया ज्याझ्वः क्वचाइ । आ) न्हूगु बिहा न्हूगु ब्याहा याइबलय् फुक्क चलन उत्थें तुं खःसां छता निता चलन जक पाः । न्हूगु बिहाः याइबलय् जन्ति वनीबलय् ज्वःक्वतः तयाः सयेँ जुयाः वनेमाः । न्हू बिहा याइबलय् भम्चायात नितोला लुँ बिइगु चलन मदु । भम्चा काःवइबलय् माजुम्ह, लमि सुकुन्दा
राजोपाध्याय् समाजया संस्कार
३. सामाजिक व्यवस्था राजोपाध्याय् हिन्दु सनातन धर्म परंपराकथं प्यंगु वर्ण मध्ये ब्राम्हण वर्णय् लाः । थ्व जाति विशेष याना नेवाः समाजया हिन्दु नेवाःत मध्ये स्यस्यःतय्गु पुरोहित वर्ग खः । समाजय् थुमित ‘बाज्या’ धका सम्मानपूर्वक, सम्बोधन यायेगु चलन दु । थौं कन्हय् नं परंपरागत विचार धारायापिं नेवाःतय्सं नापलाःथाय् तक “भागि याये” धका छ्यों क्वःछुकी, अले राजोपाध्यायं थःगु जव ल्हा भागि याकाः सुवाः बिइ “भाग्यमानी जुइमा” धका । खँल्हा बलाय् नं मेपिन्त सम्मानजनक खँ ग्वःकथं ‘छि’ ‘झासँ’ ‘दिसं’ छ्यलां गाः, तर राजोपाध्याय्तय्त ‘छःपिं’ ‘बिज्याहुं’ आदि खँ ग्वःत छ्यलेगु याः । थथे नेवाः समाजय् विशिष्ट थाय् कया च्वंगु हुनिं व ब्याहा यायेबले नं मेगु जातया म्ह्याय्मचा स्वीकार मयाइगु हुनिं अले नये त्वनेगु खयँ नापं बिस्कं ब्यवहार याये माःगु हुनिं राजोपाध्याय्त सामाजिक कथं ब्याग्लं च्वना च्वंगु अनुभव जुइगु जुल । लिच्वःकथं राजोपाध्याय्त नेवाः मखु धयागु सः नं न्यने माला च्वंगु दु । तर, राजोपाध्याय्या मां–भाय् नेपाल भाषा जुगुलिं मेगु न्ह्याथ्थें ज्यागु अनेवाः लक्षण दुसां नेवाः समाजं पिने धाये फइमखु । राजोपाध्यायतय्गु पूजा पद्धतिया सफू संस्कृत भाय्यागु खःसां उकि निर्देशनात्मक भाय् नेपाल भाषा हे जुयाच्वनी । उकिया प्रमाण वंग छेँ खलःया आगं नाप स्वापू दुगु लोहँ पौ (ने.सं. ७५२) खय् संस्कृत धुंका नेपाल भाषां च्वयातःगुयात कायेफु । उगु इलय्यापिं राजोपाध्याय्तय्सं हे नेपालभाषायात थःगु भाय्कथं नालाः कया च्वनेधुंकूगु खनेदु ।वहारय् राजोपाध्याय्त सांस्कृतिक व धार्मिक दृष्टिं पुरोहित वर्ग व गुरु वर्गकथं निगू समूहलय् ब्वथले ज्यू । गुरूवर्गयापिंसं जजमानतय्त मन्त्रदान, देखा बिइगु, व तान्त्रिक पूजा अनुष्ठान याइ । पुरोहित वर्गं वैदिक पूजा–पाठ याइ । थुकथं सांस्कृतिक व धार्मिक ख्यलय् विभेद खने दुसां, सामाजिक दृष्टिं छुं हे मपाः । निगुलिं पुचःया थाय् समान माने याना तःगु दु अले म्ह्याय्मचा कालविला नं चले जु । रीति रिवाजय् सामान्य भेद दुसां राजोपाध्याय्त छगु हे समुदाय कथं च्वना च्वंगु दु । क) प्रचलित संस्कार पद्वतिः १.धौ बजि नकःवनेगुः प्वाथय् दुम्ह म्ह्याय्मचायात धौ बजि नकःवनेगु चलन दु । मचा बुल धाःसा झिन्हु तक जयबिलि बारेयानाः ब्यंकेगु याइ । थ्व हे दथुइ, मचा बुयाः खुन्हु दु खुन्हु निनिपिं सःताः छैथि याकी । मतच्याकेगु आदि ज्या फुक्कं यायेमाः । झिंनिन्हु खुन्हु नामकरण याइ । अथे हे ‘फलान्नप्राशन’ धका जंको यायेगु चलन दु । म्ह्याय्मचा जूसा न्यालां वा न्ह्य्लां याइ । काय्मचा जूसा खुलां वा च्यालां जंको याइ । थुकिइ पुरोहितयात सःताःकलशार्चन पूजा याकाः मचायात ‘थाय् भू’ नकी । थकालीया ल्हातं जानकेगु, तासयागु लं व तपुलि पुइका, रक्षामाला कोखायेका वहयागु कल्ली न्ह्याकाः, पाजुम्हस्यां बुया ‘स्थान गणेश’ चाहिकेगु आदि फुक्कं यायेमाः । २.बस्का (बुसँखाय्) (चुडाकर्म) – काय्मचा दच्छि, स्वदँ वा न्यादँ वा न्ह्यदँ दइ बले चूडाकर्म यायेमाः । बुस्का व कय्तापूजा (व्रतबन्ध) धका छक्कलं याइ । ‘वुसँखाय्’ नामं हे थुइके फु कि थुकि मचायात दक्कले न्हापाया सँ खाकिगु ज्या जुइ । अर्थात आँगसा (आगंसं) जक ल्यंका सुचुक्क सं खाकी । थ्व हे कर्मय् न्हाय्पनय् नं प्वाःखंकी थ्व ज्या सांकेतिक रुपं पाजुं याइ अले धात्थे सं खाकेगु व न्हापनय् प्वाःखँकेगु ज्या मेपिंसं याइ । थुकिनं थःथिथि, इष्टमित्र सःताः भ्वय् नकेमाः । ३.बुर्हां तयेगुः बुर्हां तयेगु धैगु मेपिं नेवाःतय् कय्तापुजाथें खः । तर, थथेखःयानं छुं भतिचा पाः । कय्ताजक बियां मगागुलिं जुइमाः कय्तापूजा धायेगु पलेसा ‘बुर्हां तयेगु धाइ । छुं दँ न्ह्यःतक काय्मचा च्यादँ दत कि ब्रतवन्ध यायेगु धका मचायात लांं–लातक ब्रम्हचारीया भेषय् आश्रमय् च्वने थेँ याना तइगु खः उकिं खँल्हाबलाया भासं ‘बुर्हां तयेगु’ (ब्रम्हचारी दयेका तयेगु) धाइगु खः । परंपराकथं ब्रम्हचारी तयेगु खःसा थ्व अवधिइ गुन्हुपुन्हि लाकेमाः । उकिं गुन्हुपुन्हि न्ह्यः ब्रतवन्धया साइत स्वयाः बुर्हां तयेगु ज्या जुइ अले गुन्हुपुन्हि सिधल कि हानं साइत स्वया ‘बुर्हां पिकाये’ माः । साइत मदुगु दँ लात धाःसा वैसाखं बुर्हां तया भाद्रय् पिकाये मालेफु । साइत दुसा लच्छि लत्या जक तःसां गाइ । बुर्हां तयेखुन्हु मचायात म्हासुगु तःपा लं थेँज्यागु थःगुहे छाँटयागु लं फिकाः, बिधि पूर्वक होम पूजापाठ यानाः छेँया थकालीपाखें गायत्री मन्त्र दान याकी । मेगु जातया थेँ लुसि थिइकेगु ज्या नं जुइ । अले गायत्री मन्त्र ज्ञाताया हैसियतं बाज्वः (वच्छि–स्वपुकाया) ज्वना नं बिइ । प्यन्हु लिपा वेदारम्भ धकाः वेद पाठ यायेगु अधिकार बिइ नापं मेगु बाज्वः ज्वना नं बिइ । थुकथं पूर्ण रुपं ब्राम्हणं याइगु ज्याया ब्याक्कं अधिकार प्राप्त जुइ । गुन्हुपुन्हि खुन्हु नं तःधंगु यज्ञ यायेमाः । वसिकं न्ह्यः स्नान तर्पण यायेत ब्रम्हचारीयात लँय् सुयातं मथिइक खुसिइ यंके माः (येँया शोभा भगवती, यलया शंख मूलय् व ख्वपया खोंरय्) अनं मुना च्वंपिं देशय् दक्को राजोपाध्याय्त नाप सामूहिक स्नान तर्पण आदि याके धुंका छेँ लित हया ‘श्रावणी कर्म धकाः पूजा पाठ व यज्ञ नापं याइ । थ्व इलय (बुर्हां तयेबले) ब्रम्हचारीयात बिशेष नियम कथं जीवन हंके बिइ । थाय् दुसा ब्रम्हचारीया निंति नयेगु, द्यनेगु, जाथुइगु थाय्नापं नित्य होम यायेत बिस्कं थाय् बिइमाः । उगु थासय् पिनेयापिं मनूत दुहाँ वने मदु । नि–चि यानाः द्याँलाना च्वंम्ह मनू जक शोधन याना तःगु हलूति हा याना जक दुहाँ वने दइ । ब्रम्हचारी नं थःगु लागां पिहां वःनेत हलूति हा याना जक वनी । न्हि निकः होम याना, न्हि छछाः जक शुद्ध शाकाहारी भोजन याना, ऋषि मुनियागु जीवन हने माः (थुबले निसें द्य बलि बिया नय्गु चलन सुरु जुइ)। थुकथं बुर्हां तयेगु ज्या तच्वकं थाकुगु व मस्त स्कुल वने मखनाः शिक्षाय् नापं लिपा लाइगु कारणं थौं कन्हय् आपास्यां जजमानतय् थेँ छन्हुं हे बुर्हां तयेगु ज्या सिधयेकेगु याना हये धुँकल । खजा छम्ह, निम्ह राजोपाध्याय्तय्सं आतक्क नं परंपरा कथं बुर्हां तयेगु याना च्वंगु दनि । पुलां नं जुइ मफु न्हू नं जुइ मफुपिंस प्यन्हु बुर्हां तयेगु नं याना च्वंगु दु । थथे बुर्हां तये धुंकल कि जजमानयाथाय् वनाः पूजा पाठ यायेगु अधिकार दइ । ४.बाह्रा: तयेगुः बाह्रा: तयेगु चलनय् राजोपाध्याय्तय्गु थःगु हे पहः दु । च्वय् वयान याना कथं लां–ला ब्रम्हचारी तयाः बुर्हां पिकाये धुंका कन्हसं निसें प्यन्हु तक बाह्रा: तयेगु याइ । थथे मिजं मस्तय्त बाह्रा: तया तइबले कोथाय् कुना तये म्वाः । निभा स्वये ज्यू खालि निभालय् वने मज्यू अले शाकाहारी शुद्ध भोजन नया च्वने माः । थुकिया शास्त्रीय आधार न्ह्याःगु हे जुइमा थुकि लां–ला छकु कोथाय् कुंकाः च्वना च्वंम्ह मचा बुर्हां पिकाये धुंकाः छक्कलं तोताः छ्वये बले छुं दुर्घटना जुइ धका मचायात विस्तारं स्वतन्त्रता बिइत थुकिं अंकुश तयेत ग्वाहाली याः । उकिं मिजंमस्तय्त बाह्रा: तयेगु ज्या बुर्हां तयेगु ज्याझ्वः नाप हे घाका तःगु खःनेदु । थ्व चलनं मिसामस्तय्त अःपुल । छाय्धाःसा काय्मचायात प्यन्हुजक तयेधुंकुगुलिं मिसामस्तय्त नं च्यान्हुजक तयां गाका हल । अर्थात
स्यस्यःसमाजया संस्कार
सामाजिक संस्कार :- स्यस्यःतय्सं यानावयाच्वंगु सामाजिक संस्कारत क्वय् न्ह्यब्वयाकथं दु । १. धौबजि नकःवनेगु थः म्ह्याय्मचाया प्वाथय् दुगु न्हय्ला दुने थःछेँपाखें मचा बुइम्हेसित धौबजि नकःवनेगु चलन दु । धौबजि नकःवनिवलय् धौबजिया नापनापं म्ह्याय्मचाया छेंजः पिंत फुक्कसित गाक्क खें, ला नापनापं प्यताघासा दयेकाः अन्तिइ अय्लाः, सोमाय् थ्वँ ज्वनाः मां, निनि, तताजु (भोत) म्ह्याय्या छेँय् वनेगु परम्परा दु । (धौबजि नकेधुंका झिलाया दुने म्ह्याय्मचां अजिया लिधंसाय् मचा बुइकी, थौं कन्हय् अस्पतालय् बुइकी) । २. मचाबू ब्यंकेगु :- म्ह्याय्मचा खःसा प्यन्हुं व काय्मचा खःसा खुन्हुं मचाबू ब्यंकेत थःछेँय्पाखें चाकु, इमू, घ्यः, चिकं, जाकि, बजि यंकेमा । म्ह्याय् जिलाजं व मचायात सुयातःगु वसः छज्वलं ज्वनावनेमागु चलन दु । न्हापा जुसा मचाबू ब्यंकीवनीबलय् म्ह्याय्मचा बूगु खःसा मेयागु बागः छ्यों व काय्मचा बूगु खःसा छगः छ्यों यंकेगु परम्परा दु । तर थौंकन्हय् थ्व चलन तनावने धुंकल धाःसां ज्यू । ३. न्हाय्पं प्वाः खंकेगु (बसका) :- अजियात छमना जाकि लप्तेय् तयाः उकिया द्योने चिग्वःगु ग्वय् छगः व दक्षिणा तयाःबिइगु प्रचलन दु । अजिं अजिमाद्योया पूजा यानाः मचाया न्हाय्पं मुलुं व्हखनाः हाकुगु रंग छिनातःगु कपाय्या सुका न्हापं प्वालय् तयाबिइ । न्हाय्पं व्हखने धुंकाः शुद्ध नयेगु चिकं न्हाय्पनय् इलाबिइ । ४. थःछेँय् मचाबू लहिकः वनेगु :- मचाबूगु लच्छि लिपा थःछेँपाखें म्ह्याय्मचायात मचाबू लहिकेत काःवइ । थःछेँय् लहिकःवःम्ह म्ह्याय्मचा लच्छितक थःछेँय् च्वनाच्वनेगु व्यवस्था जुइ । झिन्याहुलिपा छेँय्पाखें मिसाया थःछेँय् ससःमां थःथितित मचाबू स्वःवनेगु धकाः ला, बजि, फलफूल, फाकुवासः ज्वनावनी । लच्छि लिपा मचायात छेंय् लित हइ । मचाबूम्हेसित स्वलातक न्हिंन्हिं चिकं बुइका गर्मी जुइगु नसा क्वाति, चाकु, ला, घ्यः, गुंडपाक, फाकुवासः गाक्क नकाः म्हक्वातुकेमाः धैगु परम्परागत मान्यता नेवाः समाजय् दु । थ्वहे अवधारणा कथं मचाबू लहिकेगु यानातगु जुइफु । ५. मचा जंको :- मचा जंको बलय् मिसाया थःछेँ पाजुखलःत अनिवार्य रूपं वयेमाः । मचायात जा नकेत जाकि, दुरु, खीर दयेकेगु ज्वलँ चिनी मसला, खेंय् सगं अय्ला, थ्वं, धा, फुपिंसं मचायात वसःया नापनापं न्हाय्पनय् तिसा, तुतीइ कल्ली उपहार बिइगु नं याः । मिसामचा जूसा न्याला व मिजंमचा जूसा न्हय्लाय् मचाजंको यायेगु चलन दु । इष्टद्यः पुज्यानाः याइगु मचाजंको निदँतिथिबलय् योमरि क्वखाके मागु संस्कार दु । ६. आखः स्यने :- नेवाः परम्पराय् श्रीपञ्चमी खुन्हु सरस्वती (ससुमाजुया) देगलय् मचाया नामं पूजा यानाः थः मस्तय्त दकलय् न्हापां आखः स्यनेगु परम्परा दु । मस्तय्त क, ख, ग मखु कि नमोबागीश्वराय धका च्वकेगु नेवाःतय्गु बिस्कंगु परम्परा दु । ७.कय्तापूजा :- वैदिक तन्त्र पद्धतिकथं कय्तापूजा याइबलय् राजोपाध्याय कर्माचार्य पुजारी तयाः गणेश, महाद्यः व अजिमा पीठय वटुकतय्त यंका कय्तापूजा याकी । धापुकथं कय्तापूजा मयासें इहिया याये मज्यू । कय्तापूजा याइबलय् म्हासुगु रंगया धोति, धुँयागु छयंगू बेरेय् याकाः ल्हातय् धनुषवाण ज्वंकाः देः चाःहिकेय्गु परम्परा दु । वैदिक परम्परा कथं मन्त्र जनिइ बियाः धनु शिक्षा आर्जन यायेत दयेकातःगु थ्व परम्परायात नेवाःकरण याःबलय् सगं तपुलि ज्वनावःपिं पाजुखलःनं आङ्सा दयेक सँ खाकेगु व निनिनं सँ फयेःगु यानाः बम्र्हूनं धाः कथं कय्तापूजा न्ह्याकी । प्रवज्या बौद्ध तन्त्र पद्धतिकथं वौद्ध वज्रयानी परम्पराकथं जुइगु प्रवज्याःयात वरे छुइगु नं धाः । गुरुजु वज्राचार्य पुजारी दैगु थ्वः परम्पराय् भिक्षु, भन्ते पिंस फिइगु म्हासुगु चिवर पुना आङ्गसा मतसे प्रव्रज्या याइगु याइ । ल्हाःतय् पात्र, कपि, कलम ज्वंका चाहिला भिक्षा फ्वने मागु थ्वः परम्पराय् आङ्गसा धनु व जनै प्रयोग याइमखु । बरछुइबलय् शुद्ध साकाहारी जुसां लिपा सगं काइबलय् लाः, खें, न्याः, धौ, अयला, थ्वं, गुरुजुतय्स अनिवार्य रुप तन्त्र परम्परा कथं छ्येलगु चलन दु । ८. इही :- मचा बलय् हे म्ह्याय्मचायात बेलीरूप द्यःयात जिलाजं भापिया कन्यादान यानातयेगु परम्परा स्यस्यःतय्गु संस्कार दु । इही यायेत माःगु ज्वलं :-ब्रम्हु व बमनीयात वसः व दक्षिणा । इही याइम्ह मचायात फिइकेगु तास व जरी दुगु लेंगा जामा फिकेगु तिसा वसः नं समा याकेगु सामान ब्रम्हु, गुरुजुतय्सं धाः कथंया सामग्रीया व्यवस्था यायेमाः । ९. बार्ह़ा तयेगु :- इही लिपा व इहीया न्ह्यो थिइमज्यु मजुनिबलय् झिंनिदँया दुने नेवाः मिसामचात छगूहे कोठाय् कुनाः मिजं व सुद्र्यो मक्यंसे तयातयेगु परम्परायात बाह्रा तयेगु धाइ । व्यवहारिक हिसाबं छेँय् या थाकुली मां बज्ये पासा थःथितिपिंसं यौन शिक्षा बिइगु परम्परा कथं कयाच्वंगु बाह्रा तयेगु प्रथा स्यस्यःतय्गु नं अनिवार्य संस्कार दुने लाः । किसली (सलिचाय् जाकि, ग्वय्, ध्यबा) भाग्याकाः झ्याः, खापा फुक्कं तिनातःगु कोठाय् दुकाइम्ह बाह्रा च्वनिम्ह मिसामचा विधिवत रूपं पिमकाःतले सूद्र्यो व मिजंया ख्वाः स्वये मज्यू धैगु संस्कार दु । ब्रत कयाच्वंम्ह बाह्रामचायात म्हाइपुसे मच्वनेमा धकाः पालंपा मिसा पासापिंत कतामरी, गट्टा (चागः) म्हितकेगु व्यवस्था यानातइ । बाह्रा तःखुन्हु लाका दकलय् न्हापा मां, अजि व लिपा निनिं थःथिथिपिंसं छुस्या–मुस्या (बरां, बकुलाः, कय्गू, चाना, मुस्या, फलफूल, धौबजि) नकः वनेगु चलन दु । वहेखुन्हु लिपा बाह्रा तःम्ह मचायात कोंचिकं सायेकी । कोंचिकं धाःगु जाकिचुं तू, पिना, तछ्व, चिकंया लेडम म्हय् बुलेगु व बांलाकेगु चलन खः । थ्वहे इलय् मिसामचायात बाह्रा च्वंपिन्त यौनज्ञानः बिया झिंनिन्हु खुन्हु सुथे इहिपा यायेबलय्थें समाः याका पिकाइ । बाह्राच्वंम्ह मिसाःमचाया ल्हाःतुतिइ लुसि ध्यंका अलः तयेका सूद्र्यो क्यने न्ह्यो जलन्हाय्कं क्यनेगु याइ । सूद्र्योया दर्शन याकेधुंकालिं थःथितिपिं सकसिनं सगं बियाः लसकुस याइ धाःसा पाहांत नापं तयाः बाह्रा च्वंम्हसितःनं भ्वय् नकेधुंकाः थाय्भु वांछ्वलकि बाह्रा भ्वय् सिधइ । थाय्भु मिसामचाया अबु दाजुं खाली तुतिं खिचायात तकं मथिइकुसें लिफः मस्वसे, छ्वासय् वांछ्वः वनेमाःगु चलन दु । बौद्ध परम्परा कथं धाःसा विहारय् यंका गुरुमांपिनिगु प्रत्यक्ष निगरानीइ कलेजी वसः फिका ऋषिनी, भिक्षुणी यायेगु चलन दु । बुद्ध वचंकथं पञ्चशील प्रदान याना न्हिं छ्छाः जक नकाः विहारय् तयेधुंका लित यंका च्वय् न्ह्यःथंकथं भ्वय् सगं कायेगु बिइगु परम्परा नं दु । १०. इहिपा :- स्यस्यःतय्गु इहिपायात (१) यकाः (२) फ्वःना – नीथिकथं ब्वथलेफइ । मिसा व मिजं निम्हस्यां यः–त्यः जुल धायेवं पाय्छिकथं इहिपाः याइ । यका जुइगु इहिपाः संस्कारगत मजुइ नं यः । तर फ्वना जुइगु इहिपा निगू परिवारयात छगूहे संस्कारय् हयेमाःगु कारणं यानाः छुं संस्कारगत परम्पराकथं जुइ । संस्कारगत नियमकथं जुइगु इहिपायात (१) खँ क्वः छिइगु (२) लाखा हयेगु (३) इहिपाःया भ्वय् याना स्वंगू ब्वय् ब्वथलेफु । खँ क्वः छिइगु :- मिजं–मिसाया छेँय् लमिनाप थःथितिपिं छ्वया मिसाया निंतिं गबलय् लाखा (छगू प्रकारया छुचुं व चिनीया चास्नी तयाः दयेकातःगु धर्मचक्र मह्री ) हयेगु, तिसा, वसः, बाजं गुलि गथे यानाः हयेगु धकाः सहलःह यायेत वनीगु प्रथाया खँ क्वःछिइगु धाइ । लाखा येंकेगु :- खँ क्वःछिउगु प्रतिबद्धताकथं
