झीगु नगुमा
२०७९ मंसिर शुक्लपक्ष (थिंल्लाथ्व) अष्टमी-(ब:खुमद)निसें न्हय्गां जात्रा अष्टमी-नगां,न्हय्गां जात्रा,बालकुमारी अष्टमी-पांगा,बालकुमारी,बिष्णुदेवी नवमी– किपू,इन्द्रायणी व गणेश नवमी– सतुंग:, विष्णुदेवी नवमी– मच्छेगां. विष्णुदेवी नवमी-ल्वहंखा,न्हय्गां जात्रा,भैरब नवमी-बोसिगां न्हय्गां जात्रा, भैरब दशमी– किपू,इन्द्रायणी द्यःया जात्रा पुन्ही- यःमधि पुन्ही पुन्हि-खोप अनन्त लिंगेश्वर मेला य:मरि पुन्हि- ल्हासापाक्वय् ल्ह़ासां महामञ्जुश्री बिज्या:इगु मेला झीगु जात्रा कार्तिक शुक्लपक्ष(कछलाथ्व) प्रतिपदा – मैति, अजिमा जात्रा अष्टमी – बलम्बु, महालक्ष्मीया जात्रा पुन्हि – थँक्वा, महालक्ष्मीया जात्रा पुन्हि -चाबहिल,चन्द्रविनायक जात्रा पुन्हि -चाबहिल भैरबनाथया जात्रा मंसिर कृष्णपक्ष- ( कछलागा ) दशमी – (गुह्येश्वरी जात्रा) औंशी – (यँ लुतिअजिमाया जात्रा) मंसिर शुक्लपक्ष (थिंलाथ्व) यल कात्ति प्याखं अष्टमी-(ब:खुमद)निसें न्हय्गां जात्रा अष्टमी-नगां,न्हय्गां जात्रा,बालकुमारी अष्टमी-पांगा,बालकुमारी,बिष्णुदेवी नवमी– किपू,इन्द्रायणी व गणेश नवमी– सतुंग:, विष्णुदेवी नवमी– मच्छेगां. विष्णुदेवी नवमी-ल्वहंखा,न्हय्गां जात्रा,भैरब नवमी-बोसिगां न्हय्गां जात्रा, भैरब दशमी– किपू,इन्द्रायणी द्यःया जात्रा पौष शुक्लपक्ष (पोहेलाथ्व) अष्टमी– जनबहा:द्यो:या न्हवं पुन्हि– मिलापुन्हि पुन्हि– चाँगुनारायणया कलश जात्रा फागुन शुक्लपक्ष (चिल्लाथ्व) अष्टमी – चीर स्वाय्गु पुन्हि–होलीपुन्हि पुन्हि :- हरिसिद्ध प्याखं पुन्हि– यें, चकंद्यो:या जात्रा चैत्र कृष्णपक्ष (चिल्लागा) तृतीय– नाला,करुणामयया रथजात्रा चतुर्दशी– पाहाँच:र्हे चतुर्दशी– न्यत,अजिमा देवीगण प्याखं जात्रा चतुर्दशी– (पारुतक) यें तक्ति अजिमा जात्रा चतुर्दशी-(पारुतक) यें, वतु लुमरीअजिमा जात्रा चैत्र शुक्लपक्ष (चौलाथ्व) प्रतिपदा– येँ,असनय् खःल्वाकीगु जात्रा पारु– चोबहा:द्यो:या न्हवं अष्टमी– चोबहा:द्यो:या ख: जात्रा चतुर्दशी– यें,कमलादी गनेद्य:या जात्रा अष्टमी– जन्बहाःद्यःया रथ सालीगु एकादशी-टोखा,चण्डेश्वरीया रथजात्रा पुन्हि-ल्हुतिपुन्हि पुन्हि– सक्व,बज्रयोगिनी जात्रा पुन्हि– फुसिंख्य:,मनमैजु अजिमाया जात्रा चैत्र मसान्तनिसें वैशाख १ तक– नक्वाःभैरवी यात्रा चैत्र मसान्तनिसें वैशाख ४ तक– सिद्धिपुर थसी बालकुमारी जात्रा वैशाखकृष्णपक्ष (चौलागा) चैत्र मसान्तनिसें वैशाख १ तक– नक्वाःभैरवी यात्रा चैत्र मसान्तनिसें वैशाख ४ तक– सिद्धिपुर थसी बालकुमारी जात्रा वैशाख संक्रान्ति– खायुसंन्हु वैशाख १गते– खोपया बिस्का जात्रा संन्हु– ख्वपया,महाकाली,महालक्ष्मी, ब्रम्हायणी,छुँमां जात्रा वैशाख २– थिमि,सुथसिया जात्रा वैशाख २– बोडे,म्येप्वा: खनिगु बिस्का जात्रा प्रतिपदा– विशालनगर,वैष्णवी द्यःया जात्रा प्रतिपदा– दोलखा,करुणामय रथ जात्रा तृतीय– सँकोया जात्रा औंशी– चाँगुंछिन्नमस्ता किलेश्वर मूल जात्रा वैशाखशुक्लपक्ष (बछलाथ्व) द्वितीया-नाला महालक्ष्मी जात्रा (द्वितीयानिसें पंचमीतक) तृतिया– अक्षय तृतिया तृतिया– लुभुमहालक्ष्मी भैरव जात्रा पञ्चमी– यल बुङ्गद्यःसालिगु रथ जात्रा पुन्हि– स्वाँयापुन्हि पुन्हि– भोँत,चण्डेश्वरीअजिमा जात्रा पुन्हि— टिष्टुङ्गया बज्रबाराही जात्रा (पुन्हिया न्ह्य:या ल्युलागु शनिबार) पुन्ही– पलांचो भगवतीया जात्रा जेष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व) पुन्ही– ज्याः पुन्ही पुन्ही– पनौति,भैरव भद्रकाली जात्रा आषाढ कृष्णपक्ष (तछलागा) अष्टमी– भलभलः अष्टमी अष्टमी– गोल मचातिया जात्रा आषाढशुक्लपक्ष (दिल्लाथ्व) द्वितीया-यें,लायकु जगन्नाथ रथजात्रा सप्तमी– गोल,गङ्गामाइ रथ जात्रा श्रवणशुक्लपक्ष (गुंलाथ्व) पञ्चमी–सबलबहा:भातिगा:आजुया प्याखं (पञ्चमीनिसें गुँलागाअष्टमीतक) भाद्र कृष्णपक्ष (गुंलागा) जात्रा भाद्र १ गते– संक्रान्ति संक्रान्ति– किपूया,बाघभैरब आजुया सापारु– स्वनिग साया वनिगु जात्रा द्दितीयानिसें पंचमीतक– बोडे,श्रीनीलबाराही गण प्याखं जात्रा द्दितीया-थिमि, भैरब नाच जात्रा पंचमी- यल,यानृसिंह जात्रा अष्टमी-पाल्पा,नारायणीभगवतीजात्रा नवमी- यल भिन्द्यः जात्रा भाद्र शुक्लपक्ष (यंलाथ्व) तृतिया :- फम्पिया ,बज्रयोगिनी जात्रा अष्टमी :- कायाष्टमी अष्टमीनिसें :- किलाघ:या दीप्याखं कायाष्टमी:- कागेश्वर महाद्य:या मेला चतुर्दशी:- कुमारी,गणेश,भैरबजात्रा चतुर्दशी :- मतया द्वादशी:- हनुमानढोका योसिं थनिगु द्वादशी:- उपाखा हूवने चतुर्दशी:- (इन्द्रजात्रा) येँयापुन्ही :-कालेश्वर महाद्य:या जात्रा आश्विन कृष्णपक्ष (यंलागा) तृतिया :- येँदेया नानिचाया: जात्रा एकादशी:-फम्पिया,हरिशंकर जात्रा आश्विनशुक्लपक्ष (कौलाथ्व) पंचमी :-यँया पचलिभैरब जात्रा,) पंचमी :- पचिमरःजात्रा दशमीनिसें:-धुलिखेल भगवती जात्रा मोहनी :-खोनाया सिकाली जात्रा एकादशी :- असनअन्नपूर्ण जात्रा झीगु नखःचखः कार्तिक शुक्लपक्ष(कछलाथ्व) प्रतिपदा:- स्वन्ति , म्हपूजा द्वितीय:- स्वन्ति , किजापुजा पुन्हि:- सकिमनापुन्हि मङ्सिर कृष्णपक्ष (कछलागा) त्रयोदशी– बालाच:र्हे:पूजा मङ्सिर शुक्लपक्ष (थिंल्लाथ्व) पुन्ही– यःमधि पुन्ही माघ शुक्लपक्ष (शिल्लाथ्व) माघ १ गते– घ्य:चाकु संन्हु पञ्चमी:- श्रीपञ्चमी द्वादशी :- भिंद्य: पूजा फागुन कृष्णपक्ष (शिल्लागा) त्रयोदशी :- शिलाच:र्हे,महाशिवरात्रि चैत्र कृष्णपक्ष (चिल्लागा) त्रयोदशी :-पाहांं चःर्हे बैशाख कृष्णपक्ष (चौल्लागा) औंशी :- मांंया ख्वा: स्वये बैशाख शुक्लपक्ष (वछलाथ्व) तृतीया :- देगुपूजा जेष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व) षष्ठी :- सिठि नखः आषाद शुक्लपक्ष (दिल्लाथ्व) पुन्ही :- गुरुपूजा श्रावणकृष्णपक्ष (दिल्लागा) चतुर्दशी :- गँँथाःमुग: च:र्हे श्रावण शुक्लपक्ष (गुंलाथ्व) पञ्चमी :- नाग पञ्चमी पुन्ही :- गुंपुन्हि भाद्र कृष्णपक्ष (गुंलागा) औंशी :- बौया ख्वा: स्वये भाद्र शुक्लपक्ष (यंलाथ्व) चतुर्थी :- चथा: (गणेश चतुर्थी) द्वादशीनिसें :- यँया(यन्द्या) चतुर्दशी :- यन्ध्या पुन्हि आस्विन शुक्लपक्ष (कौलाथ्व) प्रतिपदा :- मोहनी , नःलस्वने सप्तमी :- फुलपाती अष्टमी :- कुछिभ्वय् महानवमी :- स्याक्वाट्या्क्व बिजयादशमी :- चालंं,टिका एकादशी :- असं चालं कार्तिक कृष्णपक्ष (कौलागा) त्रयोदशी :- स्वन्ति, कोपूजा चतुर्दशी :- स्वन्ति , खिचापूजा औंशी :- स्वन्ति , लक्ष्मीपूजा झीगु मेला कार्तिक शुक्लपक्ष(कछलाथ्व) प्रतिपदा-न्हुदंया भिन्तुना नेपलमंडल सकिमनापुन्हि– नमोबुद्धया बिशेष मेला मंसिर कृष्णपक्ष (कछ्लागा) वालाच:र्हे -पशुपति वालाम्हु वनेगु मंसिर शुक्लपक्ष (थिंल्लाथ्व) पुन्हि-खोप अनन्त लिंगेश्वर मेला य:मरि पुन्हि– ल्हासापाक्वय् ल्ह़ासां महामञ्जुश्री बिज्या:इगु मेला पौष शुक्लपक्ष (पोहेलाथ्व) तृतीया – दकले चिहाकगु न्ही पुन्हि-सको,खोप हनुमंती खुसी मेला माघ कृष्णपक्ष (पोहेलागा) माघ संक्रान्ति-देवघाटय् मकर मेला औंशी-आर्यघाटय् माधवनारायण मेला माघ शुक्लपक्ष (शिल्लाथ्व) पञ्चमी– श्रीपञ्चमी सरस्वती मन्दिर मेला फाल्गुन कृष्णपक्ष (शिल्लागा) सिलाच:र्हे- पशुपति मन्दिर मेला फाल्गुन शुक्लपक्ष चिल्लाथ्व अष्टमी– यें बसन्तपुर चीरस्वा:य होलिपुन्हि– नेपा: होलिया मेला चैत्र कृष्णपक्ष (चिल्लागा) अष्टमी – दु दु च्याँ च्याँ चैत्र शुक्लपक्ष (चौलाथ्व) ल्हुतिपुन्हि – बालाजु २२ धारा मेला बैशाख कृष्णपक्ष (चौलागा) खायुसन्हु– टोखा सपनतीर्थ मेला चातुर्दर्शि-मातातिच:र्हे जेष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व) प्रतिपदा– लच्छी मत्स्यनारायण मेला श्रावण शुक्लपक्ष (गुंलाथ्व) पारु– लच्छी स्वयम्भू मेला सुरु नागपञ्चमी-नक्साल नागपोखरी मेला नागपञ्चमी– टौदह(चोभार) मेला द्वादशी– बहिद्यो: ब्वये भाद्र शुक्लपक्ष (ञलाथ्व) चतुर्थी – खोप डोलेश्वर मेला येँयापुन्हि – यें दहचोक मेला , येँयापुन्हि – खोप सिद्धपोखरी मेला आश्विन शुक्लपक्ष (कौलाथ्व) कतिपुन्हि – योसिमत वियेगु पुन्हिनिसें– लच्छी च्वबहा:माय्अप्सं च्वनिगु मेला झीगु धार्मिक पर्व पौष शुक्लपक्ष (पोहेलाथ्व) पुन्हि ः- मिलापुन्हि पुन्हि ः- लच्छि स्वस्थानी धर्म पुन्हि ः-लच्छि मा:ध:(माधव) वनेगु फाल्गुन कृष्णपक्ष (शिल्लागा) त्रयोदशी – शिवरात्रीया महत्व चैत्र शुक्लपक्ष (चौलाथ्व) नवमी – रामन:मि बैशाख शुक्लपक्ष (बछलाथ्व) तृतीया -अक्षय तृतिया पुन्हि – बुद्ध जयन्ति जेष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व) प्रतिपदानिसें – लच्छि चतुर्मास धर्म श्रावण शुक्लपक्ष (गुँलाथ्व): पारुनिसें लच्छितक – गुँला धर्म अष्टमी – यल पन्द्रा भाद्र कृष्णपक्ष (गुंंलागा) त्रयोदशी – पन्द्रांं सप्तमी – कृष्णाष्टमी आश्विन कृष्णपक्ष (यंलागा) तृतीया – गातिला (वसुन्धरा देवीया धलं) धर्म उगुं थुगुं धर्म , धलं व पूजा संन्हु – सत्यनारायण व ताराया धलं तृतीया – गातिला (वसुन्धरा देवीया धलं) धर्म अष्टमी – करुणामय धलं एकादशी-सत्यनारायणया धलं पुन्ही-सत्यनारायणया धलं पुन्हि – धर्म धातु वागीश्वरया धलं न्ह्य्नु – सप्ताह धलं रुद्रीपूजा सम्येक
धर्म व संस्कारया विश्लेषण
धर्म व संस्कारया विश्लेषण – प्रा.डा.बज्रमुनि वज्राचार्य धर्म छु खः? धर्म छुखः? झीसं द्यः पूजा याय्गु, तीर्थ यात्रा याय्गु, पूजा, भक्ति, उपासना, संस्कृति, संस्कार, होम आदि याय्गुयात धर्मकथं म्हसीकाच्वना । सामान्य मनूयात धर्म छु खः धकाः न्यनेवलय बीगु लिसः थ्व हे ख: । घर्मया परिभाषा मालावनेगु इलय प्रत्येक मनूयाके थःथ:गु परिभाषा दु । न्ह्याम्हसिनं न्ह्यागु हे परिभाषा ब्यूसां अन्तय् वनाः सत्यता म्हसीकेगु ज्ञान हे धर्म खः घैगु स्पष्ट जुइ । संसारया मनू निगू दर्शनपाखें निर्देशित जुयाच्वंगु दु – आध्यात्मिक व भौतिक दर्शन । जीवन-जगत् व्रम्हाण्डया सृष्टिकर्ता दु धाइपिं व मदु धाइपिं वा प्रकृतिया कारणं जीवया सृष्टि जुल, चेतना दयावल घाइपिं व चेतना दुपिन्संपृथ्वी सृष्टि यात धाइपिं याना: निगू दर्शन दु । थ्व निगू दर्शनया दुने ल्वापु आ: नं दनि लिपा नं दइ। जीवया सृष्टि जुइधुंका: मानव विकासक्रमया झ्वलय मनूयाके चेतना अप्वयावयवं छगू हे थासय् च्वनाः कृषि याना: नयसल, पशुपालन याय्सल, अन्न भण्डार याना: लिपायात संग्रह यायेसल तर नं प्रकृतिया रहस्ययात धा:सा सीकेफुगु क्षमताया विकास मजूनि । उगु इलय् मनूतय्सं वाफय् वइ्गु, भुखाय् ब्वइगु, चल: वइगु, खुसिवा: वइगु, सिमा क्व:दलीगु थें जाःगु प्रकृतिया स्वभावया ज्ञान मदु । उजाःगुपाखेँ भय व त्रास ब्वलनाच्वनीगु कारणं उजागु प्रकृतिया शक्तिपाखें मुक्त जुइगु लागि भक्ति, प्रार्थना, उपासना यायगु प्रचलन खनेदत । प्रकृतिया उजाःगु ग्यानापुगु रहस्यमय शक्तियात हे ईश्वरया नामकरण यात । प्रकृतिया शक्तियात सु नं मनूतयसं पनेमफु, उजा:गु शक्तिपाखेँ मुक्त जुइमफु । केवल व हे प्रकृतिया स्वभाव वा नियमयात पालना याना: च्वनेगु बाहेक । थ्व हे प्रकृतिया स्वभावयात स्वया: मनूतयसं थःगु आचरण, स्वभाव-व्यवहार दय्कल, प्रकृतिनाप सन्तुलन जुइगु कुत: यात । प्रकृतिया स्वभाववा नियमय् गाथे खन व हे कथं थ:गु जीवनयात नं ढाले यानायंकल । प्रकृतिया स्वभाव अनुरूप मनूतय्सं दयक्गु स्वभाव, व्यवहार, आचरण हे धर्म खः । धर्म धैगु प्रकृतिनाप सन्तुलन यायगु व्यवहार खः । धर्म बस्तु धारण याइगु स्वभाव ख: । झीसं गुलि नं वस्तु खनाच्वना, उगु वस्तु थ:थःगु स्वभाव घारण यानातःगु दु । मिया स्वभाव पुइगु, चाया स्वभाव बुइगु, ल:या स्वभाव पा:लूथाय न्ह्यायगु, फयया स्वभाव स्पर्श यायगु खः । यदि थुगु वस्तुतय्सं थथे थःके च्वंगु गुणयात धारण मयात घा:सा धर्मकथं (१३५) ज्या मयागु वा अधर्म जुइ । उगु वस्तुया नामाकरण हे मेगु जुइ । उकि धर्म वस्तुया स्वभाव, गुण, उतरदायित्व, कर्तव्य, अनुशासन ख: । उगु हे वस्तुया स्वभावयात बालाक थुइका: जीवनयात न्हाकेफुम्ह वा पदार्थया स्वभावसम्बन्धि यथार्थ ज्ञान दुम्ह मनू जीवनय् डर, खास, भय, रोग, राग, मोह, घमण्ड, अहंकार मदयक आनन्द म्वायफै । अन्तिम सत्य मृत्युतक आनन्द म्वायगु लंपु हे धर्म ख: । उजागु लँपु वा जीव व जगतसम्बन्धी ययार्थ ज्ञान हे धर्म खः । पदार्थ वा प्रकृतिया सत्य ज्ञान मदयेवं दुख जुइ, आनन्द म्वायफैमखु । सत्य छगू हे जक जुइ् । गबले असत्ययात सत्य खनीगु मिथ्या वा भ्रम सत्यया कारण हे दुख जुइ । सत्य निगूकथंया दु – व्यावहारिक सत्य व परमार्थ सत्य । परमार्थ सत्य अन्तिम सत्य ख:सा, व्यावहारिक सत्य मिथ्या सत्य ख:। मनूतयगु पंचइन्द्रीय खंगु, महसूस यागु सत्य व्यावहारिक सत्य जक नं जुइफु । पूर्वं लुइगु सूर्ययात स्वया: मनूतयसं पूर्वं सूर्य लुइ घाइ । खनीगु ला अथे है ख:। यवार्थ सत्ययात कम मनूतयसं जक हे म्हसीयाच्वनी । उकिया लागि नं सत्य ज्ञानया आवश्यक जु । वहे कारणं ग्यालिलियों सजाँय फयमाल । वास्तविक यवार्थ ला सूर्य पृथ्वीयात चाःहिलीगु मखुसे पृथ्वीं सूर्ययात चाहिलीगु ख: । थुजा:गु सत्य ज्ञान ब्रम्हाण्डया गर्भगृहय अल्याख ख: । उकीमध्ये चेतनशील प्राणीपिं म्वायत अपुइगु छुनं सिदान्त प्रतिपादन जुल । गुगु सिद्धान्तयात नं धर्मया रूप विल । प्रकृति वा पदार्थया स्वभाव न्यंकलं छगू है जुइमखु । लः, मि, फय्, चा, वातावरणीय अवस्था, परिस्थिति स्वभाव निर्धारण याइ । गनं ल तरल जु, गनं ठोस जुइ, गनं फय् जुइ, गनं ख्वाउँसे च्वनी, गनं चा छाइ, गनं नाइसे च्वनी । व हे अनुसार मनूतयसं थ:गु आचरणयात दय्की, व हे कथं म्वायगु लागि प्रकृतिनाप सन्तुलन यायगु कुत: याइ । प्रकृति अनुकुल आचरणपाखे सिर्जित कुत: वा पला: हे संस्कृति व संस्कार ख: । थुजाःगु संस्कृति व संस्कारदुने पूजा, भक्ति, उपासन, यज्ञ, होम, प्रार्थना, अनुप्ठान, अभ्यास दुथ्यानाच्वनी । उकि आ: गुलि नं मनूतयसं धर्मया नामं यानावयाच्वंगु चर्चा ख, थ्व फुक्क धर्मया अंग ख: । धर्मे समान आचरण, व्यवहार दुपि मनूतयगु पुच: छगू थासय च्वनाः म्वाय् अपुकेगु लागि प्रकृतिया स्वभावनाप थःगु जीवनयात व्यवस्थापन यानाच्वनी । गथेकि, नेपाःगाया मनूतय् कृषिनाप स्वापू तया: म्वाय अ-पुइ्गु जुगुलिं करुणामय द्य:या जात्रा यानावयाच्चन । माघ महिना चिकुइगु जुगुलिं तान्वयकेगु लागि न्हायेक कँ नयगु यानाच्वन । हिमालखण्ड चिकुइगु थाय जूगुलिं प्याखं हुलीवलय् यक्व सना: हुलाच्वन । तराई तान्व:गु थाय जुगुलिं प्याखं हुसीबलय् तसकं मसंसे हुलाच्वन आदि। प्रकृतिया स्वभावकथंया थःगु जीवन हनेगु लागि मनूतयसं प्रकृतिया नियम, अनुशासनय च्वनेमा:। थुजाःगु स्वभावयात पुर्खापिन्सं यक्व दँतक अनुसन्धान याना: सीका-त:गु ज्ञान सामाजिक रूप॑ छ्यला: पालन याकेगु लागि दयकात:गु सामाजिक मूल्य मान्यता नं धर्म ख: । धर्मया परिभाषा तव्या जुजुंवन । विभिन्न विद्वान्पिन्सं थथःगु विवेककथं व्यास्या-विश्लेषण यात । टायलरं धर्मयात आध्यात्मिक सत्ताप्रतिया विश्वासकथं व्याख्या यात । प्रकृतिपाखे वैगु विपत जुइगु इलय थः सुरक्षित जुइगु आत्म समर्पणया भावना धका: मैक्सी मूलरं व्याख्या याःगु दु ।वज्राचार्य, २०७२ ७ । बुजाःगु व्याख्या ईया ह्यूपा: नाप ह्यूगु दु । गुलिसिन सर्वोच्च मानबीय शक्ति क्य का-गु दुसा, गुलिसिनं सीमित बुदधिपाखे असीमित बुद्धि वा ज्ञानया खोजया रूपय् काःगु दु । गुलिसिन प्रकृति व मानव जीवन संचालन व नियन्त्रणया माध्यम कं काःगु दु । धर्मया परिभाषा थुलि विस्तृत जुल, गुकियात छगू हे खँग्वलं धायत थाकुल । धर्म सत्य, ज्ञान, शक्ति, विश्वास, मूल्य, मान्यता, कर्तव्य, नैतिकता, उतरदायित्व, अनुशासन, नियम, कानून, नीति, जप, तप, पूजा, पाठ, भजन, कीर्तन, प्राथना, उपासना,(१३६) संकल्प फुक्क हे ख: । थ्व फुक्कया मू सार छगू हे खँपुं धायगु ख:सा जीवन मसीतले आनन्दपूर्वक न्ह्याकेत मा:गु आवश्यक सत्य ज्ञानया खोज हे धर्म ख: । सत्यज्ञान मालेगु झ्वलय् संवृत्ति वा व्यावहारिक सत्ययात परमार्थ सत्य खंकुगु कारणं विविध घर्मया जन्म जुल । छुँ नं छगू पदार्थया स्वभाव फरक थाय्, ई व परिस्थितिया कारणं फरक जुइ । उगु वस्तुयात च्वना: स्वयगु भूगोलया ल्याखं नं आकार प्रकार व स्वभावय फरक खनी । फरक खनेवं फरक, बिचाः, फरक चिन्तन ब्वलनी । फरक चिन्तन व दृष्यया कारणं आचरण फरक जु । फरक आचरणया कारणं फरक चर्चा जुइ । छगू थायया मनूतयगु बिचा: मेगु थायया नाप पाइ । छगू भूगोल खनीगु दृश्य मेगु भूगोल पाइ । दृश्य व द्रष्टापाखें दर्शनया
बरेछुइगु प्रवज्या ग्रहण
बिमल प्रभा वज्राचार्य (मतिना ने.सं.११३३) श्राेत ः- रवि शाक्य नेवाःत प्राचीनकालनिसें बसोवास यानावयाच्वपिं नेपाःया आदिबासी ख: । थन दुहांव:पिं आर्यत नं नेवाः समाजय् भ्यलेपुना: नेवाः समाजया हे संस्कृति नालावयाच्वंगु दु । थुज्व:गु सम्मिश्रण हे नेवा: संस्कृतिया दकलय् महत्त्वपूर्ण विशेषता खः । नेवा:त अप्व: याना: नेपा:या स्वनिगलय् च्वनाः थःगु संस्कति, संस्कार, कला, धर्म, साहित्य विकास यानाच्वंगु दु । थन दुगु थीथी मूर्ति, चैत्य, स्तुप, बहाबही, रितिथिति, जात्रापर्व आदि थुकिया पुष्टि यानाच्वंगु दु । थुकि नं नेवा:तय् संस्कार, संस्कृति गुलि च्वछायबहजु धैगु बांलाक सीदु । थुमिसं थ:थ:गु परम्पराकथं थीथी धार्मिक सामाजिक संस्कारत हनावयाच्वंगु दु । संस्कार मानव समुदायया मचा बुझ्न्ह्यःनिसे सीधुंका:तकया अवस्थाय् याइगु थीथी परम्परागत विधि हे संस्कार ख: । छगूकथं धाय्गु ख:सा मनूया जीवनचक्र हे संस्कार ख: । ‘संस्कार’ खँग्व: संस्कृतपाखें व:गु ख: । संस्कृतया ‘सम्’ मूल खँग्वलय् ‘कृञ’ धातु व “घञ’ प्रत्यय स्वाना: संस्कार खँग्व: निर्माण जूगु ख: (वज्राचार्य, ११२०: ६) । संस्कार धैगु जीवनयात भिंगु लँय् न्हयाकेत मा:गु योग्यता व अनुशासन खः । सामान्यतया संस्कारया अर्थ शुद्धि, परिष्कार व स्वच्छता धइगु थुइकी । धर्मशास्त्रय् नं ‘संस्कार’ खँग्व: भौतिक, बौद्धिक व आध्यात्मिक जीवन परिष्कृत वा शुद्ध दयकेगु अर्थय् छ्यलातःगु दु (वज्राचार्य, ११२८ :२९) । संस्कारया शाब्दिक अर्थ हे ‘दयकेगु’ वा “निर्माण यायगु” खः । मनूयात पूर्ण संस्कारित याय्गु सामाजिक जीवन हे संस्कृति ख: । संसारय् गुलि नं जाति दु फुकसिया थ:थःगु संस्कार, संस्कृति दयाच्चनी । इपिं सकसिनं थ:थ:गु परम्परागत मान्यता अनुसार धार्मिक, सामाजिक संस्कारत यानावयाच्वंगु दु । थुपिं संस्कारत गुबलेनिसें उत्पत्ति जुल धकाः क्व:छिना: धाय थाकु । महायानी बौद्धधर्मय् वज्रयान सिद्धान्त दुहांवयधुंका: मनू गृहस्थाश्रमय् च्वना: नं निर्वाण प्राप्त याय्फइ धइगु विश्वास जुल । वज्रयानया थुगु दर्शनयात यक्व हे मनूतय्सं नालाकाल । फलस्वरूप बौद्धधर्मय् नं मनू बुसानिसें सीबलय्तकया संस्कारया सृजना जुल (वज्राचार्य, ११२८ : १२) । बौद्धधर्मय् नं थ:थ:गु जातकथं संस्कारत दु । बौद्धतय्गु दशकर्म संस्कारमध्ये ‘प्रवज्या सम्बर’ वा ‘बरेछुइगु” संस्कार नं मयासेमगा:गु महत्त्वपूर्णगु संस्कार ख: । बौद्धतयगु दशकर्म संस्कार धाय्बलय् गर्भाधान, पुंसवन, सीमन्तोनयन, जातकर्म, नामकर्म, चुडाकर्म, पाणिग्रहण, विवाह, ज्याजंकु व मृत्यु संस्कार दुथ्याइ । प्रवज्याया म्हसीका प्रवज्यायात नेवाभासं ‘बरेछुइगु’ धाइ । ‘बरेछुइगु’ धइगु नेवा: खँग्व: ख: । थुकेया अर्थ ‘बरे दय्केगु” खः । थ्व ‘बरे’ खँग्व: संस्कृतया ‘बन्दे’ (vande) पाखे वःगु खः । ‘बन्धे’ अथवा ‘बण्डे” या अर्थ वन्दना याय्त लायकम्ह अथवा हनेबहम्ह धाःगु ख: । ‘बन्दे’ खँग्व: अपभ्रंश जुया: ‘बरे’ जूवंगु खः । ‘बरे’ धयागु भिक्षु” खः । उकि ‘बरेछुइगु’या अर्थ ‘बरे दय्केगु’ भिक्षु दय्केगु’ ख: (गेल्नर, १९८८ : ४३) । प्रवजित जुयाः आचरणशील जूसा उम्ह मनू हनाबना याय्बहम्ह जुइ (लक, १९७५ : ५) । बुद्धधर्म ग्रहण याना: भिक्षु जुया: बहालय् च्वनीगु जुया: उमित बन्दै वा वन्दना याय्त लायकम्ह धा:गु ख: । ‘प्रवज्या’ संस्कृत खँग्वः ख: । पालिभाषाय् ‘पब्बज्या’ धाइ । थुकिया शाब्दिक अर्थ ‘सन्यास’ ख: । बौद्धधर्मय् थुकिया अर्थ बौद्धसंघय् दुतिनेगु ख: । त्रिरत्न (बुद्ध, धर्म व संघ) या शरणय् वनेगु ख: । प्रवज्या धइगु बुद्धधर्मय् श्रामणेर, स्थविर, महास्थविर जुइगुया निति न्हापांगु पला: ख:, दीक्षित जुइगु ख: । गुगु संस्कारयात प्रवज्या, बरेछुइगु बाहेक चूडाकर्म, व्रतबन्ध नं धाय्गु या: । छ्यनय् च्वंगु आङ्गसायात “चूडा’ धाइ । थ्व संस्कारय् चूडा ध्यनीगु जुया: चूडाकर्म धा:गु ख: । बरेछुइम्ह मचायात बुसानिसेंया सँ न्हापां खाका: बौद्ध शिक्षादीक्षा बिया: ‘भिक्षु” याइगु जुया: थ्व संस्कारयात चूडाकर्म धाःगु ख: (वज्राचार्य, ११२८ : १०४) । थ्व ‘चडाकर्म’ वा ‘बरेछुइगु’ धइगु वज्राचार्य, शाक्य, बुद्धाचार्यपिनि मचाबू ब्यंकेगु, मचाजंकु यायधुंकाःया मयाःसेंमगा:गु संस्कार ख: । जातित्व रक्षाया लागि जक मखु कुलधर्म रक्षाया लागि नं चूडाकर्म याय्मा:गु ऐतिहासिक परम्परा दु । थुलिजक मखु मनुष्य जीवन सार्थक याय्त पालना यायमा:गु पञ्चशील, दशशील समेत कयाः बुद्धत्व प्राप्त जुइगु मार्गतक नं थ्यंकेफइगुलिं थ्व च्डाकर्म संस्कारया यक्व महत्त्व दु । चूडाकर्म याय्गु धइगु हे बुद्धधर्मया अनुयायी जुइगु ख: । प्यन्हु जक जुसां भिक्षु जुयाः बुद्धधर्म पालना याना: थ:गु धर्म व जातीय अस्तित्व ल्यंकेत दय्कातःगु कर्मविधि ख: । थ्व छगु जातया विशेषता नं ख: । बरेमछुतले वया जात दइमखु । अथेजुया: बरेमछुतले वया चिपनिप ल्या: तइमखु । उकि बरेछुइगु धइगु छगू वयस्कताय् दुहांवनेगु विधि नं खः धाय्फु । ‘बरेछुइगु’ चलन बौद्ध परम्पराकथं वज्राचार्य, शाक्य व बुद्वाचार्य जातिइ जक खंनेदु । तुलाधर, कंसाकार, चित्रकार, ताम्राकार, महर्जन, डंगोल आदि मेगु जातयापि बौद्ध हे जू्सां कयतापुजा याइ । न्हापा जातपातया भेदभाव मदुगुलिं न्ह्याम्हेसिनं नं प्रवज्या कायज्युगु खनेदु । थुकिया दसुकथं यँया थाय्मदु त्वाःया प्यंग:थामय् च्वंपिं ज्यापु जातियात बरेछुनाः ‘फुबरे’ धाय्गु चलन थौतक नं दनि । जयस्थिति मल्लया पालय् जात अनुसारया ज्या ब्यूसांनिसें थ्व छगू कल परम्पराकथं याय्मा:गु कर्म जूवन । दशकर्म मध्येयागु छगू संस्कार जूवन । अथेजुया: प्रवज्या धइगु शाक्य वज्राचार्य व बुद्धाचार्यपिसं जक यायज्यूगु, मेपिं बौद्ध धर्मावलम्बीपिसं याय्मज्यूगु कर्म थें जुइधुंकल । प्रवज्याया विकासक्रम बरेछुइगु परम्परा गुबलयनिसें न्ह्यात धैगु खँया आधिकारिक प्रमाण लुइकेमफुनि । स्वयम्भू पुराणय् न्हयथनातःकथं क्षमावती नगरया ‘ क्रकच्छन्द बुद्ध (ऐतिहासिक मानव बुद्धपिं मध्ये प्यम्हम्ह बुद्ध) संसार उद्घार याय्गु झ्वलय् थायथासय् वना: धर्मोपदेश बियाच्वंगु जुल । थ्व हे इलय् नेपालय नं वया: स्वयम्भूया दर्शन यात । अन च्वंगु शंखोदक पर्वतय् च्वना: (प्रवज्याव्रत’ धारणा याना: सम्यकसम्बुद्धया शासनय् बोधिज्ञान लायफइगु खँ कँसेंली क्रकुच्छन्द बुद्ध थ: नाप वःपिं शिष्यपिंमध्ये गुणध्वज व्राम्हणया नेतृत्वय् ४०० म्ह ब्राम्हण ब अभयानन्दया नेतृत्वय् ३०० म्ह क्षेत्री फुक्क याना: ७०० म्ह शिष्यपिंन्त क्रकुच्छन्द बुद्ध ‘सिद्धिपुच्व’ धयागु शंखोदक पर्वतय् सँ खाका: चूडाकर्म या:गु जुल (वज्राचार्य, ११०३ : ३७) । बौद्ध इतिहासय् मेगु प्रमाण मलूतले न्हापांगु प्रवज्या याःगु थाय्कथं थ्व हे सिद्धिपुच्वयात मानेयाय्मा: । वयांलिपा प्रचण्डदेवया प्रवज्याबारे नं स्वयम्भू पुराणय् न्ह्यथनात:गु दु । जुजु प्रचण्डदेव गौड देसं स्वयम्भूया दर्शन या:वःगु ख: । थुबलय् जुजु प्रचण्डदेवं गुरु गुणाकरयात थ: प्रवजित जइगु इच्छा प्वंकल । गुरु लय्तायाः प्रचण्डदेवयात प्रवजित याना: ‘शान्तश्री’ धकाः नामाकरण यानाबिल (वज्राचार्य, ११०३ : २३३) । शान्तश्री प्रवजित जक जूगु मखसे दकलय् न्हापाँ देखा काःम्ह नं ख: (लक, १९८५ : २५६) । थुकि शाक्यमुनि बुद्धसिबें न्हयः हे क्रकुच्छन्द बुद्ध, कनकमुनि बुद्ध आदि बुद्धपिं बौद्धधर्मया प्रचार यायांवय्धुंकूगु खनेदु । थ्व हे झ्वलय् थ: शिष्यपिन्त प्रवजित याःगु खनेदुकथं नं शाक्यमुनि बुद्धसिबें न्हय: हे प्रबजित याय्गु परम्परा दयधुंकल धइगु सीदु । गौतम बुढ् राजदरवार त्याग यानावंबलय् थःथम्हं हे आङ्गसा ध्यना: चडाकर्म यानावंगु खँ ललितविस्तरय् उल्लेख जुयाच्वंगु दु (वज्राचार्य, १०९८ : १३२) । थुगु ग्रन्थय् न्ह्यथनातःकथं सिद्धार्थ गौतम राजदरवार त्याग यायधुंका: चैत्य दय्काः चूडाकर्म याःगु खः । चूडाकर्म यानाः चीवरवस्त्र धारण यात धयात:गुलि उबलय्निसें चूडाकर्म याइबलय् चीवरवस्त्र पुनेमाःगु परम्परा दु धैगु सीदु । थनं वया: शाक्यमुनि बुद्ध बुद्धत्व प्राप्त यायधुंकाः दकलय् न्हापां वाराणसीया ऋषिपतन धयागु मृगदावनय् वना: न्याम्ह भद्रीयपिन्त धर्मदेशना यात । थुपिं न्याम्ह जाना:
न्यापतिं व सिन्हःया स्वापू
निजिराेज श्रेष्ठ न्याछ्याें(मतिना, ने.सं.1133) स्राेत ः- रवि शाक्य मनूतय् जव ल्हातय् न्यापतिं अले खव ल्हातय् न्यापतिं यानाः झिपतिं दु । थुपिं पतिंतमध्ये खव ल्हातय् च्वंगु पतिंचिया ला मखु, जव ल्हातय् च्वंगु न्यापतिंया हे सिन्ह:नाप स्वापू दुगु खनेदु । खव ल्हातय् च्वंगु पतिंया सिन्ह:लिसे स्वापू मदुगु हे ला मखु, निपतिंया स्वापू दःसां मेमेगुली उलि स्वापू दुगु खनेमदु । मनूतय् पतिंचाय् छसिकथं म्हालापतिं, चोलापतिं, दथुपतिं, सिन्ह:पतिं व सिकापतिं दु । थ्व जवय् च्वंगु न्यापतिंया नं थीथी धार्मिक सांस्कृतिक ज्याखँय् थीथीकथं हे हत्त्वपूर्ण भूमिका दु । खला नेपालय न्ह्याम्ह द्यः पुजा याःसां तत्त्रमन्त्रलिसे स्वापू दु धाइ । मुख्य मन्त्र ला झीसं स्यूगु ख हे मखु । तर थन साधारणकथं सिन्हः व पतिंया स्वापू बारे न्ह्यथनेत कुतः यानागु दु । न्यापतिया ग्रहलिसे क्वातुगु सम्बन्ध दु । उगु स्वापू थुकथं दु – म्हालापतिं – शुक्र चोलापतिं – बृहस्पति दथुपतिं -शनि सिन्ह:पति- सूर्य सिकापतिं – बुध (१) म्हालापतिं म्हालापतिंयात बुरापतिं नं धाय्गु या: । थुकियात खयभासं बुढीऔंला धाइ । थ्व पतिंयात दकले थकालि वा शक्तिशालीम्ह धकाः स्वीकार यानातःगु दु। थ्व पति मेगु प्यपतिंनाप झ्व:लाक मच्बंसे ब्यागलं च्वनाच्वंगु दु । अले मेगुपतिंस्वयां बाग:चा नं जू । थ्व पतिचां व्राम्हणयात सिन्ह: तिकेगु याइ । दकले थकालिगु पतिचां ब्राम्हणयात माने याय्गु ल्याखं तिकेगु यानातःगु खः । छु नं पुजा याइबले छेँया थकालिं ब्राम्हणयात थ:गु ज:पा ल्हा:या बुरापतिचां सिन्ह: तिकाबी । थ्व खासयाना: श्राद्ध याइबले जजमानँ ब्राम्हणयात जःपा ल्हा:या म्हालापतिंचां म्हासुसिन्हः तिकी । अथे हे श्राद्ध या:म्हेसिनं दकले न्हापाँ ‘भिचापुजा’ धकाः भिचापित बुरापतिचां म्हासु सिन्हः तिकाबी । अले गुलिंसिया श्राद्ध यानाच्वंथाय् हे म्हयायूमस्तयूत नं म्हालापतिचां सिन्हः तिकाबीगु चलन दु । म्हासुसिन्ह: तिकेधुंकाः उकी द्य:ने चोलापति वब म्हालापतिंचां किग: व हाकु हामो निग:चा कयाः तिकेगु चलन दु । थथे म्हालापतिंचां सिन्हः तिकीबले थ:स्वयाँ थकालिपिंत चाहिँ चीधिकःपिंसं कपालय् थी मज्यू धकाः तिकी मखु । पुजाभः न्हयःने यंकाबी, अले इमिसं थःपिंसं हे म्हालापतिचां म्हासुसिन्ह: कया: ती ।श्राद्ढबले बाहेक मेमेगु पुजाया द्य:या सिन्ह:, भुइसिन्ह:, म्हासुसिन्हः आदि तिकेमाल धाःसा म्हालापतिनं हे तिकेगु याइ । म्हालापतिनं सिन्ह: तिकल धाःसा तस्सक हे बांलाःगु भाःपी । थःस्वयां क्वकालिपिंत म्हालापतिचां सिन्हः तिकल धाःसा इमित आशीर्वाद लगेजुइ । इमिगु जन्मकाःछि धनसम्पत्ति, अन्न, वस्त्रादि भरिपूर्ण जुइमा धकाः म्हालापतिचां सिन्ह: तिकी । अथे हे थःम्हं सिन्ह: तीबले न्यापतिनं सिन्हः कया: म्हालापतिंचां कपालय् थछवया: सिन्हः तीमाः धैगु धापू दु । (२) चोलापतिं चोलापतिं धैगु म्हालापतिंया लिक्क च्वंगु म्हालापतिंस्वयां ताहाक:गु पतिं खः । थ्व पतिंयात खय्भासं चोरऔंला धका: धाय्गु या: । न्हापा न्हापा द्वापरयुगय् रावणं सीताहरण या:बले जटायु धैम्ह झंगलं खना: रावणलिसे ल्वा:वंगु इलय् रावणं जटायुयात पाला: घाःपाः यानाथकी । लिपा राम सीता मामा बंगु इलय् जटायुयात सिकिस्त अवस्थाय् नापलाइ । जटायु रामयात रावणं सीताहरण यानायंकुगु खँ कसेंं अन हे प्राण त्याग याइ । थ्व हे अवस्थाय् रामं चोलापतिचां जटायुया पा व म्हया अंग फुक्क मुंका: मिँइ तयाव्यूगुलि उबलेनिसें पितृया ज्या याय्त जक चोलापतिंचा छ्यलेज्यू, मेमेगु ज्या याय्त नी (चोखो) मजु धैगु धापू दु ।सुं नं मनू सिना: दच्छि मदुतले लय् लय्पत्तिक श्राद्ध याइबले श्राद्ध याःम्हेसिन॑ चोलापतिचां म्हासु सिन्ह: थुनाः कयाः पतिचां थिया: हे तिकेगु याइ । तर दकिला धुंका: लिपाया अथवा निदँ लिपानिसें पिण्ड दय्काः श्राद्ध याइबले चोलापतिचां म्हासुसिन्हः थुना: काइ, अले म्हालापतिंया गुहालि कया: छाइ । थथे याय्बले म्हालापतिं चोलापतिंया लुसी दिकी, अले म्हासुसिन्ह: तापाक हे चोलापतिचां स्वात्त छाना छ्वइ । पितृयात बाहेक द्य:पिंत वा मनूतय्त थ्व पतिचां सिन्ह: तिकी मखु । सुनां नं मसीक तिकल धाःसा नी मजू धाय्गु चलन दु । (३) दथुपतिं ल्हातय् च्वंगु न्यापतिंमध्ये दथुइ च्वंगु दकले ताहाकःगु पतिंयात दथुपतिं धाइ । थुकियात खयभासं माझीऔंला धाय्गु या: । दथुपतिचां शत्रुयात सिन्ह: तिकेगु धका: धयातःगु दु । ख ला शत्रुयात सिन्ह: तिकेगु धाय्वं शत्रुथाय् वनाः तिक: बनेगु ला खँ हे जुइमखु । तर थन शत्रुयात प्रत्यक्ष रुप सिन्हः तिकेगु मखुकि अप्रत्यक्ष रुप सिन्ह: तिकेगु धयातःगु खः । थथे शत्रुयात सिन्हः तिकीबले सुं नं शत्रुया किपा वा तापाक हे वयागु मभिंगु कामना यानाःदथुपतिंचां तिकीगु वा छाइगु धैगु धापू दु । (४) सिन्हःपतिं सिन्हःपतिं दथुपतिंया लिक्क वा म्हालापतिनिसें ल्याख्याय्बले प्यंगूगु थासय् ला: । थ्व पति चोलापतिस्वयां भतीचा ताहाक: जुइ । थ्व पतिंयात अंगुपति नं धाः । सिन्ह:पतियात खय्भासं साहिंलीऔंला धाइ । सिन्हःपति धैगु सूर्य ख: ।सूर्य संसार प्रज्वलित जुइगु जुया: थ्व पतिं अति हे भिंगु जुल । सूर्य जूगुलिं थ्व पतिचां द्यपिंत, गुरुपिंत व सर्वसाधारणयात सिन्ह: तिकेगु याइ । द्य:पिंत सिन्ह:पतिनं बाहेक मेमेगु पतिंचा सिन्ह: तिके मज्यू धाइ । अथे हे महाद्य:या छगू रुप अर्घनारीश्वरया जवपाखे मिजंया रूप व खबपाखे मिसाया रूप जूगुलिं मिसातय्त खवपाखे तयातःगु धैगु धापू दु । मिसातय्गु मुख्य ल्हाः नं खव हे माने यानातःगु दु । अथे जुया: मिसातय्सं भुयुसिन्हः तिकीवले खव ल्हाःया सिन्ह:पतिचां तिकेगु याइ । श्राद्ध याइवले बाज्यां ब्युगु सिन्ह:मु लःल्हाना: कायघुंका: सिन्ह:मुया भुइसिन्ह: खव ल्हा:या सिन्ह:पतिचां कयाः बुरापतिंया गुहालिं थःयात सिन्ह: छाइ । अले थःथम्हं भुइसिन्हः तीबले नं खव ल्हाःया सिन्हःपतिचां ती । थःस्वयां क्वकालिपिंत नं खव ल्हा:या सिन्ह:पतिचां हे तिका बी । अधेहे छ्यनय् सिन्चोय् भुइसिन्ह: छाय्के माल घाःसा नं खव ल्हा:या सिन्ह:पतिं व म्हालापतिनं भुयुसिन्हः कयाः सिन्चोय् छाय्काबी । तर मिजतयसं स्वयम्वरय् मिसायात सिन्दुर वा ‘भुइसिन्ह: छायकीबले जव ल्हाःया सिन्ह:पतिं व बुरापतिनं कया: छाय्की । थथे सु मिजनं सिन्चोय् सिन्दुर वा भुइसिन्हः वया तिरि मयजुयात जक छायके ज्यू, मेपिं मिस्तय्त छायकि मज्यू । छु नं पुजा वा गुथिबले वा मोहनीया भुइसिन्ह: छायकीबले व छेँया थकालि नकिनं छेँय् च्वंपि फुक्क मिसातय्त सिन्चोय् छाय्कावीगु चलन दु । मि जंतय्त तय्गु चलन मदु मिजंतय् भुयुसिन्ह: तीबले जब ल्हापया सिन्हःपति्चां ती । (५) सिकापतिं सिकापतिं मनूतय् ल्हा:या दकले लिपांगु अले दकले चीपुगु पति खः । थ्व पतिंयात खयभासं कान्छीऔंला धाइ । थ्व पतिचां हाकुसिन्हः वा मोहनीसिन्ह: तिकेगु याइ । थ्व सिकापतिचां । सिन्ह: तिकेगुली थीथी मनूतय् थीथी धारणा दु । गुलिसिनं हाकुसिन्ह: वा मोहनीसिन्हः जव ल्हाःया सिकापतिंचां तीगु याइ धाःसा गुलिंसिया खव ल्हाःया सिकापतिचां तीगु यानाच्वंगु दु । गुलिंसिया मोहनीसिन्ह: कपालय् च्वय् हे तीगु या: धाःसा गुलिंसिया न्हातिकाय् तीगु या: । मोहनीसिन्ह: सिकापतिंचां छाय् तीगु अले न्हातिकाय् छाय् तीगु धैगु खँय् नं थीथी हे धारणा दुगु खनेदु । गुलिंसिया धापूकथं मोहनीसिन्ह: न्हातिकाय् ती । न्हातिका थैगु मनूतय् तस्सक संवेदनशील थाय् ख: । थ्व थासं शक्तियात ‘शोषण’ याइ । झीगु म्हय् बांला:गु चीज शोषण याय्त हाकुसिन्ह: तीगु ख:। हाकु रंगं निभाःयात शोषण याइगु खँ सकसिनं स्यूगु हे जुल । उकि न्हातिकाय् मोहनीसिन्ह: तीगु खः धैगु धारणा दु । अथे हे गुलिसिनं धाःसा बांमला:गु चीज न्हातिका मार्फत् झीगु म्हय् दुहां वनी धका: हाकुसिन्हः
ह्याउँथ्वँ थुइगु प्रविधि
अमिता डंगाेल ( मतिना ,ने.सं. ११३३ ) स्राेत ः रवि शाक्य नेपाःया राजधानी येंस्वयां करिब ७ किमी दक्षिण-पश्चिमय् लाःगु, समुद्र सतहस्वयां ४,४६४ फीट च्वय् लाःगु गां ख:पांगा । पांगाया पूर्वपाखे च्वबहा:, पश्चिमय् नगां उत्तर पाखे ऐतिहासिक नगर किपू लाःसा दक्षिणपाखे चम्पादेवी ला: गुकियात ‘धिलाच्व’ धकाः नं धा: । अप्व: याना: नेवाःत च्वनीगु पांगाया पुलांगु नां ‘ श्रीशंखापुर’ ख: । नेवा:त न्ह्याथाय् च्वंसां थःगु कला, संस्कार, संस्कृति, प्रविधियात क्वात्तुक कःघानाच्वंगु दइ । पांगांय् च्वंपि नेवाःतय् नं थःगु हे कथंया कला, संस्कार संस्कृतिलिसें प्रविधि दु । व हे प्रविधिदुनेया हयाउँथ्वँ थुइगु प्रविधि थ्व च्वसुइ न्ह्यब्वयत्यनागु दु। ह्याउँथ्वँ युइत माःगु सामानया धलः १. हाकुगु जाकि स्वफा (३ पाथी) २. झिफा न्ह्यंगु फोसि छग्वः ३. पुसाया लागि भ्यग: वा उकियात ल्वःगु मेगु छुँ बाता ४. पोहाय्गु निति पोतासि ५ . जाकि सिलेत तःग्व:गु बाता छगः ६. पोतासिदुने जाकि मवाकेत पौया लिपिचा ७. पोहिंसा (पोतासि व फोसिया दथुइ हिनेत ताःहाक:गु काप:बाला) ५.बजि (द:सा हाकुगु वाया बजि फछि, मदुसामेगु बजि जूसां ज्यू) ९. ह्याउँथ्वँ थुइत करीब ३ कु लः न्ह्यंगुचाया त्यप छग्वः १०. ल: प्यकु न्याकु ११. त्यप दिकेगु लागि सुयागु प्यचा १२. चायागु ब:चा छग्वः १३. च्याकेगु नितिं सिँ, सु वा छवालि जाकिमना ह्याउँथ्वँ थुइगु निति जाकिमनाया आवश्यकता जुइ । उकिं न्हापलाक्क जाकिमनाया म्हसीका न्ह्यब्वय् । जाकिमना धैगु छुं हे रासायनिक वास: मछ्यःसे छेँय् हे दय्कातइगु छगूकथंया वास: ख: । थ्व मना ह्याउँथ्वँ अथवा कताथ्वँ थुइगु लागि मदय्कं मगा: । ताइचिन जाकिया वायात हाकुकाः कुतिवानाः मना दय्कीगु खः । वा हाकुकेगु लागि बुँइ वा लइगु इलय् दाया: हायाव:गु वा उतगलय् (वा हाय् धुंकूगु सु ) दुने तया: वामां त्वपुया: खुन्हुनिसें च्यान्हुलिपा लिकया: पाय्गु याइ । थ्व हे हाकुगु वापाखें कुतिवानाह:गु जाकि हाकुसे च्वनी । थ्व जाकियात पोहायाः मना सुइगु याइ । क्वय् मना सुइगु प्रविधि न्ह्यब्वयत्यना । जाकि मना सुइगु लागि छन्हुन्ह्यः हाकुगु जाकि चकंगु बाताय् तया: फ्वय्मा: । जाकि मांबुल धाय्वं पोतासिदुने लिपिचा तया: फुक्क जाकि उकीदुने तयाबीमा: । फोसी ल: छकु तयाः न्हापा हे क्वाकातय्माः । ल: क्वाना: हा वलकि प्याःगु जाकि दुगु पोतासि ल्ह्वनाः फोसि देछुनाबीमा: । पोतासि देछुइधुंकाः पोहिसा प्याकाः पोतासि व फोसिया दथुइ हा मज्वय्क क्वात्तुक हिनाबीमा: । भ्यग: अथवा बाता छगःयच्चुक सिलाः पोतासि क्वपुसां पुइका: पुसातयाबीमा: । पोतासिं ख्वबि महा:तले मिँ एकनासं च्याकातय्मा: । ख्वबि हाल धाय्वं पोतासि ल्ह्वनाः चकंगु बाताय् ल: तया: बच्छि बूगु हाजा प्वंकाबीमा: । थुबलय्तक हाजा बछि जक बुइधुंकी । पलख अथें तया: हाकनं लिपिचा तया: सिलागु जाकि पोतासि तुं तय्गु पुसा तय्गु न्हापा थें तुं ख्वबि महाःतले मिँ च्याकाच्वनेमा: । हाजा थिया: स्वय्बलय् नाइसे च्वन, पू मथातकि पोतासि ल्ह्वनाः चक्कंगु । बोराय् (जाकि बोरा चकंका सुयातःगु) ख्वाउँकेगु लागि खिनाबीमा: । हाजा ख्वाउँलकि जुइम्वाःगु कोथाय् सफा जुइक बँ इला: गंकात:थाय् ख्वाउँगु हाजा तया: चकंकाबीमा: । करिब १ / १.५ इञ्चया बः जुइक छचालिं उतिग्यंक खिनाबिया: द्य:ने सफागु सु तया: त्वपुयाबीमा: । सुया द्यःने चकंगु बोरां त्वपुयाबीमा: । करिब खुन्ह-न्हयन्हुतक फय् मवय्क त्वपुयातय्मा । थ्व ज्यायात ‘मना सुइगु’ धाइ । न्ह्यन्हुलिपा मना क्ववयाच्वनी । उकथं क्वव:गु मना थनेत न्हापां बोरा, सु लिकया: छसीकथं मना थनायनेमा: । छुं जुयाः मना पाँय् चिनाच्वंसा छ्यानाबीमा: । थुकियात हे जाकिमना धाइ । मनायात निभालय् स्वयक पाय्मा । थथे मना निभालय् पाय्बलय् प्याःगु हयाउँमल्ता च्याग्व: झिग्वः नं तया: पायगु याइ । मल्ता तया:मना पातधाःसा पाय्गाःगु (मना स्वगु) नं सीकेफइ, यदि मल्ता गनधा:सा मना नं स्वल धकाः सीकेमाः । मना पाय्बलय् मेपिनि मिखा मबनेमा धका: नं मल्ता तय्गु याइ । मना स्वय्क पायधुंकाः गंगु क्वनय् पुसा बांलाक तयातइ । मना सुइगु उपयुक्त ई श्रावण-भाद्र ख: । कताथ्वँ, ह्याउँथ्वँ थुइत जक जाकिमना छ्यली । ह्याउँथ्वँ कताथ्वँ साधारतया दच्छिया निक: थुइगु याइ । आश्विन कार्तिक बुँज्याया लागि थुइसा मंसिर पुष चिकुलाया लागि थुइ । तर मना सुइगु ज्या साउन भाद्रं जकयाइ, व हे मना लिपा छ्यली । ह्याउँथ्वँ थ्वँ जक धाय्वं झीसं अप्व: याना तुयुगु थ्वँ लुमंकि । तर ह्याउँथ्वँ धाय्वं ह्याउँसे च्वंगु साःगु, भचा त्वनेवं इकुसे च्वनीगु थ्वँ धका: म्हसीकी । ह्याउँथ्वँ कताथ्वँया द्यःने वा कताथ्वँया क: क्वसीवं खनेदइगु खः । अय्नं ह्याउँथ्वँया लागि ग्व:गु जाकिमना, हाकुगु जाकिया हाजा थुया: कताथ्वँ थें हे थुयाः ह्याउँथ्वँ दय्केगु याइ । ह्याउँथ्वँ दय्केगु अ:पुगु विधि क्वय् न्ह्यब्वयत्यना । थुकिया लागि आवश्यक सामान च्वय् न्हयथना थें हे ख: । छन्हुन्ह्यः चक्कंगु बाताय् सफागु लः तयाः हाकुगु वाया जाकि फ्वय्मा: । फ्वय् गाय्वं पोतासि लिपिचा तया: छग्व: थलय् द्यःने दिकाः प्याःगु जाकि फुक्क पोतासी तय्मा: । थ्वस्वयां न्ह्यः फोसी ल: छकु तया: क्वाका: उकी द्यःने देछुइमा: । फोसि व पोतासिया दथुइ पोहिंसा प्याका: हा मज्वय्क छचाःखेरं क्वात्तुक हिना: द्य:नेपाखे बाता वा भ्यगः क्वपुसां पुइका: तयाबीमा: । मिँ एकनासं च्याका च्वनेगु, पोतासि त्वपुयागु बातां ल: पिहांवय्का पलखलिपा मिँ म्हो याना: पोहिंसा लिकया: पोतासि ल्हवनाबीमा: । ह्याउँथ्वँ थुइगु त्यपयात ल: दायाच्वंगु फोसी यच्चुक सिला:क्वपुसां पुइका: गाक्क हाय्मा: । थुगु इलय्तक बा बूगु (बच्छि बूगु) हाजा न्हापाया चकंगु बाताय् लः तया: हाकनं फ्वयाबीमा: । त्यप हाय्गात धाय्वं न्हापा थें तुं पोतासि लिपिचा तया: बाताय् फ्वयागु जाकि तया: ल: दाःगु फोसि देछुनाः पोहिंसा प्याकाः पोतासि व फोसिया दथुइ छचालिं हा मज्वय्क हिनाबीमा: । पोतासिया द्य:ने बाता क्वपुसां पुइकातय्मा: । मिँ एकनासं च्याकातुं तय्मा: । हा वया: पुसा तयागु बातां ल: (ख्ववि) महाःतले, ल: हाःगु खनेवं पुसा लिकयाः हाजा थियास्वय्मा: । नाइसे च्वनकि पोतासि ल्हवनाबीमा: । थ्वस्वयां न्ह्यः न्हाच: बा बूगु जाकि सिलागु (फ्वयागु) क्वाःलखं त्यप सिलाः क्वपुसां पुइका तय्गु हाजा बूगु पोतासि ल्हवनेवं ल: दाःगु फोसि वहे त्यप क्वपुसां पुइकाः गाक्क हाय्बीमा: । फोसिं ल्ह्वनागु हाजा दुगु पोतासि यंका: छगू चकंगु बोराय् हाजा प्वंकाः ख्वाउँकेत खिनाबीमा: । त्यप हाय्गातकि मिँ च्याकेगु दिकाः त्यप प्यचालय् दिकाबीमा: । न्हाचः ख्वाउँकागु हाजाय् जाकिमना फछि, बजि फछि तया: बांलाक वालावाला यानाः निपा ल्हातं संकाबीमा: । संकेगातकि प्यचालय् दिकातयागु त्यपय् मनालिसे वालातयागु हाजा फुक्क क्वफाना: ल: छकु व बाकु तया: संकाबीमा: । फय् मज्वय्क काप: न्वकू तया: पुसा तयाः त्यप छग्वलं त्व:पुक भांग्रां भुनाबीमा: । थथे भांग्रा भुनाः करिब १५ न्हु दय्काः पुसा उलास्वयबलय् थ्वँ दासिवइ । थ्वँ दासिवयधुंका: न्हिं छक्वः कथिं संकाबीमा: । त्व:पुयातःगु भांग्रा नं लिकाःसां छुं पाइमखुत । लिपा जूलिसे दासि वःगु म्हो जुइ । दासि वःगु च्यान्हु झिन्हु दय्वं थ्वँया कः फुक्क क्वसिया: द्य:ने ह्याउँक ति वःगु खनेदइ । थथे ह्याउँक ति वःगु खनेदुगु हे ह्याउँथ्वँ ख: । ह्याउँथ्वँ खनेदय्वं संकेगु दिकूसां जिल । ह्याउँथ्वँ वय्त चायागु बःचा तया: वय्गु याइ । थुकिं हयाउँथ्वँ लिसें क: वइमखु । चायागु बःचा त्यपय् दुछ्वया ख्वला
कपाली समाजया संस्कार
सामाजिक व्यवस्था मेपिनिगु जातय् थें कपालीतय्गु संस्कारया खँय् नं भाषा वंशावली “सूतक ६, जुठो ७ दिन लत्या मान्नु पुरोहित आफ्नै जातबाट चलाउनु” धकाः न्ह्यथना तःगु दु । झीगु संस्कृतिया छगू पक्षकथं नाला वयाच्वंगु सामाजिक विधि व्यवहार कपालीतय्सं थुकथं याना वयाच्वंगु खनेदु । क) संस्कार पद्धति :- १.धौ बजि नकेगु :- मिसातय् मचाप्वाथय् दइबलय् थी थी चीज नयेगु इच्छा जुयावइगुलीं इमिसं इच्छा याःगु, इमित योगु नसा ज्वरय् यानाः मचा बुइगु छवाःनिसें प्यन्हु न्ह्यो धौ बजि नकेगु चलन दु । उबलय् मां व मचायात नं मंगल जुइमा धकाः (सुकुन्दाय् गनेद्यः पुज्यासें) ख्येँ सगं नं बीगु याइ । २.सिसापालु क्यनेगु :- सुयां नं छेँ मचा बुलकि थःछेँ खलःयात मचा बूगुया सुचं कथं सिसापालु क्यंके छ्वयेगु चलन दु । थथे सिसापालु क्यंके छ्वयेबलय् घ्यः, चाकु, (म्ह्याय् मचा जूसा छपा, काय् मचा जूसा छग्वारा), पालु, तयाः लमियात ज्वंका भौमचाया थःछेँ छ्वयेगु चलन दु । थुकथं समाजयात काय् बुल कि म्ह्याय् बुल धकाः सिइके बीगु चलन दु । ३.घ्यःचाकु नकः वनेगु :- थः म्ह्याय्मचाया मचा बूगु खबर सिइवं थःछेँयापिं नं म्ह्याय्मचायात बिचाः यायेत सम्धीया छेँय् वनी । थुबले थःछेँ खलःयापिन्सं घ्यःचाकु, मरी (जेरी स्वारी÷वासः खुना) ज्वनाः थः म्ह्याय्मचायात बिचाः याःवनेगु चलन दु । ४.मचाबू ब्यंकेगु :- दिरी अजिं मचायात पुजा यासें मांबौपिन्त सगं बियाः मचा नं लःल्हायेगु चलन दु । मचाबू ब्यंकेबलय् भ्वय् ज्वलं ताःलाकाः आगंद्यः पुज्यानाः आगं ब्वचा नं इनाबीगु चलन दु । परिवारय् न्हापां बूम्ह मचायात नःलि मचा धाइ । थथे नःलि मचा जूसा प्यन्हूं नं ब्यंकेगु परम्परा दु । ब्यंके कुन्हु मचायात सूद्र्यो दर्शन याकाः नां छुइगु नं याइ नापं न्हाय्पं प्वाः खंकाः कापालिक धर्मानुसार पुजा याइ । ५.मचा जंक्व :- परिवारया न्हूम्ह दुजः जूम्ह मचा म्ह्याय्मचा जूसा न्याला व काय्मचा जूसा न्हय्ला दतकि मचायात मांया दुरुं जक मगानावइ । उकिं जंक्व यानाः जा नकेगु सुरु याइ । हानं मचायात पुजा यानाः ख्येँय् सगं बीगु नापं न्हाय्पनय् चाःचा सुइकेगु व तुतिइ कल्लि, ल्हातय् चुरा नं न्ह्याकेगु चलन दु । थुबले फुकीत सःता भ्वय् नकेगु चलन दु । ६ .शिक्षा दीक्षा :- कपाली समाजय् मचात खुदँ न्हय्दँ दतकि उमित थीथी कथं शिक्षा बिइगु याइ । मिजंमचायात आगमय् यंका गुरुपाखें कापालिक ग्रन्थ कथं शिक्षा बिइसा मिसामचायात गुरुमां (अजिमां) पाखें कापालिक ग्रन्थ अनुसारं शिक्षा बिइगु याइ । शिक्षाय् पास जुइवं उम्ह मचायात आगमिक ज्ञान दीक्षा बिइगु याइ । शिक्षाय् पास जूम्ह मिजंमचायात गुरुं आगमय् यंकाः जल–तिलक, अक्षता–तिलक, विभू–तिलक, रुद्र–न्यास, धर्म–शंकर, क्षेत्रपाल, मंगलाचरण, गणपति स्तोत्र, नाद बिन्द अष्ट भैरब, मृत्युशंङ्ख व समाधि गायत्री देवतापिन्त फिर्ति आह्वान, संकल्प, दश दिशा पुजाविधि, देवता स्नान पुजाविधि, अष्टनाम स्त्रोत, द्वादशनाम स्तोत्र, भैरव भैरवी स्तोत्र, महासिद्धि स्तोत्र, तत्वबोध ज्ञान, योग शास्त्र गुरु स्तोत्र आदि दीक्षा ज्ञान बीगु याइ । शिक्षाय् पास जूम्ह मिसामचायात गुरुमांपाखें आगंया पुजाविधि, भैरव भैरवी स्त्रोत, योग ज्ञान, तत्वबोध ज्ञान, देवता आह्वान फिर्ति, मंगलाचरण, गणपति स्त्रोत, पूजा संकल्प, जल तिलक, रोगव्याधि हरण शिक्षा, झारफुक शिक्षाया नापनापं मेमेगु शिल्प शिक्षा नं बिइ । थुकथं आगमय् च्वना दीक्षा काये धुंकाः तिनि कापालिक वा जोगी वा योगी जुइ । थुकथं दीक्षा पारंगत जूम्हेसिनं चक्रपुजा कायेगु, जगत उद्धार (झारफुक) यायेगु, दर्शनाद (महाद्यो जोगी भेष धारण यानाः भिक्षा कायेगु) ज्या यायेज्यू । अले मिसापिं जूसा दीक्षा प्राप्त जुइ धुंका कापालिक वा जोगिनी (योगिनी) जुइ । दीक्षा काये धुंकाः जगत उद्धार (झारफुक) यायेगु, अजि ज्या (सुडेनी) यायेगु ज्याय् कापालीनी (मिसाम्ह कपाली)यात पूर्ण अधिकार प्राप्त जुइ । ७.बारा तयेगु :- म्ह्याय्मचा थीमज्यू (रजस्वला) जुइन्ह्यः मचायात बिजोरा वर्ष गथेकि ७, ९, ११, १३, दँय् ल्ययाः झिंनिन्हु तक ख्यूंगु क्वथाय् कुनाः सुद्र्यो तकं मक्यंसे मिजंतय्सं मखंक तयातइ । छेँया हामां मचायात म्वःल्हुका सुचिनिचि याना धौ बजि नकाः, ख्येँ सगं बियाः भिंगु साइत स्वयाः मचायात बारा क्वथाय् कुना बिइ । थथे मचा बाराः तया तःगु सिइकाः प्यन्हु लिपा फुकी तःकेहेँपिन्सं (कःनि, मुस्या, छुस्या, चाना, कय्गू, बरां सियातःगु) छुस्यामुस्या ज्वलं, मरि, फलफुल ज्वनाः उम्ह मचायात नकः वनेगु चलन दु । बारा तःम्ह मचायात प्यन्हुतक चि नकी मखु । बारा तयाः खुन्हु लिपा क्वंचिकं सायेकी । कपाय्याम्ह बारा ख्याः दयेकाः बारा क्वथाय् थापना याना बिइ । बारा तःम्ह मचायात नकेन्ह्यो दक्वं चिज बाराख्याःयात छायाः जक मचायात नकेबिइगु याइ । मचायात बारा तया तत्तले बारा ख्याकं रक्षा यायेमा धकाः थथे ख्याःयात नसा छायेगु याइ । झिंनिन्हु दुखुन्हु मचायात सिन्हःमू ज्वलान्हाय्कं क्यना सुद्र्यो दर्शन याके बी । थुकथं मचायात सुद्र्योनाप इहिपा याना बीगुया कारण नेवाः मिसामचा गुबलें नं बिधवा मज्वीमा धकाः खः । झिंनिन्हु दुखुन्हु मचायात बारा पिथने धुंका छुस्यामुस्या नकः वःपिंन्त बारा भ्वय् नकेगु चलन दु । ८.नाद बीगु :- कपालीतय् कय्ता पुजा वा ब्रतबन्ध यायेगु संस्कार मेमेपिं नेवाःतय्गु स्वयाः पाःगु खनेदु । कपालीतय् मचात ७, ९, ११, १३, दँय् थ्यनकि इमित नाद बीगु धकाः गुरुया पाखें बाजं पुइगु स्यना बिइ । प्यता प्रकारं बाजा पुइगु गथेकि ः बाहरा धून (मंगल, शुभ जुइबलय् पुइगु) छोहरा धून (भूत बली, संकल्प याइबलय् पुइगु), ग्वारा धून (द्योपिनिगु स्तोत्र धून), लिगरा धून (कीर्ति स्तोत्र) थ्व प्यता धून स्यना बिइ । थथे बाजा स्यने बलय् प्यन्हुतक माय्, मुस्या, लाभा नकेबी मखु, नापं गुरुपिं बाहेक मेपिन्त थी मज्यू । प्यन्हु लिपा चान्हय् नासःद्यो वा नित्य नाथयाथाय् वनाः द्यो पुजा यानालि बाजा पुइ । थथे नाद काये धुंका छेँ थ्यनेवं छेँया जःपिंन्सं भिक्षा (वा, जाकि, ध्यबा) दान बिइ, अले तिनि छेँय् दुहाँ वनी । कपालीतय्गु थ्व नाद बीगु संस्कार हे ब्रतबन्ध संस्कार खः । तर थौंकन्हे थुकथं बाजा स्यनेगु ज्या उलि मयासे जोगी छुयेगु धकाः योगीतय्सं थें झोली तुम्बा घानाः चलाया छ्यंगुलिं हिनाः कय्ता चिनाः चिम्ता ज्वनाः भिक्षा कायेकेगु चलन दु । थथे याकेबलय् पाजुं लुँया अंगुलिइ मुना तक्व जक आंगसा तयेत सँ ल्यंकाः मेगु सँ दक्व खानाछ्वइ । थथे खानाछ्वःगु सँ बँय् मलाकेत निनिं कंय्यागु देमाय् कापः लाया फयाकाइ । थुकथं चाकूगु सँ धौबजि तयाः खुसिइ चुइकाछ्वइ । अले मचायात जोगी भेष धारण याकाः झोली तुम्बा लःल्हाइ । थुबले मचायात न्हाय्पं प्वाः खंका मन्त्र न्यंकेगु दीक्षा बीगु चलन नं दु । दीक्षा काइबले छ्यनय्, कपालय्, न्हाय्पनय्, ककुइ, छातिइ, तेपुचाय्, बिगुटी व जल थिइके बिइ । अले ल्यंगु दक्वं मचायात हे त्वंके बिइ । अनंलि मचायात छेँजःपिन्सं भिक्षा बिइ । थ्व छगू ब्रह्मचर्यया पालन यायेगु अभ्यासया नाप नापं मचायात आवंलि तःधिकः जुल कपाली संस्कारय् दुथ्यात धैगु छगू संकेत नं खः । जोगी भेष धारण याकाः गणेद्योयाथाय् यंका पुजा याना मचायात न्हय्पलाः छिके बिइ ।
