दाफाम्ये
दाफाम्ये – दीपा महर्जन नेपालभाषा जर्नल किपा – youtube म्हसीका नेपाः देय्या थीथी जातिमध्ये नेवाः जाति नं थःगु हे बिस्कं पह दुगु जाति ख: । थ्व जाति थःगु हे बिस्कं इतिहास, परम्परा, संस्कृति, संस्कार दुगु जाति ख: । मेमेगु जातिसिबें सभ्य जातिया रूपय् परिचित नेवाःतय्गु साहित्य, कला, संगीत नं उत्तिकं हे च्वन्ह्या । नेपा:दुने जक मजूसे विश्वया न्ह्यःने नेपा:या सांस्कृतिक परिचयया रूपय् नेवा:तयगु हे संस्कृति न्ह्यब्वयगु यानाच्वंगु दु । नेवा:तय्सं नालावयाच्वंगु संस्कृतिया छगू प्रमुख अंग ख: संगीत । धार्मिक व सांस्कृतिक जीवनय् संगीतया विशेष भूमिका दयाच्वनी । अझ घाय् नेवाःतय् जन्मनिसें मृत्युतक नं संगीतया महत्त्व उत्तिकं हे दु । संगीत धायवं हे म्ये हालेगु जक थुइकी तर थन संगीत धायवबलय् म्ये हालेगु नापनापं बाजं थायगु व प्याखं हुलेगु नं ख: । नेवाःतय्गु छगू सांगीतिक पक्षया रूपय् थीथी बाजं थाना: देगलय् वा फल्चाय् च्वना: द्य:पिनिगु स्तुति हालेगु नं खः । उगु म्ये हालीगु नं ऋतु, बार, तिथिकथं नापं द्य:अनुसार पाना: हे च्वनी । थथे हीलीगु म्येयात हे दाफा भजन घाइ । म्ये हालीगु इलय् सुर व तालया नितिं थीथी बाज नं थाय्गु याइ, गथेकि खिं, ता:, बमू, नगरा, मृदङा आदि । दाफा भजन हालेगु इलय् निथ्व: मनूत निझ्वलय् इताथिता अर्थात् चूलंचू च्वनी । थथे निभ्वलय् छखे राग काइम्ह गुरु व खिं थाइम्ह च्वनीसा मेखे म्ये हालीपिं च्वनी । सह-प्रा. भाजु तुलसीलाल सिंहया धापूकथं दाफा धैगु हे खिं थाना: हालीगु म्ये ख: । अथे हे मृदङका थाना: हालीगु म्येयात मृदङा भजन घाइ, अले नगरा थाना: हालीगु म्येयात नगरा म्ये घाइ । थौंकन्हय् भजन हालीगु इलय् तबला थाय्गु नं प्रचलन अप्वयावःगु दु । (१ सहप्रा, तुलसीलाल सिंहजुं बियादीगु जानकारीया आधारय् [विसं २०७२ जेठ २) दाफा भजनया विषयसं थीथी व्यक्तित्वपिंसं थीथीकथं व्याख्या यानातःगु दु । धर्मरत्न शाक्य ‘त्रिशुली’या बिचा:कथं निथ्व: (निगू दाफा) छगू हे भजनय् निखे च्वना: म्ये हा:सां व हे राग, व हे म्ये, व हे तालय् पालंपा: याना: स्वर ताल मपाक्क हाला: ज:ख: निभ्वः च्वनाच्वंपिं म्ये हालीपिंसं मिले ज्वीक होश याना: म्येया त्वा:त्वा:पतिकं म्येया धुवा नं चरण नं छत्वा:-छत्वा: पालंपा: याना: तालय् मिलेजुइक हालीगुलिं हे थुकियात ‘दफा भजन’ धा:गु ख:, व हे ‘दफा’ शब्द लिपा जूवलय् ‘दाफा’ जूवंगू धैगु आपाःसिया विश्वास दु । अथे हे हेमराज शाक्यया धापूकथं दाफा विभिन्न ऋतु व महिना विशेषं राग ताल सुरं हालीगु देवी, देवताया वर्णन व विविध धटनाया सारांशया रुपय् उल्लेख यानातःगु पद्यमय रचना ख: (डंगोल, ११२६:३१) । इतिहास नेवाः समाजय् दाफाम्येया विकास गुबलेनिंसें जुल धका: क्व:छिना: धायमफुसां अध्ययन अनुसन्धानया झ्वलय् लुयाव:गु आ:तकया तथ्यया आघारय् धाय्गु ख:सा नेपालमण्डलय् दाफा भजनया विकास लिच्छविकालय् हे जुइधुंकूगु खनेदु । तत्कालीन अवस्थाय् विकास जूगु दाफा भजन मल्लकालय् वया: थुकिं अझ तीव्रता काःगु खनेदु । मल्ल जुजु सिद्धिनरसिंह मल्ल थःम्हं हे दाफाम्येया माध्यमं हुइकीगु कात्तिप्याखंया सृजना यानादीगु खः । थुगु प्याखं थौंतक नं यल लायकुली च्वंगु कात्तिदबुली हुइकेगु या: । दाफा भजनया ऐतिहासिकताबारे अन्वेषण याय्गु झ्वलय् छत्रबहादुर कायस्थ (११२४: २६) नेसं ८४५ या मच्छेगांया छगू शिलापत्रय् नलिक्वाथ देशया दाफा समूहपाखें भगवान् विष्णुयात घण्ठ छग: देछाःगु खँ उल्लेख यानादीगु दु । थुकथं दाफा भजनया विकास लिच्छविकालय् जूगु ख:सां थुकिया तजि:क विकास घा:सा मल्लकालय् वया: जूगु खनेदु । अथे हे शाहकालय् नं थ्व विधाया विकास अझ जुयावंगु खनेदु । आ:तक नं नेवाः बस्तीइ थथे हे दाफा भजन खल:तयसं दाफा भजन हालेगु चलनयात निरन्तरता बिया: हे च्वंगु दनि। नेवाःतय्सं हालीगु छुं दाफाम्ये लिच्छविकालनिसें विकास जुयाव:गु दाफा भजनया छ्यलाबुला नेवाः जातिदुने धार्मिक, सांस्कृतिक ज्याखँनापं जन्मनिसें मृत्यु संस्कारतक नं जुया: हे च्वंगु दु । नेवाःतय् न्हिया शुरुवात हे देगलय्, फल्चाय् च्वना: थीथी द्यःपिनिगु स्तुति याना: दाफा हाला: हे जुइ । नेवाःतयसं हालीगु दाफाम्येया छुं म्येया विषयसं थन चर्चा यायगु जुइ । दाफाम्ये हालेगु झ्वलय् हालीपिंसं चायकं-मचाय्कं नेवाःभाय् नापनापं संस्कृत, मैथिली आदि भाषाया म्ये नं हालाच्वनी । प्राचीनकालनिसें हालावयाच्वंगु दाफाम्ये छुं नं कथंया विशेष प्रशिक्षणया आधारय् छगू पुस्तां मेगु पुस्तायात हस्तान्तरण जुयाच्वंगु मखुसें मात्र न्यनागु अर्थात् श्रवणया आधारय् जक हस्तान्तरण जुयाच्वंगु खनेदु । छुं नं दाफाम्ये हालेन्ह्यः नास:द्य:या वन्दना अर्थात् नमस्करण याइ । म्ये शुरु यायन्ह्यःया थ्व छगू कथंया नियमित नियम धा:सा छुं पाइमखु । नेवाःसमाजय् प्राचीनइलनिसें न्ह्यानावयाच्वंगु दाफाया छुं म्ये थुकथं दु- ॐ नम श्री: । नितेनाथाय नमः ॥ ॐ नम श्री: बज्रसत्वाय णमः ॥ ॐ नम श्री बजसत्वाय ॥ तोरा १ रुया तुकिचा दयकेगू ग जू १६ तपल २ चतू २ तपय ॐ नमः श्रीनृत्यनाथाय नमः ॥ ३॥ म्ये ल्या: १ ,राग राजवि (४) जय ॥ तार चो ॥ जगतस नितेनाथ हरखन याक रस, भ(५)जरपे ओम्हतु हतास ॥१॥ अमंगल फुतकस्य याहु (३क.१ ) ने मंग ॥ (ल) भगत खसे याक, ओन पतिपार ॥१॥ धुछेगु (२) रिजस हिसा थासा (२) नाग तिसा मोरमाल गरस कोख (३) सा ॥ २॥ दबू २ बलुरुन थाङाओ रसन ॥ संकर गओ(४)लिओ हरखन याक ॥ २॥ लसिकर ज(ग)तप्वरत तयाओ चंद्रमावान ॥ मुसानस यात बास॥ ४॥ असंखे गुन (४क.१) याक जयप्ररकासन ॥ मदओ ओति ओस गुनया बखान (२) न ॥ ५ ॥ म्ये ल्या:२ , राग करा ॥ता चो॥ बिज्याधरि तोहे जय माहांमा(२)वजर जोगिनिरसं ॥ धु॥ बिष्णुमतितिर आनंन्द्र आ(३)/नद्र ॥ जोग्यभोग्य सवैथय माता ॥१॥ कोतिदेवाका (४)र अरून सबमुख ॥ रक्तवरन सुतिनि नयणधर ॥ (५) ॥ २॥ हे मसुनिमर सुंधर बंता ॥ चंद्रकरा स्वभे मनि(९क.१ )मय आरंकित ॥ ३॥ तिरिभुवनपति जननि इ(२)श्वरी ॥ विश्वव्यापित जगत मोहिनि ॥ ४॥ वर्ज्ज शुख(३)पर खत्वांग हाथ्य ॥ शुधंर श्वभा नरमुंदमारा ॥ ५ ॥(४) म्ये ल्या:३ ,राग श्री ॥ तार चो ॥ , मनिचूर निवासिनि श्री(५)वज्रजाेगिनि ॥ सिंघिनि रुपिनि धरिदेवि व्याधिनि (१८क.१) रुपिनि ॥१॥ त्रिनयन शुंधरि मुंद्रमारा (२) ॥ खर्ग निरुपीनि म्हैखासुर कलो वासे ॥ २॥ (३) पंचकपात रातक नाग अष्ट भुखिनि ॥ हाद आ(४)भरन शुज क्वति रक्तवनं ॥ ३॥ तैलोके ज(१)ननि इस्वरि कोहि नहि जाने ॥ भैरओ मातिका, ग(१९क:१)देस कुमारि कारिका ॥ ४॥ तोहे देवां सुमरन (२) तोहे उगनारा ॥ संकत तारिनि कपा करो श्री भवानि (३) ॥५ ॥ श्रीपरताप मर संसारकि सार ॥ रिपिकु(४)र नास्य करोहि दय उसास्य ॥ ६ ॥ ५ ) म्ये ल्या:४ राग जयजमंति ॥ तार चो ॥ सिव अव(२०क.१) तार कारकारकार न॑॥धु॥ भिम माहावीर (२) दुखिया दुख हरन ॥ किंच फुतक तर जुसे गुपा(३)तन ॥१॥ रनस ङ्हरूय थास अति यक मन॥ ज(४)रासंदनि फाफार जोङाओ तमन ॥ २॥ ल्वाले (५) ङहख रुमङाओ रित धु स्वासन ॥ राङाओ हि आति(२१क:१)पति पिकार प्वाथन ॥ ३ ॥ दुजोधन आदि स्यात थ(२)ओ वरन ॥ बयंरिपनिस हि रानं भुमि मथन ॥ ४ (३) ॥ खङाओ रसन जुर जोगिनिया गन ॥ नयाओ म्हि(४)तर अन भुत पेतारन॥ ५॥ गुरित गुन बखा(५)न याय ल्हाकम्हन ॥ तोरतयके मतेरे निपा छि च(२२क:१)लन ॥ सिब॥६॥
लोपोन्मुख नेवाः बाजं
यचु शाक्य छुं नं सभ्यताया म्हसिका धयागु न्ववायेगु भाय्, लिपि, कलाकृति, म्ये,सङ्गित , बाजं, नसात्वँसा, वसः, न्हि हनेगु पहः, बुइबलय् निसेंसीबलय् तक याइगु संस्कार आदिं बियाच्वनी । नेवाः छगू जात जक मखसे छगू सभ्यता खः । मेगु जनजाति स्वयां बिस्कं जुयाः नेवाः सभ्यता दुने नं थीथी जात÷समुदायत दु । थीथी जातया थःथःगु हे भूमिका नेवाः सभ्यतादुने दु । नेवाः तजिलजि, जात्रा, संस्कारय् बाजं व सङ्गितया स्वापू धयागु ‘ला व लुसि’ थें खः । लोकबाजा संग्रहालयय् तयातःगू धलःया आधार कायेगु खःसा नेपालय् स्वसः व न्हयेन्यागू (३७५) लोकबाजं दु । उकि मध्ये चय्गू (८०) ला नेवाः बाजं जक हे दु । थुकिं न सीदु कि नेवाः सभ्यता गुलि कला व संस्कृतिया रङ्गं जाः धकाः । बाजं थाकाः बरे छुइगु, कय्तापूजा, ज्याजंक्वः, इहिपा याकेगु झीगु चलन दु । नेवाः संस्कारय् ला सीबलय् तकं बाजं हे थाकाः सिथं यंकेगु याइ । देगःदेगलय् गनं न्हिन्हि, गनं विषेश दिंकुन्हु नित्यपुजा याइबलय् बाजं थाइगु÷पुइगु याइ । अथेहे दँय्दसं ऋतुनापं वइगु नखःचखःया म्येँ पुयाः बाजं थाइगु चलन दु । थथे थायेगु÷पुयेगु धयागु न्ह्यइपुकेत जक मखसे थुकिया अर्थ नं दयाच्वनी । तर थौंकन्हय् यक्व हे थज्याःगु बाजं लोपोन्मुख अवस्थाय् थ्यनेधुंकूगु दुसा गुलिं लोप हे जुइधुंकूगु अवस्थाय् दु । नेवाः बाजनय् पुइगु बाजं पोंगा, पँय्ताः, काहाः(काः), नेकू, मुहाली, बाँसुरी, बय् खः । पोंगा, पँय्ताः, काहाः, नेकु पतिं मसंकुसे पुइगु बाजं खः । थ्व स्वंगुलिं हे बाजं कँय्, सिजः नापं मेगु नयागु जुइ, अले तप्यंक पुइत पँया कथि स्वानातइ । ज्याःजंक्व, बरे छुइगु, कय्तापुजा व मेमेगु पुजा याइबलय् भूतप्रेतया बाधा मदयेमा धकाः बौ वाये यंकेगु चलन दु । थथे बौ वाये यंकीबलय् (यमबाद्य) नाय्खिं व (यमतुर्य) काहाः पुइमाः । काहाः बाजं नाय् समुदायं पुइगु याना वयाच्वंगु खः । सीबले सिथं यंकीबलय् नं नाय्खिं थानाः काहाः बाजं पुइमाः । थथे याइबलय् धाःसा नाय्खि बाजंया बोल जात्राबलय्, गुंलाबलय् थाइगु स्वयां पाइ । थथे यानाः नाय्खिं व काहाः बाजं थाइगु यमद्यःयात सुचं बीगु धयागु जनविश्वास दु । थज्याःगु बाजं थाइपिं धाःसा आः तसकं हे म्हो जुइधुंकल । ई व आधुनिकरणं यानाः थ्व बाजं स्यने न्ह्याःपिं म्हो जूगु खनेदु । गुलिसिनं अर्थ मथुयाः थ्व बाजं मथाकेधुंकूगु दु । जात्रा व गुंलाबलय् नाय्खिं थाइपिनिगु ल्याः धाःसा उत्साहजनक हे दु । तर काहाः बाजं धाःसा लोप जुइगु खतरा खनेदु । अय्नं छुं छुं पुचलं थुकी ध्यान बियाच्वंगु धाःसा खनेदु । अथेहे मेगु लोपोन्मुख बाजं पँय्ताः ख । पँय्ताः काहाः स्वयां चीहाकः जुइ । पँय्ताः द्यःथाय् दिनाः पुइगु बाजं खः । पँय्ताया पासा बाजं कोताखिं खः, गुकिया अवस्था नं पँय्ताःया थें हे निराशाजनक दु । बहाःबहि नापं मेमेगु द्यःद्यःथाय् लछियंक पँय्ता पुइगु परम्परा दु । थथे पुयाः द्यः आह्वानया सुचं बीगु धयागु विश्वास दु । तर आः अप्व हे बहाबहीलय् पँय्ताः मपूगु, कोताखिं मथाःगु यक्व हे दँ दयेधुंकल । येँय् ला झन् हे म्हो । नकतिनि हे केशचन्द्र महाविहारं धाःसा थ्व बाजं बिद्या स्यनाः पुनस्र्थापन याःगु दु । मेथाय् नं थ्व बाजं संरक्षणया निंतिं थज्याःगु पलाः न्ह्याके हथाय् जुइधुंकूगु दु । न्हापांगु पृष्ठया ल्यं नेकू बाजं गुंलाबलय् पुइगु याइ । थ्व बाजं दिवंगत जूपिं छेँजःया नामय् नं पुइकेगु याइ । येँ स्वयम्भूइ गुंलाबलय्जक थ्व पुइगु खनेदुसां यल व ख्वपय् धाःसा नौबाजनय् व किपू आदि नेवाः लागाय् धाःनापं पुयाच्वगुं दु । थ्व बाजं जङ्गली मेय् (अर्ना)या नेकूयागु जुइ । अर्ना नेपालय् हे लोप जुइगु खतराय् लाःगु पशु खः । पोंगा लोपोन्मुख अवस्थाय् मदुसां अपाय्सकं च्वन्ह्यानाच्वंगु नं खनेमदु । दाफा भजन, कात्ति प्याखं, येँयाःबलय् पिकाइगु दीप्याखं नापं थीथी जात्राबलय् पोंगा पुइगु याइ । मुहाली, बाँसुरी, बय् पतिनं प्वाः तियाः पुइगु सुर बाजं खः । बय् तप्यंक पुइगु सुर बाजं खः । बय् सिँयागु जुइ । थुकीया पासा बाजं क्वंचाखिं खः । बाजं नाप हे ल्वयेक बय्या सः नं नाइसे च्वं । बाँसुरीया सः बय् स्वयां तसः जुइसा मुहालीस्वयां चीसः जुइ । बाँसुरी नापं पचिमा, खिं थाइगु खःसा मुहालीया पलेसा धाः नाप नं पुइगु यानाहःगु दु । धाः बाजंया सः तुलनात्मक रुपं खिं, पचिमा स्वयां तसः जूगुलिं बाँसुरी पुइपिं नं यक्व मालीगु समस्या धाःसा दु । नेवाः बाजं मुहाली धाःसा मेमेगु बाजंस्वयां तसकं खतराय् लायेधुंकूगु बाजं खः । मुहालीया नं नेवाः सभ्यताय् प्रमुख भूमिका दु । बेलायतयाबिज्ञ क्यारोल तिंगें मुहाली बाजं नेपाः देय्या हे धुकधुकी धाःगु दु । मुहाली कपाली समुदायया पुर्खौली बाजं खः । मुहालीं दँय्दसं वइगु १२ मासय् दुगु नखःचखःया म्ये पुयाः याम हिलावंगु सुचं बियाच्वनी । बसन्त, सिनाज्या, पुवाज्या, घातु, सिलु, मालश्री, धनाश्री आदि म्ये पुइगु चलन दु । होलिबलय् चकंद्यःया जात्रा याइबलय् नं मुहालीइ होलि म्ये पुइकाः बाजं थायेमाः । आः धाःसा थ्व चलन हे लोप जुइधुंकल । ‘तिसां नं तिइकाः, गुजराति पुइकाः राजमति ब्याहा याना ब्यू’ थ्व लोकंह्वाःगु म्येया बोल खः । थुकी गुजराति धाःगु गुजराति मुहालि खः । गुजरातया सहनाइ बाजं थें ज्वलाःगुलिं थ्वयात गुजराति मुहालि धाःगु खः । गुंलां लछि थाइगु धाः बाजंया मू सुर पासाबाजं नं मुहाली हे खः । धाः नापं मुहाली पुइगु नं लोप हे जूगु दु । मुहालीया पलेसा कनार अर्थात क्लारेनेट ट्रम्पेट तयाः मुहालीया थाय् जायेकेगु कुतः ला जुल, तर उकिं धाः बाजंया नेवाः मौलिकता हे न्हास यानाबिउगु खनेदु । येँय् लोप जुइधुंकूगु मजिमगाःगु बाजं थौंकन्हय् येँयाःबलय् जक पुया वयाच्वंगु खनेदु । व नं पुइपिं ख्वप देसंनिसें सःतेगु याइ । श्री गणेश, श्री कुमारी माजु व श्री भैरव आजु पिकाइबलय् मुहाली हे माः, नापं द्यः प्याखनय् नं मुहाली हे माः । स्वनिगःनापं नेवाः बस्ती मिले यानाः जक मुहाली पुइपिनिगु ल्याः तसकं हे म्हो । ख्वपया महाकाली प्याखं, थिमिया लाय्कू भैलःप्याखं, यलया कात्ति प्याखं आदिइ नं मुहाली मजिमगाः । मुहाली नं थीथी प्रकारया दु । गुलिं प्रकार ला लोप हे जुइधुंकल, थौंकन्हय् संग्रहालयय् जक दनि । गुलिखे मुहाली बाजं नेवाःतय्सं हे म्हसीके मफुगु अवस्थाय् वयेधुंकूगु दु । थथे मजिमगाःगु बाजंतय् थजाःगु स्थिति वःगुया कारण नेवाः समुदायय् दुगु थजात÷क्वजातया बाजं धकाः तइगु कूबिचार नं खः । थुकिं यानाः थःगु हे धकाः नालेगु स्वःसां समाजय् बांमलाक स्वइ धयागु भावं यानाः नं न्हूपुस्तां थज्याःगु बाजं सयेकेगुलिइ ध्यान मबिउगु खनेदु । नौबाजं, नेकु बाजंया गुरु मोतिलाल शिल्पकारं थज्याःगु हे छगू घटना कनादीगु दु । नेकु बाजं नौ बाजं जात्रा न्यायेकेत मजिमगाःगु मुहालि थाइपिं मदुगुलिं वय्कलं थःगु समुदायय् हे मुहालि स्यनेगु पलाः न्ह्याकादीगु जुयाच्वन । थाय् सयेकाः जात्राय् पुइगु इलय् धाःसा पुइपिंत समाजं बांमलाःगु खँ न्यंकूगुलिं सयेकूपिंसं तकं पुइगु दिकाबिल । आः धाःसा नौ बाजनय् तकं कनार पुइका हयेमाःगु बाध्यता हे जुल । बाजं नापं बाजं थाइगु बोल, थायेगु पहःया मौलिकता नं बिस्तारं हिलावंगु दु । ई नापं छुं भचा हिलावंगु सामान्य हे खः । बांलाक स्यनेगु व्यवस्था व स्यना काइपिं मदयेवं गुलिखे बोल, राग थाये सःपिं मदयाः तना हे वनेधुंकल । थ्व तना वनेगु क्रम धाःसा आः नं
नेवाः विघि कथं जन्मनि (बु:दि) हनेगु विघि
स्राेत – जाेशी समाज, ख्वप जन्मनि याइम्हेस्यां हामोलं मोःल्हुया नी वस्त्र फिये । थमं वा मेम्हेसिन सूर्य, गणेश, पीठ देवता, आगंद्याेयात सामान्य पूजा याये/याके । ज्योतिष क्यनागु दुसा ज्याेतिषया आज्ञा कथं (बिशेष पूजा) उगु विधिं याके । ज्योतिष क्यने मलाः सा छेयानकीनं याकेगु विधि :- जन्मनीयाइम्ह पूर्व स्वया, याकिम्ह (नकीं) पश्चिम स्वया फ्यतुये । जन्मनीयाइम्हेसिया खवय् सुकुन्दा उत्तर स्वका च्याके जन्मनीयाइम्हसिया न्ह्योने ज्यना लप्ते (भोर्लेया पात मखु) वा मेःगुलप्ते छपा नं बँयतये । लप्ते लिक्क-पूजा छजु, ग्वोःगु धौ, स्वगंवस्त्र, स्वाँमाला, सिंया कुलेचा नं तये । जन्मनी याइम्हेसित स्वक नुसलाविये ख्वालय् सिन्ह छपता तिके । स्वाँजाकी ल: कया संकल्प याये – अद्येत्यादि काश्यगोत्र / मानवगोत्र / भारद्वाज गोत्र ….. स्यमम्…(थ:गु नां) नामनो जन्म दिवसे नवगहाहि, योगिन्यादि दशाशांर्त्थे अष्टचिरंजीवि, पांचायन, नगग्रह, स्वेष्ट देवतादि पूजां कुर्तं श्रीसूर्याय नम: । मतया क्वय् त्व:ते । मतया गणेश पूजायाये – गणपतये चन्दनाक्षत यज्ञोपवीत पुष्पं नम: (जजंका सहित पूजायाये) जलकया बँय् चाकलाक चा: छगु च्वये । उकी जाकी न्यापुचः स्वाँ तये । जाकी पूजायाना उकीया स्वाँ प्रसाद लानाकाये थःगु छ्यनय् छुये । नुसला स्वक: काये (देखा दुम्ह जुसा जन्मनी याइम्ह व नकीं नं समेत् न्यास याये माल) । प्रार्थना – अज्ञान तिमीरान्धस्य ज्ञानाञ्जन सलाकया चक्षुरुन्मीलितयेन तस्मै श्री गुरबे नम: ॥ जलपात्र पूजायाना स्वासिह तने । साया दुरु पि चा यागु, मुद्रा क्यने । मुद्रा ज्याये मसल धाःसा नमस्कार याये जल पात्रया जल शिरेय् सिंचनायाये-आत्मने सिंचनं नम: थ: यात सिन्ह तिये-आत्मने चन्दन नम: । थःगु सिरे स्वाँ छुये -आत्मने पुष्पं नम: । स्वाँ नतुना ल्ययुने न्ह्याेने छोये-आत्मासनाय नम: आत्म मूर्तये नमः अष्ट चिरंजीवी पूजा- धाै व स्वगं कापते जन्मनी याम्हेसित पूजा याके-स्वाँ सिंह जजंका छाये अष्टचिरंजीविभ्यो चन्दनाक्षतयज्ञोपिवीतपुष्पं नम: । (धूप दीप नैवेद्य फलफूल छाये ।) धूपंनम:, दीपं नम: नैवेद्यफलं नमः) प्रार्थना:- अश्वत्यामा बलिर्ब्यासो हनुमान्श्च विभीषण कृपः पशुरामश्च मार्कण्डेया महामुनि: । दक्षिणा छाये । ज्यना लप्ते वा मेगु लप्ते पाःतय् । न्याथाय चन्दन, अक्षत, स्वाँ, जजंका तय पूजा याये । स्थान गणपतये चन्दनाक्षतपुष्पं नम: । पाञ्चायन मूर्तये चन्दनाक्षतपुष्पं नम: । स्वेष्ट देवता कुल, देवता मूर्तये चन्दनाक्षत पुष्पं नम: आदित्यादि नवग्रहेभ्यो, नवयोगिन्यादिभ्यो चन्दनाक्षत पुष्प नमः गृहलक्ष्मीष्ट देवतायै चन्दनाक्षतपुष्पं नम: । जन्मनीयाइम्हेसित तपुलिं पुयेके । नकिंनं घौ स्वगंकाप: पूजा ज्वना जन्मनी याइम्हेसित थीका ल्हा भागियाके । घौ स्वगं वालेविये । नकीनं घौ स्वगं बालागस जन्मनीयाइम्हेसित स्वकविये । सुकुन्दाय् स्वगंतिके दधि चन्दनाक्षत पुष्पं नम: निक ज्यानालप्तेस तयेके । स्वक:या च्वय् घलिमेय् स छाये । गृहलक्ष्मीष्ट देवतायै नम: । जन्मनी याइम्हेसित नकिनं सिन्ह तिके, घौ स्वगं तिके । स्वगंकाप लःल्हाये । स्वांमाला क्वखाय्के । पूजाभःया स्वगं नकिंनं तिये मेःपिं परिवारयात नं तिके सिंकुलेचां सिसाफल स्वकलुके (घ्वाल्लायायेत स्वंग ३ दक्षिण तय दतसा मुतुमरी नं तयेमा) चिकंया इता च्याका द्याेयात अर्पणयाये । अलेय् जन्मनीयाइम्हेसित नं मतक्यने परिवार सकलसिन तायअभीर ह्वला जन्मनीयाइम्हेसित आशीर्वाद विये गुलिसिया थ्व विधि निम्हतिपूयातं स्वगंविया न्ह्याकेगु चलनदु कुल परम्परा कथं खेँ सगँ विये । खेँ सगँया नापं घौ तौलासि नयेमा धैगु दु घ्वाल्लयानागु फलफुल दक्षिणामुना च्याःगु मत सहित पिखालखु स वाके छ्वये । घौबजी दान याये जाकी ल: कया बँय्तने-कर्मसाक्षिणे सूर्याय अर्ध्य नम: ॥
अबुया ख्वाः स्वयेगु
डा.चुन्दा वज्राचार्य गुंलागा: औँसी अर्थात भाद्रकृष्ण औँसीकुन्हु नेवा: जातिया नापनापं मेमेगु जातिं नं थःत जन्म ब्यूम्ह अबुया दीर्घायु कामना यासे, अबुपाखें भिं जीवनया लागि सुवाः फयेगु दिं खः । वैशाखकृष्ण औँसीकुन्ह थःत जन्मयाःम्ह मांया ख्वा: स्वये थें भाद्रकृष्ण औँसीकुन्हु अबुया ख्वा: स्वयेगु दिं ख: । अबुया ख्वाः स्वयेगु औँसीयात कुशेऔँसी धका: नं धा: । छाय्धा:सा थ्वकुन्हु सराद यायेत माःगु पवित्रगु कुश गुरु पुरोहितपाखें पवित्रगु मन्त्रं साधना याना: कुश लयाः दँछि यंक पूजा यायेत माःगु उगु कुश छेँय् छेँय् दुत हयेगु दिं जूगुलिं कुशेऔँसी धका: नं धाःगु खः । थुवलय् कुश छँय् दुतहल धायेवं भिं जुइ धकाः नं धायेगु यां: । अबुया ख्वा: स्वयेगु औँसीया दिंयात गोकर्णऔँसी नं धाः । खुसि बागमति खुसिया संगम जूगु तीर्थयात गोकर्ण दोभानय् अबु स्वर्ग जुइधुंकपिं काय् म्ह्याय्पिसं म्व:ल्हुया: अबुया नामय् सिधा निसला: व सराद याइगु जुगुलिं थ्व दिंयात गोकर्णऔँसी घकाः घाःगु ख: । विशेष यानाः गोकर्णऔँसीकुन्हु थ्व गोकर्णया दोभानय मेला जुइ । थ्व मेलाय् विशेष याना: अबु मदुपिं जक वनी । बौद्धमार्गीपिनिं स्वर्गे जुइ धुंकाः लय् लय्पतिं सराद याइगु तीर्थ मध्यय् दकले न्हापां थ्व तीर्थय् वना: सराद यायेग चलन दु । उकिं मृत्यु जूम्ह तरे यायेगुया लागि झिंनिगू तीर्थय् सराद याइगुलिइ थ्व गोकर्णया तीर्थय् नं सराद यायेमाः । बौद्धतय् झिंनिगू तीर्थ मध्यय् छगू तीर्थ कथं कयात:गु तीर्थ ख: । अबुया ख्वाः स्वयेकुन्हु अबु मदुपिसं थ्व तीर्थय् स्वत घाःसा थः अबुया ख्वा: हे खनी धयागु धापू दु । अबु मदये घुंकाः अबुया नामय् दँयदसं सराद यायेगुया लागि दकले न्हापां गौकर्णय् थ्व हे थासय् वनाः सराद यायेमाः । अले जक दँय्दसं सराद याइबलय् मदुम्ह अबुयात वनी धकाः धायेगु चलन दु । गोकर्णया तीर्थय अबुया ख्वा: खनीगु छपु बाखं हिमवत खण्डय् उल्लेख यानात:गु दु । छगू इलय् म्ह व्यापार यानाः जीविका याना:च्वम्ह छम्ह मिसाया गर्भधारण जुल । गर्भधारण याःम्ह मिसा स्वयम् गुम्ह मिजंया संसर्ग गर्भधारण जुल धयागु मस्यू । यक्व मिजंत नाप संसर्गय् वइम्ह मिसा जूसा मातृत्वया भावना दयावया: यःगु गर्भय् दुम्ह मचायात नं जन्म हे यात । वयागु नां दन्तुर धकाः नामाकरण यात । मचा त:धिक: जुसेँलि थः मांयात थ: अबु सु धका: न्यन । स्वयम मिसां मस्यू उकिं लिस; बी मफुत । अबु थाःगा: मदुम्ह दन्तुर तःधिक: जुसेँलि थःमांयात नं त्वःता: थः अबु सु धका: मामां वन । थः अबु माले मफुगुलि पुलह धयाम्ह ऋषियाथाय् वना: थ:गु वेदना प्वंकल । पुलह ऋषिं गोकर्णेश्वर महाद्यःयात पूजा यानाः भक्ति भाव यात धायेवं छिमि अबु सु धयागु म्हसी धका: धा:गुलि दन्तुरं नं गोकर्णेश्वर महाद्याःयात पुजा याना: भक्तिभाव यात । नापनापं थ: अबुया नामय् गोकर्णया तीर्थय नसा तयेगु नं याना वयाच्वन । छन्हु थथे थ: अबुया नामय् नयेग् नसा गोकर्णया तीर्थय् तये त्यंबलय् तीर्थय् आपालं मनूया ख्वा:पाः खन । ख्वा:पाः फुकं मृत्यु जुइ धुंकूपिं जूगुलिं दन्तुरं अबुया नामय् ब्यूगु नसा मृत्यु जूपिं ख्वा:पा: फुकसिनं जि हे छिमि अबु ख: धका: धयाच्वन । धाथेंयाम्ह थ: अबु सु ख: धका: दन्तुर अलमल जयाच्यंगु ध्यानय् च्वनाः च्वंम्ह विश्रवा ऋषिं खन । व हे ऋषिं थःगु साधनां सृष्टिकर्ता व्रम्हायात दन्तुरया अबु म्हसिके ब्यु धका: धासेलि व्रम्हा वया: धाथेंम्ह अबु थ्व धका: म्हसीका बिल । ब्रम्हां क्यम्हेसित हे थः अबु धका: म्हसिकाः कुश, हाम्वः लः तया: पिण्ड तयाबिल । थः अबु म्हसीका: पिण्ड त:गु दिं धयागु भाद्रकृष्ण औँसीकुन्हु ख: । थ्व खंनिसें याना: भाद्रकष्ण औँसीकुन्हु अबु मदुपिसं गोकर्णेश्वर महादेवयात पूजा याना: अबुया नामय् गोकर्णय् पिण्ड तयेगु, श्राद्ध यायेगु, निसला: तयेगु, सिधा तयेगु जूगु खः । अबुया नामय् सराद याइपिसं थ्व हे गोकर्णश्वर महादेवयात पूजा याना: पिण्ड तया: गोकर्ण तीर्थया दोभानय् चुइका व्छइगु ख: । अबु मदुपिसं गोकर्णश्वर महादेवयात पूजा याना: मदुम्ह अबुया नामय् गोकर्णय् तीर्थय् थःगु इच्छा अनुसार भक्तिभावं नसा वा पिण्ड त:गु जूगुलिं गोकर्णेश्वर महादेवया प्रादुर्भाव गथे जुयाः जुल धयागु नं खँ न्ह्यःथने माःथें च्वं । उकिं गोकर्णेश्वर महादेवया प्रादुर्भाव गथे जुया: जुल धयागु खँ थथें ख: । किरातकालय् मनूतय्गु जीवनचर्या गथेच्वं धका: स्वयेत स्वर्ग महाद्यः मनूया रुप कया: पशुपतिया श्लेषमान्तक ज:खः छम्ह द्य:पाला:या भेषय् जुइगु जुयाच्वन । लिपा अर्जुनं महाद्य:यात मामां वःबलय् श्लेषमान्तक वनय् मनूया रुपय् नाप लात । तर मनू रुपी महादेवं थ:हे महाद्यः धका: मधा: । अर्जुनं किराती जुजुयात ब्वःब्यूगलिं महाद्य: व अर्जुनया दथुइ ल्वापु जुल । ल्वापु जुजुं लिपा द्य: बी थें च्वंबलय् अर्जुन थः महाद्य:या उपासनाय् च्वनाः ल्वापु दिका च्वंगुलि महाद्य:निं पूजा याये धका: पूजा या:बलय् पूजा याक्व महाद्यः रुपी मनूयात वन । थ्व खना: अर्जुन थःनाप ल्वानावंम्ह मनू हे महाद्यः धकाः सीकल । लिपा बहे महाद्य: किरातेश्वर महाद्यः घकाः जुयावन । अथें तुं स्वर्गय् च्वनाच्वंम्ह महाद्य: सुयातं मधा:से पृथ्वीलोकय् वया: गोकर्ण जंगलय् छपु जक न्यकू दुम्ह लुँया चल्लाया रुप कया जंगलया जनावरत जापनाप जुयाच्वन । स्वर्गय महाद्य: मदुगुलिं पार्वती महाद्यः गन जुइ धकाः पृथ्वीइ वया: हिमवत् खण्डया बागमति सियय् महाद्यः गन जुइ घका: तपस्या च्वन । स्वर्गय् महाद्य: पार्वती निम्हं मदुगुलिं देवगण फुकसिनं ब्रम्हा विष्णु व इन्द्रयात महाद्य: पावर्ती मालाहयेगु जिम्मा बिल । ब्रम्हा, विष्णु व इन्द्र स्वम्हं हिमवतखण्डय् वया: महाद्य: पावर्तीयात मा:वल । गोकर्णया वनय् चल्लातय्गु पुचलय् छपु जक न्यकू दुम्ह लुँयाम्ह चल्ला खँसेलि थ्व हे महाद्य:या रूप ख: धका: स्वम्हं जाना: लुँया चल्ला रुपी महाद्य:यात ज्वनेत स्वत । अमिगु ल्हातिइ न्यकू जक लात । न्यकू नं स्वकू टुक्रा जुयाः ब्रम्हायाके छकू, विष्णुयाके छकू व इन्द्रयाके छकू । चल्लारुपी महाद्य: अन्तरध्यान जुयाः आकाशवाणिं महादेवं स्वकू टुक्रा जुगु न्यकू छिपिं स्वम्हसिनं स्वर्गलोक पाताललोक व पृथ्वीलोकय् छथाय् छयाय् स्थापना यानाबिल धाःसा थ्व स्वंगू लोकय् रक्षा जुइ धकाः घाल । अनंलि तपस्या च्वनाच्वंम्हपार्वतीयात थ:गु दर्शन बिया: तिम्हं स्वर्गय् वन । महादेवं अथे धाःगुलिं विष्णु थ:गु ल्हातिइ ला:गु न्यकूया छकू कूचा पातलय् तयाविल । इन्द्रया ल्हातय् ला:ग न्यकू स्वर्गय् तयाबिल । ब्रम्हाया ल्हातय् लाःगु न्यकू चन्द्रभागा खुसि व वागमती खुसिया दोभान दुगु थाय्या सिथय् तया पृथ्बीइ च्वंपिन्त उदारया यायेत तयाबिल । व हे थासं शिवलिङ्गया उत्पति जुल । व हे शिवलिङ्गयात गोकर्णेश्वर महादेव धका: नामाकरण यात । लंकाया ‘झिग्व: छ्यं दुम्ह रावण जुजु हे नं गोकर्णय् वया: स्वंगू लोकय् दकले शक्तिशाली व बलाःम्ह जुइमा धका: महाद्यःया आराधना यानाः तच्वतं थाकुक तपस्या याःगु खः । रावणं तच्वतं थाकुक तपस्या च्यंगु खनाः महादेव प्रसन्न जुयाः रावणयात शिवया ल्वाभ: व दकले बला:म्ह धकाः बरदान ब्यूगु ख: । (Anderson The Festival of Nepal 1988 P 141)। वहे शक्तिं याना: रावणया १० ग्व: छ्यं छक्वलं मपायेकं सी मखुगु ख: । गोकर्णऔँसीया बारे छपु बाखं धकाः भाजु पुण्यरत्न बज्राचायं थःगु सफू हाम्रो चाड पर्वय् थुकथं न्ह्यथनात:गु दु । प्राचीन इलय् पांचाल नांया छगू दैशय् वृषकर्ण नांया छम्ह जुजु दु । वया गोकर्ण नांया छम्ह काय् दु । थुपिं अबुकाय् निम्हं छम्ह मेम्हनाप मिलय् मजू न्ह्यावलें ल्वापु । निम्हसिनं निम्हेसित सीमा यमलोकय् लायेमा
स्वयम्भू फटकिवाता पूजा
मदन तण्डुकार सकल नेवाःतय् थीथी जात सभ्यताया प्रतिक खः । स्वनिगःया सर्वाङ्गिण अादिवासी नेवाः समाजया ख्यलं पूवंःनिगु विस्कं संस्कार देय्या साँस्कृतिक धराेहर व सम्पदा जुयाच्वंगु दु । स्वनिगःया नेवाः संस्कृति राष्टया नितिं वैभवशाली खः । परापूर्व इलंनिसें नेपालमण्डल स्वनिगःया अादिवासी खुसः (तण्डुकार) जातिं यायेमागु थीथीसंस्कार मध्येय् फटकिवाता पूजा दकलय् च्वय् लाः । थ्व छगू माैलिक संस्कृतिया वैभवशाली गाैरवगाथा खः । धाथें चिन्तन मनन यायेत हे खः सा थ्व फटकिवाता छगू नागमणि तत्व खः स्वयम्भू महाचैत्यया दकलय् च्वय्या सर्वबुद्ध महामुकुट उष्णषि चुडामणि धकाः दैविक नामं लाेकंह्वा । दँया चाैलाथ्व नवमी (चैत्र शुक्ल रामनवमी कुन्हु कर्म काण्ड पुवंकाः पूजा न्ह्याकेमाःगु बसाधं पुलागुं संस्कार खः । थ्व नाप स्वापू दुगु अाख्यान लुमंकेबलय् खुसः वशंयाः निम्ह अात्मसंयमि तताकेहेंया ज्वः मदुगु धर्म कर्मया लिच्वलं चुलागु वरदान धाःसा छुं पाइमखु । उपिं निम्ह सुथ न्हापा क्वखं निलः हाचा मगायेक शुद्ध जुयाः नित्यस्नान यानाः ज्याेतिरूप भगवानया दर्शन यायेत वनिगु जुयाच्वन। थ्व मिस्तय्त उगु तःजिगु भक्तिभाव खना द्यवं नं छक्वः क्वथीक स्वयेगु मनतुनाः छज्वः नागराज तिपू उत्पत्ति यानाः न्हिन्हिं उपिं वइगु लँपुइ त्वःताबिल । निम्हँ तःकेहेपिं न्हापा लिपा थें सुथन्हापा स्वयम्भू महाचैत्यपाखें वंबलय् गोपुच्छ पर्वतया च्वय् थहाँ वने मफयेक लँ खने हे मदयेक नागतय्सं लँपु उखेथुखें पना बिल । निम्ह तःकेहेपिं लँ माःजुल । छथाय् उमिसं तुयूगु छगू ग्वारा खना: कुत यायां लिपा ज्योतिरुप भगवानया न्ह्यने थ्यंकः वन । उमिसं थःपिंस नापसं यंकूगु वहे तुयूगु बस्तु (आ. या फटकिवाता) द्य.यात छात । भगवानं तसकं लसताया: उगु नागमणि थ:गु छ्यनय् तयाबिज्यात । तःताकेहें निम्हेसितं मोक्षवर दान बी धइगु इश्वरया वाणी न्यना: तताम्ह जक न्हापालाक्क भगवानया न्ह्यने थ्यंक: वंगुलि द्यवं याक:चिगु जक पूजा फयाबिमज्यात । भगवान थम्ह हे केहेम्ह गन थ्यन धकाःमाः बिज्याःबलय् क्वय् लँपु दथुइ नापलाना: अन हे पूजा कयाबिज्यात: । व हे थासय् लिपा चैत्य निर्माण जूगु आ: तक दनि । अनंलि च्वय् थ्यंका: हानं तताम्हेसिगु नं पूजा ग्रहण यात । वयां न्हापा गुँ पर्वत क्वय्या लागा ब्याक्क पूक्क चाःहिलेमाःगु जूगुलिं ग:चा: हिलेगु धाःगु खः । नागमणि सिलेज्या याःगु पुखुयात मणि सिगा: धाल । थौंकन्ह्यया इलय् तकं फटकिवाता विचा: गुथि तण्डुकार खलकं मदिक्क न्ह्याका वयाच्वंगु दु । व नागमणि फटकिवातायात दुग्यंक पहल म्वाका तयेत राष्ट्रिय संस्कृतिपाखें फुगु चा:गु तिब: बीमा:गु दु । न्हापा विदेशीतय्सं कुदृष्टि तया: महाचैत्य व स्तुपया च्वय् वनेगु कुत: यायेधुंकुगू जुयाच्वन । उकिं सम्बन्धित लागां लिपाया लागि सतर्क जुया: वा: चायके माःगु खनेदु । फटकिवाता पूजा कुन्हु न्हापा लाक्क क्वय् चैत्ययात पूजा देछाई । अनंली महांचैत्य परिसरया पश्चिम अभिताभयात न्हापा पूजा याई । व धुंका गुभाजु पुरोहित नापनापं गुथियार खल: स्वाहाने त्वाथलं महाचैत्यय् थहां वनी । दकलय् च्वय् छत्रया क्वसं कलश त्वपुयातःगु सर्वबुद्ध महामुकुट उष्णषि चुडामणियात हे फटकिवाता धका: मनन् याई । तपुगु खिप:या ग्वहालिं अन च्वय थ्यंका: धर्म कर्मया विधि विधान कथं उकिया हे बुसाधं पूजा याइगु ख: । थ्व धुंका द्यःया प्रसाद धका: च्वैनिसें चतांमरि ह्वलेमा:गु चलन दु। व चतांमरि लाना: नये फत वा मस्तय्त नके फत धाःसा भाग्य भिनी धाइ । फटकिवाता बिचा: गुथि खल: निगू थी थी क ब्याग: ब्याग: जुया: ब्वथलाच्वंगु ख: । तताया ज: खल: व केहेंया ज: खल: धका: निगू हे पुचलं बिचा: संस्कार याइगु ख: । ततापाखेया बिचा: गुथि खल:यात केहेँया विचा: गुथि खलकं कतिला: पुचः नं धायेगु या: खनि । तर थ्व छगू ख्यालि खँ जक जुइफु । अथे हे न्हापा पूजाय् वनिगु पूचःयात यें लागायापिंसं फयप्वाः त्यू वपिं धका: न्यंकीगु जुयाच्वन । खय्त ला फयप्वा: त्यू वनेमा:गु छगू बिस्क रहस्यं जाःगु संस्कार ख: । पं हेमराज शाक्यया श्री स्वयम्भु महाचैत्य ग्रन्यय् फटकिवातायात कयाः थायथासय ब्याख्या यानातःगु दु । उकी स्वयम्भु महाचैत्य जिर्णोद्धार ज्याय् जुजु भाष्कर मल्लया पूर्ण सहायता दुगु खँ न्ह्यथंसें न्यास पिकायवलय् पञ्चविशति शूत्रकां पिखाद्यो, तराद्यो, गुलतुकि, चकू, योसिं फटकिवाता एवं छत्र थ्यंकनं हिनेमाल धका च्वयात:गु दु । (पेज २२२) । अथे हे ने.सं. ८३० आषाढ शुक्ल तृतिया कुन्हु फटकिवाता क्वकायेत स्वम्हेसिनं विधि थें कलश पूजा याइ । शान्तिपुरीस॑ लयसेवा ज्वलं पूजा समयचक्र सहित यायेमा: उगु इलय् रक्तवृष्टिया उत्पात जूगु खँ नं ग्रन्थय् च्वयात:गु दु । रितिथिति गुथिया सूचि ६२ कथं स्वयम्भु महाचैत्यया दकलय् सकलय् च्वय् च्वंगु सर्वबुद्ध महामुकुट उष्णीष चूडामणियात स्थानिय भासँ फर्किवाता धाइगु जुयाच्वन । उगु फर्किवाता प्रतिष्ठा याःगु न्हियात लुमंका: विधि कथं बुसाधं याइ । थ्व न्हि चैत्र शुक्ल नवमी ख: । उकुन्हु शाक्य सिं विहारय् पं हेमराज शाक्यजुयात नापलाना थुकिया बारे न्यनेकने याना वयकलं थ्व ज्या शतप्रतिशत तण्डुकार खलकं न्ह्याका वयाच्वंगु खँ कनांदिल । छम्ह बुराम्ह ज: स्व. उजिरमान तण्डुकार पाखें मुनागु ल्या:चा:या आधारय् उगु रितिथिती गुथिया सूचि दयेकागु ख: धयादिल । विश्व सम्पदाय् दुथ्या:गु स्वयम्भुई फटकिवाताया बुसाधं नं लानाच्वंगु निश्चय नं झि सकसियां लागि लसताया खँ ख:। फटकिवाता तण्डुकार समाजया संस्थापक पूर्व भाजू श्याम बहादुर तण्डुकारं कनादी कथं थुइकेबलय् फटकिवाताय बिषकटलर चिदंया: ख्यें बांलूगु ९” ता:हाक: ग्वःया पञ्चरश्मितेजं झलमल्ल धाय्क विराजमान जुया च्वना बिज्यात । थौंया आ: तकनं स्वयम्भु महाचैत्यया दक्व सिवय् च्वय् छत्रं कवय् कलशया दुने शोभायमान जुया अंगुलि भिम्पू मोति पञ्चरत्न छुइथें वो नागमणि बाताय् छुना तःगु जूगुलिं फटकिवाता धका: धर्म कर्म संस्कृतिया ख्यलय् लोकं ह्वा: । स्वयम्भु महाचैत्यय् फटकिवाता पूजा विधि विश्व सम्पदाया धलखय् ला:गु नांजाःगु स्वयम्भू महाचैत्यय् तण्डुकार (खुस:) तय्सं याइगु छगू विशिष्ट पूजा ‘फर्टकिवाता बुसाधं चौलाथ्व नवमि (रामनवमि) कुन्हु तःजिक क्वचाई । खुस: जातिया निम्न त:केहेंपिनि सन्तानं याइगु थ्व पूजाया थ:गु हे कथंया महत्व दु । थ्व पूजाया प्यन्हु न्ह्यवनिसें पूजा यायेमाःपि सकलें शुद्ध जुया: च्वनेमा । पूजा कुन्हु अपसं च्वनेमा: । दकलय् न्हापा केहें मय्जुपाखेंया गुथियारपिसं तथागतया प्रतिक कथंया चिग्व:गु चैत्यय् पूजा न्ह्याई । फर्टकवाताया बाखं कथं भगवान दकलय् न्हापां अन हे केहेंम्हेसिया पूजा फयाबिज्या:गु ख: । उगु इलय् तता मय्जुपाखेया गुथियारपिं सकलें च्वय स्वयम्भु महाचैत्यपाखे पियाच्वनी । क्वय्या पूजा सिधयेका: च्वय् स्वयम्भु महाचैत्यपाखें पूजा शुरु जुई । थुकी तताकेहें निखेरया विचा: गुथिं ब्वति का:गु ख: । उगु इलय् खुस:तय् विशेष सांस्कृतिक ज्वलं काहा: बाजं पुया: स्वयम्भु महाचैत्ययात स्वक्वः चा:हिलिगु ख: । पूजाय् ल्वहंचामरि, चतांमरि आदि देछायेगु ज्या जुई । छिन्नवस्त माता भगवति अजिमाया ३२ ता अजिमाया क्वखा (वस्त्र) देछायेगु ज्या नं जुई । स्वयम्भु महाचैत्यया त्रियादश भूवन च्वय् सर्वबुद्ध महामुकुट उष्णषि चुडामणि फटकिवाता यात पूजा पूवंकेत तताकेहेंया निगुलिं बिचा: गुथि खल:या जःपिं महाचैत्यया च्वय् थाहांवनिगु ख: । बुसाधं पूजाया विधि कथं अनं
स्वयम्भू पुराण व नागया प्रसङ्ग
उपप्रा-वज्रमुनि वज्राचार्य पृष्ठभूमि छुँ नं संस्कृति निर्माणया आधार धैगु उगु थाय्या भूगोल, मौसम, धर्म, राजनीति आर्थिक शिक्षा, पेशा खः । नेपा: कृषि प्रधान देय खः । कृषिनापं स्वापू मतःसें मनूतय्गु जीवन सुथांलाक न्ह्याकेफइमखु । जीवन सुथांलाक न्ह्याकेगु माध्यम धैगु हे धर्म ख: । धर्मयात पालना याकीगु कानून धैगु हे धर्मग्रन्थ खः । विद्वान्, प्राज्ञ धर्मगुरुपिन्सं अनया मनूतय्त ल्वय्क उगु थाय्या राजनीति, भूगोल, मौसम, जीवनशैली, समाज, अर्थ, पेशायात ल्वय्क अध्ययन याना: धर्मग्रन्थ च्वयातःगु जुइ । छुँ नं अभिलेख (साहित्य, धार्मिक ग्रन्थ ) धैगु उगु ईया हुयावनाच्वंगु, धुलं गयाच्वंगुअस्पष्ट किपा ख:, गुकियात सफा यानाः, बांलाका: ब्वनेफत धा:सा अझ स्पष्ट किपा खनेदयावइ । नेपाःया संस्कृति स्वय्बलय् अप्व: हे कृषि पेशानाप स्वापू दु । कृषियात माःगु वस्तु, कृषि उत्पादन जुइगु वस्तु वा ईयात ल्वयक संस्कृति निर्माण जुयाच्वंगु दु । स्वनिग:या प्रमुख बालीकथं वा व छ्वयात कयातःगु दु । असार महिनाय वा पीगु शुरु जुइगुलिं वस्वयान्ह्य: जेष्ठशक्ल षष्ठि सिथिनख:खुन्हु म्ह्याय्मस्त स:ताः थीथीकथंया वः नकेगु याइ । गथांमुग:बलय् बुँइ वा पीगु ज्या सिधय्काः छेँया फाेहर दक्व चीकाः सुचकुचु यानाः, उगु दिंनिसें नखःचखः, जात्रापर्वनापं धर्मया अभ्यास यानाः जीवनयात अःपुक म्वाय्गु माध्यम नेवाःतय्सं नालाकया: वयाच्वंगु दु । नेवाःतय्गु जीवन दर्शन इमिसं यानावयाच्वंगु संस्कृतिं नं क्यं । जीवन घःचा: खः । जीवनय् काय्गु जक मखु, बीगु नं यायमा: । का जक कयाः बी मसल धाःसा तयां तय्थाय् दइमखु, बि जक बिया: गनं वइगु मन्त धाःसां थ:के फुनाः वनी । जीवन कालबिल खः । सुनां थःत ग्वहालि या:सा उम्ह मनूयात नं माःगु इलय् ग्वहालि याइ, थःत जीवनय् ग्वहालि याःगु वस्तुयात हे छाय् मजुइमा सुभाय् बिइमाः, बियाच्वंगु दु । मोहनीबलय् थ:त जीवनय् उपयोगी जूगु वस्तु, पेशानाप स्वापू दुगु वस्तुयात पूजा याना: दच्छिया छक: न्हुधाः यानावयाच्वंगु दु । थःगु पेशा न्ह्याकेत ग्वाहालि ब्यूपिं ब्यां, ताहा आदियात नं सुभाय् बिया:नख:चख:त हनावयाच्वंगु दु ।थुपिंमध्ये नं कृषिनाप प्रत्यक्ष स्वापू दुम्ह प्राणि ताहा व ताहाया विषयस विभिन्न धर्मग्रन्थय् नं न्ह्यथनातःगु दु । उकीमध्ये स्वयम्भू पुराणय् नागया प्रसंग व नागनाप स्वापू दुगु संस्कृतियात थन न्ह्यथनेगु जुइ । धर्मय् ताहा (नाग)या थाय् नेपालमण्डलय् नेवाः समुदायदुने हिन्दू, बौद्ध, मुश्लिम व क्रिश्चियन धर्म हनीपिं दु । हिन्दू धर्मय् नं द्य:पिनिगु आसन, बाहनया रूपय् ताहायात छ्यलातःगु दु । जलाशयन विष्णुया आसनया रूपय् ताहा दु, विष्णुया च्यागू अवतार कृ्ष्णयात वर्षातपाखें रक्षा याय्त कुइकूम्ह नं ताहा हे ख, कृष्णयात स्याय्त संम्ह नं ताहा हे ख: । उगु इलय् कालीययात दमन याना: स्यानाबिल । अथेहे महाद्य:या जनैया रूपय् ककुइ हिनातःम्ह नं ताहा है खः । वथेतुं बौद्ध धर्मय् नं शाक्यमुनि बुद्ध ज्ञानप्राप्त याय्धुंकाः थःम्हं सय्कूगु ज्ञान सुयात कंसा जी धका: विचा: यानाच्वंगु इलय् वा वःबलय् सुचलिन्द नागं कुइकूगु, शाक्यमुनि बुद्ध जन्म जूगु इलय् आकाशं नन्द उपनन्द नागराजां जलधारा हाय्कूगु, सुजाता क्षीर भोजन याकूगु भिक्षापात्र नाग भुवनय् यंकूगु, सम्राट अशोक रामग्राम स्यंकाः बुद्धया अस्थिधातु लिकायत्यंगु इलय् नागराजां पना: लिकाय्के मब्यूगु, अशोक महाराज काश्मिरय् बुद्धधर्म प्रचार याय्त छ्वःपिं रक्षित, धर्मरक्षित, महारक्षित, महामेन्द्र व भद्रशालायात नागं दुःख ब्यूगु (वज्राचार्य, ११३०: ५), पंच बुद्धमध्ये अमोघसिद्धि बुद्धयात छ्यनय् कुइकाः च्बपिं न्हयग: छ्यंया ताहा आदि प्रसंग खनेदु । ताहायात धर्मय् बांला:गु व बांमला:गु नितां ज्याय् छ्यलातःगु दु । नेवाःतय्सं ताहा, सर्प, बि, नाग, नां काय् मत्य:म्ह, न्ह्यकां, अजिंगर नं धायग या: । तर ताहा धालकि सामान्यकथं व नाग धालकि द्यःया बहानया रूपय्, न्ह्यकां धालकि न्हिनय् मिखां मखंम्ह, अजिंगर धालकि तत्या:म्ह ताहायात थुइकी । न्हिप्यं च्वाउँसे च्वंम्हेसित नाग धाइसा व न्हिप्यं च्वाउँसे मच्वंम्हेसित ताहाकथं म्हसीकेगु याइ । ताहाया नाम नं नेवाःतयूसं नख: हनेगु यानावयाच्वंगु दु । बुंगद्य:या रथ वास्तुकलाय् नं रथया आकार कर्कोटक नागराजया आकारया १२ कु ताःहाक: याना: दय्केमा: धैगु धारणा दु (नेपाल देशको इतिहास, २०२८: १) । छेँ दय्केबलय् नाग बास यानाच्वंगु छेँयात भिंगुकथं काइ । सामान्यतया छुं नं थाय्या दुने जमीनय् नाग वा ताहा च्वनाच्वनी । उकि ज्योतिषयात क्यना: नागया म्हय्, छ्यनय्, न्हिप्यनय् मलाक दय्केगु याइ । नागया बासस्थान स्यंकाः मनूया बासस्थान दयकेत्यंगुलि क्षमा फ्वनेकथं नागया तिसा नवरत्नयात सिज:या थलय् तया: ल्हाकाः पूजा यानाः तिनि छेँ दय्केगु याइ (वज्राचार्य, ११३१: ४८-४९) । नेवाः संस्कृति कथं नःरां, सम्यक न्यायकीगु इलय् विघ्नबाधा मवय्केत नाग पूजा यायगु, ततःधंगु भ्वय्बलय् वा वइ धका: नागयात धौबजि नकेगु चलन दु । इलय् वा मवल धा:सा नागयात किसलि फ्यायगु, छाय्गु यानावयाच्वंगु दु (शाक्य, २०४९: ४२-४३) । महायानी आचार्य नागार्जुनं नाग भुवनय् वनाः नागपिंन्त प्रज्ञापारमिता सम्बन्धी धर्मदेशना याःगु, प्रताप मल्लयात नागवंशया रूपय् कयातःगु, बिडुडभ॑ कपिलवस्तुइ आक्रमण या:गु इलय् शुद्धोधनया प्यम्ह दाजुकिजामध्ये छम्ह गान्धार प्रदेश वनाः नागकन्यानापं वैवाहिक सम्बन्ध तया: अन हे राज्य दय्काच्वंगु खँ, करुणामय नेपा: हय्त: कर्कोटक नागराजां ग्वाहालि याःगु खँ आदि प्रसंग दु । अथेहे नेवाः संस्कृति दुने नागया प्रसंग यक्व दु । क्रिया समुच्चय क्रिया संग्रहलय् शिल्पशास्त्रसहित वास्तु नाग परीक्षा विधि न्ह्यथनातःगु दु । छेँ दनेत नाग पूजा याना: शुरु याय्गु, बरे छुइगु इलय् प्यंगु दिशाय् नाग च्वयातःगु प्यंगु: कूलिचां लुना: स्नान याकीगु, जनैकै वइगु इलय् येँयापिनि इतुबहालय् नाग पूजा याःवनीगु, झिनिगू तीर्थय् व्रत दनीबलय् नागया विशेष गुणयात लुमंका: व्रत न्ह्याकेगु प्रचलन दु । अथेहे आईतबार नागया व्रत च्वनीगु जुगुलिं नाग पूजा आइतवार याय्मज्यू धैगु विश्वास दु । नागयात पुँइ हाइबलय् वैद्यपिनिगु सल्लाहकथ छ्यं व न्हिप्यं गुखे स्वयाच्वंगु ख: धैगु सीकाः जक पूजा याय्गु प्रचलन दु । नागं स्वलाय् छक: दिशा हिली धैगु मान्यता दु । पूजा याइबलय् विशेष नियम दु । बुंगाः जूसा गुप्वी, खुसि जूसा झिछप्वी, ध्वंप्वा: जूसा न्हयूप्वी तया: पूजा याइ । पूजाय् मत, धुं, धुपाय्, घ्युः कस्ति छ्यले मज्यू, तर भुइसिन्ह:, पाला: (पाःला:यात नागया नसाकथं काइ) तया:पूजा याय्मा: धैगु विश्वास दु (शाक्य, २०४९: ४१) । अथेहे वास्तुकलाय् नं नागयात यक्व थासय् छ्यला:तःगु दु । द्यया तोरणय्, नारायणया आसनय्, हितिइ, पूजा याइबलय् चाया कूलिंचाय् नाग तयातःगु दइ । अष्टमंगलमध्ये छगू मंगलकथं नागयात च्वय्गु याइ । धर्मधातुया छचा:खेरं जनी थें नाग हिनात:गु दइ । चैत्यय्, पंचबुद्धया छ्यनय्, महाद्य:या ककुइ नं नाग तयातःगु दइ । नागयात द्वेषया चिंकथं कयाः उकियात नियन्त्रणय् तयफुसा मनूया लागि हितकारी जुइ धैगु प्रतीकात्मक अर्थय् नागयात कयाःतःगु दु । नागया प्राचीनता नागयात जल, स्थल प्राणीया रूपय् काइ । जमीन तःलय् ल: दुगु थासय् प्वा्थं चुया: न्ह्यावनीम्ह प्राणी जूगुलिं जमीनदुने ल:या स्रोत मालाः हिति हाय्केगु ज्याय् नं ग्वाहालि याइ । नेपालयात तिब्वतीतयसं ‘“नागद्वीप” नं धाय्गु या: । थुगु थाय्यात नागबास दह, बासुकि नागराजाया थाय्या रूपय् कयातःगु दु । उकि दकले न्हापां थ्व भूमिइ राज्य या:पिं जाति नं नाग जाति हे जुइमा: धैगु तर्क नं वयाच्वंगु दु । जयस्थिति मल्ल वयधुंका: पेशागत आधारय् नेवाःतय्गु जात निर्धारण जुल । गथेकि सुजाता जुजुं चीधीम्ह जेन्तीमहारानीया काय्पिन्त राज्य बिया:, तःधीम्ह कलाःपाखें दुपिं न्याम्ह काय्पिन्त पित्युंगु इलय् कपिलमुनिया शरणय् च्वंगु व
