बरेछुइगु प्रवज्या ग्रहण
बिमल प्रभा वज्राचार्य (मतिना ने.सं.११३३) श्राेत ः- रवि शाक्य नेवाःत प्राचीनकालनिसें बसोवास यानावयाच्वपिं नेपाःया आदिबासी ख: । थन दुहांव:पिं आर्यत नं नेवाः समाजय् भ्यलेपुना: नेवाः समाजया हे संस्कृति नालावयाच्वंगु दु । थुज्व:गु सम्मिश्रण हे नेवा: संस्कृतिया दकलय् महत्त्वपूर्ण विशेषता खः । नेवा:त अप्व: याना: नेपा:या स्वनिगलय् च्वनाः थःगु संस्कति, संस्कार, कला, धर्म, साहित्य विकास यानाच्वंगु दु । थन दुगु थीथी मूर्ति, चैत्य, स्तुप, बहाबही, रितिथिति, जात्रापर्व आदि थुकिया पुष्टि यानाच्वंगु दु । थुकि नं नेवा:तय् संस्कार, संस्कृति गुलि च्वछायबहजु धैगु बांलाक सीदु । थुमिसं थ:थ:गु परम्पराकथं थीथी धार्मिक सामाजिक संस्कारत हनावयाच्वंगु दु । संस्कार मानव समुदायया मचा बुझ्न्ह्यःनिसे सीधुंका:तकया अवस्थाय् याइगु थीथी परम्परागत विधि हे संस्कार ख: । छगूकथं धाय्गु ख:सा मनूया जीवनचक्र हे संस्कार ख: । ‘संस्कार’ खँग्व: संस्कृतपाखें व:गु ख: । संस्कृतया ‘सम्’ मूल खँग्वलय् ‘कृञ’ धातु व “घञ’ प्रत्यय स्वाना: संस्कार खँग्व: निर्माण जूगु ख: (वज्राचार्य, ११२०: ६) । संस्कार धैगु जीवनयात भिंगु लँय् न्हयाकेत मा:गु योग्यता व अनुशासन खः । सामान्यतया संस्कारया अर्थ शुद्धि, परिष्कार व स्वच्छता धइगु थुइकी । धर्मशास्त्रय् नं ‘संस्कार’ खँग्व: भौतिक, बौद्धिक व आध्यात्मिक जीवन परिष्कृत वा शुद्ध दयकेगु अर्थय् छ्यलातःगु दु (वज्राचार्य, ११२८ :२९) । संस्कारया शाब्दिक अर्थ हे ‘दयकेगु’ वा “निर्माण यायगु” खः । मनूयात पूर्ण संस्कारित याय्गु सामाजिक जीवन हे संस्कृति ख: । संसारय् गुलि नं जाति दु फुकसिया थ:थःगु संस्कार, संस्कृति दयाच्चनी । इपिं सकसिनं थ:थ:गु परम्परागत मान्यता अनुसार धार्मिक, सामाजिक संस्कारत यानावयाच्वंगु दु । थुपिं संस्कारत गुबलेनिसें उत्पत्ति जुल धकाः क्व:छिना: धाय थाकु । महायानी बौद्धधर्मय् वज्रयान सिद्धान्त दुहांवयधुंका: मनू गृहस्थाश्रमय् च्वना: नं निर्वाण प्राप्त याय्फइ धइगु विश्वास जुल । वज्रयानया थुगु दर्शनयात यक्व हे मनूतय्सं नालाकाल । फलस्वरूप बौद्धधर्मय् नं मनू बुसानिसें सीबलय्तकया संस्कारया सृजना जुल (वज्राचार्य, ११२८ : १२) । बौद्धधर्मय् नं थ:थ:गु जातकथं संस्कारत दु । बौद्धतय्गु दशकर्म संस्कारमध्ये ‘प्रवज्या सम्बर’ वा ‘बरेछुइगु” संस्कार नं मयासेमगा:गु महत्त्वपूर्णगु संस्कार ख: । बौद्धतयगु दशकर्म संस्कार धाय्बलय् गर्भाधान, पुंसवन, सीमन्तोनयन, जातकर्म, नामकर्म, चुडाकर्म, पाणिग्रहण, विवाह, ज्याजंकु व मृत्यु संस्कार दुथ्याइ । प्रवज्याया म्हसीका प्रवज्यायात नेवाभासं ‘बरेछुइगु’ धाइ । ‘बरेछुइगु’ धइगु नेवा: खँग्व: ख: । थुकेया अर्थ ‘बरे दय्केगु” खः । थ्व ‘बरे’ खँग्व: संस्कृतया ‘बन्दे’ (vande) पाखे वःगु खः । ‘बन्धे’ अथवा ‘बण्डे” या अर्थ वन्दना याय्त लायकम्ह अथवा हनेबहम्ह धाःगु ख: । ‘बन्दे’ खँग्व: अपभ्रंश जुया: ‘बरे’ जूवंगु खः । ‘बरे’ धयागु भिक्षु” खः । उकि ‘बरेछुइगु’या अर्थ ‘बरे दय्केगु’ भिक्षु दय्केगु’ ख: (गेल्नर, १९८८ : ४३) । प्रवजित जुयाः आचरणशील जूसा उम्ह मनू हनाबना याय्बहम्ह जुइ (लक, १९७५ : ५) । बुद्धधर्म ग्रहण याना: भिक्षु जुया: बहालय् च्वनीगु जुया: उमित बन्दै वा वन्दना याय्त लायकम्ह धा:गु ख: । ‘प्रवज्या’ संस्कृत खँग्वः ख: । पालिभाषाय् ‘पब्बज्या’ धाइ । थुकिया शाब्दिक अर्थ ‘सन्यास’ ख: । बौद्धधर्मय् थुकिया अर्थ बौद्धसंघय् दुतिनेगु ख: । त्रिरत्न (बुद्ध, धर्म व संघ) या शरणय् वनेगु ख: । प्रवज्या धइगु बुद्धधर्मय् श्रामणेर, स्थविर, महास्थविर जुइगुया निति न्हापांगु पला: ख:, दीक्षित जुइगु ख: । गुगु संस्कारयात प्रवज्या, बरेछुइगु बाहेक चूडाकर्म, व्रतबन्ध नं धाय्गु या: । छ्यनय् च्वंगु आङ्गसायात “चूडा’ धाइ । थ्व संस्कारय् चूडा ध्यनीगु जुया: चूडाकर्म धा:गु ख: । बरेछुइम्ह मचायात बुसानिसेंया सँ न्हापां खाका: बौद्ध शिक्षादीक्षा बिया: ‘भिक्षु” याइगु जुया: थ्व संस्कारयात चूडाकर्म धाःगु ख: (वज्राचार्य, ११२८ : १०४) । थ्व ‘चडाकर्म’ वा ‘बरेछुइगु’ धइगु वज्राचार्य, शाक्य, बुद्धाचार्यपिनि मचाबू ब्यंकेगु, मचाजंकु यायधुंकाःया मयाःसेंमगा:गु संस्कार ख: । जातित्व रक्षाया लागि जक मखु कुलधर्म रक्षाया लागि नं चूडाकर्म याय्मा:गु ऐतिहासिक परम्परा दु । थुलिजक मखु मनुष्य जीवन सार्थक याय्त पालना यायमा:गु पञ्चशील, दशशील समेत कयाः बुद्धत्व प्राप्त जुइगु मार्गतक नं थ्यंकेफइगुलिं थ्व च्डाकर्म संस्कारया यक्व महत्त्व दु । चूडाकर्म याय्गु धइगु हे बुद्धधर्मया अनुयायी जुइगु ख: । प्यन्हु जक जुसां भिक्षु जुयाः बुद्धधर्म पालना याना: थ:गु धर्म व जातीय अस्तित्व ल्यंकेत दय्कातःगु कर्मविधि ख: । थ्व छगु जातया विशेषता नं ख: । बरेमछुतले वया जात दइमखु । अथेजुया: बरेमछुतले वया चिपनिप ल्या: तइमखु । उकि बरेछुइगु धइगु छगू वयस्कताय् दुहांवनेगु विधि नं खः धाय्फु । ‘बरेछुइगु’ चलन बौद्ध परम्पराकथं वज्राचार्य, शाक्य व बुद्वाचार्य जातिइ जक खंनेदु । तुलाधर, कंसाकार, चित्रकार, ताम्राकार, महर्जन, डंगोल आदि मेगु जातयापि बौद्ध हे जू्सां कयतापुजा याइ । न्हापा जातपातया भेदभाव मदुगुलिं न्ह्याम्हेसिनं नं प्रवज्या कायज्युगु खनेदु । थुकिया दसुकथं यँया थाय्मदु त्वाःया प्यंग:थामय् च्वंपिं ज्यापु जातियात बरेछुनाः ‘फुबरे’ धाय्गु चलन थौतक नं दनि । जयस्थिति मल्लया पालय् जात अनुसारया ज्या ब्यूसांनिसें थ्व छगू कल परम्पराकथं याय्मा:गु कर्म जूवन । दशकर्म मध्येयागु छगू संस्कार जूवन । अथेजुया: प्रवज्या धइगु शाक्य वज्राचार्य व बुद्धाचार्यपिसं जक यायज्यूगु, मेपिं बौद्ध धर्मावलम्बीपिसं याय्मज्यूगु कर्म थें जुइधुंकल । प्रवज्याया विकासक्रम बरेछुइगु परम्परा गुबलयनिसें न्ह्यात धैगु खँया आधिकारिक प्रमाण लुइकेमफुनि । स्वयम्भू पुराणय् न्हयथनातःकथं क्षमावती नगरया ‘ क्रकच्छन्द बुद्ध (ऐतिहासिक मानव बुद्धपिं मध्ये प्यम्हम्ह बुद्ध) संसार उद्घार याय्गु झ्वलय् थायथासय् वना: धर्मोपदेश बियाच्वंगु जुल । थ्व हे इलय् नेपालय नं वया: स्वयम्भूया दर्शन यात । अन च्वंगु शंखोदक पर्वतय् च्वना: (प्रवज्याव्रत’ धारणा याना: सम्यकसम्बुद्धया शासनय् बोधिज्ञान लायफइगु खँ कँसेंली क्रकुच्छन्द बुद्ध थ: नाप वःपिं शिष्यपिंमध्ये गुणध्वज व्राम्हणया नेतृत्वय् ४०० म्ह ब्राम्हण ब अभयानन्दया नेतृत्वय् ३०० म्ह क्षेत्री फुक्क याना: ७०० म्ह शिष्यपिंन्त क्रकुच्छन्द बुद्ध ‘सिद्धिपुच्व’ धयागु शंखोदक पर्वतय् सँ खाका: चूडाकर्म या:गु जुल (वज्राचार्य, ११०३ : ३७) । बौद्ध इतिहासय् मेगु प्रमाण मलूतले न्हापांगु प्रवज्या याःगु थाय्कथं थ्व हे सिद्धिपुच्वयात मानेयाय्मा: । वयांलिपा प्रचण्डदेवया प्रवज्याबारे नं स्वयम्भू पुराणय् न्ह्यथनात:गु दु । जुजु प्रचण्डदेव गौड देसं स्वयम्भूया दर्शन या:वःगु ख: । थुबलय् जुजु प्रचण्डदेवं गुरु गुणाकरयात थ: प्रवजित जइगु इच्छा प्वंकल । गुरु लय्तायाः प्रचण्डदेवयात प्रवजित याना: ‘शान्तश्री’ धकाः नामाकरण यानाबिल (वज्राचार्य, ११०३ : २३३) । शान्तश्री प्रवजित जक जूगु मखसे दकलय् न्हापाँ देखा काःम्ह नं ख: (लक, १९८५ : २५६) । थुकि शाक्यमुनि बुद्धसिबें न्हयः हे क्रकुच्छन्द बुद्ध, कनकमुनि बुद्ध आदि बुद्धपिं बौद्धधर्मया प्रचार यायांवय्धुंकूगु खनेदु । थ्व हे झ्वलय् थ: शिष्यपिन्त प्रवजित याःगु खनेदुकथं नं शाक्यमुनि बुद्धसिबें न्हय: हे प्रबजित याय्गु परम्परा दयधुंकल धइगु सीदु । गौतम बुढ् राजदरवार त्याग यानावंबलय् थःथम्हं हे आङ्गसा ध्यना: चडाकर्म यानावंगु खँ ललितविस्तरय् उल्लेख जुयाच्वंगु दु (वज्राचार्य, १०९८ : १३२) । थुगु ग्रन्थय् न्ह्यथनातःकथं सिद्धार्थ गौतम राजदरवार त्याग यायधुंका: चैत्य दय्काः चूडाकर्म याःगु खः । चूडाकर्म यानाः चीवरवस्त्र धारण यात धयात:गुलि उबलय्निसें चूडाकर्म याइबलय् चीवरवस्त्र पुनेमाःगु परम्परा दु धैगु सीदु । थनं वया: शाक्यमुनि बुद्ध बुद्धत्व प्राप्त यायधुंकाः दकलय् न्हापां वाराणसीया ऋषिपतन धयागु मृगदावनय् वना: न्याम्ह भद्रीयपिन्त धर्मदेशना यात । थुपिं न्याम्ह जाना:
न्यापतिं व सिन्हःया स्वापू
निजिराेज श्रेष्ठ न्याछ्याें(मतिना, ने.सं.1133) स्राेत ः- रवि शाक्य मनूतय् जव ल्हातय् न्यापतिं अले खव ल्हातय् न्यापतिं यानाः झिपतिं दु । थुपिं पतिंतमध्ये खव ल्हातय् च्वंगु पतिंचिया ला मखु, जव ल्हातय् च्वंगु न्यापतिंया हे सिन्ह:नाप स्वापू दुगु खनेदु । खव ल्हातय् च्वंगु पतिंया सिन्ह:लिसे स्वापू मदुगु हे ला मखु, निपतिंया स्वापू दःसां मेमेगुली उलि स्वापू दुगु खनेमदु । मनूतय् पतिंचाय् छसिकथं म्हालापतिं, चोलापतिं, दथुपतिं, सिन्ह:पतिं व सिकापतिं दु । थ्व जवय् च्वंगु न्यापतिंया नं थीथी धार्मिक सांस्कृतिक ज्याखँय् थीथीकथं हे हत्त्वपूर्ण भूमिका दु । खला नेपालय न्ह्याम्ह द्यः पुजा याःसां तत्त्रमन्त्रलिसे स्वापू दु धाइ । मुख्य मन्त्र ला झीसं स्यूगु ख हे मखु । तर थन साधारणकथं सिन्हः व पतिंया स्वापू बारे न्ह्यथनेत कुतः यानागु दु । न्यापतिया ग्रहलिसे क्वातुगु सम्बन्ध दु । उगु स्वापू थुकथं दु – म्हालापतिं – शुक्र चोलापतिं – बृहस्पति दथुपतिं -शनि सिन्ह:पति- सूर्य सिकापतिं – बुध (१) म्हालापतिं म्हालापतिंयात बुरापतिं नं धाय्गु या: । थुकियात खयभासं बुढीऔंला धाइ । थ्व पतिंयात दकले थकालि वा शक्तिशालीम्ह धकाः स्वीकार यानातःगु दु। थ्व पति मेगु प्यपतिंनाप झ्व:लाक मच्बंसे ब्यागलं च्वनाच्वंगु दु । अले मेगुपतिंस्वयां बाग:चा नं जू । थ्व पतिचां व्राम्हणयात सिन्ह: तिकेगु याइ । दकले थकालिगु पतिचां ब्राम्हणयात माने याय्गु ल्याखं तिकेगु यानातःगु खः । छु नं पुजा याइबले छेँया थकालिं ब्राम्हणयात थ:गु ज:पा ल्हा:या बुरापतिचां सिन्ह: तिकाबी । थ्व खासयाना: श्राद्ध याइबले जजमानँ ब्राम्हणयात जःपा ल्हा:या म्हालापतिंचां म्हासुसिन्हः तिकी । अथे हे श्राद्ध या:म्हेसिनं दकले न्हापाँ ‘भिचापुजा’ धकाः भिचापित बुरापतिचां म्हासु सिन्हः तिकाबी । अले गुलिंसिया श्राद्ध यानाच्वंथाय् हे म्हयायूमस्तयूत नं म्हालापतिचां सिन्हः तिकाबीगु चलन दु । म्हासुसिन्ह: तिकेधुंकाः उकी द्य:ने चोलापति वब म्हालापतिंचां किग: व हाकु हामो निग:चा कयाः तिकेगु चलन दु । थथे म्हालापतिंचां सिन्हः तिकीबले थ:स्वयाँ थकालिपिंत चाहिँ चीधिकःपिंसं कपालय् थी मज्यू धकाः तिकी मखु । पुजाभः न्हयःने यंकाबी, अले इमिसं थःपिंसं हे म्हालापतिचां म्हासुसिन्ह: कया: ती ।श्राद्ढबले बाहेक मेमेगु पुजाया द्य:या सिन्ह:, भुइसिन्ह:, म्हासुसिन्हः आदि तिकेमाल धाःसा म्हालापतिनं हे तिकेगु याइ । म्हालापतिनं सिन्ह: तिकल धाःसा तस्सक हे बांलाःगु भाःपी । थःस्वयां क्वकालिपिंत म्हालापतिचां सिन्हः तिकल धाःसा इमित आशीर्वाद लगेजुइ । इमिगु जन्मकाःछि धनसम्पत्ति, अन्न, वस्त्रादि भरिपूर्ण जुइमा धकाः म्हालापतिचां सिन्ह: तिकी । अथे हे थःम्हं सिन्ह: तीबले न्यापतिनं सिन्हः कया: म्हालापतिंचां कपालय् थछवया: सिन्हः तीमाः धैगु धापू दु । (२) चोलापतिं चोलापतिं धैगु म्हालापतिंया लिक्क च्वंगु म्हालापतिंस्वयां ताहाक:गु पतिं खः । थ्व पतिंयात खय्भासं चोरऔंला धका: धाय्गु या: । न्हापा न्हापा द्वापरयुगय् रावणं सीताहरण या:बले जटायु धैम्ह झंगलं खना: रावणलिसे ल्वा:वंगु इलय् रावणं जटायुयात पाला: घाःपाः यानाथकी । लिपा राम सीता मामा बंगु इलय् जटायुयात सिकिस्त अवस्थाय् नापलाइ । जटायु रामयात रावणं सीताहरण यानायंकुगु खँ कसेंं अन हे प्राण त्याग याइ । थ्व हे अवस्थाय् रामं चोलापतिचां जटायुया पा व म्हया अंग फुक्क मुंका: मिँइ तयाव्यूगुलि उबलेनिसें पितृया ज्या याय्त जक चोलापतिंचा छ्यलेज्यू, मेमेगु ज्या याय्त नी (चोखो) मजु धैगु धापू दु ।सुं नं मनू सिना: दच्छि मदुतले लय् लय्पत्तिक श्राद्ध याइबले श्राद्ध याःम्हेसिन॑ चोलापतिचां म्हासु सिन्ह: थुनाः कयाः पतिचां थिया: हे तिकेगु याइ । तर दकिला धुंका: लिपाया अथवा निदँ लिपानिसें पिण्ड दय्काः श्राद्ध याइबले चोलापतिचां म्हासुसिन्हः थुना: काइ, अले म्हालापतिंया गुहालि कया: छाइ । थथे याय्बले म्हालापतिं चोलापतिंया लुसी दिकी, अले म्हासुसिन्ह: तापाक हे चोलापतिचां स्वात्त छाना छ्वइ । पितृयात बाहेक द्य:पिंत वा मनूतय्त थ्व पतिचां सिन्ह: तिकी मखु । सुनां नं मसीक तिकल धाःसा नी मजू धाय्गु चलन दु । (३) दथुपतिं ल्हातय् च्वंगु न्यापतिंमध्ये दथुइ च्वंगु दकले ताहाकःगु पतिंयात दथुपतिं धाइ । थुकियात खयभासं माझीऔंला धाय्गु या: । दथुपतिचां शत्रुयात सिन्ह: तिकेगु धका: धयातःगु दु । ख ला शत्रुयात सिन्ह: तिकेगु धाय्वं शत्रुथाय् वनाः तिक: बनेगु ला खँ हे जुइमखु । तर थन शत्रुयात प्रत्यक्ष रुप सिन्हः तिकेगु मखुकि अप्रत्यक्ष रुप सिन्ह: तिकेगु धयातःगु खः । थथे शत्रुयात सिन्हः तिकीबले सुं नं शत्रुया किपा वा तापाक हे वयागु मभिंगु कामना यानाःदथुपतिंचां तिकीगु वा छाइगु धैगु धापू दु । (४) सिन्हःपतिं सिन्हःपतिं दथुपतिंया लिक्क वा म्हालापतिनिसें ल्याख्याय्बले प्यंगूगु थासय् ला: । थ्व पति चोलापतिस्वयां भतीचा ताहाक: जुइ । थ्व पतिंयात अंगुपति नं धाः । सिन्ह:पतियात खय्भासं साहिंलीऔंला धाइ । सिन्हःपति धैगु सूर्य ख: ।सूर्य संसार प्रज्वलित जुइगु जुया: थ्व पतिं अति हे भिंगु जुल । सूर्य जूगुलिं थ्व पतिचां द्यपिंत, गुरुपिंत व सर्वसाधारणयात सिन्ह: तिकेगु याइ । द्य:पिंत सिन्ह:पतिनं बाहेक मेमेगु पतिंचा सिन्ह: तिके मज्यू धाइ । अथे हे महाद्य:या छगू रुप अर्घनारीश्वरया जवपाखे मिजंया रूप व खबपाखे मिसाया रूप जूगुलिं मिसातय्त खवपाखे तयातःगु धैगु धापू दु । मिसातय्गु मुख्य ल्हाः नं खव हे माने यानातःगु दु । अथे जुया: मिसातय्सं भुयुसिन्हः तिकीवले खव ल्हाःया सिन्ह:पतिचां तिकेगु याइ । श्राद्ध याइवले बाज्यां ब्युगु सिन्ह:मु लःल्हाना: कायघुंका: सिन्ह:मुया भुइसिन्ह: खव ल्हा:या सिन्ह:पतिचां कयाः बुरापतिंया गुहालिं थःयात सिन्ह: छाइ । अले थःथम्हं भुइसिन्हः तीबले नं खव ल्हाःया सिन्हःपतिचां ती । थःस्वयां क्वकालिपिंत नं खव ल्हा:या सिन्ह:पतिचां हे तिका बी । अधेहे छ्यनय् सिन्चोय् भुइसिन्ह: छाय्के माल घाःसा नं खव ल्हा:या सिन्ह:पतिं व म्हालापतिनं भुयुसिन्हः कयाः सिन्चोय् छाय्काबी । तर मिजतयसं स्वयम्वरय् मिसायात सिन्दुर वा ‘भुइसिन्ह: छायकीबले जव ल्हाःया सिन्ह:पतिं व बुरापतिनं कया: छाय्की । थथे सु मिजनं सिन्चोय् सिन्दुर वा भुइसिन्हः वया तिरि मयजुयात जक छायके ज्यू, मेपिं मिस्तय्त छायकि मज्यू । छु नं पुजा वा गुथिबले वा मोहनीया भुइसिन्ह: छायकीबले व छेँया थकालि नकिनं छेँय् च्वंपि फुक्क मिसातय्त सिन्चोय् छाय्कावीगु चलन दु । मि जंतय्त तय्गु चलन मदु मिजंतय् भुयुसिन्ह: तीबले जब ल्हापया सिन्हःपति्चां ती । (५) सिकापतिं सिकापतिं मनूतय् ल्हा:या दकले लिपांगु अले दकले चीपुगु पति खः । थ्व पतिंयात खयभासं कान्छीऔंला धाइ । थ्व पतिचां हाकुसिन्हः वा मोहनीसिन्ह: तिकेगु याइ । थ्व सिकापतिचां । सिन्ह: तिकेगुली थीथी मनूतय् थीथी धारणा दु । गुलिसिनं हाकुसिन्ह: वा मोहनीसिन्हः जव ल्हाःया सिकापतिंचां तीगु याइ धाःसा गुलिंसिया खव ल्हाःया सिकापतिचां तीगु यानाच्वंगु दु । गुलिंसिया मोहनीसिन्ह: कपालय् च्वय् हे तीगु या: धाःसा गुलिंसिया न्हातिकाय् तीगु या: । मोहनीसिन्ह: सिकापतिंचां छाय् तीगु अले न्हातिकाय् छाय् तीगु धैगु खँय् नं थीथी हे धारणा दुगु खनेदु । गुलिंसिया धापूकथं मोहनीसिन्ह: न्हातिकाय् ती । न्हातिका थैगु मनूतय् तस्सक संवेदनशील थाय् ख: । थ्व थासं शक्तियात ‘शोषण’ याइ । झीगु म्हय् बांला:गु चीज शोषण याय्त हाकुसिन्ह: तीगु ख:। हाकु रंगं निभाःयात शोषण याइगु खँ सकसिनं स्यूगु हे जुल । उकि न्हातिकाय् मोहनीसिन्ह: तीगु खः धैगु धारणा दु । अथे हे गुलिसिनं धाःसा बांमला:गु चीज न्हातिका मार्फत् झीगु म्हय् दुहां वनी धका: हाकुसिन्हः
ह्याउँथ्वँ थुइगु प्रविधि
अमिता डंगाेल ( मतिना ,ने.सं. ११३३ ) स्राेत ः रवि शाक्य नेपाःया राजधानी येंस्वयां करिब ७ किमी दक्षिण-पश्चिमय् लाःगु, समुद्र सतहस्वयां ४,४६४ फीट च्वय् लाःगु गां ख:पांगा । पांगाया पूर्वपाखे च्वबहा:, पश्चिमय् नगां उत्तर पाखे ऐतिहासिक नगर किपू लाःसा दक्षिणपाखे चम्पादेवी ला: गुकियात ‘धिलाच्व’ धकाः नं धा: । अप्व: याना: नेवाःत च्वनीगु पांगाया पुलांगु नां ‘ श्रीशंखापुर’ ख: । नेवा:त न्ह्याथाय् च्वंसां थःगु कला, संस्कार, संस्कृति, प्रविधियात क्वात्तुक कःघानाच्वंगु दइ । पांगांय् च्वंपि नेवाःतय् नं थःगु हे कथंया कला, संस्कार संस्कृतिलिसें प्रविधि दु । व हे प्रविधिदुनेया हयाउँथ्वँ थुइगु प्रविधि थ्व च्वसुइ न्ह्यब्वयत्यनागु दु। ह्याउँथ्वँ युइत माःगु सामानया धलः १. हाकुगु जाकि स्वफा (३ पाथी) २. झिफा न्ह्यंगु फोसि छग्वः ३. पुसाया लागि भ्यग: वा उकियात ल्वःगु मेगु छुँ बाता ४. पोहाय्गु निति पोतासि ५ . जाकि सिलेत तःग्व:गु बाता छगः ६. पोतासिदुने जाकि मवाकेत पौया लिपिचा ७. पोहिंसा (पोतासि व फोसिया दथुइ हिनेत ताःहाक:गु काप:बाला) ५.बजि (द:सा हाकुगु वाया बजि फछि, मदुसामेगु बजि जूसां ज्यू) ९. ह्याउँथ्वँ थुइत करीब ३ कु लः न्ह्यंगुचाया त्यप छग्वः १०. ल: प्यकु न्याकु ११. त्यप दिकेगु लागि सुयागु प्यचा १२. चायागु ब:चा छग्वः १३. च्याकेगु नितिं सिँ, सु वा छवालि जाकिमना ह्याउँथ्वँ थुइगु निति जाकिमनाया आवश्यकता जुइ । उकिं न्हापलाक्क जाकिमनाया म्हसीका न्ह्यब्वय् । जाकिमना धैगु छुं हे रासायनिक वास: मछ्यःसे छेँय् हे दय्कातइगु छगूकथंया वास: ख: । थ्व मना ह्याउँथ्वँ अथवा कताथ्वँ थुइगु लागि मदय्कं मगा: । ताइचिन जाकिया वायात हाकुकाः कुतिवानाः मना दय्कीगु खः । वा हाकुकेगु लागि बुँइ वा लइगु इलय् दाया: हायाव:गु वा उतगलय् (वा हाय् धुंकूगु सु ) दुने तया: वामां त्वपुया: खुन्हुनिसें च्यान्हुलिपा लिकया: पाय्गु याइ । थ्व हे हाकुगु वापाखें कुतिवानाह:गु जाकि हाकुसे च्वनी । थ्व जाकियात पोहायाः मना सुइगु याइ । क्वय् मना सुइगु प्रविधि न्ह्यब्वयत्यना । जाकि मना सुइगु लागि छन्हुन्ह्यः हाकुगु जाकि चकंगु बाताय् तया: फ्वय्मा: । जाकि मांबुल धाय्वं पोतासिदुने लिपिचा तया: फुक्क जाकि उकीदुने तयाबीमा: । फोसी ल: छकु तयाः न्हापा हे क्वाकातय्माः । ल: क्वाना: हा वलकि प्याःगु जाकि दुगु पोतासि ल्ह्वनाः फोसि देछुनाबीमा: । पोतासि देछुइधुंकाः पोहिसा प्याकाः पोतासि व फोसिया दथुइ हा मज्वय्क क्वात्तुक हिनाबीमा: । भ्यग: अथवा बाता छगःयच्चुक सिलाः पोतासि क्वपुसां पुइका: पुसातयाबीमा: । पोतासिं ख्वबि महा:तले मिँ एकनासं च्याकातय्मा: । ख्वबि हाल धाय्वं पोतासि ल्ह्वनाः चकंगु बाताय् ल: तया: बच्छि बूगु हाजा प्वंकाबीमा: । थुबलय्तक हाजा बछि जक बुइधुंकी । पलख अथें तया: हाकनं लिपिचा तया: सिलागु जाकि पोतासि तुं तय्गु पुसा तय्गु न्हापा थें तुं ख्वबि महाःतले मिँ च्याकाच्वनेमा: । हाजा थिया: स्वय्बलय् नाइसे च्वन, पू मथातकि पोतासि ल्ह्वनाः चक्कंगु । बोराय् (जाकि बोरा चकंका सुयातःगु) ख्वाउँकेगु लागि खिनाबीमा: । हाजा ख्वाउँलकि जुइम्वाःगु कोथाय् सफा जुइक बँ इला: गंकात:थाय् ख्वाउँगु हाजा तया: चकंकाबीमा: । करिब १ / १.५ इञ्चया बः जुइक छचालिं उतिग्यंक खिनाबिया: द्य:ने सफागु सु तया: त्वपुयाबीमा: । सुया द्यःने चकंगु बोरां त्वपुयाबीमा: । करिब खुन्ह-न्हयन्हुतक फय् मवय्क त्वपुयातय्मा । थ्व ज्यायात ‘मना सुइगु’ धाइ । न्ह्यन्हुलिपा मना क्ववयाच्वनी । उकथं क्वव:गु मना थनेत न्हापां बोरा, सु लिकया: छसीकथं मना थनायनेमा: । छुं जुयाः मना पाँय् चिनाच्वंसा छ्यानाबीमा: । थुकियात हे जाकिमना धाइ । मनायात निभालय् स्वयक पाय्मा । थथे मना निभालय् पाय्बलय् प्याःगु हयाउँमल्ता च्याग्व: झिग्वः नं तया: पायगु याइ । मल्ता तया:मना पातधाःसा पाय्गाःगु (मना स्वगु) नं सीकेफइ, यदि मल्ता गनधा:सा मना नं स्वल धकाः सीकेमाः । मना पाय्बलय् मेपिनि मिखा मबनेमा धका: नं मल्ता तय्गु याइ । मना स्वय्क पायधुंकाः गंगु क्वनय् पुसा बांलाक तयातइ । मना सुइगु उपयुक्त ई श्रावण-भाद्र ख: । कताथ्वँ, ह्याउँथ्वँ थुइत जक जाकिमना छ्यली । ह्याउँथ्वँ कताथ्वँ साधारतया दच्छिया निक: थुइगु याइ । आश्विन कार्तिक बुँज्याया लागि थुइसा मंसिर पुष चिकुलाया लागि थुइ । तर मना सुइगु ज्या साउन भाद्रं जकयाइ, व हे मना लिपा छ्यली । ह्याउँथ्वँ थ्वँ जक धाय्वं झीसं अप्व: याना तुयुगु थ्वँ लुमंकि । तर ह्याउँथ्वँ धाय्वं ह्याउँसे च्वंगु साःगु, भचा त्वनेवं इकुसे च्वनीगु थ्वँ धका: म्हसीकी । ह्याउँथ्वँ कताथ्वँया द्यःने वा कताथ्वँया क: क्वसीवं खनेदइगु खः । अय्नं ह्याउँथ्वँया लागि ग्व:गु जाकिमना, हाकुगु जाकिया हाजा थुया: कताथ्वँ थें हे थुयाः ह्याउँथ्वँ दय्केगु याइ । ह्याउँथ्वँ दय्केगु अ:पुगु विधि क्वय् न्ह्यब्वयत्यना । थुकिया लागि आवश्यक सामान च्वय् न्हयथना थें हे ख: । छन्हुन्ह्यः चक्कंगु बाताय् सफागु लः तयाः हाकुगु वाया जाकि फ्वय्मा: । फ्वय् गाय्वं पोतासि लिपिचा तया: छग्व: थलय् द्यःने दिकाः प्याःगु जाकि फुक्क पोतासी तय्मा: । थ्वस्वयां न्ह्यः फोसी ल: छकु तया: क्वाका: उकी द्यःने देछुइमा: । फोसि व पोतासिया दथुइ पोहिंसा प्याका: हा मज्वय्क छचाःखेरं क्वात्तुक हिना: द्य:नेपाखे बाता वा भ्यगः क्वपुसां पुइका: तयाबीमा: । मिँ एकनासं च्याका च्वनेगु, पोतासि त्वपुयागु बातां ल: पिहांवय्का पलखलिपा मिँ म्हो याना: पोहिंसा लिकया: पोतासि ल्हवनाबीमा: । ह्याउँथ्वँ थुइगु त्यपयात ल: दायाच्वंगु फोसी यच्चुक सिला:क्वपुसां पुइका: गाक्क हाय्मा: । थुगु इलय्तक बा बूगु (बच्छि बूगु) हाजा न्हापाया चकंगु बाताय् लः तया: हाकनं फ्वयाबीमा: । त्यप हाय्गात धाय्वं न्हापा थें तुं पोतासि लिपिचा तया: बाताय् फ्वयागु जाकि तया: ल: दाःगु फोसि देछुनाः पोहिंसा प्याकाः पोतासि व फोसिया दथुइ छचालिं हा मज्वय्क हिनाबीमा: । पोतासिया द्य:ने बाता क्वपुसां पुइकातय्मा: । मिँ एकनासं च्याकातुं तय्मा: । हा वया: पुसा तयागु बातां ल: (ख्ववि) महाःतले, ल: हाःगु खनेवं पुसा लिकयाः हाजा थियास्वय्मा: । नाइसे च्वनकि पोतासि ल्हवनाबीमा: । थ्वस्वयां न्ह्यः न्हाच: बा बूगु जाकि सिलागु (फ्वयागु) क्वाःलखं त्यप सिलाः क्वपुसां पुइका तय्गु हाजा बूगु पोतासि ल्हवनेवं ल: दाःगु फोसि वहे त्यप क्वपुसां पुइकाः गाक्क हाय्बीमा: । फोसिं ल्ह्वनागु हाजा दुगु पोतासि यंका: छगू चकंगु बोराय् हाजा प्वंकाः ख्वाउँकेत खिनाबीमा: । त्यप हाय्गातकि मिँ च्याकेगु दिकाः त्यप प्यचालय् दिकाबीमा: । न्हाचः ख्वाउँकागु हाजाय् जाकिमना फछि, बजि फछि तया: बांलाक वालावाला यानाः निपा ल्हातं संकाबीमा: । संकेगातकि प्यचालय् दिकातयागु त्यपय् मनालिसे वालातयागु हाजा फुक्क क्वफाना: ल: छकु व बाकु तया: संकाबीमा: । फय् मज्वय्क काप: न्वकू तया: पुसा तयाः त्यप छग्वलं त्व:पुक भांग्रां भुनाबीमा: । थथे भांग्रा भुनाः करिब १५ न्हु दय्काः पुसा उलास्वयबलय् थ्वँ दासिवइ । थ्वँ दासिवयधुंका: न्हिं छक्वः कथिं संकाबीमा: । त्व:पुयातःगु भांग्रा नं लिकाःसां छुं पाइमखुत । लिपा जूलिसे दासि वःगु म्हो जुइ । दासि वःगु च्यान्हु झिन्हु दय्वं थ्वँया कः फुक्क क्वसिया: द्य:ने ह्याउँक ति वःगु खनेदइ । थथे ह्याउँक ति वःगु खनेदुगु हे ह्याउँथ्वँ ख: । ह्याउँथ्वँ खनेदय्वं संकेगु दिकूसां जिल । ह्याउँथ्वँ वय्त चायागु बःचा तया: वय्गु याइ । थुकिं हयाउँथ्वँ लिसें क: वइमखु । चायागु बःचा त्यपय् दुछ्वया ख्वला
कपाली समाजया संस्कार
सामाजिक व्यवस्था मेपिनिगु जातय् थें कपालीतय्गु संस्कारया खँय् नं भाषा वंशावली “सूतक ६, जुठो ७ दिन लत्या मान्नु पुरोहित आफ्नै जातबाट चलाउनु” धकाः न्ह्यथना तःगु दु । झीगु संस्कृतिया छगू पक्षकथं नाला वयाच्वंगु सामाजिक विधि व्यवहार कपालीतय्सं थुकथं याना वयाच्वंगु खनेदु । क) संस्कार पद्धति :- १.धौ बजि नकेगु :- मिसातय् मचाप्वाथय् दइबलय् थी थी चीज नयेगु इच्छा जुयावइगुलीं इमिसं इच्छा याःगु, इमित योगु नसा ज्वरय् यानाः मचा बुइगु छवाःनिसें प्यन्हु न्ह्यो धौ बजि नकेगु चलन दु । उबलय् मां व मचायात नं मंगल जुइमा धकाः (सुकुन्दाय् गनेद्यः पुज्यासें) ख्येँ सगं नं बीगु याइ । २.सिसापालु क्यनेगु :- सुयां नं छेँ मचा बुलकि थःछेँ खलःयात मचा बूगुया सुचं कथं सिसापालु क्यंके छ्वयेगु चलन दु । थथे सिसापालु क्यंके छ्वयेबलय् घ्यः, चाकु, (म्ह्याय् मचा जूसा छपा, काय् मचा जूसा छग्वारा), पालु, तयाः लमियात ज्वंका भौमचाया थःछेँ छ्वयेगु चलन दु । थुकथं समाजयात काय् बुल कि म्ह्याय् बुल धकाः सिइके बीगु चलन दु । ३.घ्यःचाकु नकः वनेगु :- थः म्ह्याय्मचाया मचा बूगु खबर सिइवं थःछेँयापिं नं म्ह्याय्मचायात बिचाः यायेत सम्धीया छेँय् वनी । थुबले थःछेँ खलःयापिन्सं घ्यःचाकु, मरी (जेरी स्वारी÷वासः खुना) ज्वनाः थः म्ह्याय्मचायात बिचाः याःवनेगु चलन दु । ४.मचाबू ब्यंकेगु :- दिरी अजिं मचायात पुजा यासें मांबौपिन्त सगं बियाः मचा नं लःल्हायेगु चलन दु । मचाबू ब्यंकेबलय् भ्वय् ज्वलं ताःलाकाः आगंद्यः पुज्यानाः आगं ब्वचा नं इनाबीगु चलन दु । परिवारय् न्हापां बूम्ह मचायात नःलि मचा धाइ । थथे नःलि मचा जूसा प्यन्हूं नं ब्यंकेगु परम्परा दु । ब्यंके कुन्हु मचायात सूद्र्यो दर्शन याकाः नां छुइगु नं याइ नापं न्हाय्पं प्वाः खंकाः कापालिक धर्मानुसार पुजा याइ । ५.मचा जंक्व :- परिवारया न्हूम्ह दुजः जूम्ह मचा म्ह्याय्मचा जूसा न्याला व काय्मचा जूसा न्हय्ला दतकि मचायात मांया दुरुं जक मगानावइ । उकिं जंक्व यानाः जा नकेगु सुरु याइ । हानं मचायात पुजा यानाः ख्येँय् सगं बीगु नापं न्हाय्पनय् चाःचा सुइकेगु व तुतिइ कल्लि, ल्हातय् चुरा नं न्ह्याकेगु चलन दु । थुबले फुकीत सःता भ्वय् नकेगु चलन दु । ६ .शिक्षा दीक्षा :- कपाली समाजय् मचात खुदँ न्हय्दँ दतकि उमित थीथी कथं शिक्षा बिइगु याइ । मिजंमचायात आगमय् यंका गुरुपाखें कापालिक ग्रन्थ कथं शिक्षा बिइसा मिसामचायात गुरुमां (अजिमां) पाखें कापालिक ग्रन्थ अनुसारं शिक्षा बिइगु याइ । शिक्षाय् पास जुइवं उम्ह मचायात आगमिक ज्ञान दीक्षा बिइगु याइ । शिक्षाय् पास जूम्ह मिजंमचायात गुरुं आगमय् यंकाः जल–तिलक, अक्षता–तिलक, विभू–तिलक, रुद्र–न्यास, धर्म–शंकर, क्षेत्रपाल, मंगलाचरण, गणपति स्तोत्र, नाद बिन्द अष्ट भैरब, मृत्युशंङ्ख व समाधि गायत्री देवतापिन्त फिर्ति आह्वान, संकल्प, दश दिशा पुजाविधि, देवता स्नान पुजाविधि, अष्टनाम स्त्रोत, द्वादशनाम स्तोत्र, भैरव भैरवी स्तोत्र, महासिद्धि स्तोत्र, तत्वबोध ज्ञान, योग शास्त्र गुरु स्तोत्र आदि दीक्षा ज्ञान बीगु याइ । शिक्षाय् पास जूम्ह मिसामचायात गुरुमांपाखें आगंया पुजाविधि, भैरव भैरवी स्त्रोत, योग ज्ञान, तत्वबोध ज्ञान, देवता आह्वान फिर्ति, मंगलाचरण, गणपति स्त्रोत, पूजा संकल्प, जल तिलक, रोगव्याधि हरण शिक्षा, झारफुक शिक्षाया नापनापं मेमेगु शिल्प शिक्षा नं बिइ । थुकथं आगमय् च्वना दीक्षा काये धुंकाः तिनि कापालिक वा जोगी वा योगी जुइ । थुकथं दीक्षा पारंगत जूम्हेसिनं चक्रपुजा कायेगु, जगत उद्धार (झारफुक) यायेगु, दर्शनाद (महाद्यो जोगी भेष धारण यानाः भिक्षा कायेगु) ज्या यायेज्यू । अले मिसापिं जूसा दीक्षा प्राप्त जुइ धुंका कापालिक वा जोगिनी (योगिनी) जुइ । दीक्षा काये धुंकाः जगत उद्धार (झारफुक) यायेगु, अजि ज्या (सुडेनी) यायेगु ज्याय् कापालीनी (मिसाम्ह कपाली)यात पूर्ण अधिकार प्राप्त जुइ । ७.बारा तयेगु :- म्ह्याय्मचा थीमज्यू (रजस्वला) जुइन्ह्यः मचायात बिजोरा वर्ष गथेकि ७, ९, ११, १३, दँय् ल्ययाः झिंनिन्हु तक ख्यूंगु क्वथाय् कुनाः सुद्र्यो तकं मक्यंसे मिजंतय्सं मखंक तयातइ । छेँया हामां मचायात म्वःल्हुका सुचिनिचि याना धौ बजि नकाः, ख्येँ सगं बियाः भिंगु साइत स्वयाः मचायात बारा क्वथाय् कुना बिइ । थथे मचा बाराः तया तःगु सिइकाः प्यन्हु लिपा फुकी तःकेहेँपिन्सं (कःनि, मुस्या, छुस्या, चाना, कय्गू, बरां सियातःगु) छुस्यामुस्या ज्वलं, मरि, फलफुल ज्वनाः उम्ह मचायात नकः वनेगु चलन दु । बारा तःम्ह मचायात प्यन्हुतक चि नकी मखु । बारा तयाः खुन्हु लिपा क्वंचिकं सायेकी । कपाय्याम्ह बारा ख्याः दयेकाः बारा क्वथाय् थापना याना बिइ । बारा तःम्ह मचायात नकेन्ह्यो दक्वं चिज बाराख्याःयात छायाः जक मचायात नकेबिइगु याइ । मचायात बारा तया तत्तले बारा ख्याकं रक्षा यायेमा धकाः थथे ख्याःयात नसा छायेगु याइ । झिंनिन्हु दुखुन्हु मचायात सिन्हःमू ज्वलान्हाय्कं क्यना सुद्र्यो दर्शन याके बी । थुकथं मचायात सुद्र्योनाप इहिपा याना बीगुया कारण नेवाः मिसामचा गुबलें नं बिधवा मज्वीमा धकाः खः । झिंनिन्हु दुखुन्हु मचायात बारा पिथने धुंका छुस्यामुस्या नकः वःपिंन्त बारा भ्वय् नकेगु चलन दु । ८.नाद बीगु :- कपालीतय् कय्ता पुजा वा ब्रतबन्ध यायेगु संस्कार मेमेपिं नेवाःतय्गु स्वयाः पाःगु खनेदु । कपालीतय् मचात ७, ९, ११, १३, दँय् थ्यनकि इमित नाद बीगु धकाः गुरुया पाखें बाजं पुइगु स्यना बिइ । प्यता प्रकारं बाजा पुइगु गथेकि ः बाहरा धून (मंगल, शुभ जुइबलय् पुइगु) छोहरा धून (भूत बली, संकल्प याइबलय् पुइगु), ग्वारा धून (द्योपिनिगु स्तोत्र धून), लिगरा धून (कीर्ति स्तोत्र) थ्व प्यता धून स्यना बिइ । थथे बाजा स्यने बलय् प्यन्हुतक माय्, मुस्या, लाभा नकेबी मखु, नापं गुरुपिं बाहेक मेपिन्त थी मज्यू । प्यन्हु लिपा चान्हय् नासःद्यो वा नित्य नाथयाथाय् वनाः द्यो पुजा यानालि बाजा पुइ । थथे नाद काये धुंका छेँ थ्यनेवं छेँया जःपिंन्सं भिक्षा (वा, जाकि, ध्यबा) दान बिइ, अले तिनि छेँय् दुहाँ वनी । कपालीतय्गु थ्व नाद बीगु संस्कार हे ब्रतबन्ध संस्कार खः । तर थौंकन्हे थुकथं बाजा स्यनेगु ज्या उलि मयासे जोगी छुयेगु धकाः योगीतय्सं थें झोली तुम्बा घानाः चलाया छ्यंगुलिं हिनाः कय्ता चिनाः चिम्ता ज्वनाः भिक्षा कायेकेगु चलन दु । थथे याकेबलय् पाजुं लुँया अंगुलिइ मुना तक्व जक आंगसा तयेत सँ ल्यंकाः मेगु सँ दक्व खानाछ्वइ । थथे खानाछ्वःगु सँ बँय् मलाकेत निनिं कंय्यागु देमाय् कापः लाया फयाकाइ । थुकथं चाकूगु सँ धौबजि तयाः खुसिइ चुइकाछ्वइ । अले मचायात जोगी भेष धारण याकाः झोली तुम्बा लःल्हाइ । थुबले मचायात न्हाय्पं प्वाः खंका मन्त्र न्यंकेगु दीक्षा बीगु चलन नं दु । दीक्षा काइबले छ्यनय्, कपालय्, न्हाय्पनय्, ककुइ, छातिइ, तेपुचाय्, बिगुटी व जल थिइके बिइ । अले ल्यंगु दक्वं मचायात हे त्वंके बिइ । अनंलि मचायात छेँजःपिन्सं भिक्षा बिइ । थ्व छगू ब्रह्मचर्यया पालन यायेगु अभ्यासया नाप नापं मचायात आवंलि तःधिकः जुल कपाली संस्कारय् दुथ्यात धैगु छगू संकेत नं खः । जोगी भेष धारण याकाः गणेद्योयाथाय् यंका पुजा याना मचायात न्हय्पलाः छिके बिइ ।
धाेबि समाजया संस्कार
सामाजिक संस्कार :- धौ–बजि नकः वनेगु :- म्ह्यायमचाया प्वाथय् दुगुया गुला दुने धौबजि नकः वनेगु धकाः थःछेँ खलः वनेगु चलन दु । थुबलय् म्ह्याय्मचायात नकेगु धकाः वनिगु खःसां छेँ जःयात हे गाक्क मेमेगु नसाज्वलं, ला, खेँ, वः प्यथी अचारनापं सुराइलय् अय्लाः, थ्वं छम्ह व्यक्तियात ज्वंकाः मां, निनि, तताःजु, तःमांपिं म्ह्याय्या छेँय् वनी । मचा बुइ धुंकाः जय्बिलिमालि न्ह्यः अजि नं सिसापालु छानाः वनी अले तिनि जयविलि माली । मचा बू ब्यंकेगु :- काय वा म्ह्याय् न्ह्याम्ह हे बूगु जूसां प्यन्हु दयेकाः मचाबू व्यंकेगु चलन दु । जय्बिलि ब्यंकेगु छन्हुन्ह्यः थःछेँ पाखें चाकु, इमू, घ्यः, चिकं जाकि, बजि, यंकेमाः । कन्हय्कुन्हु अजि तयाः जय्बिलि ब्यंकीसा आगंबजि इनेगु नं चलन दु । न्हाय्पं प्वाः खनेगु :- न्हाय्पं प्वाः खनेगु ज्या अजिपाखें जुइ । मुलुइ हाकु सुका तयाः न्हाय्पं प्वाः खनेधुंकाः तू चिकनय् हलू ल्वाकछ्यानाः इला बिइगु याइ । थथे याये धुंकाः अजियात धेबा बिइमाः । थःछेँय् मचाबू लहिकः वनेगु :- मचा बुयाः झिन्हुनिसें बाःछिया दुने मचाबू स्वःवनेगु धकाः वनेगु चलन दु । उकिया लागि ला, बजि, सिसाबुसा, चाकु नापं क्वाति–वासः, फाकु–वासः यंकेमाः । अथे हे लच्छि लिपा म्ह्याय्यात थःछेँय् लहिके हयेगु व वयां लिपा भाःतया छे“य् हयाः स्वला तक न्हियान्हिथं चिकं बुइकाः क्वाति–वासः, घ्यः, चाकु, ला, गुडपाक, फाकु–वासः, नकाः म्ह बल्लाकेमाः धइगु परम्परा दु । मचा जंक्व :- मचा जंक्व यायेबलय् म्ह्याय् जूसा न्याला व काय जूसा न्हय्लां यायेगु चलन दु । थुकुन्हु पाजु खलः सगनय् ख्ये“य्, अय्लाः, थ्व“, धौ सिसाबुसा नापं लु“या तिसा व न्हूगु कापः सहित अनिवार्य रूपं उपस्थित जुइमाः । लिपा मचा निद“ व प्यद“ दइबलय् इष्ट द्यः पुज्यानाः योमरिमाः क्वखायेकेगु चलन दु । आखः स्यनेगु :- नेपाःया परम्पराकथं श्रीपंचमीकुन्हु सरस्वतीया थाय् वनाः क, खः, ग लगायत षटकोण च्वकाः आखः स्यनेगु परम्परा दु । कय्ता पुजा:- वैदिक तन्त्र पद्धति कथं ब्राह्मण तयाः गणेद्यः, महाद्यः पुजा यानाः कय्तापुजा यायेगु चलन दु । थुकिइ म्हासुगु धोतिं चिनाः मृगासन जन्हुफातय् कुबिइमाः ल्हातिइ धनुवाण ज्वंकाः गणेद्यःया देगः चाःहिकेगु परम्परा दु । गणेद्यः पुजा यायेधुंकाः द्यःया न्ह्यःने ग्वाःया लप्ते न्हय्पाः लानाः उकिया न्ह्यःने ग्वःग्वय् न्ह्यः तयाः, धेबा तयाः अले कय्ता पुजायाःम्हसिनं न्हय्पलाः छिइ धुंकाः बिसिउँ वनीबलय् पाजुपिंसं ज्वनेमाःगु चलन दु । थथे यायेन्ह्यः वैदिक परम्परा अनुसार मन्त्र बियाः धनु शिक्षा कायेमाः अले सँ खायेबलय् न्हापां पाजुपिंसं आंग्सा तयेमाः कथं सँ खाकाः उगु सँ ब्रँम्हणं धाःकथं पित्तलया भुइ निनिं फयाकयाः कय्तापुजाया ज्या सुरु जुइ । धोबि जातिइ कय्ता पुजा मजुइकं इहिपा याये मजिउगु परम्परा दु । इही :- थ्व जातिइ इही यायेगु चलन मदु । बाराः तयेगु :- हिन्दू धर्मावलम्बी धोबि जातिइ इहिपा यायेन्ह्यः न्हापां जुइगु रजस्वलाय् झिंनिन्हु तक म्ह्यायमचायात थःगु हे क्वथाय् कुनाः मिजंत व सुद्र्यः मक्यनेगु चलन दु । झ्याः खापा तिना तइगु उगु क्वथाय् छेँ व पिनेया मिसा पासापिं वनाः चागः म्हितेगु, भम्चा म्हितेगु याइ । क्वथाय् सुले धुंकाः दकलेन्हापां मां, अजि, निनि व लिपा थःथितिपिसं छुस्या मुस्या व सिसाबुसा, धौ नकेगु चलन दु । थकुथं हे क्वथा दुने सुलाच्वंम्ह म्ह्याय्यात यौनसम्बन्धी ज्ञान बियाः झिंनिन्हुया सुथय् इही याइबलय् थें हे समाः यानाः पिकाइ । थुकुन्हु ब्रँह्मणयात सःताः गौदान याकाः सुद्र्यःया पुजा याना सगं बियाः उकुन्हु हे थःथितिलिसें पासाभाइपिंत भ्वय् नकेगु याइ । इहिपा :- धोबि जातिइ वैवाहिक सम्बन्ध निगू कथं जुइगु खनेदु । छगू थःथवय् ययेधुंकाः व मेगु धायेकाः याइगु इहिपा । गथें, मिसा व मिजं निम्हेस्यानं थवंथवय् ययेकाः परिवारया समुपस्थितिइ जुइगु इहिपा । तर थज्याःगु हे वैवाहिक सम्बन्धय् परिवार दुने व लिपा थवंथवय् मनमुटावं नं नकारात्मक प्रभाव लाये फुगुलिं संस्कारगत मजुइ नं फु । तर मिजंया परिवार मिसाया परिवारयाथाय् वनाः ख“ क्वःछिना थःगु संस्कार कथं याइगु वैवाहिक सम्बन्ध मान्य जुइगु परम्परा दु । क) खँ क्वःछिइगु :- न्हापा न्हापा ख“ क्वःछइिगु न्हि कुन्हु मिजंया छे“नं गंम्ह न्या वालाः अय्लाः लिसें ज्वनाः मिसाया छे“य् वनी । मिसाया छे“य् नं थज्याःगु हे कथंया ज्या जुयाच्वनी । थुकथं हे मिजंया पाखें यंकूगु न्या व अय्लाः मिसा थःथितियात व मिसाया पाखें मिजं पक्षया थःथितियात नकेगु चलन दु । तर थौंकन्हय् मिजंया परिवारपाखें मिसाया परिवार न्ह्यःने लमिलिसें वनाः थी थी कथंया सिसाबुसा लगायत लाखामरि, मरि वा ग्वय् यंकी । नापं जन्त वयेगु न्हि क्वःछिना वइ । ख) लाखा यनेगु :- न्हापा न्हापा इहिपाया ख“ क्वःजिइ धुंकाः लाखा यनेगु प्रचलन दु । उगु इलय् भम्चा जुइम्हेसित तिसा वसः सहित सिसाबुसा, धौ, मरि, पुजा ज्वलं, सुकुन्दा, अय्लाः आदि यंकीसा थौंकन्हय् थुगु संस्कारय् छुं भतिचा हिउपाः वःगु दु । न्ह्यःने न्ह्याथें ज्याःगु संस्कार उल्लेख जूसां थौंकन्हय् चलन चल्तिइ लाखा यनेगु व ग्वय् नापं छुकेगु चलन दु । मिजंया पाखें यंकूगु उगु ज्वलं लःल्हाये धुंकाः मिजंया पाखें वंपिं थःथितिपिं लिहां वइ । लाखा कायेधुंकाः मिजं मिसा इहिपा जुइ धुंकूगु समान जुइगुलिं थ्व हे संस्कार प्रचलनय् खनेदु । ग) मू इहिपा :- इहिपा कुन्हु जन्ति वइबलय् धोबि जातिइ न्हापा न्हापा सल गयाः (पुलांगु ब्या धाइ) डोलीइ च्वनाः भम्चा काःवनेगु चलन दुगुलिइ आः समाः यानाः तःगु गाडिइ जिलाजं जुइम्ह मिजं च्वनाः ब्याण्ड बाजानापं जन्त वनेगु चलन दु । भम्चा काः वनेगु इलय् गाडीइ मिजंया पाजुं तुमा ज्वनाः प्याःम्ह न्या सहित पिरुङ्गी दुगु केरामा जन्हुफातय् पाछाया च्वनेमाः । भम्चा काः वने न्ह्यः सुकुन्दा च्याकाः पित्तलया बाता, दूफांगा, सहित जन्ति वनेमाः । मिजंया छे“ नं जन्ति वनीपिंत सिन्हः तिकाः खे“ सगं बियाः शुभ साइत स्वयाः मिजंनापं वनी । जन्त वइपिंत स्वागत यायेत च्वनाच्वंपिं मिसा पक्षयापिंसं मिजं लगायत जन्त वःपिं सकसितं मसला प्वः बियाः बिदा याइ । नापं जिलाजं जुइम्ह नाप वःपिं वया मां, बा, निनि, पाजु लगायत जन्तिपिंत क्वथाय् यनाः सम्मान बियाः आदर सत्कार याइ । तर थौंकन्हय् जन्त वःपिंत नकेगु चलन नं शुरु जूगु दु । (घ) भ्वय्या घास्ता :- – खसिया ला – गेडागुडी (भुति, सिमी) – अचार (लैं, कय्गू, आलु, पाउं ) – आलु, काउली आलुछ्व“, आलु जक, चीग्वः कय्गू, वाउं गु तुकं) – धौ – अय्लाः, थ्वं – निम्कि आदि मरि – भ्वय् लिपा बिइगु सिसाबुसा (लैं व कय्गू) – भ्वय् धुंकाः लवं, सुकुमेल, चुरोट (ङ) कन्यादान :- बैण्ड बाजा सहित वंगु जन्तियात स्वागत यायेधुंकाः जिलाजं जुइम्हेसित व वनापं वःम्ह पाजुम्हेसित भम्चा जुइम्हेसिया छेँया नकिंनं सिन्हः तिकाः व नापं च्वनाच्वंम्ह पाजुम्हेसित परिक्रमा याये धुंकाः मिजंयात
९. ज्यानाखँग्व: (Formation of Words)
इस्वरानन्द (मूलुखा) स्राेत –रवि शाक्य खँग्वः नेपाल भासाय् स्वकथं दय्के दु । १. मायासुं ज्यानाः २. न्ह्यलि, खँग्वः व तसाँ ल्वाक छ्यानाः ३. खँग्वः खँग्वः चिना । १.ज्यानाग्व: (Verbal Formation) मायासुं ‘ सा, सि, सु, पु, पू(पुलि),’ तँसा तयाः ज्याना तःगु व यासुया गुगुं व (Tense ) पाखें तप्यंक क्वहां वःगुयात ज्यानाग्वः धाइ । तँसा तयाः ज्यनाग्वः ‘सा’ ( याय्गु भाब वा बस्तु ) – ‘ये , ने’ वइगु तिस्सःगु मायासुइ ‘सा’ तयाः कासा,कुसा,चुसा,च्वँसा,ज्वँसा,नसा,पुसा,पुँसा,हिँसा,थासा,ध्वासा,हुसा,लासा,हासा । ‘ये’ बिये – बिसा चिये – चिसा गिये – गिसा दाये – दासा त्याय – त्यासा ल्यये – ल्यसा च्वये – च्वसा च्याये – च्यासा तये – तसा न्वाये – न्वासा किये – किसा क्वाये – क्वासा प्याये – प्यासा म्वाये – म्वासा ब्वये – ब्वसा बुये – बुसा ल्यये – ल्यसा ल्वाये – ल्वासा धाये – धासा थिये – थिसा ‘ने’ क्यने – क्यँसा ग्यने – ग्यँसा ज्वने – ज्वँसा च्वने – च्वँसा छ्यने-छ्यँसा त्वने – त्वँसा तने – तँसा तुने – तुँसा फ्वने – फ्वँसा थने – थँसा लने – लँसा धने – धँसा ह्वने – ह्वँसा पने – पँसा यने – यँसा पुने – पुँसा थिने – थिँसा ब्वने – ब्वँसा मिने – मिँसा कुने – कुँसा ‘सि‘ ( जुइगुया भाब) “ये’ वझ्गु तिस्सःगु व ‘ह’ दुगु मायासुइ “सि” तनाः गसि, दसि, हिसि, न्यासि, ताये-तासि दाये-दासि बुये-बुसि म्हाये-म्हासि चाये-चासि गये-गसि न्हये-न्हसि व्वये-त्वसि ग्वये-ग्वसि प्याये-प्यासि न्ह्याये-न्हासि ब्वये-ब्वसि ज्वये-ज्वसि बुये- बुसि ‘सु’ (याःगु बा जुउगु भाब) ‘ये,ले’ वइगु तिस्सःगु व “ल, ह’ दुगु मायासुइ “सु’ तनाः |कासु ,बिसु, न्हिसु, नसु, ग्यसु, तासु ‘ये’ किये-किसु गिये-गिसु त्वये-त्वसु ब्वये-ब्वसु म्वाये-म्वासु ल्यये-ल्यसु नियो-निसु ब्वाये-ब्वासु हिये-हिसु ल्वये-ल्वसु पाये-पासु पिये-पिसु लिये-लिसु ल्वाये-ल्वासु ‘ले’ हिल्ले-हिसु पिले-पिसु निले-निसु नाले-नासु म्हिते-म्हिसु माले-मासु हाले-हासु ह्वले-ह्वसु ज्यले-ज्यसु प्वले-प्वसु कुले-कुसु हुले-हुसु बुले-बुसु न्हिले-न्हिसु ‘पु’ (जुइगुया भाब बा पहः) ‘ये, ने वइगु मायासुइ ‘पु’ तनाः दिपु, नपु, न्वापु, ल्वापु, तँपु, कँपु, न्यँपु, तुँपु ‘ये’ कापे-कापु च्वये-च्वपु छ्याये-छ्यापु ख्याये-ख्यापु थाये-थापु चाये-चापु ल्यये-ल्यपु स्वये-स्वपु स्वाये-स्वापु म्वाये-म्वापु ल्वाये-ल्वापु ध्बये-ध्वापु थ्वये-थ्वपु घाये-घापु ‘ने’ त्वने-त्वँपु च्वने-च्वँपु ब्वने-ब्वँपु फ्यने-फ्यँपु सने-सँपु छिने-छिँपु भिने-भिँपु गने-गँपु ‘पू’-‘पूलि’ (याय्गु व जुइगुया भाब बा बस्तु) ‘आ’ दुगु ‘ये’ वइगु मायासुइ ‘पू’ तनाः घापू, दापू स्वापू, न्हापू, ल्हापू वाये-वापू द्याये-द्यापू घ्वाये-ध्वापू हायेद्वापू थाये-थापू फ्याये-फ्यापू थ्याये-थ्यापू थ्वाये-थ्वापू न्वाये-न्वापू चाये-चापू ब्वाये-ब्वापू नाये-नापू च्याये-च्यापू ग्याये-ग्यापू छाये-छापू ज्याये-ज्यापू ख्याये-ख्यापू घ्वाये-ध्वापू व्छाये-व्छापू ग्वाये-ग्वापू ‘छि’- ( क्व, माक्व) जक बा फुकंया अर्थय् ) ‘ये, ने, ले” वइगु मायासुइ ‘छि’ तनाः काछि, किछि, गिछि, माछि, खँछि, न्ह्यँछि. ‘ये’ ‘ने’ चाये–चाछि न्यने- न्यँछि तुये-तुछि ल्यने- ल्यँछि बुये-बुछि ब्यने-ब्वँछि धाये-धाछि च्वने–च्वँछि थाये-थाछि तुने-तुँछि स्वये–स्वछि नुने-नुँछि गाये–गाछि पुने -पुँछि ल्हाये -ल्हाछि कुने-कुँछि ‘ले‘ नाले–नाछि पाले–पाछि बुले–बुछि वाले–बाछि हिलि-हिछि ‘क” ( याइमुया भाब, याइम (गु) ) भाब अर्थय् ‘क’ तयां तुं छ्यले दु । ब्वाय्सुइ छ्यले बलय् ‘क’ तनाः लिफुति (: ) च्वनि । उकिया लिउने ‘म’ बा ‘गु’च्वं वइ। ‘आ’ दुगु ‘ये, ले,’ वइगु यासुइ ‘क’ तयाः ल्हाक, थाक, याक, ख्याक, ग्याक, चाक, व्छाक, ज्याक, फाक्क; प्याक, स्याक, हाक, पाक, न्वाक, घाक, काक, ध्वाक, च्वाक, लाक, म्वाक, स्वाक, धाक, च्याक (शुगुं गुगु ने” लि’ निता क’बःगु नंढु। ) ‘अ’ (चिनागु) दुगु ‘ये’ ‘ले’ वइगु यासुइ ‘क’ तनाः ख्यक, ख्वक, च्वक, छ्यक, थ्वक, ल्ह्वक, ब्वक, ल्वक, स्वक, ज्यक, त्यक, ध्वक, न्यक, ह्यक, व्वक, ह्वक ( गुगुं गुगुं ‘ये’ ‘ले’ निथिकय् सं ‘क’ वःगु दु। ) इ. उ दुगु ‘ये’ ‘ले’ यासुइ ‘क’ तयाः किक, गिक, जिक, तिक, लिक, थिक, निक, पिक, फिक, बिक, मिक, सिक, हिक, कुक, खुक, चुक, छुक, जुक, तुक, नुक, फुक, बुक, लुक, न्हुक, थुक (थुकिइ नं गुलिं गुलिं ‘ये, ले ‘ निथिकय्सं “क’ वःगुदु ।) यासुं क्वहाँ वःगु “ना’ (याय्गुया भाब) याकेगु अर्थय् ‘के’ वइगुलि जक । ‘क’ तनाः. ज्यानागु खँग्वः थें यासुं क्वहां वःगु खँग्ब: नं ब्वाय्सुइ छ्यले दु। ‘आ’ दुगु ‘ये’ वइगु यासुया न्ह्यवय् जि जिं लिसे वइगु यासु ( मायासुइ ‘ना’ तना:) ख्याना, ज्याना, ल्वाना, च्याना, चाना, थाना, त्याना, ब्वाना, ल्हाना, याना, फ्वाना, द्याना, ध्वाना, च्वाना, ख्वाना, ग्वाना, छ्याना, लाना, पाना, स्याना, व्हना, ‘ना’ (याय्गु’बा याःगुया भाब) ‘ने’ वइगु “अ, इ, उ” दुगु मायासुइ ‘ना’ तनाः (जि, जिं -लिसे वइगु यासु) :- अ– कना, नना, फ्वना, हना, बना, स्वना, म्हना, क्यना, धना, फ्यना, थना इ– चिना, घिना, खिना, छिना, हिना, भिना, मिना, तिना, उ– कुना, छुना, तुना, मुना, नुना, धुना, पुना, दुना । ‘न’ (ं) (जूगुया भाब) ‘ने’ वइगु ‘अ’ दुगु मायासुइ ‘न’ (ं) तनाः (व, वं लिसे न्ह्यवय् वइगु यासु), पं (पन), द्वं (द्वन), प्वं (प्वन) थकने थकं लि-ब्वने लिब्वं लि-गने लिगं ल-हने लहं उ-जने उजं स्व-नने स्वनं त्वे-कने त्वेकं ल्हा-पने ल्हापं क्व-ह्यने क्वह्यं हा-पने हापं थ-ह्यने थह्यं द्या-पने द्यापं क्व-न्हने क्वन्हं छ्या-पने छ्यापं दु-दने दुदं न्ह्य-थने न्ह्यथं ‘ला’ (याय्गु बा याःगुया भाब) ‘ले’ वइगु “अ, आ, इ, उ” दुगु मायासुइ ‘ला’ तयाः (जि, जिं लिसे वइगु न्ह्यवया यासु) :– अ–ग्यला, छ्यला, ग्बला, व्हला, न्यला, ज्यला, ब्वला आ– चाला, छाला, म्हाला, माला, हाला, वाला, पाला,फाला, काला, इ– सिला, चिला, हिला, न्हिला, तिला, थिला, म्हिला उ– कुला, छुला, हुला, बुला, उला, गुला, चुला, तुला, पुला,सुला । ‘या’ (याय्गु बा याःगु भाब) ‘ये’ वइ्गु “अ, आ, इ, उ” दुगु मायासुइ “या’ तयाः (जि, जिं, लिसे वइगु न्ह्यवया यासु) :– अ– ब्वया, फ्वया, न्ह्यया, ध्वया, स्बया, ख्वया, थ्वया आ- बाया, चाया, ताया, फाया,
