थीथीकथंया चा व थलबल
विशेषकथं छ्यलावयाच्वंगु चा नेवाः समाजय् विशेषकथं छ्यला वयाच्वंगु थीथीकथं व थीथी नांया चा । ल्या चाया नां १. हाकु (द्यः यायेगु ) चा गुंला लछि लक्षचैत्य चीबाहाः द्यः थाइपिनि छ्यलिइगु चा । २. गथिचा अय्लिं मय्लिं द्यः दयेकेतमाःगु कुम्हाः चा । ३. सिउचा छँ शुद्ध यायेत, सुचुपिचु यायेत इलिइगु ह्याउँगु चा । द ४. पँचा मोहनीया नःलास्वां पिइत माःगु भुयूगु चा । ५. येंचा म्वः ल्हुइत छ्यलिइगु भुइसे च्वंगु लस्सा दुगु छताजि चा । ६. देचा स्वां पिइत गमलाय् तयेगु सउचा । ७. कँचा छुं नं बालिबिरुवाय् साःया रुपं तयेगु सउलाःगु चा । ८. ल्युंचा अंगलय् भुनेगु ( प्लास्टर यायेगु ) यानुगु चा । ९. ताकचा तुइसे च्वंकेत अंगलय् पायेगु तुयुगु रंगया चा । १०. वाउँचा अंगलय् वाउँसे च्वंकेत पायेगु वाउँगु रंगया चा । ११. म्हासुचा कःसि दयेकिवलय् चिकं अःपाया तःलय् लाइगु चा । १२. दँचा अंगः दनेत छ्यलिइगु यानुगु चा । चायागु थलबलया नां १) किसलिं जाकि, ग्वःगु ग्वय् ध्यबा तयाः थीथीकथंया पुजाय् तयेमाः गु सलिं । २) गुलुपा बौद्ध द्यः पिन्त जाकि अन्न छायेत तयेगु थल । ३) पाल्चा चिकं व इताः तयाः मत च्याकेगु थल । ४) माक: दलू ज्वलंछिं स्वनाः पुजाजुइबलय् मोहनी फयेत चिकं तयाः इता: च्याकेगु थल | ५) धालाचा पुजाभ: ज्वलनय् थ्व तयेगु थल । ६) थापिं ज्वलंछिं स्वनाः पुजा याइबलय् थ्वँ तयाः स्वनेत माःगु व मचाबू स्वः वनिइबलय् थ्वँ तया यंकिइगु बुत्ता दुगु थल । ७) देछापा: ज्वलंछिं स्वनाः पुजा याइबलय् मुस्या, पालु, छ्वय्ला तयाः स्वनेमाःगु पाः चा । ८) खाय्कुलिं ज्वलंछिं स्वनाः पुजा याइबलय् खाय् तयाः स्वनिइगु थल । ९) दलूचा इता: तया: मत च्याकेगु थल । १०) धौपती ज्वलंछिं स्वनाः पुजा यायेबलय् व क्वतः ज्वलंयात माःगु निगू खण्ड दुगु धौ तयेगु थल । ११) लंपिचा पुजा ज्वलनय् समय् बजि तयेगु थल । १२) गुंगूमकः गुंगू च्याकेत ह्यंग्वाः मि तयेगु चु ( न्हायपं) दुगु मकः चा । १३) आलमत पं वा यः सिं धकाः आकाशय् मत च्याकेत यखाइगु ह्वः ह्वः दुगु थल । १४) दलुचा इता: तयाः मत च्याकेगु थल । १५) खाः दलु सिखः वा खिपतं चिना खायातयेगु दलु । १६) इनाय्दलु गणेद्यः या मूर्ति तयातःगु दलुचा । १७) ब्यांदलु यँयाः या द्वादशी कुन्हु वा पुन्हिकुन्दु सीपिनिगु नाम लँय् लँय् मत ब्यू वनिइबलय् थः थितिपिं नापलाइगु इलय् मत च्याकाः थः थितिपिन्त ल्हातय् लःल्हाना बिइगु इताः व च्यूरिघ्यः तयाः मत च्याकेगु ब्यां बांलुइक बुत्ता दुगु पाल्चा । १८) देवा ब्यूरिध्यः वा चिक व इताः तयाः द्यः याथाय् मत घ्याकेगु तौ दुगु थल । १९ ) भोंचा धार्मिक ज्याखँय् जल तइगु थल । २०) सलाःपाः होम याइलय् बीब:ता ब्वयेतमाःगु थल व मिसामस्त इहि याइबलय्यात माःगु पाः चा । २१) बौपाः बाै पुजा याइबलय् बौ तयेतमाःगु थल । २२) बौभ्यगः छाय् हायेके पुजायात माःगु बौ तयेगु भ्यगः । २३) अजिमाकाेँचा छाय् हायेके पुजायात माःगु चिकीग्वःगु काेँचा । २४) गुलुचा छाय् हायेके पुजायात माःगु छताजि थल । २७) पा:चा रिकापी आकारया चकंगु थल । २९) अंप विशेषकथं पुजा जुइबलय् पुजा ज्वलंकथं माःगु लः तयेगु अःखुं दुगु थल । लः तयाः त्वनेगु थल । ३०) खाय्सलिं समय् ज्वलं स्वनाः पुजा याइबलय् खाय् तयेतमाःगु चिग्वः गु सलिं । ३२) तिंचा सत्वपुजा ज्वलंयात माःगु जल तयेगु थल । ३३) भ्यगःचा नसा वा छुं नं वस्तु तयेगु व थीयीकथंया ज्या कायेगु थल । ३४) बांभ्यगः माजावाल भ्यगः । ३५) तपाः भ्यगः तग्वःगु भ्यगः । ३६) गुलुभ्यगः केँ, घासा वा छुं नं ति दुगु नसा गनं तापाक यंके मालिइबलय् तया यंकिइगु थल । ३७) धौभ्यगः धौ फिइगु भ्यगः । थुकिइ पाः धौ भ्यगः व ग्वः धौ भ्यगः निथी दु । ३८) ओलाः भ्यगः विशेष आकारं ग्वः लाःगु भ्यगः । ३९) धंप लः तयेगु थल । ४०) अथ वसः हिइगु थल । ४१) आगा ल: मुंका तयेगु वा बुँगालय् स्वथनेगु थल । ४२) लः त्यप लः तयेगु त्यप । ४३) क्वरिं (कुलिं) धौ, दुरु, चिकं आदि तयेगु थल । ४४) हाँसि प्यनय् ह्वः ह्वः दुगु दुने पाखे गुलु विकेत स्वंगः ग्वाराचा थकयातःगु अय्लाः कायेतमाःगु ज्वलं मध्ये छता । ४५) पोतासि प्यनय् ह्वः ह्वः दुगु प्वः हायेत माःगु थल । ४६) गुलु अय्लाः कायेबलय् हाँसिइ दुने दिकाः अय्ला: फयेगु थल । ४७) ग्वंप आम्खोरा आकारया बःचाग्वःगु लः तयेगु थल । ४८) कोंचा थ्वँ थुइगु वा प्वक त्यनेगु थल । ४९) साेंमा थ्व तयाः त्वनेगु अःखुं दुगु थल । ५०) हाकुसोंमा बःचाग्वःगु हाकुगु उनया साेंमा । ५१) ओला: सोंमा तग्वःगु सोंमा । ५२) घःचा थ्वँ वा अय्लाः तयेगु बःचाग्वःगु थल । ५३) बकुद्यः थ्वँ तयेगु तग्वःगु द्यः । ५४) मात्यप अय्लाः मा थुइगु वा ब्योया थ्वँ थुइगु थल । ५५) त्यप थ्वँ वा अन्न तयेगु थल । ५६) भाजं छुं नं नसा वस्तु सिइगु थल । ५७) द्वा: छुचुं मरि, चतांमरि आदि छुइगु वस्तु । ५८) मरिक्वपु मरि पाचिनेगु वा क्यलेगु वस्तु । ५९) तौमकः ब्याहाया क्वथाभ्वय् वनिइबलय् ज्वना वनिइगु स्वतं व गजू दुगु बुत्ता दुगु अन्न व मरि तया यंकिइगु ज्वलंछिं थल । ६०) चाकुकसि चाकु दायेकिइगु वा चाकु स्वथना तइगु तग्वःगु कसि । ६१) मरः कसि मर: जा नकिइबलय् मरःजा तइगु बुत्ता दुगु तग्वःगु कसि । ६२) मरिकसि इहिपाबलय् मरि तया यंकिइगु बुत्ता दुगु कसि । मरि स्वथना तयेगु थल । ६३) नांचा इहिपाबलय् मरि तया यंकिइगु थल । ६४) कसि जा, केँ, तरकारी आदि नसा ज्वलं ज्वरय् यायेगु थल । छुं नं नसा वस्तु बुकेगु थल । ६७) पाहाँसलिं तःजिक भ्वय् न्यायेकिइबलय् भ्वजय् थ्व अय्लाः त्वनेत छ्यलिइगु विशेषकथंया वा आकारया सलिं । ६८) दुगंसलिं इहिपाया म्ह्याय्मचा ख्वाः स्वः वनिइबलय् ख्वाः स्वः वः पिन्त तुच्चा कौला याकिइबलय् थ्वँ अय्लाः तयाः त्वंकिइगु तग्वःगु सलिं । ६९) मकः मि च्याकेगु वा मि मुंका तयेगु तःलय् प्यनय् तौ दुगु थल । ७०) ह्यंग्वा: मकः ह्यंग्वाः मि ख्वायेगु वा तयेगु बः चाग्वःगु मकः । ७१) क्वपं चतांमरि छुइबलय् द्वालय् वा भाजनय् मरि मबूतले व कराहीलय् नसा ज्वरय् याइबलय् पुसा तयेगु,च्वकाय् चु दुगु भ्वपुइकेगु पुसा । ७२) पुसापाः जा, केँ, तरकारी वा छुं नं नसा बुकेत थुइबलय् वा खुनिइबलय् जासि कँसिइ पुसा तयेगु चकंगु चाकलाः गुलिइ दथुइलाक ग्वाराचाचिंगु चु दुगु पाःचा । ७३) चिलं बजां त्वनेत बजां व मि तयेगु थल । ७४) पाता बजां तिका:चिलमय् भ्वपुइकेगु पाः चा । ७५) पाः मकः वा पाः भ्यगः चा गुथि वा भिन्दुभ्वय् नकिइबलय् घासाता, ला, चतांमरि तयाः बिइतमाःगु थल । ७६) घः लः वा थ्व तयेगु थल । ७७) कचिगु पाल्चा येँयाः या द्वादशी कुन्हु वा पुन्हि
थीथीकथंया दापू
ग्यसुया दापू :- ल्या दापूया नां दापू दापूया नां १. झिगू रतिया १ लाल छगू मय् (मय्च्छि) २. झिगू मय्या १ ताेला छतला ३. प्यतलात्याया ४.५ ताेला अय्ताछि ४. अय्तानिया ९ ताेला बालं ५. निबालंया १ पाउ पंल ६. निपंलया २ पाउ बगल ७. स्वपंलया ३ पाउ स्वखि ८. प्यपंलया (निबगल) ४ पाउ कुँल ९. निकुँलया ८ पाउ त्यँल १०. स्वाकुँलया १२ पाउ छधानि (१ धार्नी) अन्न व झाेल वस्तुया दापू :- ल्या दापूया नां दापू दापूया नां १. झिपुचःया छम्हु म्हुछि २. झिम्हूया १ माना छमना ३. च्यामनाया ८ माना फँछि ४. नीफँया २० पाथि छमुरी ५. एजःछि १/८ माना बाचकं ६. बपःछि १/४ माना चकंछि ७. पःछि १/२ माना बामना ८. बकूछि १ माना छमना ९. कूछि २ माना निमना १०. त्यःछि ४ माना प्यमना ११. बकःछि ६ माना खुमना १२. माफँ ६ माना खुमना न्ह्यंगु फँ १३. किफँ ७ माना न्ह्यमना न्ह्यंगु फँ १४. फँ ८ माना च्यामना न्ह्यंगु फँ १५. फँछि ८ माना च्यामना १६. झिफा १० पाथि छम्ह्ये १७. निम्ह्ये २० पाथि छकु थीथी कथंया दासुइ छ्यलिइगु खँग्वः :- यां दासु – ल्या दापूया नां दापू दापूया नां १. न्या सुपःया छलांगु २. झिनिलांगुया छक्वला(क्वलाछि) ३. निक्वलाया छकु (कुछि) ४. च्याद्वःकुया छक्वय् (क्वय्छि) ५. प्यक्वय्या छगू याेजन
थ्वँ दयेकेगु नेवाः प्रविधि
थ्वँ दयेकेगु नेवा: प्रविधि पन्नारत्न महर्जन स्राेत : प्रा.डा.धर्मराज डंगाेल थ्वँ थीथी कथंया दु । प्या:थ्वँ, अजिथ्वँ, तिथ्वँ, भ्याबरथ्वँ, ब्यःयाथ्वँ आदि थ्वँया जात खः । थ्व बाहेकं तिथ्वँय् नं अजिथ्वँ, मूतिखँ, भाैथ्वँ, बःताथ्वँ आदिया नां दु । थुपिं जुल जाकिं दयेकीगु थ्वँ । जाकि बाहेक मेमेगु अन्न दुसि, कःनि, छ्व आदिया नं थ्वँ दयेकेगु याः । थज्याःगु अन्नं दयेकीगु थ्वँयात अन्नया नां कथं हे दुसियाथ्वँ, कःनियाथ्वँ, छ्वथ्वँ आदिया नामं नामाकरण यानातःगु दु । स्वनिगलय् नेवाःतसे थ्वँयात यक्व कथंया ज्याखँय् छ्यलेगु यानावयाच्वंगु दु । ज्या यायेत बल दइगु श्रोतया रूपं निसें नखःचखःबलय् त्वँसाया रुपय् थ्व छगू महत्वपूर्णगु चीज कथं थुइका वयाच्वंगु दु । उकथं हे बिधि ब्यबहार हनेगुं निसें भ्वका भ्वःजन, गुथि पर्व, संस्कृतिया ख्यलय् नं थ्वँयात महत्व बियातःगु दु । थ्वँ बाहेक समय् बजि तयाः याइगु पुजाया लिसें छाहायेके पुजा व मध्यपान चलय् जूपिं द्यः पिन्थाय् पात्र थनेत नं थ्वँ तया: पात्र थनेगु चलन दु । थ्वँ दयेकेत न्हापां हाजा निं दयेके मा: । हाजा मदयेकं थ्वँ दयेके फइमखु । छु अन्नया थ्वँ दयेकेगु खः उगु अन्नयात हाया: न्हापां हाजा दयेकेगु याइ । हाजा हायेगु यात प्वः हायेगु धाइ । प्वः हायेया नितिं यक्व कथंया साधन मा: । थज्यागु साधनयात प्वः हाये ज्वलं धायेगु याइ । थन थीथी अन्न मध्ये जाकिं दयेकीगु थ्वँयागु जक बर्णन यायेत्यनागु दु । १. प्वः हायेत माःगु साधन ज्वलं :– फोसि :- ल: दायेकाः जाकि हाया बुकेत । पोतासि :- मा:बुइक फ्वयातःगु जाकि तया: हायेत । भालिंचा :- पोतासिया प्यंचालय् च्वंगु ह्व:या द्यःने जाकि कुतुं मवंक तर हा थहाँ वये फयेक तयेत । हासा बाय् मेगु छु नं त्वपुसा :- पोतासि द्यःने हा मज्वयेक पुसा तयेत । हिसाकाप: : – फोसि व पोतासिया बिचय् हा मज्वयेक छचाः लिं वासर थें हिनेत ।यंकेदाला :- हायागु जाकि बाभू वन धायेव सिला: ल: यंकाछ्वयेत । बाता बाय् भ्यग: :- बाभू वंका: जाकि सिलेत । छुसि :- मि च्याका: ल: दायेकाः हायागु अन्न बुकेत । देमाचा छपा : : – हाजा तुया: घ्व: खनेत । दाला, पिचा, भेग: बाय् मेगु धुं नं थल :- हाजा घ्व: खनाः तयेत । चाग:चा निगः स्वंग: : – फोसी दुने तया: स: वयेकाः लः दापा: वना: सुना वं मवं सीकेत । भुतू :- फोसिया प्यंचा: कथं द्यःने ह्वः तया: मि च्याकेत दयेकातःगु थाय् । (भुतूया बनावत छुसि दुइगुली निर्भर जुइ । गज्याःगु छुसि दुया प्वः हायेगु खः वखतं भुतू दयेकेगु याइ । यक्व नौ पिहाँ वइगु सु, छ्वालि दुइगु जुल धाःसा नौ घ्वायेत छखे साइदय् नं छप्वाः ह्व: तइ ) २. प्वः हायेगु तरिका प्व: हायेत दकले न्हापां जाकियात भचा मा: फ्वयेगु याइ । फ्वये न्ह्य : म्व: धू आदि छुं दःसा हायाः यच्चुका छ्वइ । फोसि भुतुलिइ देछुना: उकी माःकथं लः तइ । मि च्याकाः ल: दायेकी । लः दाइथे च्वन धायेव पोतासि दुने भालिंचा तया: उकिइ द्य:ने मा:फ्वया तयागु जाकि तया: फोसी देछुइ । जाकि तइबलय् दक्वं छक्वलं तइमखु । छक:या फछि निफा जक तइ । तये धुनेवं माथं वंकेगु याइ । न्हापा तयागुली बांलाक हा वलकि जक मेगु तइ । यक्व हाये माली बलय् प्यक: न्याक: यानाः तयेगु याइ । फोसि व पोतासि स्वा:थाय् भुली हा मज्वयेक हिसाकापतं हिनी । पोतासि द्यःने नं हा मज्वयेक पुसा तयेगु याइ । जाकि बाभू वंथें जुल धायेवं घ्व: खना: बाता बाय् भ्यगतय् तया: यच्चुगु लखं छक: सिलेगु याइ । थुकियात हाजा सिलेगु धाइ । सिले धुंकाः यंके दालाय् लः दक्वं यंका: हानं हासिइ तया: हाइ । थुबलय् नं दक्वं छक्वलं तइमखु । न्हापाथें हे भचा भचा याना : माथं वंक तइ । छचाः लिं बांलाक हा थहाँ वये धुंकाः जक मेगु तइ । हाजा बुत धायेव घ्व: खना: सालुक हिली । बँ थिला तयागु बँय् जूसा यच्चुक बँ पुना: ल: भचा हा: याना: हिली । मेगु बँ जूसा यच्चुगु बोरा, ताथ बाय् मेगु छुं नं लाया : हिलेगु याइ । ३. प्वक दयेकेत माःगु ज्वलं :- – हाजा :- हां जक बुकातःगु जा । मना :- जडिबटि कथं म्हसीका दुगु वनस्पतिं दयेकातःगु बस्तु । क्वंचा :- मनां वालातःगु हाजा तयेगु चाया थल । घायेम्व: : – क्वंचाय् च्वंगु हाजा क्व वयेकेत भुनेगु भुसा । भांग्रा बाय् सुकू :- क्वंचाय् द्यः ने त्वपुइत । लप्ते :- क्वंचा दुने हाजाया द्य: ने तयेत । त्वपुसा :- क्वंचाया म्हुतु प्वालय् त्वपुसा तयेगु धौभेग: बाय् चाया भारा । ४. प्वक दयेकेगु तरिका : प्वक दयेकेत हाजा क्व वयेकेमा: । थुकिया लागि हाजा क्वंचाय् तयेगु याइ । क्वंचा फोहरगु जुइ मज्यु । यच्चुसे च्वनेमाः । पाउँसे बाय् मेरा छं कथंया गन्ध दयेमज्यु । अथे जुइ धका: प्व: हाये न्ह्य : हे क्वंचा यच्चुक सिला: निभालय् पाइ । प्वः हाइ बलय् नं हाजा घ्व: खने धुन धायेव फोसी भ्वपुइका: क्वंचित नं हायेगु याइ । क्वंचा हाइबलय् क्वाक्क हायेमाः । हाये गा: मगाः स्वयेत क्वंचाय् लुसि दिका: स्वइ । लुसि पुत धायेव गाःगु याइ । हाजा ख्वाउँल धायेव मना नचुसे च्वंका: हाजा वालेगु याइ । मना निगू कथंया दु । खायुगु व चाकुगु | मना तइबलय् थःपिनिगु स्वाद अनुसार तयेगु याइ । थ्वँ खाइके मा: सा खायुगु मनां वाली । चाकुके माः सा चाकुगुलिं वाली । सामान्य कथं छगः क्वंचित छपा माःधकाः धायेगु याः । छगः क्वंचा धका: फत्या जाकिया हाजायात कयातःगु दु । खायुगुलिं वाली बलय् धाःसा छपां तयेगु याइमखु । मना वाली बलय् दक्व उतिग्यंक वालेगु याइ । गनं न्यं गनं मन्यं याइमखु । न्यं मन्यं जुल धायेव प्वक गतिमलाय् यः । हाजा वाली बलय् चिकुलां जूसा भचा लुमु लुमु धाःबलय् हे वाला: क्वचाय् तइ । बरखां धाःसा भचा ख्वाउँसे च्वंका जक याइ । हरेक क्वंचाय् फत्या जाकिया ज्वलं हाजा तइ । उति मग्यनी धकाः ग्वःगः क्वंचाया प्वः हायेगु खः वःगः क्वचिया हिसाबं जाकि फ्वइ बलय् हे हिसाव याना : फ्वयेगु याइ । प्वक क्व वयेकेत भुना: वयेकेगु याइ । थुकिया लागि घायेम्व:, भांग्रा, काप: आदि क्वाइगु बस्तु छ्यली । बँ ख्वाउँसा बँय् भचा तफिक लाइ । हाजाय् द्यःने क्वंचा पतिकं हेंग्वाः छकु व ह्याउँगु मल्ता छगः तया: लप्ते छपातं त्वपुना: धौभ्यगः बाय् चाया भारा पुसा तइ । हैंग्वा: व मल्ता छाये तयेगु यात धयागु खँय् प्वक बांलाक क्व वइगु व छुं नं मभिंगुलिं
भाषा व भाषाविज्ञानया परिचय
डा.तुयूबहादुर महर्जनउप-प्राध्यापक नेपालभाषा केन्द्रीय बिभाग १.१ भाषा मनुखं थःगु बिचाः, भाव वा प्रतिक्रिया वा घटना मेम्ह मनू वा मनूतयेत वा प्राणी वा प्राणीतयेत कनेत अनेक उपाय छ्यली । उकिया निंतिं म्हुतुं विभिन्न शब्द पिकया: ज्यू ला वा उकिया नापं ल्हाःतुति संका: वा छ्यं, मिखा संका: ज्यू ला व नं कुतः याइ । म्हुतुं खँ पिकयाः कनेत संगु ज्यायात भाय् धाइ सा ल्हा: संका: क्यंगु भाययात ल्हाःभाय्, मिखा संका: क्यंगु भाय्यात मिखाभाय् धाइ । तापाक च्वंम्ह मनूयात ‘थन वा’ धायेत सलं न्ह्यायेमन्त धायेवं ल्हाः संका: ‘थन वा’ धाइ व ल्हा:भाय् ख: । सुनानं धाःगु खँ ‘ख:’ धकाः समर्थन यायेत म्हुतुं धायेम्वायेक छ्यनं क्वायेगु नं ‘खः’ हे धाःगु खः । सुनानं धाःगु खँ ‘मखु’ धायेमाल धाःसा वा ‘म्हां’ धायेमाल धाःसा ज:खः छ्यं हीका: मखु वा म्हां धयागु लिसः बी । थ्व छ्यंभाय् ख: । खँ ल्हानाच्वंथाय सुं छम्ह हनेमा:म्ह मनू वल अथवा वयाथाय् न्ह्यःने खँ ल्हायेमज्यूम्ह मनू वलधा:सा खँ ल्हानाच्वंम्ह मनूयात ल्हातं थिया: खँ ल्हायेमते धयागु इशारा याइ । अथे हे हालेमते धकाः इशारा यायेमाल धाःसा म्हुतुइ च्वलापचिनं थिया: ‘हालेमते’ धयागु इशारा याइ । थ्व ल्हाःभाय् ख: । थुलि जक मखु छम्ह चित्रकारं चित्र च्वयाः क्यनीगु चित्र नं भाषा हे ख: । वयकलं नं थ:गु भाव वा विचार कनेत हे चित्र च्वयादीगु खः । थ्व चित्रभाषा ख: । छपा: चित्र-भाषां नं यक्व यक्व खँ कनेफु । अथे हे छम्ह प्याखं हुइम्ह कलाकार वा छम्ह अभिनय याइम्ह कलाकारं अव्यक्त भाषा अनेक खं कनाच्वनी । भाषा धायेवलय् मनूतय् जक मखु पशुपंक्षीतय् नं भाषा दइ । इपिं विभिन्न परिस्थितिइ विभिन्न सः पिकया: विभिन्न कथं हाली । शत्रु वा थःत मयःम्ह प्राणी वल धायेवं छगूकथंया सः पिकया: हाली सा नये पित्यात धायेवं वा थ:त स्यात वा दुःख जुल धायेवं मेकथं हाली । थ्व उम्ह प्राणीया भाषा ख: । व्यापक रूपय् धायेबलय् थ्व नं भाषा हे ख: । भाषाविज्ञानय् भाषा धायेबलय् थ्व दक्व भाषायात मकासें मानवभाषाय् जक सीमित जुइ । मानवभाषा धायेबलय् मनूया म्हुतुं पिज्व:गु हे जुइमाः, मेमेगु अंग पिज्वःगु काइमखु । गथे कि ल्हातं दाया: पिज्वःगु वा लापा थाना: पिज्वःगु स: अथवा पचिं न्यायेकाः वःगु, अझ मनूया म्हुतुं हे पिज्वःगु हाछिका: तःगु वा वाक्का: तःगु, सुलि पूगु ध्वनि मानवभाषाया रूपय् काइमखु । भाषा धायेबलय् मनूया म्हुतुं हे पिज्वःगु अर्थयुक्तगु ध्वनि हे जुइमा: । उम्ह मनूया म्हुतु पिज्वःगु प्रत्येक ध्वनियात कुचा कुचा याना: अध्ययन यायेज्यूगु जुइमा: । वं न्ववाःगु प्रत्येक शब्दय् अर्थ दयेमा: । वं न्ववाःगु प्रत्येक खँपुइ छुं विचार वा भाव वा घटना वा सन्देश वा सुचं वा छुं न छुं धायेत्यंगु खँ दयेमा: । घण्टाैं घण्टा न्ववाना: नं धायेत्यंगु खँ मन्त धायेवं उगु न्वचु भाषाविज्ञानया दृष्टि अध्ययन याये योग्य मजुइयः । उकिं भाषाविज्ञानया दृष्टि ध्वनि, वर्ण, शब्द, अर्थ, वाक्य गठनया ल्याखं नं अध्ययन योग्य जुइमा: । भाषा धायेबलय् कमसेकम छम्ह मनुखं जक सां थूगु जुइमा: । सु छम्ह सामान्य निरक्षर नेपाली मनूया न्ह्य:ने मेम्ह छम्ह मनुखं हिब्रु भाषां न्ववात धाःसा शायद वं व छु भाषां न्ववा:गु धका: अन्दाज यायेगु ला छु वयागु निति भाषा हे मखयेफू । उकिं भाषा जुइत छुं छगू भाषिक समूह नं स्वीकार याःगु जुइमा: । भाषा जुइत दोस्राे व्यक्तिया न्हायेपनं न्यना: नालाकायेफुगु हे जुइमा: । खतु च्वय् न्ह्यथनातःगु विभिन्न भाषाया ग्रहण मनुखं विभिन्न मानव-अंगं थुइका कायेफु । धाये कि ल्हाःभाय्, छ्यंभाय, मिखाभाय् इत्यादि मिखां स्वया: नालाकाइ । ल्हातं थिया: वा चुल्यां घ्वानाः याइगु इशारा स्पर्शं सीकाकाइ, अले सुनानं ल्हा:गु वा धाःगु खँ न्हायूपनं न्यनाः सीकाकाइ । भाषाविज्ञानय् भाषा धायेबलय् न्हाय्पनं न्यना: सीकाकाइगु ध्वनिया भाषा जुइ । १.२ भाषाया परिभाषा भाषा छु खः धकाः विभिन्न भाषावैज्ञानिकतसें विभिन्न परिभाषा बियादीगु दु । अथे नं थन उकिया छुं परिभाषा बियातःगु दु । भाषावैज्ञानिक भोलानाथ तिवारी (२००० : १) कथं ‘भाषा वह साधन है जियके माध्यम से हम साेचते है तथा अपने विचारों को व्यक्त करते है ।’ थुगु परिभाषा स्वयेबलय् भाषा धयागु छता माध्यम ख: । अले भाषा छम्हेस्यां न्ववाइ, मेम्हेस्यां न्यनी । अथे सां नं व भाषा मजुइफु, कारण न्वं जक वायेत ला पशुपंक्षी व लाताम्ह मनुखं नं न्ववायेफु, तर उकी बोली स्पष्ट जुइमखु, न्यनीम्हसें न्यना: थुइके थाकुइफु । न्वंवाःगु उगु बोलीइ विचार वा भाव नं दयेमाः । संस्कृतभाषाय् ‘भाषा व खः गुगु न्ववाइ ।” थुगु परिभाषा तस्सकं सरल व व्यापक जू । न्ह्यागु सां सुनानं न्ववायेवं हे व भाषा जुइ, चाहे व मनुखं न्ववाःगु विचार वा भाव दुगु भाषा जुइमा वा पशुपक्षीं न्ववाःगु बोली वा स: जक दुगु ध्वनि जुइमा । A language is a system of arbitrary vocal symbols by means of which asocial group cooperates.(Bloch and trager,1942:5) थुगु परिभाषाकथं भाषा छगू वाक् प्रतीकया व्यवस्था ख:, अर्थात् वाक् धयागु न्वंवायेगु ख: । न्वंवायेगु नं छता व्यवस्था दइ । व्यवस्थित मजुइक न्ववात धायेवं व गथे जुयाः भाषा जुइ ? न्ववायेबलय् गुगु न्ववानाया प्रतीक जुइ व भाषा जुइ । भाषा छता यादृच्छिक नं जुइ अर्थात् छेँ (House) धायेबलय् च्वनेगु थाय् हे धकाः छाय् थुइकी ? उकिया पलिसा किताब वा कुसा छाय् मथुइकल ? थुकिया स्पष्ट लिस: वा तर्क छुं मदु । परम्परागत रूपं थुइकावयाच्वंगु जक ख: । अले व भाषा उगु समाज विचार हिलाबुलाया निंतिं छ्यलाच्वंगु जुइ । अथे हे मेगु छगू परिभाषा स्वये- Language is a purely human non-instinctive method of communicating ideas,emotions and desires by means of a system of voluntarily produced symbols. थ्व परिभाषां छु खँ थुइकू धाःसा भाषा छता शुद्ध मानवीय गतिविधि खः । अथे नं गुब्लें गुब्लें मानवेत्तर प्राणी नं मानवभाषा अनुकरण या: । अथे सां उकियात भाषा धाइमखु । सकल मनूतसें थ: व थःथें ज्वःगु भाषिक समूहनाप भाषिक अन्तक्रिया याइ । भाषा छता विचार कालबिलया माध्यम व साधन नं ख: । भाषा छता यान्त्रिक रूपं वइगु साधन मखु । भाषा सइगु जन्मजात गुण मखु । सुं छम्ह मचायात वयागु उमेरया प्यदँ खुदँतक वा वसिकं अप्व: मानव- भाषिक समूहं तापाक तयाबिल धाःसा व बिलकुल छुं नं भाषा सइमखु तर सहज रूपं वइगु ध्वनि धाःसा वइ । व ध्वनि भाषा मखु । उकिं भाषा व ध्वनि धयागु फरक फरक खँ ख: । ध्वनि पिज्वइगु सहज शारीरिक गुण ख:, भाषा मानसिक गुण खः, गुगु वं उगु भाषिक समूहस च्वनाः सयेकी । वं उगु भाषा सयेकेत दिमाग माः, समूहया संगत मा:, अन्तक्रिया जुइमा: । ग्याइबलय् वइ्गु सहज आवाज वा खुसि जुइबलय् वइगु आवाज सहज गुण खः । व आवाज पिकायेत सुनानं स्यनेम्वा:, तर भाषा सयेकेत समाजया सुं सदस्यं वा सदस्यतसें स्यनेमा: । थ: च्वनेगु थायेयात छेँ धायेमा: धयागु यादृच्छिकया ज्ञान
२०७८ या राष्ट्रिय जनगणना कथं १० गू धर्म
२०७८ या राष्ट्रिय जनगणना कथं १० गू धर्म ग्रहण याइपिं मनूत खनेदूगु दु । तालिका – ल्या नां जम्मा प्रतिशत १. हिन्दु २३६७७७४४ ८१.२ २. बौद्ध २३९३५४९ ८.२१ ३. इस्लाम १४८३०६६ ५.०९ ४. किरात ९२४२०४ ३.१७ ५. क्रिश्चियन ५१२३१३ १.७६ ६. प्रकृति १०२०४८ ०.३५ ७. बोन ६७२२३ ०.२३ ८. जैन २३९८ ०.०१ ९. बहाई ५३७ ०.०० १०. सिख १४९६ ०.०१ जम्मा २९१६४५७८ १००
जातिया म्हसीका
शरद कसा:च्वमि नेपालभाषा केन्द्रीय विभागया शिक्षण सहायक खः नेवाःत इतिहासया थी थी इलय् थी थी थासं नेपाः गालय् वयाः छधी, छप्पँ व ल्वाकःबुकः जुयाच्वंगु पुचः खः । थुमिसं बिस्कं द्यः व संस्कृति हनेगु याः । कृषि व बनेज्या नेवाःतय् मू आम्दानीया लँ खः । नेवाः समाजयात च्वन्ह्याकेत थी थी गुथि, संघ-संस्था, जातीय समाज व र राजनैतिक पार्टी तकं नीस्वनातःगु दु । १ म्हसीका नेपाःया पुलांगु जाति मध्ये छगू जाति नेवाःत नं ख । नेवाःत गुलि पुलां धकाः दुवालेबलय् अःपुक्क छता लिसः ध्वदूइ, व खः नेपाल गुलि पुलां उलि हे नेवाः जाति नं पुलां । नेवाः जातिया ऐतिहासिक पक्षयात स्वय्गु खःसा स्वनिगःया आदिवासी नेवाःत हे खः । प्राचीन नेपाः छगू पुखू वा ताल खः । थुकिया पुष्टि भूगोलविद्तय्सं नं याःगु दु । थ्व पुखूया लः छथ्वः सिया धापूकथं मञ्जुश्रीया खड्गं न्हसिकाप ( गु) पालाः पितछ्वःगु खःसा मेगु धापू श्रीकृष्णया सुदर्शनचक्रं पहाड तछ्यानाः पिने छव्यांलि बस्ति दयावःगु खः धयागु नं दु । थ्व ताल बस्ति योग्य जुइधुंका चाकः लि वयाः मनूतय्सं बस्ति दय्कूगु खः । वयांलि छसिकथं गोपाल वंशनिसें मल्लवंशतकया शासकतय्सं नेपाल उपत्यकाय् राज्य यानावंगु खः । उगु इलय् नेपाल उपत्यकाय् च्वनाच्वंपिं फुक्क समुदाययात नेवाः धाइगु खः । उकिं नेवाः जाति छगू जात मखुसे छगू प्रादेशिक जाति खः । स्वनिगःया भौगोलिक सुन्दरताया कारणं जक मखु थनया उर्वराभूमि, सँदे व भारतया दथुइ बनेज्याय निंतिं छगू मू केन्द्रथें जूगुलिं थी थी कारणं, थी थी इलय् ,थी थी थासं वःपिं मनूतयसं थनया राज्य थःगु ल्हातय् लाकल । अले ई बिनावंलिसे शासकत व उपिंलिसें स्वनिगलय् दुहाँवःपिं न्हू न्हूपिं जातिया मनूत नं सदांयात थन हे च्वनाछ्वत । बुलुहुँ उमिसं स्वनिगःया लः फय्नापं थनया कला, संस्कृतिलिसे नं भ्यलय्पुने सय्कल । अले, तिब्बतीमूलया किराँतीत नं नेवाः जुल, आर्यमूलया शाक्य, कोलिय, लिच्छवि, थकू, मल्ल नं नेवाः जुल । उलि जक मखु विहारं वः पिं धोब्यात अले काश्मिरं कुहाँवःपिं मुस्मांत नं नेवाः जुल । थथे थी थी इलय् थी थीकथं नेपाःगा दुहाँवयाः गुबले थुमिस नेवाःभाय्यात थःगु मांभाय्कथं नालाकाल उपिं सकलें नेवाः कथं परिचित जुल, छाय् धाःसा ‘नेवाःतय् दथुइ छं दःसा व तत्व थ्व हे धकाः धाय्गु मानवशास्त्री,सांस्कृतिक, सामाजिक वा मेमेगु प्रमाणित आधार छं मदु । नेवाःतय्सं ल्हाना वयाच्वंगु गुगु भाय् खः व भाय् हे थ्व सम्बन्धया छगू क्वातुगु प्रमाणिक आधार खः ( मल्ल, १०९८ : २५५) । स्पष्ट खः, सुनां सुनां स्वनिगलय् वयाः नेवाःभाय् मांभाय् नाल, उपिं नेवाः जुल, अले सु मेथाय् वनाः मेता हे भाय् ल्हात उपिं नेवाः मजुल जातियात म्हसीकेगु छगू लिधंसा मनूतय् ख्वाः, म्ह वा उमिगु नश्ल नं खः, तर ब्रम्हू, स्यस्यःत स्वय्बलय् दक्षिणया आर्य मूलयापिं खनेदुसा उराय्, गुभाजु आपालं उत्तरया मंगोलनाप ज्वःलाः । अले ज्यापु, दुइँ, च्यामखलः अन्ट्राइडड्राभिड नं ख्वाः वः । थथे ख्वाः वःपिं जक नेवाः धकाः शारीरिक बनौटमा लिधंसाय्नेवाःतय्त म्हसीकेगु संभव हे मदु । प्राचीन इलय् नेवाः धैपिं छपुचः स्वनिगःया आदिवासी खः तर ताहाकःगु इतिहासया भवलय् थ्व नेवाः दुने उत्तर, दक्षिणं वःपिं थीथी धर्म, संस्कृति, नश्ल आदिया मनूत दुतिन । लिपा जूबलय् थ्वया पुलां स्वरुप तनाः छगू तःधंगु समुदायया रुप काल । नेवाः जातिया बनौटय् जक मखु थ्वया भासय् तकं थुकिया लिच्वः लात । थ्व ल्याखं नेवाः मूलत छगू भाषिक जाति (Lingual Community) खः । थुमिगु छगू म्हसीकाया आधार नेवाः भाय् खः । उकिं सुनां सुनां नेवाः भाय्यात मांभाय्कथं ल्हात, उपिं सकलें ऐतिहासिक क्रमय् नेवाःया धलखय् दुतिना बिल । (मल्ल,११२० : ११) नेपाः धाय्बलय् विशेष यानाः अबलय् स्वनिगःया गाःयात नेपाः गाः धाय्गु याः । लिपा नेपाः गालं थुकिया बस्ती न्यनावनाः नेपालमण्डलया निर्माण जुल । नेवाःत नं नेपाः गालय् जक च्वनामच्वँसे थी थी हुनिं यानाः नेपाःन्यंक न्यनावना थौंकन्हय्या तथ्याङ्ककथं स्वनिगः स्वयाः पिने नेपाःया आपालं जिल्लाय् नेवाःत न्यनावनाच्वंगु दु । नेवाःतय् मूलागा नेपालमण्डल खःसां नारायणगढ, हेटौंडा, वीरगंज, रिडि बन्दीपुर, पोखरा, बाग्लुङ्ग, धरान, धनकुटा, पाल्पा, चैनपु, भोजपुर, त्रिशूली आदि लागाय् नेवाःतय् ख्वातुगु बस्ती दु । अले देशपिने छगू इलय्, राजनैतिक व धार्मिक कारणं पितिनाछ्वःपिं गुलिखे नेवाः परिवार भारतया बेतियाय् अझ नं दनि । अथे हे कालिम्पोङ्ग, सिक्किम, दार्जिलिङ्गय् च्वनाः लजगाः यानाः पुस्तौं च्वनेधुंकूपिं गुलिखेसिनं अभं नं थःत नेवाः धकाः गर्व यानाच्वंगु दनि । नेवाःतय् म्हसीका दुवालेबलय् थीथी विद्वानतय्गु धापू छक्वः नं न्ह्यःने तय्माःगु आवश्यक जूवइ । भाजु पर्सिभल ल्याण्डनं थःगु ‘Nepal’ धइगु सफुती ‘नेवाःत नेपाःया अर्ध आदिम जाति मध्ये दकसिबे मुख्यपिं खः । इमिसं थःत नेपाःया मूलनिवासी खः धकाः दावि यानाच्वंगु दु । नेवाःतय्गु सम्बन्ध तिब्बतीतलिसे आपाः दु । अथे हे ‘Picturesque Nepal’ सफुती भाजु पर्सिब्राउन स्पष्ट जुइक च्वयादिल नेवाःत पृथ्वी मानव नकतिनि सृष्टिजूगु बखतय् तिब्बत व वया जःखः च्वंगु थासं नेपाः वयाच्वंपिं खः धइगु खँ आः सप्रमाण निर्णय जुइधुंकूगु दु । इमिगु आकार, प्रकार ,इमिगु चालचलन, इमिगु रीतिथिति व इमिगु भाषा इत्यादिं इपिं मंगोलवंशया खः धकाः समर्थन यानाच्वंगु दु । सलंसः दंनिसें भारतं वःपिं लिसे वैवाहिक सम्बन्ध जूगुलिं यानाः इमिगु उद्रगमया बल्लाःगु चिं म्हो जुल, अय्सां बांलाक अध्ययन याना स्वःसा नेवाःत नेपाःया आदिवासी खः धैगु प्रमाणित जुइ ( श्रेष्ठ, १०८८ : १०७) | नेवाः जातियात न्ह्यागु मिखाकुलिं स्वःसां वास्तवय् पुलांगु जाति खः धैगु सीदइ । १.१ उत्पत्ति नश्ल म्हसीकेगु न्हापांगु कसि मनूतय्गु म्हबां खः। आर्य नश्लया लक्षणय् ऊन तुयू वा तूयूतुयू धाइगु, म्हधिकः तःधिकः, च्वामुगु न्हाय्, चाकः ग्वाय्, तब्यागु कपाः, ततःग्वःगु मिखा मुख्य खः । कश्मीर व पञ्जाबया आर्यतय्के थौंकन्हय् नं थ्व लक्षण उप्वः खनेदु । तर पूर्वपाखे वसेंलि लःफय् व वासस्थलया प्रभावं व अनार्य नश्लया हि ल्वाकज्याःगुलिं थ्व लक्षण म्हो जुया वनाच्वंगु दु । आग्नेय नश्लया रंगरुप देश स्वयाः पाना वं । हिमालया आग्नेयदेशी किराततय्गु रंगरुप मंगोलक जुइ अर्थात, पतिचिं न्हाय्, न्यताः क्वें छ्वांवःगु, पाचाचिंगु ख्वाःपाः, चाक:ग्वाय् म्हो व लप्तेकुसां कुयातःगु थें जाःगु मिखा जुइ । तर नेपालय् च्वंपिं किरात जातय् गुम्हसिकें थ्व लक्षण पूरा व गुम्हेसिकें भचा म्हो जू । निगूगु कि खः भाय् । आर्यभाषा ल्हाइपिं आर्य व किराँभाय् ल्हाइपिं किराँत नश्लया । तर गनं छगू नश्लया मनुखं थःगु भाय् ल्वः मंकाः जःखः च्वंपिं मेगु नश्लया भाय्काःपिं नं दु । थ्वया नमूना तराईया थारुत खः । इसापूर्वया निगूगु शदी अशोकं छ्वयाहःपिं वुद्धधर्मया प्रचारकत नेपाःया केन्द्रस्थलय् वयाः नेपारतय्त बुद्धधर्मया शिक्षा बिल । थ्व ख्वाउँगु पहाड प्रदेशय् विहारवा उत्तरप्रेदशया तापालय् च्वंपि ज्याथः – जिथि वयाः च्वने थाकुइगुलिं ल्याय्म्ह ल्यासेपिं भिक्षु भिक्षुनीत वयाः धर्म प्रचार यानाः नेपालय् ल्वाकज्याज्यां आर्य हिया पिं नाम नं ल्वाकःब्वाकः ज्यात । तर बुद्धधर्मं ल्वायगु बल ख्वाउँका ब्यूगुलिं न्हापांगु शदीया दथुइ विहारं
