श्री शैव धर्म
झीगु सम्पदा नृतेश्वर थाय्- थँहिति,येँ शैली – नितँजाःगु देगः पुनःनिर्माण सन्.१७८९, १९७० द्यः – शिव सम्प्रदाय – शैव सन्तानेश्वर महादेव थाय्- मरू टाेल,येँ शैली – नितँजाःगु देगः पुनःनिर्माण सन्.१९३४ लिपा द्यः – शिव सम्प्रदाय – शैव
श्री बाैद्ध धर्म
झीगु सम्पदा चैत्य थाय्- थँहिति,येँ शैली – चैत्य,स्तूप निर्माण – सन्.१४३२, पुनःनिर्माण १८८१ द्यः – धर्मधातु चैत्य सम्प्रदाय – बाैद्ध श्रीघ चैत्य थाय् – नघल,येँ शैली – चैत्य पुनःनिर्माण – सन्.१६४३ व १८७२ द्यः – बुद्ध सम्प्रदाय – बाैद्ध श्रीघ चैत्य थाय् – नघल,येँ शैली – चैत्य पुनःनिर्माण – सन्.१६४३ व १८७२ द्यः – बुद्ध सम्प्रदाय – बाैद्ध पद्मपाणि लोकेश्वर थाय्- किलागल, येँ शैली – नितँजाःगु देगः निर्माण- पुनःनिर्माण – सन् १९३४ लिपा व द्यः -लोकेश्वर सम्प्रदाय – बाैद्ध ताराननी थाय्- इटुम्बहा, येँ शैली – नितँजाःगु देगः निर्माण- सन् १३८२ पुनःनिर्माण -१५८९ व १९३४ लिपा द्यः -तुयुम्ह तारा सम्प्रदाय – बाैद्ध सरश्वती ननी थाय्- इटुम्बहा, येँ शैली – नितँजाःगु देगः निर्माण- सन् – पुनःनिर्माण – सन् १९३४ द्यः – मञ्जुश्री सम्प्रदाय – बाैद्ध बाकु ननी थाय्- इटुम्बहा, येँ शैली – छतँजाःगु देगः निर्माण- सन् १८५३ पुनःनिर्माण – द्यः -बुद्ध सम्प्रदाय – बाैद्ध केशचंद्रकृत पारावर्त महाविहार थाय्- इटुम्बहा, येँ शैली – नितँजाःगु देगः निर्माण- १४औं शताब्दी पुनःनिर्माण – १८६२ व द्यः -भूमिस्पर्श शाक्यमुनि सम्प्रदाय – बाैद्ध पद्मपाणि लोकेश्वर थाय्- किलागल, येँ शैली – नितँजाःगु देगः निर्माण- पुनःनिर्माण – सन् १९३४ लिपा व द्यः -लोकेश्वर सम्प्रदाय – बाैद्ध मरू बही थाय्- मरू टाेल, येँ शैली – स्वतँजाःगु देगः निर्माण- पुनःनिर्माण – सन् १९३४ व ने.सं ११४५ द्यः -मैत्रिय् बुद्ध सम्प्रदाय – बाैद्ध
श्री शाक्त धर्म
झीगु सम्पदा लुतिअजिमा-इन्द्रायणी थाय्- बिष्णुमती खुशीशैली – प्यागाेडा,स्वतँजाःगु देगः निर्माण – सन्.१७८२ द्यः – लुतिअजिमा सम्प्रदाय – शाक्त शङ्कस्तेश्वरी भगवती थाय्- थमेल शैली – प्यागाेडा,छतँजाःगु देगः निर्माण – १९औं शताब्दी द्यः – दुर्गा सम्प्रदाय – शाक्त रक्तकाली थाय्- तेङ्गल शैली – छतँजाःगु देगः निर्माण – द्यः – रक्तकाली सम्प्रदाय – शाक्त भद्रकाली द्यः छेँ थाय्- तेबाहल येँ शैली – नितँजाःगु द्यः छेँ निर्माण – १७ सताब्दी द्यः – भद्रकाली सम्प्रदाय – शाक्त नरदेवी मन्दिर थाय्- नरदेवी,येँशैली – प्यागाेडा,स्वतँजाःगु देगः पुननिर्माण – सन् १८०२-१८११-१९५९ द्यः – श्वेतकाली सम्प्रदाय -शाक्त
झीगु सम्पदा गणेश
झीगु सम्पदा भोदिखा गणेश थाय्- धाेबि चाैरशैली – प्यागाेडा, छतँजाःगु देगः पुनःनिर्माण – सन्. १९३४ लिपा द्यः – गणेश सम्प्रदाय – हिन्दु/बाैद्ध श्वेत गणेश मन्दिर थाय्- छेत्रपाटीशैली – प्यागाेडा, छतँजाःगु देगः निर्माण – सन्.१९५९ लिपा द्यः – गणेश सम्प्रदाय – हिन्दु/बाैद्ध स्वां छपु गणेद्यः थाय्- छेत्रपाटी,येँ शैली – नितँजाःगु देगः पुनःनिर्माण – सन्.१९६१ द्यः – गणेश सम्प्रदाय – हिन्दु/बाैद्ध नृतेश्वर थाय्- थँहिति,येँ शैली – नितँजाःगु देगः पुनःनिर्माण सन्.१७८९, १९७० द्यः – शिव सम्प्रदाय – शैव चंचल गणेश थाय्- किलागल, येँ शैली – नितँजाःगु देगः निर्माण- पुनःनिर्माण – द्यः -गणेशसम्प्रदाय – हिन्दु/बाैद्ध तेङ्गल गणेद्यः थाय्- तेङ्गल ,येँ शैली – नितँजाःगु देगः निर्माण-१६७९,पुनःनिर्माण- सन्.१९३९ द्यः – गणेश सम्प्रदाय – हिन्दु/बाैद्ध
थीथीकथंया पुजाया हलंज्वलं
१) इलां द्यःया छ्यँफुसय् तयेगु धातु वा कापः यागु थीथी रंग वा चित्र दुगु प्यकुंलाःगु छचाः खेरं झलर दुगु छगूकथंया छत्र । २) क्वतः तःजिक विशेषकथं पुजा याइबलय् छ्यलिइगु गाः वंगु पुजा तयेगु विशेष आकारया लीया पुजाभः । ३) कलः थीथीकथंया द्यः पिंथाय् पुजा याः वनेत माःगु ली वा तियागु दयेकातःगु गाः वंगु लखाय् छिंक चु तयातःगु विशेष प्रकारया पञ्चमकार ज्वलं ताःलाकाः पुजा तयेगु छता पुजाभः । ४) पुजाभ: द्यः पिनिगु पुजा सत्कार यायेत पुजा तयेतमाःगु धातुया भु । ५) काय्भः पुजाभलय् भुइसिन्हः व म्हासुसिन्हः तइगु निपत्ति स्वा:गु सिन्ह: थल । ६) धालाचा पुजा यायेबलय् छायेतमाःगु थ्व तयेगु अःखुं दुगु वा मदुगु थल । ७) लंपिचा पुजा ज्वलनय् माःगु समय् तयेगु धातु, सिँयागु वा तियागु दयेकातःगु समय् थल । ८) सुकुन्दा ज्वलंचिं स्वनाः पुजा यायेबलय् सगं पुजा जुइबलय् थीथीकथंया पुजा व संस्कृति संस्कारकथंया ज्या जुइबलय्यात मदयेकं मगाःगु गणेद्यः दुगुनागं कुइकातःगु चिकं व इताः तयाः मत च्याकेत छ्यलिइगु छता कलात्मक थल । ९) गं पुजा याइबलय् थाइगु अष्टधातु मिले यानाः दयेकातःगु छता पुजा ज्वलंया वस्तु । १०) अष्टमंगल ज्या: जंक्व, पलिस्था, होम आदि पुजायात माःगु धातु, कापः वा भ्वयागु दयेकातःगु श्रीवच्छ, पुण्डरीक, ध्वज, कलश, चामर, मत्स्ययुग्म, छत्र व शंखचिं च्वयातःगु वस्तु । ११) निस्ला भु द्यः पिंत वा गुरुजुयात निस्लाः बिइत बजि, मरि, सिसाबुसा, धौ आदि तयेगु भु । १२) किभु गुरु पुरोहितपिन्त अन्न दान याइबलय् अन्न, जाकि, दक्षिणा तइगु भु । १३) खाय्कुलिं ज्वलंछिं स्वनाः पुजा याइबलय् खाय् तयाः स्वनेतमा : गु थल । १४) ज्वालान्हाय्कं विशेषकथंया पुजा जुइबलय् द्यः पिंत क्यनेतमाःगु, बान्हाः पिकाइबलय् बाहाः मचायात ज्वंकेतमाःगु मनू सिना: दूब्यंकिइबलय् दूब्यंकावः पिसं स्वयेमाःगु आदि कथंया ज्याझ्वःयात मदयेकं मगाः गु छचाः खेरं मिज्वाला बुत्ता तयाः दयेकातःगु धातुया न्हाय्कं । १५) सिन्ह: मू ज्वालान्हाय्कं स्वनाः पुजा याइबलय् नापं स्वनेमाःगु पौयें तँतँ तँ दुगु च्वा च्वामुक गजू दुगु बान्हाः पिकाइबलय् बान्हाः मचायात ज्वंकेमाःगु दुने सिन्हः तयाः पुसा तइगु छताजि कलात्मक बुत्ता दुगु सिन्हःमू । १६) सिँफ इहिपाया हवंकेत, लसकुस यायेत, फँ बान्हां छुयेत आदि ज्याखँय् छ्यलेत मदयेकं मगाःगु सिँयागु फँ । १७) क्वला ज्या: जंक्व याइबलय् अर्घ यायेत, छँया पलिं कलश लः हायेबलय् फयेत, श्राद्धया पिण्ड थयेत व वायेयंकेत आदि ज्याखँय् छ्यलिइगु सिजः यागु विशेषकथंया थल । १८) खलःचा श्राद्धपुजाय् अर्घ बिइगु शंख बालूगु सिजः या थल । १९) द्वाल्या: कलश लसकुस याइबलय् जवंखवं तइगु द्यःने किसलिं तया: मसय् दिकिइगु अःखुं दुगु ज्वः कलश । २०) नील: थल धुं नं कथंया पुजा याइबलय् नीलः तइगु अःखं दुगु थल । २१) धौपत्ति विशेषकथं स्वनाः पुजा याइबलय् व क्वतः ज्वलं ताःलाकाः पुजा याइबलय् धौ तइगु निपत्ति स्वाःगु विशेष थल । २२) पाताः ख्वला आजु अजिमा द्यः पिन्त थ्व, अय्लाः तयाः छायेत तइगु विशेष प्रकारया ख्वला । थुज्वःगु पाताः ख्वला छुं छुं गुथिइ नं छ्यलेगु याः । २३) किसलिं थीथीकथंया पुजाय् व संस्कृति संस्कारया ज्याखँय् माःगु जाकि, ग्वःगु ग्वय् व ध्यबा तयातःगु सलिं । २४) देवा घ्यः वा चिकं व इताः तयाः मत च्याकिइगु धातु वा चायागु तौ दुगु थल । २५) त्वा: देवा धार्मिक ज्या, उत्सव समारोहया ज्याझ्वलय् चिकं इताः तयाः मत च्याकिगु कलात्मक बुत्ता तयाः, तःजाः जुइक वयेकात गु धंकाः मत च्याकेगु थल । २६) दुवा: ल्याः लसकुस यायेगु इलय् जवंखवं धंकाः घ्यः इताः तयाः मत च्याकेगु ज्वः त्वा: देवा । २७) ता:चा लसकुस यायेगु इलय् दुत हयेत ज्वंकेमाःगु नँयागु माता: यागु ता:चा । २८) मय् (मस) द्वायाः कलश, शंख, थाय्भु आदि दिकेगु स्वख्वः दुगु नँया वस्तु । २९) थाय्भु सबुजंब्व तयेगु थाय्भुब्व तयेगु बुसंखाबलय् सँ फयेगु आदि ज्याय् छ्यलेगु विशेष आकारया तपाःगु भु । ३०) अन्ति विशेषकथं स्वनाः पुजा याइबलय् अय्लाः तयाः स्वनेतमाःगु अःखं दुगु विशेष प्रकारया भंगःचा पुसा दुगु अय्लाः तयेगु थल । ३१) थापिं विशेषकथं स्वनाः पुजा याइबलय् थ्वँ तयेत छ्यलिइगु, मचा बूस्व:वनिइबलय् थ्वँ तथा पंकिइगु विशेष आकारया अःखुं मदुगु धातु वा चायागु थल । ३२) थ्याकाचा पुजा याइबलय् अय्लाः छायेतमाःगु अः खुं मदुगु अन्ति आकारयागु अय्लाः तयेगु थल । ३३) जाःगं गुरुजु च्वनाः विशेषकथंया पुजा यानाः जज्ञ याइबलय् जज्ञशालाय् स्वपुतिं धंकाः च्वय् खायाः घ्यः तयाः यखायेका तइगु अय्लाः कायेगु बाताया आकारयागु थल । ३४) तिंचा सत्तुपुजा याइबलय् लः तइगु ख्वलाचा । ३५) गुल्पा बौद्ध द्यः पिन्त अन्न आदि छायेत व पंजरां याइबलय् अन्न दान यायेत छ्यलिइगु थल । ३६) लूँपले, वहपले गुरुजु पुरोहित तयाः याइगु थीथीकथंया पुजा जुइबलय्यात माःगु लूँ व वहः या पाताय् पलेस्वां बुत्ता कियातःगु वस्तु । ३७) दृष्टि द्यः पिंत मिखा कंकेगुकथं पुजाय् छ्यलिइगु वहः पाताय् मिखा च्वयातःगु वस्तु । ३८) लुंसिन्हः पलिस्था आदि विशेषकथं पुजा जुइबलय् द्यः पिन्त कपालय् तिकिइगु लूँयागु सिन्हः । ३९) शंख द्यः पिंत अर्ध यायेबलय् नीलः तयाः लः हायेकेगु व थीथीकथंया पुजायात माःगु थल । ४०) कान्तदबदब थीथीकथं पुजा जुइबलय् थायेतमाःगु छताजि बाजं । ४१) गुंगूमकः गुंगू थनेत ह्यंग्वाः मिं ख्वानाः तयेगु थल । ४२) कलश विशेषकथंया पुजाय् किसलिं व दाफोस्वांकचा तयाः स्वनीगु लः थल । ४३) बज्र गुरुजु पुरोहित तयाः यायेगु थीथी पुजाय् गुरुजुपिसं छ्यलिइगु च्वय्क्वय् च्वकालूगु छता कलात्मक वस्तु । ४४) मिसलिं पिखालखुइ विधिपूर्वक लसकुस याइबलय् व बलिं पिइबलय् ईका पका च्याकेत मिख्वानाः तइगु सलिं । ४५) लुँख्वःचा, वहःख्वःचा बुसँखा वा कय्तापुजा याइबलय् सँ खाकेतमाःगु वस्तु । ४६) सुलाःपाः यज्ञ होम यानाः पुजा याइबलय् यज्ञय् ध्यः दुयेत गुरुजुपिंसं छ्यलिइगु छता वस्तु । ४७) पाल्चा चिकं व इताः तयाः मत च्याकेगु चायागु थल । ४८) दलूचा द्य: पिंथाय् मत च्याकेत चिकं व इता: तयाः मत च्याकेगु धातुयागु थल । ४९) माक: दलू विशेषकथं स्वनाः पुजा याइबलय् मोहनी फयेत चिकं इताः तयाः मत च्याकिइगु चायागु थल । ५०) देछापा: स्वनाः पुजायाइबलय् मुस्या, पालु, छ्वय्ला तयाः स्वनिइगु थल । ५१) भोंचा धार्मिक ज्याखँय् जल तइगु चायागु थल । ५२) नागपं विशेषकथं पुजा जुइबलय्यात माःगु बः चाग्वःगु भाँचा आकार या चायागु थल । ५३) बिसलाःपाः यज्ञ होमयानाः पुजा याइबलय् बीबः ता तयेत छ्यलिइगु थल । ५४) बौपा: बौ ज्वलं तयाः यायेमाःगु पुजाय् बौ तयेत छ्यलिइगु पाःचा,भ्यगः वा क्वन्हाः । ५५) सलाःपा ज्या जंक्व, इहि याइगु पुजाय् माःगु चकंगु चायागु थल । ५६) मुखः विशेषकथं ततःधंगु पुजा जुइबलय् गुरुजुपिसं पुइगु पञ्चबुद्ध अंकित जुयाच्वंगु ली वा सिजःयागु कलात्मक तुपुलि । ५७) बेतालि विशेषकथंया पुजा वा सगं कायेमाःगु पुजा जुइबलय् मूलपिं मनूतय्त छ्यनय् हिनाः चिकिइगु तुयूगु कापः । ५८) स्वतं छत्र कलशपुजा याइबलय् छँय् पलिंचिइगु पुजा जुइबलय् कुइकिइगु स्वतं दुगु कापःया छत्र । ५९) दिग्पताः होम यानाः तःजिक पुजा याइबलय् जज्ञया छचाखेरं ब्वयेकिइगु
बस्जा ज्वलं
बस्जा ज्वलं व्यवहारिक ज्याखँय् व विशेषकथं छ्यलावयाच्वंगु थीथीकथं व थीथी नांया बस्जाया नां थये दु । १. खासि ततःधंगु भ्वजय् यक्व यक्व नसा ज्वरय् यायेत छ्यलिइगु न्हाय्पं दुगु सिजःया थल । २. फ्वसि भ्वय्बलय् नसा ज्वरय् यायेत छ्यलिइगु सिजःया छताजि थल । अय्लाः काइबलय् छ्यलिइगु थल । ३. सिजःत्यप लः तयेगु वा छुं नं सामान स्वथनेत छ्यलिइगु पुसा तयाः तालं ग्वये ज्यूगु सिजःया त्यप । ४. अय्लाः कायेगु बाता अय्लाः काइबलय् छ्यलिइगु प्यं च्वामुसेच्वंगु गाः वंगु सिजःया बाता । ५. कसःरि जा, केँ नसा ज्वरे यायेगु धलाैतया थल । ६. तसला जा, केँ नसा ज्वरे यायेगु लीया थल । ७. आम्खाेरा कँय्या लः तयेगु अःखुंचा मदुगु थल । ८. करूवा कँय्या लः तयेगु अःखुंचा दुगु थल । ९. घः सिजः वा लीया लः तयेगु वा ल्ह्ययेगु थल । १०. घःचा तुंथिइ लः सालेगु व लः तयेगु वःचाग्वःगु सिजः वा लीया थल । ११. तांप ली वा सिजःयागु अःखुं दुगु लः तयेगु थल । १२. धवः लीयागु नसा ज्वरय् यायेबलय् छ्यलेगु दुगु वस्तु । १३. चतं लीयािगु जा थुइबलय् छ्यलेगु चु दुगु वस्तु । १४. लीबाता छुं नं वस्तु तयेत लीयागु बाता । १५. जानयेबाता जा तयाः नयेत छ्यलेगु कँय्यागु बाता । १६. कँय्बाता थ्वँ त्वनेत छ्यलेगु कँय्यागु चकंगु ख्वला । १७. लीख्वला लीयागु ख्वला । १८. ताैख्वला प्यनय् ताै दुगु ख्वला । १९. कँय्ख्वला कँय्यागु ख्वला । २०. बात्चा कँय् बाता आकारयागु चिग्वःगु ख्वला । २१. अन्ति अय्लाः लुइत छ्यलेगु कँय्यागु अःखुं दुगु थल । २२. कँय्देमा जा वा छुं नं नसा तयाः नयेत छ्यलेगु कँय्यागु भु । २३. लीदेमा जा वा छुुं नं नसा तयाः नयेत छ्यलेगु लीयागु भु । २४. द्वाः मरि वा ओ छुइत छ्यलेगु नँयागु वस्तु । २५. चाैद्वाः चतामरि छुइगु नँयागु द्वाः । २६. गाःद्वा स्वारि, माल्पा छुइगु गाःवंगु द्वाः । २७. कराइ छुं नंँ नसा पुकेत छ्यलेगु गाःवंगु नँयागु थल । २८. काेपरा च्वफायेत छ्यलेगु लीयागु थल । २९. फिउदानी खै फायेगु कँय्यागु थल
