लप्ते
धुसिसिँया लप्ते हलुलप्ते ग्वाःलप्ते पंखास्वांलप्ते केरालप्ते लक्ष्मीसिमिया लप्ते
नेवाः व भ्वय्
पूर्णराम मुनंकर्मि नेवाः व भ्वय् म्हसीका छुं लसताय् वा पुजा, नखःचखः, संस्कारया भिंगु वा मभिंगु ज्या यायेबलय् थःजः व मेमेपिं च्वना झ्वःछुना लप्तेय् थीथी घासा तयाः नयेगु हे भ्वय् खः । भ्वय् ता भ्वय् स्वया जुइ, घःसू भ्वय् निसें कया थीथी भ्वजय् ता फरकफरक जुइ । सामान्यकथं दायेकुगु ला, आलु चाना वा आलु छ्वं, बूबः, मिक्वा, तक्वला (कवाफ), सियाला, वाउँचा, मौसमया तरकारी, आम्लिपाउँ थुलि ता नियेगु क्वागु घासा तइ । व बाहेकं अचार वालागु, अचार फिनातःगु, धौ, सिसाबुसा कय्गु, (लैं व मौसमया सि), दइ, भ्वय् स्वया मरि नं दये फु । मू नयेगु बजि हे जुल । श्राद्धया जूसा फसि, चिकुलाबलय् जूसा तःखा, न्याखुना दयेफु । फुकं धैथें भ्वय् अय्ला दइ । संस्कार व परम्पराकथं थ्वं नं तयेगु यक्वसिया चलन दु । भ्वय्ताय् आधुनिक भाषं धायेगु खःसा carbohydrates, calcium, protein, mineral, fosforus, folic acid, fiber, nutrients फुकंया माक्व ता ल्वाकःछ्याना स्वास्थ्ययात बांलाकिगु, बल्लाकिगु जुइ । नारांद्यःया पुजा व सपिण्ड श्राद्धस्वया न्ह्यःया श्राद्ध भ्वजय् ला तइमखु । झीगु भ्वजय् ला धायेवं म्येय्या ला जुइ, म्येय्या ला बाहेकं नं बाहाँ स्यानागु जूसा बाहाँया ला दइ, मखुसा नं मेगु ला वा न्या निता प्यता दइ । भ्वजय् क्वागु ता खुता निसें कया झिंनिता वा व स्वया च्वय् तर ज्वःता (च्याता, झिता, झिंनिता आदि) तइ । पाउँ ख्वाउँगु जूसां क्वागु ल्याः तइ । लाः व लुसि थें हे खः नेवाः व भ्वय् । गन नेवाः अन भ्वय् । नेवाःतय्त भ्वय् नयेत छकूचा हुनि दयेवं गाः । झिंखुगू संस्कारया छुं नं ज्या जुयेमाः वा दछि दुने वइगु झिंनिगू चह्रे, झिनिगू पुन्हि वयेमाः भ्वय् जोरे जुइ । भ्वय् मनसां सम्हे नयेगु ल्वमंकि मखु । छुं नं लसताय् भ्वय् नइगु ला स्वाभाविक हे जुल, लसता मखुगु अवस्थाय् नं भ्वय् नयेमाःगु दु । गथे कि मनू मदइबलय् प्यन्हु वा खुन्हुखुन्हु लोचा भ्वय्, झिन्हुखुन्हु ब्यंकेधुंका चिपिं थिइकेगु भ्वय्, घःसू खुन्हु घःसू भ्वय्, सपिण्ड श्राद्ध, झिंस्वन्हु, लत्या, खुला, दकिलाखुन्हु प्रसाद भ्वय् आदि । मनू मदयेधुंका सदगतयाना छेँ लिहाँ वइबलय् नं चिपं थिइके धकाः चि पालु तयाः झ्वःछुना नकेमाः, थ्व नं छगूकथंया भ्वय् हे जुल । मचा बुइबलय् नं खुन्हुखुन्हु छैथिभ्वय्स मचाबू ब्यंकाया भ्वय्, संस्कृतं निष्क्रमण धाइगु आगमय् थातय्बलय् भ्वय् । मचा प्वाथय् दुगु च्याला दयेवं धौबजि नके धकाः यःमह्रि, लावः, लापि तया भ्वय्स थ्व धैगु नेवाःत भ्वय्नापं बिस्कं गुब्लें मजू, जुये फैमखुस जुइमखु धैगु स्यल्लागु दसि खः । जातिय समानता व भ्वय्या किसिम भ्वय् तःगु किसिमया दइ – तःधंगु, चीधंगु, मेपिनापं नयेगु, गोप्यगु, अतिकं गोप्यगु आदि । सामान्यकथं भ्वय् धैगु फुकं झ्वःछुना नइगु हे जुल । तन्त्राचारीतय् तन्त्रया पुजा याइबलय् नइगु भ्वय् गोप्य जुइ, गुथिया भ्वय् नं गुथियापिं जः जक च्वना गोप्यकथं भ्वय् नइ । अतिकं गोप्यगु तन्त्रया चक्रपुजा थज्याःगु ज्याय्धाःसा पुजाय् थ्यापिं देखादुपिं जक च्वना भ्वय् नइ । गुलिं तन्त्रया ज्या खया नं फुकं च्वना भ्वय् नयेमाःगु नं दु, थ्व पचलि भैरवया पुजाय् खः । व पुजाय् पचलि द्यःनापं स्वापिं, द्यः जात्रायायेत माःपिं फुकं जातजाति (ब्राह्मण, स्यस्य, आचाजु, मेमेपिं व द्यःला समेत) छथाय्सं च्वना (लासा मथिइकः तया) भ्वय् नइ । थ्व भ्वजं सिइके फु झी तन्त्राचारी नेवाः दुने छुं जातभात तधंचीधं थजात क्वजात धैगु छुं मदु, फुकं समान खः । ऋग्वेद ५।६०।५य् धाःगु दु – ‘अज्येष्ठासो अकनिष्ठास एते सं भ्रातरो वावृधुः सौभगाय ।’ भावार्थ- मनूया दथुइ सुं नं च्वय् क्वय्या जातभात मदु, फुकं छम्ह हे अबु परमात्माया सन्तान खः, दाजुकिजा खः । फुकं थःथःगु भिं व धर्म कायेत न्ह्यज्यायेमाः ।), तन्त्रया सिद्धान्तकथं नं फुकं समान, फुकं तन्त्राचारी भैरव व मिसापिं जूसा भैरवी खः । तन्त्रया दकलय् च्वय्या शास्त्र रुद्रयामलय् धयातःकथं स्वयेगु खःसा भैरवनाथ खःसा भैरवी महामाया खः । त्रिदेव (ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर)या नापं फुकं जगत्या सृष्टियाम्ह महामाया खः । उकिं तन्त्रया विधानय् नकिं च्वंम्हेस्यां सुयातं अनि यायेम्वाः, बरु नायंः नकिंयात अनि यायेमाः, नकिंया उजं कायेमाः, नकिं अन दकलय् च्वय् जुइ । झिंखुगू संस्कार, नखःचखः व पुजा आदि जुइबलय् जक मखु झी नेवाःतय् भ्वय् नयेगु धैगु मेमेबलय् नं दु । गथे कि जाँचं पास जुल भ्वय्, जागिर दत भ्वय्, मान थहाँ वन भ्वय्, मुद्दां त्यात भ्वय्, सुं मनू पिहाँ वनिगु जुल भ्वय्, सुं मनू यक्व लिपा छेँ दुहाँ वल भ्वय्, तंम्ह वा तंगु मू वंगु ज्वलं लुल भ्वय् । जन्म न्हि जुल भ्वय्, छेँ नी स्वन भ्वय्, मूलुखा छुत भ्वय्, पलि तल भ्वय्, छेँ बौ बियेगु भ्वय्,तीर्थय् वना लिहाँवल भ्वय् । उलि जक मखु, सामाज्याय् बुरांज्या (बुं हाकुवा दुकायेगु ज्या) याना वाः दुकायेबलय् नं बाजा थाना म्ये हाला, प्याखँ ल्हुया भ्वय् । पितृया श्राद्ध जुल भ्वय् । झीगु संस्कृतिइ अखण्ड मण्डलाकार धाइ । झीगु भ्वय् नं अखण्ड मण्डलाकार थें हे । मण्डलाकार जुयेवं च्वः प्वः छुं हे दइ मखु, गन शुरु व गन अन्त्य धैगु नं दैमखु, अथे हे झीगु भ्वय् नं शुरु व अन्त्य गनं मदु । नेवाःत तन्त्राचारीस च्वय् धया थें तन्त्रय् झिंनिगू चह्रे, झिंनिगू पुन्हि, धंछा, पुछा, सिथि नखः, दिगु पुजा, चथा, थाःपुजा, मतपुजा आदि यायेमाःगु दँय्दसंया रिति दु । व थिति बाहेकं जांचं पास जूसा निसें बुरांज्याया वा दुकायेतकंया भ्वय्, म्ह्वचानं प्यम्ह पितृपिनिगु श्राद्धया प्यकः भ्वय् नयाच्वनागु दु । उकिया नापं मोहनिबलय् नलसनाया भ्वय्, कुछि भ्वय्, स्याक्वत्याक्व भ्वय्, स्वां क्वकाय्खुन्हु सी का भ्वय्, त्रयोदशिखुन्हु खाःचि पिये भ्वय्, पुन्हितक नखतिया भ्वय्, उलि इलं मगासा स्वन्तितक नं मोहनिया नखतिया भ्वय्, स्वन्तिया लक्ष्मीपुजानिसें किजापुजा तक स्वन्हुयंक भ्वय्, प्यन्हुखुन्हु म्ह्याय्मचां स्वां क्वकायेकाः भ्वय्, बिस्का नखःया द्यः क्वहाँ बिज्यात भ्वय्, यःसिं थन भ्वय्, यःसिं क्वथल भ्वय्, महाकाली महालक्ष्मीया जात्रायात भ्वय्, ब्रह्मायणीया जात्रा यात भ्वय्, द्यः स्वगं बिल भ्वय् (थुकियात ख्वपया पिने च्वंपिंसं पाहाँचा पितिना बाहाँ स्याना भ्वय् धायेगु याः), त्वालय् त्वालय्या थीथी जात्राया भ्वय्, मछिन्द्रनाथया याः न्यागुया भ्वय्, भुज्या (याः न्यागु कन्हेखुन्हु) भ्वय्, जाह्वलाख्यलय् प्वाकलं क्यन भ्वय्, येँ जनबहाद्यःया जात्रा जुल भ्वय्, असनय् खः ल्वाकल भ्वय्, न्यत अजिमाया व मेमेपिं भगवतिया जात्रा जुल जात्रा जुगु त्वालय् भ्वय्, नवदुर्गा द्यःयात सी जा नकेत भ्वय्, नवदुर्गा द्यःयात न्या लायेकुगु या भ्वय्, थाःपुजाया भ्वय्, धन्छा या भ्वय्, पुछाया भ्वय्, दिगु पुजाया भ्वय्, सिथिनखःया भ्वय्, सोह्रश्राद्धया भ्वय्, सी गुथिया भ्वय्, सनाःगुथिया भ्वय्, थीथी गुथिया भ्वय्, गुथिया वः गपाय् पा धका वःस्वयेगु भ्वय्, गुथिया सिँ तइगु गुसिँपाक्व स्वयाया भ्वय्, गुथि पाः दुहाँ वल भ्वय्, गुथि पाः पिहाँ वन भ्वय्, द्यःथाय् मत च्याकल भ्वय्, द्यः पलिस्था यात भ्वय् । यलय् स्वन्ति सिधयेवं भोग्त्या, सन्त्रासि, चाकुसि, व मेमेगु पाउँगु सि (फल) मुना त्वालय्या म्ह्याय्मचापिं फुकं सःता पाउँ वाला पाउँभ्वय्
नेवाःतय्गु मौलिक संस्कारः ज्याःजंकु
उपप्रा. वज्रमुनि वज्राचार्य संस्कार म्हसीका मनूत जन्म जुयाः समाजय् च्वनाः म्वाय्गु चेतनाया विकास नापनाप संस्कारया जन्म जुल । संस्कारया अर्थ पवित्र, शुद्ध, भिंकेगु, बांलाकेगु, दय्केगु अर्थय् कयातःगु दु । ब्यावहारिक जीवनय् नं संस्कार धैगु मनू जन्म जुइधुंकाः मसीतले आनन्दं म्वाय्गु लँपु ज्याय्गु लागि छगू भूगोल, पुचःया मनूतय्सं छ्यलाः, अभ्यास यानाः सृर्जना यानाः तःगु मूल्य मान्यता हे संस्कार खः । जीवनय् याइगु संस्कार परिवार वा समाजया मनूतय्सं सुं मेपिं मनूया लागि क्यनीगु मार्ग दर्शन खः । गुकिया लँपुइ मनूतय्सं थः मसीतले न्ह्याकाच्वनी नापं मेपिन्त नं स्यनाच्वनी । मेगु कथं धाय्गु खःसा संस्कार धैगु निरन्तर रुपं क्यनाच्वनीगु पह खः । थुजागु जीवनय् याइगु संस्कारत नेवाः समुदाय दुने यक्व दु । संस्कार जात, भूगोल, धर्म कथं विस्कं दु । सामान्यतया नेवाः समुदाय दुने धर्मया ल्याखं हिन्दू, बौद्ध, मुश्लिम व ईसाइत दु । उकिं नं हिन्दू व बौद्धपाखें प्रभावित जूपिं अप्वः दु । नेवाः मुलतः हिन्दू व बौद्ध मखुसे थःगु हे भूगोलयात ल्वय्क हिन्दू व बौद्ध धर्मया आधारय् थःगु हे नेवाः धर्म हनाः वयाच्वंगु दु । धर्म दर्शनय् आधारित जुइ । दर्शन सःस्यूपिं विद्वान्पिनिगु तार्किक, विवेक, विचार, चेतनाया आधारय् सत्यतातक थ्यंकेगु लँपुया ब्याख्या खः । धर्म दार्शनिक, विद्वान्पिन्सं क्यंगु आधारय् मनूतय्सं क्यनीगु आचरण व ब्यवहार खः । उगु आचरण व ब्यवहार ब्वय्गु माध्यम वा कुतः हे संस्कार खः । उकिं संस्कार दुने धर्म निर्देशित जुयाच्वनी । नेवाः समुदाय दुने हिन्दू प्रभावित संस्कारयात सोर्ह संस्कार व बौद्ध प्रभावित संस्कारयात दश संस्कार धाय्गु याइ । थुपिं दश संस्कार व सोर्ह संस्कार दुने मलागु नेवाःतय्गु थःगु हे मौलिक संस्कारत नं यक्व दु । उकी मध्ये मनू बुढाबुढी जुइबलय् याइगु संस्कारया नां खः ज्याः जंकु । जंकु म्हसीका जंकु जीवनया पूर्वाद्ध व उतरार्द्ध निकः याय्गु चलन दु । पूर्वाद्धय् याइगु जंकुयात मचा जंकु गुगु मिसा मचा जूसा न्याला व न्हय्ला, मिजंमचा जूसा खुला व च्यालाय् याइ । उतरार्द्धय् जूसा ७७ दँ ७ ला ७ न्हु, ७ घडि, ७ पलाया साइतय् याइ । गुकियात संस्कृत भासं भीमरथारोहण धाइ । थ्व निगू जंकु नं कुण्डली वा जातः वा चाःचा नाप स्वापू दु । जंकु संस्कारया ज्या याइगु इलय् जातः वा कुण्डली तयाः पूजा याइगु व मचायात नं बुढाबुढीयात नं कुण्डली वा चाःचा सुइकीगुलिं जंकु जन्म कुण्डलीपाखें वःगु खः धैगु सीदु । ज्याः जंकु नेवाः समाजय् बुढाबुढी जुइकाः द्यःया रुपय् पलिस्था याय्त याइगु संस्कार हे ज्याथ जंकु खः । थुगु संस्कार ७७ दँनिसें १०८ दँया दुने मनू म्वानाच्वन धाःसा न्याक्वतक याय्गु चलन दु । मनूयात द्यः याइगु संस्कार जुगुुलिं थुगु संस्कारय् द्यःपिं सवार जुइत छ्यलीगु रथ आरोहण याकेगु याइ । उगु रथयात सूर्यरथ, चन्द्ररथ, ब्रम्हारथ, विष्णुरथ व शिवरथया रुपय् काय्गु याइ । उकिं रथ दय्की बलय् नं सूर्यया चिं कथं रथय् न्हय्म्ह सल, चन्द्रमा व ब्रम्हाया चिं कथं न्हय्म्ह हँय्, विष्णुया चिं कथं गरुड, शिवया वहान कथं द्वः रथय् कीगु याइ । न्हापांगु जंकुयात संस्कृत भासं भीमरथारोहण, निक्वगुयात चन्द्र रथारोहण, स्वक्वगुयात देवरथारोहण, प्यक्वगुयात महारथारोहण व न्याक्वगुयात दिब्यमहारथारोहण धाय्गु याइ । न्हापांगु जंकु ७७ वर्ष ७ महिना, ७ दिन ल्याखं याइसा निक्वगु जंकु द्वःछिकः चन्द्रमा खनीगु दिं याइ । गुलिसियां मनमास ल्याः तयाः गुलिसियां मतसे याइगु जुगुलिं एकरुपता मदु । ८१ वर्षनिसें ८४ वर्षय् दुने याइ । स्वक्वगु जंकु ८८ वर्ष ८ महिना ८ दिंनय् याइ । प्यक्वगु ९९ वर्ष, ९ महिना, ९ दिनय् याइसा न्याक्वगु जंकु १०८ वर्ष १० महिनाय् याइ । थथे जंकु याइगु बौद्ध प्रभावित जाततय् ७७ दँय् न्हापांगु, ८८ निक्वगु, ९९ स्वक्वगु याइसा मेगु याःगु खनेमदु । जंकु याय्त पूजा मण्डः च्वइगु इलय् नं न्हापांगुली ग्रहमण्डल, निक्वगु बसुन्धरा मण्डल, स्वक्वगुली उष्णीषविजया मण्डल च्वय्गु याइ । जंकुया मूल चिं रथ खः अथेसां थाय् व भूगोल कथं गनं रथ व गनं खः तयाः कुविया देश चाःहीकेगु याइ । जंकु याइगु विधि वा पदती जात धर्म व भूगोल कथं पाः । थःथःगु विश्वास मूल्य मान्यता कथं द्यःपिं साधना यानाः, माःमाःगु थासय् स्थापना यानाः, थः नं द्यःया रुपय् दुगु आभास याकाः मण्डलय् न्ह्योने तयाः धलं दंकाः, काय् छय्पिन्सं लुकिं छिकाः बसा लानाः तुफिं बँ पुनाः, जलधारा हाय्काः कुबियाः रथारोहण याकाः देशान्तर याकी । द्यःया रुपय् हय्गु लागि सँ, लुसि, ध्यंकाः अमो हामोलं म्वः ल्हुकाः, वयां लिपा थकालीपिन्सं प्यगू सागरया लखं म्वः ल्हुकाः पूजाया लागि फय्तुकेगु याइ । थुगु इलय् इनाय् व ऐलिं द्यः काः वनेगु, द्यः पलिस्था यानाः जीव विइगु नं जुइ । देशान्तर चाः हिइके धुंकाः फय्तुकाः छेँया फुक्क जःपिन्सं भागी यानाः आशिर्वाद काय्गु, ख्येँ सगं वियाः क्वचाय्केगु याइ । प्राचीनता नेवाः समुदायलय् छम्ह मनूयात पूर्ण रुपं संस्कारया ज्या याय् धुंकाः जीवनया अन्तिमपाखे मनू द्यः जुल धैगु भापाः विइगु लागि न्ह्याकाः वयाच्वंगु नेवाः मात्रया धिसिलाःगु संस्कार ज्याः जंकु संस्कार खः । थुगु संस्कार गुगु इलंनिसें न्ह्यात जुइ धैगु खँय् आःतक लुयावःगु अभिलेख कथं सम्बत् ४९९ माघ शुक्ल चतुर्दशीखुन्हु च्वयातःगु नेपालभाषा व संस्कृत भाषा, भुजिंमोल लिपिया भीमरथारोहण विधिया थ्यासफू खः । आशासफू कुथिइ दुगु थुगु जंकु सफूया अन्तय् जनको विधि खँग्वः छ्यलातःगु दु । आशासफू कुथिइ मेमेगु नं जंकुया सफूत दु । अथेहे नेपाल जर्मन रिसर्च सेन्टरं याःगु सूचीकरणय् जंकुया १२८ सफू दुथ्यानाच्वंगु दु (श्रेष्ठ,११३१ः१७) । थुजागु संस्कार याय्गु पुलांगु स्रोत धैगु वेद, स्मृति खः । वैदिक व स्मृति कालय् जंकुया बारे खनेमदुसां बृहद गार्ग सहिताय् गार्ग ऋषिं कृष्णया अबु बसुदेवयात जंकु याःगु,व उकी न्याक्वतक जंकुया नां न्ह्यथनातःगु दु धकाः धयादीगु दु (जोशी, ११२७ः१०) । यदि स्मृति, संहिता वा वेदया टिकाय् जंकुया खँ न्ह्यथनातःगु जूसा वेदया आधारय् संस्कार यानाः वयाच्वंपिं गैर नेवाःपिनि नं थुगु संस्कार दय्माःगु खः । तर बुढो पास्नी, ८४ पूजा आदि दु, जंकु हे धकाः याय्गु चलन मदुगुलिं थ्व संस्कार नेवाः मात्रया हे मौलिक संस्कार खः धैगु सीदु । जंकुया ब्यावहारिकता मनू सामाजिक प्राणी खः । उकिं वैत परिवार समाज फुक्क माः । सामाजिक प्राणी जुयाः म्वाय्त सभ्य जुयाः म्वाय् सय्केमाः, वहे सभ्यताया मेगु नां हे ब्यावहारिकता खः । गुगु संस्कारपाखें प्राप्त जुइ । मनू जन्म जुइधुंकाः बुढाबुढी जुइ । मचाबलय् मां अबुया निगरानी वा हेरविचारय्, तःधी जुइकाः थः मचायात हेरविचाः यायां बुढाबुढी जुइकाः काय्पिं, छय्पिनिगु स्याहारय् म्वाइ । थःपिन्सं मचातय्त स्याहार सुसार यानाः ब्वलंकाः तःगु कारणं काय् छय्पिन्सं बुढाबुढी जुइकाः माया ममता याकाः म्वानाच्वनी । जीवन काय्गु व विइगु खः । थःम्हं ब्यूसा, काय् नं खनी, काःसा बि
ज्याःपुन्हीया पनाैतीया जात्रा
रत्नप्रसाद अनामणि श्रेष्ठ काभ्रेया न्हय्गां मध्ये पनौतीया कलाकौशल व सांस्कृतिक दृष्टिं महत्वपूर्ण थाय् ख: । मल्लकालिन कलाकौशल व सांस्कृतिक दुष्टिं नं भक्तपुर लिपा पूर्वपाखेया बस्ती मध्ये पनौती अग्रणी थासय् ला: । प्राकृतिक दृष्टिं नं पनौति प्यखे डाँडां चाःहिलाच्वंगु खोपासीतक त:धंगु उर्वर फाँट दुगु रमणिय थाय् ख:। येँ करिब ३२ कि.मी. पूर्व दक्षिणय् पनौती दु । थन प्रत्येक झिंनिदँया माघ लच्छियंकं मकर मेला जुइ । पनौतिइ दच्छियंक थीथी जात्रा न्याय्कू सां थनच्वंगु तःधंगु जात्रा धइगु ब्रम्हायणी, इन्द्रेश्वर महाद्य:, भद्रकाली व उन्मत्त भैरवया जात्रा ख: । पनौती जात्रा दँयदस॑ तछलाथ्व द्वादशी खुन्हु सुरु जुया: पुन्हीतक्क न्ह्याइ । जात्राया न्हापांगु दिं तछलाथ्व द्वादशी खुनु जात्रा सुरु जुइ। थ्व खुन्हु द्यः क्वहाँ बिज्याइ । थ्व खुन्ह बम्हायणी मूर्तियात दुनेच्वंगु मूल क्वथां पिने मेगु क्वथाय् हइ । अथेहे भद्रकाली द्यःयात नं मूल क्वथां पिनेच्वंगु विशेष प्रकारयागु सिंहासनय् तई । व खुन्हु निसें पनौतीवासीं जात्रा सुरु जूगु मानेयाइ । छेँ ज:ख: सफा सुग्घर याना: बांला:गु लँ फिनाः पाहाँयात लसकुस याय्त तमतयार जुयाच्वनी । छेँखापतिकं द्यःपिन्त पूजा आजा याइ । जात्राया निन्हुगु दिं तछलाथ्व त्रयोदशी जात्राया निन्हुगु दिं ख: । थ्व दिंयात दुइँचा ङाय्केगु धाइ । स्थानीय नेवाः दाजुकिजा तःकेहेँपिन्स थ्व दिंयात कुलक्या नं धाय्गु याइ । थ्व खुन्हु सुथय् दुइँचां (पुतुवार) निपु पं हया: ब्रम्हायणीया द्य:छेँ पिने तइ । अनं लिपा सनिलया इलय् मानेश्वरी बसर्पाकय् द्वारें ह:गु खड्ग बिइगु चलन दु । जात्राया लागि खड्ग ग्रहण याय् धुंकाः व खड्ग ज्वना: थीथी बाजं थाना: जात्राया द्वारें पनौती नगरय् दुगु थीथी द्यःया दर्शन व पूजा याइ । सुथय् हःगु पँथय् तुयूगु व ह्याउँगु काप: तया: द्य:ला न्ह्यने थ्यंकी । व खुन्ह् बाजं थाना: पुजा सामान कुबिया: मिसा जातिया दुइँचा सहित नगर थकाली, सुगल, कर्माचार्यपिं ल्यू ल्यू वनी । बहनी जब ब्रम्हायणीया रथ त्रिवेणी घाटया झुलुङ्गे ताँलिक्क थ्यंका: मूल पूजारी, सुवाल व दुइँचा याना: स्वम्ह ताँ पुलाः खुसी पारीच्वंगु ब्रम्हायणी देगलय् वनी । ताँ पुलेवलय् स्वम्हं विशेष प्रकारं न्यासी वनी । उकीयात हे दुइँचा न्याय्केगु धाइ । तुतियात मल्ह्वँसे तुति लुइका: न्यासी वनी । थुकीयात पुलांपिं बुढापाका थथे धाइ “न्हापा पुण्यमाता खुसि बा: वःगु हुनिं खुसि छिइ मफया: बासुकी नागया आराधना लिपा नाग स्वय्म ताँ जुया: नागया म्हय् न्हुया वंगु जूगुली आ: नं अथेहे याना: बिस्तारं तुति मल्ह्वँसे न्यासी वंगु ख: ।” दुइँचा ङाय्केगु प्रक्रिया लिपा भद्रकालीया रथय् भद्रकाली व द्वारे तया: बाजं थाना: रथ साला हइ। जब भद्रकालीया रथ ब्रम्हायणी मन्दिर थ्यने धुंका: भद्रकालीयात रथं क्वकाया: ब्रम्हायणी देगलय् लसकुस याना: दुतिइ । अनं लिपा भद्रकालीया मूर्तियात ब्रम्हायणी देगलय् दुनेच्वंगु भद्रकालीया शिला मूर्तिनापं तइ । थ्व ज्या क्वचाल कि देगलय् प्रवेश निषेध जुइ । चच्छि देगलय् दुने सम्बन्धित पुजारीं तान्त्रिक यज्ञ याइ । यज्ञ याय् न्ह्यः छम्ह मेय्या बलि बिइ । यज्ञ लिपा धा:सा दुगुचा भद्रकालीयात बलि विइ । थ्व इलय् ब्रम्हायणी देगःया वारिपट्टिइ च्वंगु बासुकी नागयात नगरबासीं दुरु छाय्गु चलन दु । जात्राया स्वन्हुगु दिं जात्राया स्वन्हगु दिं चर्तुदशी खुन्ह सुथंनिसें पनौतिवासी व पाहाँपिं ब्रम्हायणी देगलय् दर्शनया लागि भीड जुइ । व खुन्हु श्रद्धालु भक्तजनपिन्सं बलि बिइगु नं याइ । थ्व न्हियात मूल जात्रा धाइ । उखुन्हु दक्व पनौतीबासीतय्सं थ:थिति पाहाँ स:ताः भ्वय् नकी । थ्व खुन्हु गणेद्य:या नं त:धंगु जात्रा याइ । चर्तुदर्शी खुन्हु भैरवया पूजा याना: इन्द्रेशवर देगःया चोक दुने म्येय् बली बिइगु चलन दु। हरेक दँया चर्तुदर्शी खुन्हु म्येय् स्याइपिं व : द्य:ला (पोडे) तय्त देगलय् दुकाइ। बलि ब्यूगु म्येय्यात कन्हय् खुन्हु जात्रा याय्बलय् उन्मत्त भैरव व भद्रकालीयात स्वांमा: थें यानाः क्वखाय्केगु चलन दु। बहे खुन्हु ब्रम्हायणी द्यःछेँया पटाङ्गीनीं स्वंगः चायागु घः तया: दुगुचा बलि बियाः जोगीचक्र बिइगु चलन दु । जात्राया लिपांगु दिं पनौतीबासीतय्सं थ: पासापिं, थ:थितिपिं जात्राया स्वन्हु खुन्हु सःतू सां अन्तिम दिं अर्थात् पुन्हि खुन्हु तसकं न्ह्यइपुसे च्वनी। थ्वखुन्ह पनौती आसपासया दक्व थासं यक्व ल्याखय् मनूत जात्रा स्वः वइ । वर्षा सुरु जुइ न्ह्यः जात्रा जुइगुलिं असारया निंतिं सिनाज्या कुसा (घुम – छगूकथंया पँ व उकिया हलं दय्किगु कुसा) मिइ हइपिं यक्व दइ । उकिं थ्व जात्रायात घुम जात्रा नं धाइ । गुलि गुलिस्यां हिले जात्रा नं धाय्गु या: । नेवाःतयसं ज्या: पुन्हि धाइ । अन्तिम दिन खुन्हु लाय्कु दबुलिइ इन्द्रेश्वर महादेव, भद्रकाली, उन्मत्त भैरवया खःत थवंथवय् ल्वाका: जात्रा याइ । थ्व जात्रा मध्य चान्हय् याइगु परम्परा जूसां छुं दँ न्ह्य:निसें सुरक्षा व मेगु कारण न्हिनय् हे यानावयाच्वंगु दु । तछलाथ्व पूर्णिमा खुन्हु पनौतिस्थित त्रिवेणीघाटय् म्व:ल्हुयाः रथ ल्वाकूगु स्वःसा दच्छिया पापं मुक्त जुइगु जनविश्वास दु। जात्राय् विशेष याना: उन्मत्त भैरवया खतं ल्यूने स्वकः व इन्द्रेश्वर महाद्यःया खतं न्ह्यःने स्वकः भद्रकालीया रथनाप ल्वाकेगु परम्परा दु । थथे रथ ल्वाकेबलय् रथयात्राय् संलग्न मनूतयूसं प्यखें अबिर ह्वला: अन च्वंगु वातावरण हे विशेष जुइ । उन्मत्त भैरबया खतं ल्यूनें इन्द्रेश्वर महाःद्यया रथं न्ह्य:नें भद्रकालीया रथयात ल्वाकीगु परम्परा थःथम्हं तुं द्यःपिनि यौनक्रिडा जूगु व खने मदय्क धकाः अबिर ह्वलीगु किंवदन्ति दु । किंवदन्ति पनौतीया थ्व जात्रा सम्बन्धि छ्गू ब्यागलं किवदन्ति दु । किंवदन्ति कथं परापूर्वकालय् महाःद्यवं श्री कृ्ष्णया चरित्र स्वय्गु विचाः याना: यक्व कलाःपिं मध्ये थःत छम्ह बिइत आग्रह यात । कृष्ण द्यवं क्वथाय् च्वंम्ह छम्ह यःम्ह यंकेत अनुमति बिल । जब महाद्य: प्रत्येक क्वथाय् स्वस्वं वंबलय् दक्व कृष्णद्यः नाप च्वनाच्वंगु खन । व खना: महाद्य: कैलाश लिहां वनाः दक्व खँ माता र पार्वतीयात कन । महाद्यया खँ : न्यना पार्वती ६४ योगीनी रुप धारण याना कामातुर जुया: महाद्यःयात लिना छ्वल । व रुप खना महाद्यः ग्याना: पनौतीया त्रिवेणीस्थित खुसी गुप्त सुलाच्वन । सुलाच्वंगु थासय् ६४ योगीनी पार्वती पियाच्वन । थ्व पार्वतीं जित: त्वःती मखुत धकाः , महाद्य: उन्मत्त भैरव रुप धारण यानाः पार्वती न्ह्यःने बिज्यात । योगीनी रुपी पार्वती त्व:ताः भद्रकालीया रुप हिला: रोसी खुसी सिथय् बिस्युं वनी। थथे बिस्युं वनीगु झ्वलय् पनौतीया लाय्कु डबुलिइ थ्यंकाः उन्मत्त भैरव भद्रकालीयात ल्यूने स्वकः सम्भोग याय् धुंकाः भद्रकाली शान्त अवस्थाय् वल । थःगु यौन चाहना पुरा जुइधुंकाः भद्रकालीं भैरवयात थःगु वास्तविक स्वरुपय् वया: सम्भोग याय्गु इच्छा ‘ प्रकट याइ । हान न्ह्य:नें भैरव महाद्य:या वास्तविक रुपय् वया: पुनः ; स्वक सम्भोग याइ । थथे याना: पनौतीया रथ ल्वाकीगु जात्रा सिधय्धंका: बहनी चिराग च्याका: जात्रा याना: पुलिसपाटी तयातःगु ब्रम्हायणीयात लसकुस याइ । ब्रम्हायणीयात रथय् तया: जात्रा याना: बजारय् चाःहिका: द्य:छेँय् दुकाइ । वहे खुन्हु बहनी न्हापांगु दिनय् बलि बिउगु म्येय्या ला दय्का “बल भ्वय्” नइ। अले
झीगु नगुमा
२०७९ मंसिर शुक्लपक्ष (थिंल्लाथ्व) अष्टमी-(ब:खुमद)निसें न्हय्गां जात्रा अष्टमी-नगां,न्हय्गां जात्रा,बालकुमारी अष्टमी-पांगा,बालकुमारी,बिष्णुदेवी नवमी– किपू,इन्द्रायणी व गणेश नवमी– सतुंग:, विष्णुदेवी नवमी– मच्छेगां. विष्णुदेवी नवमी-ल्वहंखा,न्हय्गां जात्रा,भैरब नवमी-बोसिगां न्हय्गां जात्रा, भैरब दशमी– किपू,इन्द्रायणी द्यःया जात्रा पुन्ही- यःमधि पुन्ही पुन्हि-खोप अनन्त लिंगेश्वर मेला य:मरि पुन्हि- ल्हासापाक्वय् ल्ह़ासां महामञ्जुश्री बिज्या:इगु मेला झीगु जात्रा कार्तिक शुक्लपक्ष(कछलाथ्व) प्रतिपदा – मैति, अजिमा जात्रा अष्टमी – बलम्बु, महालक्ष्मीया जात्रा पुन्हि – थँक्वा, महालक्ष्मीया जात्रा पुन्हि -चाबहिल,चन्द्रविनायक जात्रा पुन्हि -चाबहिल भैरबनाथया जात्रा मंसिर कृष्णपक्ष- ( कछलागा ) दशमी – (गुह्येश्वरी जात्रा) औंशी – (यँ लुतिअजिमाया जात्रा) मंसिर शुक्लपक्ष (थिंलाथ्व) यल कात्ति प्याखं अष्टमी-(ब:खुमद)निसें न्हय्गां जात्रा अष्टमी-नगां,न्हय्गां जात्रा,बालकुमारी अष्टमी-पांगा,बालकुमारी,बिष्णुदेवी नवमी– किपू,इन्द्रायणी व गणेश नवमी– सतुंग:, विष्णुदेवी नवमी– मच्छेगां. विष्णुदेवी नवमी-ल्वहंखा,न्हय्गां जात्रा,भैरब नवमी-बोसिगां न्हय्गां जात्रा, भैरब दशमी– किपू,इन्द्रायणी द्यःया जात्रा पौष शुक्लपक्ष (पोहेलाथ्व) अष्टमी– जनबहा:द्यो:या न्हवं पुन्हि– मिलापुन्हि पुन्हि– चाँगुनारायणया कलश जात्रा फागुन शुक्लपक्ष (चिल्लाथ्व) अष्टमी – चीर स्वाय्गु पुन्हि–होलीपुन्हि पुन्हि :- हरिसिद्ध प्याखं पुन्हि– यें, चकंद्यो:या जात्रा चैत्र कृष्णपक्ष (चिल्लागा) तृतीय– नाला,करुणामयया रथजात्रा चतुर्दशी– पाहाँच:र्हे चतुर्दशी– न्यत,अजिमा देवीगण प्याखं जात्रा चतुर्दशी– (पारुतक) यें तक्ति अजिमा जात्रा चतुर्दशी-(पारुतक) यें, वतु लुमरीअजिमा जात्रा चैत्र शुक्लपक्ष (चौलाथ्व) प्रतिपदा– येँ,असनय् खःल्वाकीगु जात्रा पारु– चोबहा:द्यो:या न्हवं अष्टमी– चोबहा:द्यो:या ख: जात्रा चतुर्दशी– यें,कमलादी गनेद्य:या जात्रा अष्टमी– जन्बहाःद्यःया रथ सालीगु एकादशी-टोखा,चण्डेश्वरीया रथजात्रा पुन्हि-ल्हुतिपुन्हि पुन्हि– सक्व,बज्रयोगिनी जात्रा पुन्हि– फुसिंख्य:,मनमैजु अजिमाया जात्रा चैत्र मसान्तनिसें वैशाख १ तक– नक्वाःभैरवी यात्रा चैत्र मसान्तनिसें वैशाख ४ तक– सिद्धिपुर थसी बालकुमारी जात्रा वैशाखकृष्णपक्ष (चौलागा) चैत्र मसान्तनिसें वैशाख १ तक– नक्वाःभैरवी यात्रा चैत्र मसान्तनिसें वैशाख ४ तक– सिद्धिपुर थसी बालकुमारी जात्रा वैशाख संक्रान्ति– खायुसंन्हु वैशाख १गते– खोपया बिस्का जात्रा संन्हु– ख्वपया,महाकाली,महालक्ष्मी, ब्रम्हायणी,छुँमां जात्रा वैशाख २– थिमि,सुथसिया जात्रा वैशाख २– बोडे,म्येप्वा: खनिगु बिस्का जात्रा प्रतिपदा– विशालनगर,वैष्णवी द्यःया जात्रा प्रतिपदा– दोलखा,करुणामय रथ जात्रा तृतीय– सँकोया जात्रा औंशी– चाँगुंछिन्नमस्ता किलेश्वर मूल जात्रा वैशाखशुक्लपक्ष (बछलाथ्व) द्वितीया-नाला महालक्ष्मी जात्रा (द्वितीयानिसें पंचमीतक) तृतिया– अक्षय तृतिया तृतिया– लुभुमहालक्ष्मी भैरव जात्रा पञ्चमी– यल बुङ्गद्यःसालिगु रथ जात्रा पुन्हि– स्वाँयापुन्हि पुन्हि– भोँत,चण्डेश्वरीअजिमा जात्रा पुन्हि— टिष्टुङ्गया बज्रबाराही जात्रा (पुन्हिया न्ह्य:या ल्युलागु शनिबार) पुन्ही– पलांचो भगवतीया जात्रा जेष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व) पुन्ही– ज्याः पुन्ही पुन्ही– पनौति,भैरव भद्रकाली जात्रा आषाढ कृष्णपक्ष (तछलागा) अष्टमी– भलभलः अष्टमी अष्टमी– गोल मचातिया जात्रा आषाढशुक्लपक्ष (दिल्लाथ्व) द्वितीया-यें,लायकु जगन्नाथ रथजात्रा सप्तमी– गोल,गङ्गामाइ रथ जात्रा श्रवणशुक्लपक्ष (गुंलाथ्व) पञ्चमी–सबलबहा:भातिगा:आजुया प्याखं (पञ्चमीनिसें गुँलागाअष्टमीतक) भाद्र कृष्णपक्ष (गुंलागा) जात्रा भाद्र १ गते– संक्रान्ति संक्रान्ति– किपूया,बाघभैरब आजुया सापारु– स्वनिग साया वनिगु जात्रा द्दितीयानिसें पंचमीतक– बोडे,श्रीनीलबाराही गण प्याखं जात्रा द्दितीया-थिमि, भैरब नाच जात्रा पंचमी- यल,यानृसिंह जात्रा अष्टमी-पाल्पा,नारायणीभगवतीजात्रा नवमी- यल भिन्द्यः जात्रा भाद्र शुक्लपक्ष (यंलाथ्व) तृतिया :- फम्पिया ,बज्रयोगिनी जात्रा अष्टमी :- कायाष्टमी अष्टमीनिसें :- किलाघ:या दीप्याखं कायाष्टमी:- कागेश्वर महाद्य:या मेला चतुर्दशी:- कुमारी,गणेश,भैरबजात्रा चतुर्दशी :- मतया द्वादशी:- हनुमानढोका योसिं थनिगु द्वादशी:- उपाखा हूवने चतुर्दशी:- (इन्द्रजात्रा) येँयापुन्ही :-कालेश्वर महाद्य:या जात्रा आश्विन कृष्णपक्ष (यंलागा) तृतिया :- येँदेया नानिचाया: जात्रा एकादशी:-फम्पिया,हरिशंकर जात्रा आश्विनशुक्लपक्ष (कौलाथ्व) पंचमी :-यँया पचलिभैरब जात्रा,) पंचमी :- पचिमरःजात्रा दशमीनिसें:-धुलिखेल भगवती जात्रा मोहनी :-खोनाया सिकाली जात्रा एकादशी :- असनअन्नपूर्ण जात्रा झीगु नखःचखः कार्तिक शुक्लपक्ष(कछलाथ्व) प्रतिपदा:- स्वन्ति , म्हपूजा द्वितीय:- स्वन्ति , किजापुजा पुन्हि:- सकिमनापुन्हि मङ्सिर कृष्णपक्ष (कछलागा) त्रयोदशी– बालाच:र्हे:पूजा मङ्सिर शुक्लपक्ष (थिंल्लाथ्व) पुन्ही– यःमधि पुन्ही माघ शुक्लपक्ष (शिल्लाथ्व) माघ १ गते– घ्य:चाकु संन्हु पञ्चमी:- श्रीपञ्चमी द्वादशी :- भिंद्य: पूजा फागुन कृष्णपक्ष (शिल्लागा) त्रयोदशी :- शिलाच:र्हे,महाशिवरात्रि चैत्र कृष्णपक्ष (चिल्लागा) त्रयोदशी :-पाहांं चःर्हे बैशाख कृष्णपक्ष (चौल्लागा) औंशी :- मांंया ख्वा: स्वये बैशाख शुक्लपक्ष (वछलाथ्व) तृतीया :- देगुपूजा जेष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व) षष्ठी :- सिठि नखः आषाद शुक्लपक्ष (दिल्लाथ्व) पुन्ही :- गुरुपूजा श्रावणकृष्णपक्ष (दिल्लागा) चतुर्दशी :- गँँथाःमुग: च:र्हे श्रावण शुक्लपक्ष (गुंलाथ्व) पञ्चमी :- नाग पञ्चमी पुन्ही :- गुंपुन्हि भाद्र कृष्णपक्ष (गुंलागा) औंशी :- बौया ख्वा: स्वये भाद्र शुक्लपक्ष (यंलाथ्व) चतुर्थी :- चथा: (गणेश चतुर्थी) द्वादशीनिसें :- यँया(यन्द्या) चतुर्दशी :- यन्ध्या पुन्हि आस्विन शुक्लपक्ष (कौलाथ्व) प्रतिपदा :- मोहनी , नःलस्वने सप्तमी :- फुलपाती अष्टमी :- कुछिभ्वय् महानवमी :- स्याक्वाट्या्क्व बिजयादशमी :- चालंं,टिका एकादशी :- असं चालं कार्तिक कृष्णपक्ष (कौलागा) त्रयोदशी :- स्वन्ति, कोपूजा चतुर्दशी :- स्वन्ति , खिचापूजा औंशी :- स्वन्ति , लक्ष्मीपूजा झीगु मेला कार्तिक शुक्लपक्ष(कछलाथ्व) प्रतिपदा-न्हुदंया भिन्तुना नेपलमंडल सकिमनापुन्हि– नमोबुद्धया बिशेष मेला मंसिर कृष्णपक्ष (कछ्लागा) वालाच:र्हे -पशुपति वालाम्हु वनेगु मंसिर शुक्लपक्ष (थिंल्लाथ्व) पुन्हि-खोप अनन्त लिंगेश्वर मेला य:मरि पुन्हि– ल्हासापाक्वय् ल्ह़ासां महामञ्जुश्री बिज्या:इगु मेला पौष शुक्लपक्ष (पोहेलाथ्व) तृतीया – दकले चिहाकगु न्ही पुन्हि-सको,खोप हनुमंती खुसी मेला माघ कृष्णपक्ष (पोहेलागा) माघ संक्रान्ति-देवघाटय् मकर मेला औंशी-आर्यघाटय् माधवनारायण मेला माघ शुक्लपक्ष (शिल्लाथ्व) पञ्चमी– श्रीपञ्चमी सरस्वती मन्दिर मेला फाल्गुन कृष्णपक्ष (शिल्लागा) सिलाच:र्हे- पशुपति मन्दिर मेला फाल्गुन शुक्लपक्ष चिल्लाथ्व अष्टमी– यें बसन्तपुर चीरस्वा:य होलिपुन्हि– नेपा: होलिया मेला चैत्र कृष्णपक्ष (चिल्लागा) अष्टमी – दु दु च्याँ च्याँ चैत्र शुक्लपक्ष (चौलाथ्व) ल्हुतिपुन्हि – बालाजु २२ धारा मेला बैशाख कृष्णपक्ष (चौलागा) खायुसन्हु– टोखा सपनतीर्थ मेला चातुर्दर्शि-मातातिच:र्हे जेष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व) प्रतिपदा– लच्छी मत्स्यनारायण मेला श्रावण शुक्लपक्ष (गुंलाथ्व) पारु– लच्छी स्वयम्भू मेला सुरु नागपञ्चमी-नक्साल नागपोखरी मेला नागपञ्चमी– टौदह(चोभार) मेला द्वादशी– बहिद्यो: ब्वये भाद्र शुक्लपक्ष (ञलाथ्व) चतुर्थी – खोप डोलेश्वर मेला येँयापुन्हि – यें दहचोक मेला , येँयापुन्हि – खोप सिद्धपोखरी मेला आश्विन शुक्लपक्ष (कौलाथ्व) कतिपुन्हि – योसिमत वियेगु पुन्हिनिसें– लच्छी च्वबहा:माय्अप्सं च्वनिगु मेला झीगु धार्मिक पर्व पौष शुक्लपक्ष (पोहेलाथ्व) पुन्हि ः- मिलापुन्हि पुन्हि ः- लच्छि स्वस्थानी धर्म पुन्हि ः-लच्छि मा:ध:(माधव) वनेगु फाल्गुन कृष्णपक्ष (शिल्लागा) त्रयोदशी – शिवरात्रीया महत्व चैत्र शुक्लपक्ष (चौलाथ्व) नवमी – रामन:मि बैशाख शुक्लपक्ष (बछलाथ्व) तृतीया -अक्षय तृतिया पुन्हि – बुद्ध जयन्ति जेष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व) प्रतिपदानिसें – लच्छि चतुर्मास धर्म श्रावण शुक्लपक्ष (गुँलाथ्व): पारुनिसें लच्छितक – गुँला धर्म अष्टमी – यल पन्द्रा भाद्र कृष्णपक्ष (गुंंलागा) त्रयोदशी – पन्द्रांं सप्तमी – कृष्णाष्टमी आश्विन कृष्णपक्ष (यंलागा) तृतीया – गातिला (वसुन्धरा देवीया धलं) धर्म उगुं थुगुं धर्म , धलं व पूजा संन्हु – सत्यनारायण व ताराया धलं तृतीया – गातिला (वसुन्धरा देवीया धलं) धर्म अष्टमी – करुणामय धलं एकादशी-सत्यनारायणया धलं पुन्ही-सत्यनारायणया धलं पुन्हि – धर्म धातु वागीश्वरया धलं न्ह्य्नु – सप्ताह धलं रुद्रीपूजा सम्येक
धर्म व संस्कारया विश्लेषण
धर्म व संस्कारया विश्लेषण – प्रा.डा.बज्रमुनि वज्राचार्य धर्म छु खः? धर्म छुखः? झीसं द्यः पूजा याय्गु, तीर्थ यात्रा याय्गु, पूजा, भक्ति, उपासना, संस्कृति, संस्कार, होम आदि याय्गुयात धर्मकथं म्हसीकाच्वना । सामान्य मनूयात धर्म छु खः धकाः न्यनेवलय बीगु लिसः थ्व हे ख: । घर्मया परिभाषा मालावनेगु इलय प्रत्येक मनूयाके थःथ:गु परिभाषा दु । न्ह्याम्हसिनं न्ह्यागु हे परिभाषा ब्यूसां अन्तय् वनाः सत्यता म्हसीकेगु ज्ञान हे धर्म खः घैगु स्पष्ट जुइ । संसारया मनू निगू दर्शनपाखें निर्देशित जुयाच्वंगु दु – आध्यात्मिक व भौतिक दर्शन । जीवन-जगत् व्रम्हाण्डया सृष्टिकर्ता दु धाइपिं व मदु धाइपिं वा प्रकृतिया कारणं जीवया सृष्टि जुल, चेतना दयावल घाइपिं व चेतना दुपिन्संपृथ्वी सृष्टि यात धाइपिं याना: निगू दर्शन दु । थ्व निगू दर्शनया दुने ल्वापु आ: नं दनि लिपा नं दइ। जीवया सृष्टि जुइधुंका: मानव विकासक्रमया झ्वलय मनूयाके चेतना अप्वयावयवं छगू हे थासय् च्वनाः कृषि याना: नयसल, पशुपालन याय्सल, अन्न भण्डार याना: लिपायात संग्रह यायेसल तर नं प्रकृतिया रहस्ययात धा:सा सीकेफुगु क्षमताया विकास मजूनि । उगु इलय् मनूतय्सं वाफय् वइ्गु, भुखाय् ब्वइगु, चल: वइगु, खुसिवा: वइगु, सिमा क्व:दलीगु थें जाःगु प्रकृतिया स्वभावया ज्ञान मदु । उजाःगुपाखेँ भय व त्रास ब्वलनाच्वनीगु कारणं उजागु प्रकृतिया शक्तिपाखें मुक्त जुइगु लागि भक्ति, प्रार्थना, उपासना यायगु प्रचलन खनेदत । प्रकृतिया उजाःगु ग्यानापुगु रहस्यमय शक्तियात हे ईश्वरया नामकरण यात । प्रकृतिया शक्तियात सु नं मनूतयसं पनेमफु, उजा:गु शक्तिपाखेँ मुक्त जुइमफु । केवल व हे प्रकृतिया स्वभाव वा नियमयात पालना याना: च्वनेगु बाहेक । थ्व हे प्रकृतिया स्वभावयात स्वया: मनूतयसं थःगु आचरण, स्वभाव-व्यवहार दय्कल, प्रकृतिनाप सन्तुलन जुइगु कुत: यात । प्रकृतिया स्वभाववा नियमय् गाथे खन व हे कथं थ:गु जीवनयात नं ढाले यानायंकल । प्रकृतिया स्वभाव अनुरूप मनूतय्सं दयक्गु स्वभाव, व्यवहार, आचरण हे धर्म खः । धर्म धैगु प्रकृतिनाप सन्तुलन यायगु व्यवहार खः । धर्म बस्तु धारण याइगु स्वभाव ख: । झीसं गुलि नं वस्तु खनाच्वना, उगु वस्तु थ:थःगु स्वभाव घारण यानातःगु दु । मिया स्वभाव पुइगु, चाया स्वभाव बुइगु, ल:या स्वभाव पा:लूथाय न्ह्यायगु, फयया स्वभाव स्पर्श यायगु खः । यदि थुगु वस्तुतय्सं थथे थःके च्वंगु गुणयात धारण मयात घा:सा धर्मकथं (१३५) ज्या मयागु वा अधर्म जुइ । उगु वस्तुया नामाकरण हे मेगु जुइ । उकि धर्म वस्तुया स्वभाव, गुण, उतरदायित्व, कर्तव्य, अनुशासन ख: । उगु हे वस्तुया स्वभावयात बालाक थुइका: जीवनयात न्हाकेफुम्ह वा पदार्थया स्वभावसम्बन्धि यथार्थ ज्ञान दुम्ह मनू जीवनय् डर, खास, भय, रोग, राग, मोह, घमण्ड, अहंकार मदयक आनन्द म्वायफै । अन्तिम सत्य मृत्युतक आनन्द म्वायगु लंपु हे धर्म ख: । उजागु लँपु वा जीव व जगतसम्बन्धी ययार्थ ज्ञान हे धर्म खः । पदार्थ वा प्रकृतिया सत्य ज्ञान मदयेवं दुख जुइ, आनन्द म्वायफैमखु । सत्य छगू हे जक जुइ् । गबले असत्ययात सत्य खनीगु मिथ्या वा भ्रम सत्यया कारण हे दुख जुइ । सत्य निगूकथंया दु – व्यावहारिक सत्य व परमार्थ सत्य । परमार्थ सत्य अन्तिम सत्य ख:सा, व्यावहारिक सत्य मिथ्या सत्य ख:। मनूतयगु पंचइन्द्रीय खंगु, महसूस यागु सत्य व्यावहारिक सत्य जक नं जुइफु । पूर्वं लुइगु सूर्ययात स्वया: मनूतयसं पूर्वं सूर्य लुइ घाइ । खनीगु ला अथे है ख:। यवार्थ सत्ययात कम मनूतयसं जक हे म्हसीयाच्वनी । उकिया लागि नं सत्य ज्ञानया आवश्यक जु । वहे कारणं ग्यालिलियों सजाँय फयमाल । वास्तविक यवार्थ ला सूर्य पृथ्वीयात चाःहिलीगु मखुसे पृथ्वीं सूर्ययात चाहिलीगु ख: । थुजा:गु सत्य ज्ञान ब्रम्हाण्डया गर्भगृहय अल्याख ख: । उकीमध्ये चेतनशील प्राणीपिं म्वायत अपुइगु छुनं सिदान्त प्रतिपादन जुल । गुगु सिद्धान्तयात नं धर्मया रूप विल । प्रकृति वा पदार्थया स्वभाव न्यंकलं छगू है जुइमखु । लः, मि, फय्, चा, वातावरणीय अवस्था, परिस्थिति स्वभाव निर्धारण याइ । गनं ल तरल जु, गनं ठोस जुइ, गनं फय् जुइ, गनं ख्वाउँसे च्वनी, गनं चा छाइ, गनं नाइसे च्वनी । व हे अनुसार मनूतयसं थ:गु आचरणयात दय्की, व हे कथं म्वायगु लागि प्रकृतिनाप सन्तुलन यायगु कुत: याइ । प्रकृति अनुकुल आचरणपाखे सिर्जित कुत: वा पला: हे संस्कृति व संस्कार ख: । थुजाःगु संस्कृति व संस्कारदुने पूजा, भक्ति, उपासन, यज्ञ, होम, प्रार्थना, अनुप्ठान, अभ्यास दुथ्यानाच्वनी । उकि आ: गुलि नं मनूतयसं धर्मया नामं यानावयाच्वंगु चर्चा ख, थ्व फुक्क धर्मया अंग ख: । धर्मे समान आचरण, व्यवहार दुपि मनूतयगु पुच: छगू थासय च्वनाः म्वाय् अपुकेगु लागि प्रकृतिया स्वभावनाप थःगु जीवनयात व्यवस्थापन यानाच्वनी । गथेकि, नेपाःगाया मनूतय् कृषिनाप स्वापू तया: म्वाय अ-पुइ्गु जुगुलिं करुणामय द्य:या जात्रा यानावयाच्चन । माघ महिना चिकुइगु जुगुलिं तान्वयकेगु लागि न्हायेक कँ नयगु यानाच्वन । हिमालखण्ड चिकुइगु थाय जूगुलिं प्याखं हुलीवलय् यक्व सना: हुलाच्वन । तराई तान्व:गु थाय जुगुलिं प्याखं हुसीबलय् तसकं मसंसे हुलाच्वन आदि। प्रकृतिया स्वभावकथंया थःगु जीवन हनेगु लागि मनूतयसं प्रकृतिया नियम, अनुशासनय च्वनेमा:। थुजाःगु स्वभावयात पुर्खापिन्सं यक्व दँतक अनुसन्धान याना: सीका-त:गु ज्ञान सामाजिक रूप॑ छ्यला: पालन याकेगु लागि दयकात:गु सामाजिक मूल्य मान्यता नं धर्म ख: । धर्मया परिभाषा तव्या जुजुंवन । विभिन्न विद्वान्पिन्सं थथःगु विवेककथं व्यास्या-विश्लेषण यात । टायलरं धर्मयात आध्यात्मिक सत्ताप्रतिया विश्वासकथं व्याख्या यात । प्रकृतिपाखे वैगु विपत जुइगु इलय थः सुरक्षित जुइगु आत्म समर्पणया भावना धका: मैक्सी मूलरं व्याख्या याःगु दु ।वज्राचार्य, २०७२ ७ । बुजाःगु व्याख्या ईया ह्यूपा: नाप ह्यूगु दु । गुलिसिन सर्वोच्च मानबीय शक्ति क्य का-गु दुसा, गुलिसिनं सीमित बुदधिपाखे असीमित बुद्धि वा ज्ञानया खोजया रूपय् काःगु दु । गुलिसिन प्रकृति व मानव जीवन संचालन व नियन्त्रणया माध्यम कं काःगु दु । धर्मया परिभाषा थुलि विस्तृत जुल, गुकियात छगू हे खँग्वलं धायत थाकुल । धर्म सत्य, ज्ञान, शक्ति, विश्वास, मूल्य, मान्यता, कर्तव्य, नैतिकता, उतरदायित्व, अनुशासन, नियम, कानून, नीति, जप, तप, पूजा, पाठ, भजन, कीर्तन, प्राथना, उपासना,(१३६) संकल्प फुक्क हे ख: । थ्व फुक्कया मू सार छगू हे खँपुं धायगु ख:सा जीवन मसीतले आनन्दपूर्वक न्ह्याकेत मा:गु आवश्यक सत्य ज्ञानया खोज हे धर्म ख: । सत्यज्ञान मालेगु झ्वलय् संवृत्ति वा व्यावहारिक सत्ययात परमार्थ सत्य खंकुगु कारणं विविध घर्मया जन्म जुल । छुँ नं छगू पदार्थया स्वभाव फरक थाय्, ई व परिस्थितिया कारणं फरक जुइ । उगु वस्तुयात च्वना: स्वयगु भूगोलया ल्याखं नं आकार प्रकार व स्वभावय फरक खनी । फरक खनेवं फरक, बिचाः, फरक चिन्तन ब्वलनी । फरक चिन्तन व दृष्यया कारणं आचरण फरक जु । फरक आचरणया कारणं फरक चर्चा जुइ । छगू थायया मनूतयगु बिचा: मेगु थायया नाप पाइ । छगू भूगोल खनीगु दृश्य मेगु भूगोल पाइ । दृश्य व द्रष्टापाखें दर्शनया
