वसुन्धरादेवी
वसुन्धरादेवी राजितबहाढुर श्रेष्ठ पृष्ठभुमि प्राचीनकालंनिसें प्रचलितगु विभिन्न धर्म वा सम्प्रदायमध्ये बौद्ध धर्मयात नं छगू प्रमुख धर्मया रुपय् काय्गु या: । थुलि जक मखु मानव जीवनशैलीयात धार्मिक रुपं सन्मार्गपाखे यंकीगु कुशल व ब्यावहारिक पद्धतिया रुपय् नं बौद्ध धर्मयात का: । नेपालय् नं बौद्ध धर्म व संस्कृतिया गौरवमय इतिहास तसकं पुलां व तःजि । नेपालय् बौद्धधर्म महत्वपूर्ण एवं गरिमामय थाय् कया: वयाच्वंगु दु । गुकिंयाना: नेपालय् अनेक बौद्ध मूर्ति, बौद्ध वास्तुकला निर्माण जुयाच्वंगु दुसा बौद्ध साहित्य नं उत्तिकं थाय् कयाच्वंगु दु (वज्राचार्य,११२२:१) । बौद्धसाहित्य अन्तर्गत विभिन्न अवदान, जातक, बाखं, प्याखं, स्तोत्र, भजन, धारणी आदि प्रचलित जुयाच्वंगु दु । थुकीमध्ये बौद्धधर्मय् अतिकं च्वन्ह्या:म्ह देवीया रुपय् आदिकालंनिसें पु॒जनीय जुयाच्वंम्ह वसुन्धरादेवीया महत्वयात कयाः चिनातःगु बाखं नं लोकजीवनय् ब्याप्त जुयाच्वंगु दु । वसुन्धरादेवीनाप स्वापू दुगु हस्तलिखित बौद्धग्रन्थ सलंस: सुरक्षित जुयाच्वंगु दु । प्रस्तुत च्वसु थ्वहे वसुन्धरादेवी नाप स्वापू दुगु प्याखंनाप सम्वन्धित ख: । वसुन्धरादेवीया म्हसीका बौद्धधर्मय् वसुन्धरादेवीयात अन्न, धन, रत्न व प्रज्ञाज्ञानया प्रतिकया रुपय् अनन्तकालंनिसें हनावयाच्वंगु खनेदु । उकिं आदिकालनिसें अन्न, धन व रत्न बीम्ह पृथ्वीमाता अथे हे पूर्णघट व कलशयात नं वसुन्धराया रुपय् काय्गु याः (बजाचार्य, २०५८:१३) । वसुन्धरायात पञ्चबुद्धया पञ्चकुल मध्ये रत्नसम्भव तथागतया रत्नकुलं उत्पन्न जूम्ह देवीया रुपय् नं काः । उकिं प्रत्येक वर्ष योमरी पुन्ही खुन्हु पृथ्वी(जमीन)पाखें उत्पादन जूगु फुक्क सामानयात देवीया प्रसादकथं थुइका: इपिं संचय याइगु थाय् धुकूयात कूपुजा(भकारी पुजा नं धाय्गु याः) धका: पुजा याय्गु चलन दु । प्रत्येक महिनाया कृष्णपक्ष तृतीयाखुन्हु वसुन्धराया व्रत च्वनेगु नं चलन दु । थ्व व्रत भाद्रकृ्ष्ण तृतीयानिसें श्रावणकृष्ण तृतीया तक याना: झिंनिला च्वनेमाःगुलिं द्वादशमाश वसुन्धराव्रत नं धा: । झिंनिला तक व्रत च्वनेथाकुसा भाद्र व माघं जक च्वंसां नं ज्यू। थथे तृतीया खुन्हु हे जक व्रत च्वनीगुलिं थुगु व्रतयात तृतीयाव्रत बा तिलाव्रत नं धा: (वज्राचार्य,२०५८:२३) । स्वयम्भू पुराणय् उल्लेख जूकथं स्वनिगःया पूर्वपाखे च्वंगु फूच्वयात मञ्जुश्रीया निम्ह शक्तिमध्ये छम्ह वसुन्धरा(श्रीदेवी)या रुपय् कयातःगु दुसा धेलाच्वय् विद्यादेवी (सरस्वती) रुपय् कायेगु या: । नेपाःया विभिन्न प्राचीन पौभा व हस्तलिखित ग्रन्यय् उल्लेख यानातःकथं वसुन्धरादेवीया स्वंगू स्वरुप दु – १. छपा ख्वाः, निका ल्हाः२. छपा ख्वाः, खुका ल्हाः३. स्वपा ख्वाः, खुका ल्हा स्वपा ख्वाःयात स्वम्ह देवीया विभिन्न प्रतिककथं कयातःगु दु – देवी ख्वाःया उँन कार्य ईया प्रतिक युगया प्रतिकमहालक्ष्मी कुंकुम (फिक्का ह्याउँ) सृष्टिकर्ता प्रातःकाल द्वापरयुगबसुन्धरा पीतवर्ण (म्हासु) स्थितिकर्ता भध्यान्हकाल त्रेत्रायुगकौमारी रक्तवर्ण (ह्याउँ) संहारकर्ता सन्ध्याकाल कलियुग वसुन्धरादेवीयात १०८ नामं नं पुकार यायेगु चलन दु (अभिलेखालय, ए १३३२/१२) । वसुन्धरादेवीनाप स्वापु दुगु पुलांगु अभिलेखया छुं चर्चा बसुन्धरादेवीया महिमा उल्लेख यानात:गु आपालं हस्तलिखितग्रन्थत सरकारीस्तरं नीस्वनातःगु राष्ट्रिय अभिलेखालयसं सुरक्षित जुयाच्वगु दु। व्यक्तिगत संकलनय् नं आपालं सफूत दु । थुपिं सफूत हे मुंका: नेपाल जर्मन हस्तलिखितग्रन्थ संरक्षण परियोजनां माइक्रोफिल्म दय्के धुंकल, नापं उकिया क्याटलगसमेट तयार यायधुंकल । उगु क्याटलगकथं वसुन्धरानाप स्वापू दगु बाखं, प्याखं, धारणी, व्रतविधि दुगु २८४ थान सफू माइक्रोफिल्म जूगु दुसाः उकीमध्ये नेपालभाषां च्ययातःगु ८८ थान व नेपाललिपिं च्वयात:गु २८४ थान सफू दु । वसुन्धरादेवीया बाखं थन उल्लेख जूगु हस्तलिखित ग्रन्थ वसुन्धरादेवीया महिमायात कयाः च्वयातःगु प्याखं खः । प्याखं प्रदर्शन याय्गु अले न्ह्याइपुकेगु नेपालमण्डलय् आपांल पुलांगु परम्परा ख: धैगु खँ जलप्याखं, गंप्याखं, कातीप्याखं आदिं क्यनाच्वंगु दु । उगु इलय् उच्चओहदाय् आसिन पदाधिकारीपिन्सं जक साहित्य च्वयेगु यानावयाच्वंगुली ने.सं. ७६४ स छम्ह साधारण मनू रत्न वज्राचार्य पूधाः प्याखं च्वःगु धैगु सायद न्हापांगु हे जुइफु । प्याखं च्वयेगु धैगु हे क्यनेत (प्रदर्शन) ख: । उकिं प्याखनय् म्हो इलय् आपाः खँ क्यनेमा:गुलिं विस्तृतीकरण दइमखु । थन नं वहे सूत्रकथं वसुन्धराया त:हाःक:गु बाखंयात तसकं संक्षेपं झिगू दृश्यं क्वचाइकथं जक च्चमिं प्याखं च्वयादीगु दु । बास्तवय् वसुन्धरादेवीया महिमा बाखं तसकं तःहाकः । अभिलेखालयस माइक्रोफिल्म जूगु वसुन्धाराधाराव्रतकथा माइक्रोफिल्म ल्या: ए १३४/३३ य् उल्लेख जुयाच्वंगु बाखंयात थन संक्षिप्त प्रस्तुत यानागु दु – शाक्यमुनि भगवान बुद्ध आनन्द भिक्षु लगायत सकल उपस्थित भिक्षुपिन्त वसुन्धरादेवीया महिमा थुकथं कनाबिज्याइ – छन्हु वसुन्धरादेवी मर्त्यमण्डलय् दुःख दारिद्रपिं गुलि दु धका: करुणा दृष्टि ध्यान यानाः स्वयाबिज्याबलय् सुर्योदय जुजुया प्रजापिं दुःखी दारिद्र जुयाच्वंगु सीकाबिज्यात । अनलि थ: सखिपिं अश्वघोष व नन्दिमुखयात तत्काल स:ता: धयाबिज्यात, ‘तधिम्ह कला:यात निम्ब वनय् वानाः, चीधिम्ह कलाः चुतवतीनाप जक रतिरागय् तक्यनाच्वंम्ह सूर्योदय जुजुयात लायकूलिं पितहया: प्रजाजनया हितय् चित्त वंकेमाल ।’ वसुन्धराया आज्ञा शिरोपर याना: अश्वघोष व नन्दिमुख तत्काल मर्त्यमण्डलय् कुहां वया: तसकं बाँलाःपिं मिसाया रुप धारण याना: लायेकू ज:खः म्ये हालाच्चन । तसकं बांलाःपिं मिसात लायेकुली पिने च्वनाः म्ये हालाच्वंगु खँ प्रजातय्सं जुजुयात सूचं बी, तर जुजुं च्यूताः तइमखु । उघ्रिमय अश्वघोष व नन्दिमुखं दिब्यशक्ति छ्यला: लायकूली मि च्याकी । सकलें प्रजागण मि स्याय्गुली ब्यष्ट जुइ । जुजु लायुकुलिं पिहां वइमखु । न्ह्याथे या:सां जुजु लायकूलिं पिहां मवःगुलिं निम्ह वराहया रुप धारण याना: जुजुया क्यब ध्वष्ट याइ । क्यब स्यंकुगुलिं जुजु तम्वं मि जुया: प्रजागणसहित वराहतयेत ज्वनेगु असफल कुतः याइ । वराहतयेत लिना यंकेगु झ्वलय् घनाजंगलय् जुजु व सेन धइम्ह च्य: छथाय् मेपिं मेथाय् हे लाइ । जंगलय् दुने थ्यंबलय् जुजुया तसकं प्याःचाइ । सेन जंगलय् ल:मालेत वनी । उबलय् लाक्क सेनं अप्सरात वसुन्धरादेवीया धलं दनाच्वंगु खनी । अप्सरातयेगु हे संसर्गय् वं नं धलं दनी । धलं दने क्वचायका प्रसाद ज्वनाः जुजुथाय् वइ । छाय् लिबा:गु धकाः जुजु तंचाइ । सेनं धलं दनाच्वनागुलिं लिबात, प्रसाद हयागु धका: जुजुयात बी । जुजु तसकं लयेताना: अप्सरात धलं दनाच्वंगु थासय् स्वःवनी, तर अप्परात अन दइमखु । जुजुं नुग: मछिंकी । जुजुं नुग:मछिंकूगुलिं अप्सरातय्सं आकाशवाणी मार्फत जुजुयात सूचं बी, सेनयात वसुन्धरादेवीया धलं दनेगु विधिविधान सकतां स्यनाबी धुनागु दु, लाय्कुली वनाः सेनयात गुरु स्थापना याना: वसुन्धरादेवी धलं दंसा सकसिगु भि जुइ ।’ आकाशवाणी न्यना: जुजु लय्ताइ । जुजु लाय्कुली थ्यनेव सेनयात गुरु थापना याना: धलं दनी । च्यःयात गुरु थापना याना: नां हे मन्यनाम्ह देवीया नामय् धलं दनेमाःगु सूर्योदय जुजुया चीधिम्ह रानी चूतदेवीयात चित्त बुझे मजू । धलं दने क्वचायेकाः ल्हाःती चिनाब्यूगु व्रत सूत्रका वांछ्वइ । उबलय् लाक्क हे निम्व वनय् वांछ्वयातःम्ह जुजुया न्हापांम्ह रानी निम्ववतीया सखिं उगु सूत्रका लानाकया: निम्ववतीयात बीयंकी । तसकं दारिद्र जीवन हनाच्वंम्ह निम्ववतीं थ: सखिया ग्वाहालि कयाः वसुन्धरादेवीया धलं दनी । थुखे चूतदेवीया ल्हा:ती व्रतसूत्रका मखनाः जुजु तंचाइ । वसुन्धरादेवीया धलं दनेक्वचाःगुलिं फल बीत, वसुन्धरादेवी बुरिम्ह रुप धारण याना: लायेकुली वइ । बुरिम्ह रुप धारण यानावःम्ह वसुन्धरादेवीयात चूतदेवीं अपमान यानाः लाय्कुली दुकाइ मखु । अनंलिं निम्ववती नापलायेत वनी । निम्ववतीं साक्षात वसुन्धरादेवी हे जुइमा: धका: सीका: उम्ह वुरियात थःगु कुती लसकुस याइ । थःत म्हसीकूगुलिं वसुन्धरादेवीं बुरिया रुप त्व:ता: दर्शन बी । बसुन्धरां भ्वाथःगुं कुतियात नं स्वर्गमहल दय्का बी, मगाःमचाःगु धैगु छुं हे मदयेक सकतां चीज उपलब्ध यानाः तुषिताभुवनय् लिहांबिज्याइ । निम्ववती सर्वसम्पन्न जूगु खँ सीकाः सूर्योदय जुजु निम्ववती रानीथाय् स्वःवइ । थ: मिजं वःगु खना: निम्ववती नं तसकं लयेताइ, निम्हं सुखीमय जीवन हनी । निम्ववतीपाखें काय् नं दइ । निम्ववतीथाय् वंम्ह जुजु लिहां मवःगुलिं चूतदेवी स्वयं निम्ववतीया महलय् स्व:वनी । महलया लुखा मखनाः उखेथुखें माःजुयाच्वंबलय् वसुन्धरादेवीया स्वां, जाकि, जजंका न्हूतुन्हुया जुइ । स्वां न्हूगु लिच्चःकथं चूतदेवीया ख्वा: बराह थें च्वनी । बराहया रुप थें च्वंम्ह चूतदेवीयात सुनां म्हसिके फइमखु, सकसिनं हाय्की, दाइ । चूतदेवी बिस्युं बिस्युं जुइमाली । नयेत्वने मखनाः तसकं दुःख
चिर स्वायेगु
डा. चुन्दा बज्राचार्य चिर स्वायेगु बसन्तपुर लँया दथुइ हनुमान ध्वाखाया न्ह्यःने व यलया कृष्णमन्दिरया न्ह्यःने आदि थाय् थासय् चिर स्वायेगु धकाः ताःहाकःगु पँथय् स्वतँया चाकलाःगु छत्रय् थीथी रङ्ग बिरङ्गया कापः कुचा कुचा चिनाः यःसिं थने थें थनातइगु खः। स्वयेबलय् स्वतँ दुगु छत्र थें च्वं । यलय् कृष्णमन्दिरया न्ह्यने चिर स्वाइगु धयागु सिमाय् रङ्गी बिरङ्गीया कापः खानाः स्वाइगु खः । चिरया अर्थ खः वसः। विशेष यानाः अझ मिसापिसं पुनिगु वसः खः। बास्तबय् रङ्गी चङ्गी कापः कुचा कुचा चिनाः छत्र थनेगु स्वयां रङ्गी विरङ्गीया कापः सिमाय् खानाः ब्वइगु चिरनाप सतिगु स्वापू खः। थथे चिर स्वायेगु धकाः कृष्णया पालय् अर्थात दैविंककालय् गोकुलय् कृष्णं विभिन्न लीला क्यंगु मध्यय् छगू रास लीला खँनाप स्वापु दुगु खः । गोकुलया गोपिनीत छन्हु यमुना खुसिइ म्वःल्हुइत थःपिनि वसः दक्वं खुसि सिथय् तयाः थःपिं खुसिइ दुना च्वंगु जुयाच्वन । उगु इलय् कृष्ण नं गोपित म्वःल्हुया च्वंगु यमुना खुसिइ थ्यंकःवल । गोपिनीतय्सं वसः त्वःताः म्वःल्हुयाच्वंगु कृष्णं खनाः दक्व वसः कयाः सिमाय् खानाः म्वःल्हुया च्वंपिं गोपिनीतय्त हायेका च्वंगु जुयाच्वन । लिपा गोपिनीतय्सं कृष्णयात चित्त बुझय् यानाः थःथःगु वसः कयाः पुने खंगु खः । कृष्ण गोपिनीपिनिगु वसः सिमाय् खाःगु हे चिर स्वानाः सिमाय् कापः खायेगु खः धकाः घाइपिं दु । श्रीकृष्ण गोपिनीत नापं रसरङ्ग याःगु जुगुलि होलिबलय् विशेष यानाः मिजंपिसं मिसापिन्त, मिसापिसं मिजंपिन्त अबिर, रङ्ग कयेकाः ईकाः, पाकाः, तयेकाः, लोला, बेलुनय् रङ्ग जायेकाः केकाः म्हितेगु चलन जूगु धाइपिं दु । मिसा मिजंया दथुइ जक मखु मिसा मिसा, मिज मिजंपि दथुइ नं अबीर तयेकाः, रङ्ग छ्वाकाः, पचुकां रङ्ग छ्वाकाः, लाेलाय्, रङ्ग भरेयानाः बेलुनं कयेकाः होलि म्हितेगु चलन दु ।
हाेलीं जात्रा याइम्ह चकंद्यः
नातिकाजी महर्जन् नेवाः वस्ती थीथी इलय थीथी थासय् जात्रा नख:चखः हनावया च्वंगु दु । अथे होलिपुन्हि बलय थँबहीया बिक्रमशिल महाबिहारय् च्वंम्ह चकंद्य:या बिस्कं जात्रा जुइगु खः । थ्व जात्रां भगवानबहाल दुने च्वंम्ह सिंहलसार्थवाहुया प्रतिमुर्ति ह्याउंम्ह द्यःया जात्रा याइगु ख: । थंबहीमिपिन्सं थ्व होलिपुन्हि जात्रायात पाहाँच:-हे कथं प्वाकिजा नख:- धकाः माने याइगु ख; । बसन्तया लसं स्वाँ सिमाकचाय् वाउंगु च्वः जाया वइगु इलय् चिकुला फुनाः ताला, न चिकु न तान्व, ल्यायम्ह ल्यासेतय् नं बैशं मन चचं धाइगु, देय् न्यंक होली म्हितीगु बखतय् जुइगु थ्व तसकं न्ह्यैपुगु जात्रा खः । चीर स्वाइगु अष्टमी खुनुनिसें अबिरया होली सुरू जुइगु खःसां तबि थौंकन्हे बिकृति अप्व: जुसेंलि छन्हु हे जक सीमित जूवंगु खः । होली पुन्हि खुनु सुथय् सकभनं होली म्हिति । थँबहिली थ्वखुनु बान्हिलिसा गुभाजुपिन्स बिधिकथं पुजायानाः मूचुकया क्वथाय् तयात:म्ह चकंद्यःयात भगवान बहालया दक्षिणपत्तिइ च्वंगु तुं चुकय् लुइपाखे स्वःगु फल्चाय् पःमांत व दगूतसें ल्ह्वनाः ब्वय् हइ। थ्व दिनय् थँबही त्वा: खल:या (ज्यापुतय्) मूधिमे नास: पुजा भ्वय् न्याइगु ख: । सन्ध्या इलय भ्वय् नय् सिधयवं गुरुं न्यायकेत त्वाःछिं तुं चुकय् धिमे थाना: धुन्या हिइकाः मुनी । अनं लिपा खलःया बच्छि जःपिंसं तुं लिकसं ‘च्वनाः दाफाः थाना म्ये हाली । थँबही त्वा.या चिज: खलःपाखें धुँन्या हिइकाः धिमे थाना: मुनी । बाजंया रौनकं ।अन छचालिं जात्रा स्वैपिं जायेक दइ। थ्व हे क्थं कजि पःमां खल: गुथियारपिंसं गुरुं न्यायकेत दक्व: ब्यवस्थित यानाच्वनी । स्वतजाःगु छत्र, चखमुया छत्रया नं ज्वरजाम याइ । अथेहे गुप्वा: यग्गागु इता: मत न च्याकी । गुभाजुपिन्सं तुत ब्वनाः पुजा यायां द्य:यात बल्ला:पिंसं ल्ह्वनाः चुकय् थुखेउखे इधुथिधु याइगु खः । थ्व द्यःया दुने गुभाजुपिं च्वनीगु ख: । थ्व इलय् गुलिस्यां वस लालां वनि, गुलिस्यां अबिरं छ्वाकी, गुलिस्यां स्वतँ दूगु छत्रं कुइका: चा: हीकुहीकुं द्यःया ल्यूल्यु ब्वाँयंब्वाँय् जुइ, अथेहे छतँ दुगु मेगु छत्रं नं कुइका: चाःहीकुहीकुं वनि, गुली अबिर छ्वाकल उलि हे द्यःया ख्वा: झझं मुसुंका: थें, न्ह्यू थें खने दइ । थथे द्यःयात गुधू तक न्यायका फल्चाय् हे बिराजमान याकि । थुकियात हे गुरुं न्यायकीगु धकाः धाइगु ख: । थथे बहनि गुरु न्यायेके क्वचायवं निगू धिमे खल:या धुन्या द्य:फल्चाय् जवंखवंचिना: सकलें थःथःगु छेँ लिहाँवनी । द्यःयात नं चछि अन फल्चाय् पाः च्वनाः चाहीकि । कन्हय्खुनु सुथय् हाकनं थँबही त्वा:या तज: खलःपाखें द्यःया न्ह्यःने दाफा भजन याइ । सकले द्यःके वयाः पुजा याइ । थ्वखुनु मू द्यःजात्रा याइगु जुया द्य: यंकेगु लँय् सु्थनिसे जात्रा सिमध: तले सुचं बिइकथं तानाद्य: चाहिकी । थ्व ज्याय् ल्हुतिं च्वयेच्वंपि पुतुवारतसें गं थाना: चाहिलीगु ख ? थथे चाह्यू वनीबले गुलिसिनं दक्षिना वी व आम्दानी फुकं इमिसं हे काइ । बान्हिलिपा मू जात्राया निति चकंद्य:यात फल्चां ल्ह्वनाः भगवान वहाःया न्ह्य:ने लँय् पारी ससुद्य:या देपायच्वंगु दबुली बिराजमात याकी । थ्वखुनु द्यः जात्रा याइबलय् लुँ आख: वः आखः: दुगु प्रज्ञापारमिता सफू नं द्य:लिसेँ जात्रा याय्मा: । धायेतला थ्व सफूया आखः मञ्जुश्री नं च्वयातःगु धाइ । थ्व स्वयेत ल्हासांनिसें सँयेत यक्व वः । जात्राया झ्वलय् थ्व सफू खतय् तया: चाहिकी । थथे कुबिया चाहिकेत प्यंगथांयापिं वलाछिमित वय्माः । थुकिया पलेसा इमित पःमांतसें झिफा: जाकि बीगु चलन दु। व जा थुयाः नयेत तरकारी घाःसा थपिंसं हे ज्वना वया: थुयाः नडइगु खँ धाःगु ख: । थथे द्यःया ल्यूल्यू प्रज्ञापारमिता सफू नं जात्रा याइ । ई त्यःलिसे न्ह्यखुनु थें बाजं खलःत दक्व मुनी । थ्व खुनु थँबही चिज: खल:तय् नास: पुजा भ्वय् न्याइ । इपिं नं भ्वय् सिधय्काः थ्यंक वइ। अनंलि पँयेताः खलः धकाः पःमातय्गु बिस्कं लवां पाेंगा बाजं नं पित हइ । अथेहे प्यंगःथामय् च्वपिं वलाछिमित नं पछिमा थाना: बाँसुरी पुया: द्यः लँस्व वइ। थथे सकलें मुने धुंकाः गभा:जु, पमा, ज्यापुत सकलें जाना: बबलाःपिंसं द्यःयात ल्ह्वना: बुलुहुँ क्वत यंकी । थथे जात्राय् न्हापलाक धिमे निथ्व: अनं दाफा खल:, अन हाकनं बासुरी खलः, अले द्यः दथुइ तया: यंकी । वयां लिपा हाकनं पँयेताः खलःलिसें यक्व लस्कर ल्यूल्यू वनी । थथे लस्करी ज्याथा जुया न्ह्याः वनी । द्यःयात केपु मब्यूतले ज्याथा त्वाःयाम्ह थाकुली द्यांलाना च्वनी धैगु खँ न्यना । अनं छुस्या बहा। मुस्या बहा:, असं, भोताहिति जुयाः मासंगल्ली जनबहा: पिचायेकी अन वंघः जुया: लाय्कू हनुमानध्वाका कुमारी छेँ मरुसत: थ्यंका: लित हइगु खः । अनं हाकनं कम्पुकोट जुया: प्याफल पिचाय्की । लिपा अन लं दथ्वी हे क्यान्टेन दयेका: लुखा तयाबिसेंलि द्यःयात ग्वतुका: थाकुक लुखां दुतपित यायेमा:गु अवस्था नं वःगु खः । अनं हाकनं न्यत जुया किलाघः, इतुंबहाः थ्यंकीगु खः, अन थ्यनेवं बाजं छझा: दिकी । छायधा:सां अनं सिहंसार्थबाहया सस: केशचन्द्रया छेँ ख: । अनं थायेमदु, क्वाःबहा:, थँबही भगवति द्यःया न्ह्यःने वनी । थन थ्यंकाः नं बाजं थाइमखु । छायधा:सा अन नै कला: दु हँ । अनं पकनाज्वः, गल्कोपाखाय् थ्यंक: वइ । गल्कोपाखाय् उत्तरपति स्वका: द्य:या बुँ क्यनी । अले “जवबंखरवं लुँ बुँ वह: बुँ जिगु बुँ जक भुयु भुयु” धका: लवां पोँगा पुइ । अनं हाकनं गाःहिति जुया: द्यःयात भगवान बहाःया मू चुकय् दुने देपापति दिकी । थ्वयां लिपा हानं गुरुजुपिन्स ज्यूगु मज्यूगु पुजा कया वल धका: ब्वबीगु चलन दु। थथे ब्वबीवं द्यःया ख्वाः खिउँसे च्वंकी । उखुनु चान्हय् अन हे बाय् तया: कन्हय् खुनु नीसी याका: दुत बिज्याकी । थथे ख:सां आ: मू जात्रा खुनु गुबलें फुसिंख्य: यापिनि बाजं, गुबलें बाछै बाजं थाना: चाहिकेगु याना हयाच्वंगु दु । पर्यटकिय क्षेत्र ठमेलय् ज्वीगु थ्व जात्राया महत्व यक्व दु । अथे जुयाः थुकियात ब्यबस्थितकथं न्ह्याकेमा: धकाः सः दनाच्वंगु दु । फुक्कसिगु ग्वहाली सदयेकं थ्व सुथां लाइसखु ।
झीगु नगुमा २०७९
फाल्गुन १५ गते शुक्लपक्ष चिल्लाथ्व: अष्टमी यें बसन्तपुर चीरस्वा:य फाल्गुन २३ गते शुक्लपक्ष चिल्लाथ्व: नेपा: होलिया मेला फागुन २३ गते शुक्लपक्ष चिल्लाथ्व होलि पुन्हि :हरिसिद्ध प्याखं फागुन २३ गते शुक्लपक्ष चिल्ला थ्व होलीपुन्हि (यें, चकंद्यो:या जात्रा) चैत्र २६ गते कृष्णपक्ष चिल्ला गा तृतीय (नाला,करुणामयया रथ जात्रा) चैत्र ३० गते कृष्णपक्ष चिल्लागा: अष्टमी दु दु च्याँ च्याँ चैत्र ६ गते कृष्णपक्ष चिल्लागा त्रयोदशी:-पाहांं चःर्हे चैत्र कृष्णपक्ष चिल्ला गा पाहाँच:र्हे (न्यत,अजिमा देवीगण प्याखं जात्रा) चैत्र कृष्णपक्ष चिल्लागा चतुर्दशी (पारुतक) (यें तक्ति अजिमा जात्रा) चैत्रकृष्णपक्ष चिल्लागा चतुर्दशी(पारुतक) (यें, वतु लुमरीअजिमा जात्रा) चैत्र ७ गते कृष्णपक्ष चिल्लागा औंशी अथवा लखुं चःह्रे–यलया बालकुमारी जात्रा झीगु जात्रा कार्तिक शुक्लपक्ष(कछलाथ्व) प्रतिपदा – मैति, अजिमा जात्राअष्टमी – बलम्बु, महालक्ष्मीया जात्रापुन्हि – थँक्वा, महालक्ष्मीया जात्रापुन्हि -चाबहिल,चन्द्रविनायक जात्रापुन्हि -चाबहिल भैरबनाथया जात्रा मंसिर कृष्णपक्ष- ( कछलागा ) दशमी – (गुह्येश्वरी जात्रा)औंशी – (यँ लुतिअजिमाया जात्रा) मंसिर शुक्लपक्ष (थिंलाथ्व) यल कात्ति प्याखंअष्टमी-(ब:खुमद)निसें न्हय्गां जात्राअष्टमी-नगां,न्हय्गां जात्रा,बालकुमारी अष्टमी-पांगा,बालकुमारी,बिष्णुदेवीनवमी– किपू,इन्द्रायणी व गणेश नवमी– सतुंग:, विष्णुदेवीनवमी– मच्छेगां. विष्णुदेवीनवमी-ल्वहंखा,न्हय्गां जात्रा,भैरबनवमी-बोसिगां न्हय्गां जात्रा, भैरब दशमी– किपू,इन्द्रायणी द्यःया जात्रा पौष शुक्लपक्ष (पोहेलाथ्व) अष्टमी– जनबहा:द्यो:या न्हवंपुन्हि– मिलापुन्हिपुन्हि– चाँगुनारायणया कलश जात्रा फागुन शुक्लपक्ष (चिल्लाथ्व) अष्टमी – चीर स्वाय्गुपुन्हि–होलीपुन्हिपुन्हि :- हरिसिद्ध प्याखं पुन्हि– यें, चकंद्यो:या जात्रा चैत्र कृष्णपक्ष (चिल्लागा) तृतीय– नाला,करुणामयया रथजात्राचतुर्दशी– पाहाँच:र्हेचतुर्दशी– न्यत,अजिमा देवीगण प्याखं जात्राचतुर्दशी– (पारुतक) यें तक्ति अजिमा जात्राचतुर्दशी-(पारुतक) यें, वतु लुमरीअजिमा जात्रा चैत्र शुक्लपक्ष (चौलाथ्व) प्रतिपदा– येँ,असनय् खःल्वाकीगु जात्रापारु– चोबहा:द्यो:या न्हवंअष्टमी– चोबहा:द्यो:या ख: जात्राचतुर्दशी– यें,कमलादी गनेद्य:या जात्राअष्टमी– जन्बहाःद्यःया रथ सालीगुएकादशी-टोखा,चण्डेश्वरीया रथजात्रापुन्हि-ल्हुतिपुन्हिपुन्हि– सक्व,बज्रयोगिनी जात्रापुन्हि– फुसिंख्य:,मनमैजु अजिमाया जात्राचैत्र मसान्तनिसें वैशाख १ तक– नक्वाःभैरवी यात्राचैत्र मसान्तनिसें वैशाख ४ तक– सिद्धिपुर थसी बालकुमारी जात्रा वैशाखकृष्णपक्ष (चौलागा) चैत्र मसान्तनिसें वैशाख १ तक– नक्वाःभैरवी यात्राचैत्र मसान्तनिसें वैशाख ४ तक– सिद्धिपुर थसी बालकुमारी जात्रावैशाख संक्रान्ति– खायुसंन्हुवैशाख १गते– खोपया बिस्का जात्रा संन्हु– ख्वपया,महाकाली,महालक्ष्मी, ब्रम्हायणी,छुँमां जात्रा वैशाख २– थिमि,सुथसिया जात्रावैशाख २– बोडे,म्येप्वा: खनिगु बिस्का जात्राप्रतिपदा– विशालनगर,वैष्णवी द्यःया जात्राप्रतिपदा– दोलखा,करुणामय रथ जात्रातृतीय– सँकोया जात्राऔंशी– चाँगुंछिन्नमस्ता किलेश्वर मूल जात्रा वैशाखशुक्लपक्ष (बछलाथ्व) द्वितीया-नाला महालक्ष्मी जात्रा (द्वितीयानिसें पंचमीतक)तृतिया– अक्षय तृतियातृतिया– लुभुमहालक्ष्मी भैरव जात्रापञ्चमी– यल बुङ्गद्यःसालिगु रथ जात्रापुन्हि– स्वाँयापुन्हिपुन्हि– भोँत,चण्डेश्वरीअजिमा जात्रापुन्हि— टिष्टुङ्गया बज्रबाराही जात्रा (पुन्हिया न्ह्य:या ल्युलागु शनिबार)पुन्ही– पलांचो भगवतीया जात्रा जेष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व) पुन्ही– ज्याः पुन्हीपुन्ही– पनौति,भैरव भद्रकाली जात्रा आषाढ कृष्णपक्ष (तछलागा) अष्टमी– भलभलः अष्टमीअष्टमी– गोल मचातिया जात्रा आषाढशुक्लपक्ष (दिल्लाथ्व) द्वितीया-यें,लायकु जगन्नाथ रथजात्रासप्तमी– गोल,गङ्गामाइ रथ जात्रा श्रवणशुक्लपक्ष (गुंलाथ्व) पञ्चमी–सबलबहा:भातिगा:आजुया प्याखं (पञ्चमीनिसें गुँलागाअष्टमीतक) भाद्र कृष्णपक्ष (गुंलागा) जात्रा भाद्र १ गते– संक्रान्तिसंक्रान्ति– किपूया,बाघभैरब आजुयासापारु– स्वनिग साया वनिगु जात्राद्दितीयानिसें पंचमीतक– बोडे,श्रीनीलबाराही गण प्याखं जात्रा द्दितीया-थिमि, भैरब नाच जात्रापंचमी- यल,यानृसिंह जात्राअष्टमी-पाल्पा,नारायणीभगवतीजात्रानवमी- यल भिन्द्यः जात्रा भाद्र शुक्लपक्ष (यंलाथ्व) तृतिया :- फम्पिया ,बज्रयोगिनी जात्रा अष्टमी :- कायाष्टमीअष्टमीनिसें :- किलाघ:या दीप्याखं कायाष्टमी:- कागेश्वर महाद्य:या मेला चतुर्दशी:- कुमारी,गणेश,भैरबजात्रा चतुर्दशी :- मतयाद्वादशी:- हनुमानढोका योसिं थनिगु द्वादशी:- उपाखा हूवनेचतुर्दशी:- (इन्द्रजात्रा) येँयापुन्ही :-कालेश्वर महाद्य:या जात्रा आश्विन कृष्णपक्ष (यंलागा) तृतिया :- येँदेया नानिचाया: जात्रा एकादशी:-फम्पिया,हरिशंकर जात्रा आश्विनशुक्लपक्ष (कौलाथ्व) पंचमी :-यँया पचलिभैरब जात्रा,) पंचमी :- पचिमरःजात्रा दशमीनिसें:-धुलिखेल भगवती जात्रा मोहनी :-खोनाया सिकाली जात्रा एकादशी :- असनअन्नपूर्ण जात्रा झीगु नखःचखः कार्तिक शुक्लपक्ष(कछलाथ्व) प्रतिपदा:- स्वन्ति , म्हपूजा द्वितीय:- स्वन्ति , किजापुजा पुन्हि:- सकिमनापुन्हि मङ्सिर कृष्णपक्ष (कछलागा) त्रयोदशी– बालाच:र्हे:पूजा मङ्सिर शुक्लपक्ष (थिंल्लाथ्व) पुन्ही– यःमधि पुन्ही माघ शुक्लपक्ष (शिल्लाथ्व) माघ १ गते– घ्य:चाकु संन्हु पञ्चमी:- श्रीपञ्चमी द्वादशी :- भिंद्य: पूजा फागुन कृष्णपक्ष (शिल्लागा) त्रयोदशी :- शिलाच:र्हे,महाशिवरात्रि चैत्र कृष्णपक्ष (चिल्लागा) त्रयोदशी :-पाहांं चःर्हे बैशाख कृष्णपक्ष (चौल्लागा) औंशी :- मांंया ख्वा: स्वये बैशाख शुक्लपक्ष (वछलाथ्व) तृतीया :- देगुपूजा जेष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व) षष्ठी :- सिठि नखः आषाद शुक्लपक्ष (दिल्लाथ्व) पुन्ही :- गुरुपूजा श्रावणकृष्णपक्ष (दिल्लागा) चतुर्दशी :- गँँथाःमुग: च:र्हे श्रावण शुक्लपक्ष (गुंलाथ्व) पञ्चमी :- नाग पञ्चमी पुन्ही :- गुंपुन्हि भाद्र कृष्णपक्ष (गुंलागा) औंशी :- बौया ख्वा: स्वये भाद्र शुक्लपक्ष (यंलाथ्व) चतुर्थी :- चथा: (गणेश चतुर्थी) द्वादशीनिसें :- यँया(यन्द्या) चतुर्दशी :- यन्ध्या पुन्हि आस्विन शुक्लपक्ष (कौलाथ्व) प्रतिपदा :- मोहनी , नःलस्वने सप्तमी :- फुलपाती अष्टमी :- कुछिभ्वय् महानवमी :- स्याक्वाट्या्क्व बिजयादशमी :- चालंं,टिका एकादशी :- असं चालं कार्तिक कृष्णपक्ष (कौलागा) त्रयोदशी :- स्वन्ति, कोपूजा चतुर्दशी :- स्वन्ति , खिचापूजा औंशी :- स्वन्ति , लक्ष्मीपूजा झीगु मेला कार्तिक शुक्लपक्ष(कछलाथ्व) प्रतिपदा-न्हुदंया भिन्तुना नेपलमंडलसकिमनापुन्हि– नमोबुद्धया बिशेष मेला मंसिर कृष्णपक्ष (कछ्लागा) वालाच:र्हे -पशुपति वालाम्हु वनेगु मंसिर शुक्लपक्ष (थिंल्लाथ्व) पुन्हि-खोप अनन्त लिंगेश्वर मेलाय:मरि पुन्हि– ल्हासापाक्वय् ल्ह़ासां महामञ्जुश्री बिज्या:इगु मेला पौष शुक्लपक्ष (पोहेलाथ्व) तृतीया – दकले चिहाकगु न्ही पुन्हि-सको,खोप हनुमंती खुसी मेला माघ कृष्णपक्ष (पोहेलागा) माघ संक्रान्ति-देवघाटय् मकर मेलाऔंशी-आर्यघाटय् माधवनारायण मेला माघ शुक्लपक्ष (शिल्लाथ्व) पञ्चमी– श्रीपञ्चमी सरस्वती मन्दिर मेला फाल्गुन कृष्णपक्ष (शिल्लागा) सिलाच:र्हे- पशुपति मन्दिर मेला फाल्गुन शुक्लपक्ष चिल्लाथ्व अष्टमी– यें बसन्तपुर चीरस्वा:य होलिपुन्हि– नेपा: होलिया मेला चैत्र कृष्णपक्ष (चिल्लागा) अष्टमी – दु दु च्याँ च्याँ चैत्र शुक्लपक्ष (चौलाथ्व) ल्हुतिपुन्हि – बालाजु २२ धारा मेला बैशाख कृष्णपक्ष (चौलागा) खायुसन्हु– टोखा सपनतीर्थ मेलाचातुर्दर्शि-मातातिच:र्हे जेष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व) प्रतिपदा– लच्छी मत्स्यनारायण मेला श्रावण शुक्लपक्ष (गुंलाथ्व) पारु– लच्छी स्वयम्भू मेला सुरु नागपञ्चमी-नक्साल नागपोखरी मेलानागपञ्चमी– टौदह(चोभार) मेला द्वादशी– बहिद्यो: ब्वये भाद्र शुक्लपक्ष (ञलाथ्व) चतुर्थी – खोप डोलेश्वर मेला येँयापुन्हि – यें दहचोक मेला , येँयापुन्हि – खोप सिद्धपोखरी मेला आश्विन शुक्लपक्ष (कौलाथ्व) कतिपुन्हि – योसिमत वियेगु पुन्हिनिसें– लच्छी च्वबहा:माय्अप्सं च्वनिगु मेला झीगु धार्मिक पर्व पौष शुक्लपक्ष (पोहेलाथ्व) पुन्हि ः- मिलापुन्हिपुन्हि ः- लच्छि स्वस्थानी धर्म पुन्हि ः-लच्छि मा:ध:(माधव) वनेगु फाल्गुन कृष्णपक्ष (शिल्लागा) त्रयोदशी – शिवरात्रीया महत्व चैत्र शुक्लपक्ष (चौलाथ्व) नवमी – रामन:मि बैशाख शुक्लपक्ष (बछलाथ्व) तृतीया -अक्षय तृतिया पुन्हि – बुद्ध जयन्ति जेष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व) प्रतिपदानिसें – लच्छि चतुर्मास धर्म श्रावण शुक्लपक्ष (गुँलाथ्व): पारुनिसें लच्छितक – गुँला धर्म गुन्हिपुन्हि अष्टमी – यल पन्द्रा भाद्र कृष्णपक्ष (गुंंलागा) त्रयोदशी – पन्द्रांं सप्तमी – कृष्णाष्टमी आश्विन कृष्णपक्ष (यंलागा) तृतीया – गातिला (वसुन्धरा देवीया धलं) धर्म उगुं थुगुं धर्म , धलं व पूजा संन्हु – सत्यनारायण व ताराया धलंतृतीया – गातिला (वसुन्धरा देवीया धलं) धर्म अष्टमी – करुणामय धलंएकादशी-सत्यनारायणया धलं पुन्ही-सत्यनारायणया धलं पुन्हि – धर्म धातु वागीश्वरया धलं न्ह्य्नु – सप्ताह धलं रुद्रीपूजासम्येक
झीगु नगुमा : ने.सं.११४३ शिल्ला
ला,महिना,तिथि जात्रा,पर्व,मेला,नखःचखः माघशुक्लपक्ष शिल्लाथ्व पञ्चमी १२ गते श्रीपञ्चमी,सरस्वती पूजा माघशुक्लपक्ष शिल्लाथ्व द्वादशी १९ गते भिंद्वादशी, भिद्यःपूजा माघशुक्लपक्ष शिल्लाथ्व पुन्हि २२ गते सिपुन्हि,स्वस्थानी ब्रत पूवनिगु फाल्गुनकृष्णपक्ष शिल्लागा त्रयाेदशी ६ गते शिलाचःह्रे, शिवरात्री,पशुपती मेला
ल्वहंपौ अभिल्लेखया विषयबस्तु
ल्वहंपौ अभिल्लेखया विषयबस्तु न्ह्यब्वःम्हः बज्रमुनि बज्राचार्य चीन संय् भायेया न्यासःगू भाषा भाषिकामध्ये थःगु हे लिखित परम्परा दुगु न्यागूगु थाय्या भाषा कथं नेपालभाषायात कयातःगु दु । मल्ल जुजुपिन्सं नेपाल मण्डल दुने शासन न्ह्याके न्ह्यो गोपाल, महिषपाल, किराँत, लिच्छवीतयेसं शासन न्हयाके धुंकूगु खँ गोपालराज वंशावलीसं न्ह्यब्वया तःगु दु । थुगु मल्ल शासन स्वयां न्ह्यो नेपालमण्डलय् राजभाषा कथं संस्कृत भाषां थाय् कयाच्वंगु खँ थीथी अभिलेख पाखें प्रमाणित जूगु दु । थ्वहे शासन परिवर्तनया आधार इतिहासयात नं विभाजन यायेगु ज्या जुल । नेपाल सम्वत शुरु जुइ स्वयां न्ह्योयात प्राचीन काल, ने.सं. शुरुनिसें पृथ्वीनारायण शाह नं नेपाल एकीकरण याःगु ईतकयात मध्यकाल व शाह वंशया शुरुनिसें थौंतक या ईयात आधुनिक काल धकाः धायेगु यात । छुं नं इतिहासयात प्रमाणित यायेगु आधार धैगु हे उगु इलय् तया: वंगु अभिलेख खः । उगु इलय् च्वयावंगु सफूत खः । थ्वहे ज्वलंया माध्यमं उगु इलय् जुयावंगु घटनायात मालेगु आधार खः । थौंतकया अध्ययन अनुसन्धानपाखें दकलय् न्हापां नेपालय लुयाः वःगु ल्वहंपौ ई.पू. २५५ निग्लिहवाय् अशोक अभिलेख खः नेपालमण्डल दुने लुयावःगु न्हापांगु अभिलेख धैगु जय वर्माया नां उल्लेख जूगु शक सम्वत १०७ (ई.सं. १८५) या जूगु दु । थ्वयां ई.सं. ४५९ पशुपतिया अभिलेख ई.सं. ४६४ चांगु नारायणय् मानदेव तया: वंगु विजय स्तम्भं खः । लिच्छवी शासनया ई दुने करीब २५० गू अभिलेख लुया: वःगु दु । व फुक्क उगु ईया राजभाषा संस्कृतं च्वयातःगु दुसा करीब २५० खँग्व: असंस्कृत खनेदु । गुगु खँग्व:त उगु ईया जनभाषा खँग्वः जुइमा: धैगु खँ डा. कमल प्रकाश मल्लजु न्हयब्वया दीगु दु । नेपालमण्डल दुने नेपालभाषं च्वयातःगु न्हापांगु ल्वहंपौ सक्व बज्रयोगिनीया स्तम्भय् कियातःगु रुद्रदेवया ने.सं. २९३ खः धैगु थौंतकया अध्ययनं क्यंगु दु । ने.सं. २९३ लिपा नेपालमण्डल दुने सलंसः ल्वहंपौत लुयाः वःगु दु । संचार माध्यमया अभाव व धार्मिक आस्थां जनमानसय् थाय् कयाःच्वंगु कारण सुं नं मनूतयेसं सामाजिक राजनैतिक व धार्मिक ज्या यायेबलय् ल्वहंपौ कियाःतय्गु परम्परा न्ह्याकाः थन गुगू परम्परा थौंतक नं न्ह्याना हे च्वंगु दनि । थुगु मल्ल इलय् नेपालभाषं नीस्वना तःगु ल्वहंपौ, ई व परिस्थिति कथं फरक विषयवस्तु उल्लेख जुगाच्वंगु दु । थ्वहे ल्वहंपौलय् उल्लेख जुयाच्वंगु विषयवस्तु थन न्ह्यब्वया च्वना । ल्वहंपौलय् उल्लेख जुयाच्वंगु विषयवस्तु अप्वः धार्मिक प्रवृत्तिया खनेदुसां नं सामाजिक, आर्थिक, राजनैतिक, कानून आदि खनेदु । धनबज बजाचार्यजुं संकलन यानाःदीगु मध्यकालीन अभिलेख दुनेया अभिलेखत अध्ययन यानाः स्वयेबलय् अप्व: यानाः धार्मिक विषयवस्तु उल्लेख जुयाच्वंगु खनेदु । धार्मिक विषयवस्तु धायेबलय् द्यः पलिस्था यायेगु, जीर्णोद्वार यायेगु, सतः दयेकेगु, द्यःया न्ह्योने किसि, सिंह, त्वलं, इलां तयेगु, द्यःया न्ह्योने चाक: मत: च्याकेगु, अपसँं च्वंपिन्त पालं याकेगु, दच्छिया छकः यज्ञ, होम बोसंचा यायेगु, गं तयेगु, जोगीतयेत भ्वय नकेगु आदि खँया उल्लेख जुयाच्वंगु दुसा अभिलेखय् सामाजिक विषयवस्तुयात नं थाय् बियाः तःगु खनेदु । सामाजिक विषयवस्तु धायेबलय् जनतायात मदयेक मगाःगु हिति तयेगु, पुखु दयेकेगु, ज:धुं तयेगु, सत: फल्चाया न्हयोने वा, छो, सु, छ्वालि पायेगु व्यवस्था नापं सामाजिक मर्यादा व परम्परायात ल्यंकाः तयेगु लागि प्रजा व जुजुपिं पाखें जग्गा क्यब दान बियाः उगु बुँ क्यबया आयस्तापाखें वःगु अन्नपाखें दच्छिया छक: गुथि न्यायेकेगु स्यनाःच्वंगु द्यः सतः फल्चा आदि मर्मत यायेगु । समय परिस्थितियात ध्यान बियाः परम्परायात ल्यंकाः तयेयु लागि जग्गा मिल धाःसा व वःगु धेबां ज्या याये माःगु व गुथियारयाके ल्हाप॑ कायेगु, लच्छिया छकः सँल्हु भ्वय् न्यायेकेगु, द्यःया न्ह्योने सरसफाइ यायेगु सँख्वाः पायेगु घ्यः चिकं न्यानाः मत छ्वयेकेगु आदि सामाजिक परम्परा न्ह्यब्वया तःगु खनेदु । छुं नं सामाजिक परम्पराय् अवरोध वयेवं सः स्यूपिं ज्योतिषपिन्त सल्ला यानाः सामाजिक नियमया उल्लेख यायेगु गथेकि सुं मनू सित धाःसा ग्वन्हुबारे यायेगु पिने च्वंपिं सितकि दुने च्वंपिं सितकिं अजागु इलय् सामाजिक परम्परा गुकथं हनेगु धैगु नं उल्लेख जुयाच्वंगु दु । अथेहे राजनैतिक बिषयवस्तु नं खनेदु तर धार्मिक विषयवस्तु स्वयां म्होजक खनेदु । देश सुरक्षित यायेगु मुख्य तत्व धैगु सुव्यवस्थित राज्य संचालन, शक्तिशाली प्रशासन, देया किल्ला आदि खः । उकिं राज्यया किल्ला दच्छिया छकः मर्मत यायेमाःगु वन गढ (वन किल्ला) आदिया सुरक्षित यायेमाःगु, सुनानं गढया जंगल नष्ट याये मदैगु तर विषय परिस्थिति सामाजिक मर्यादायात ध्यान तयाः छुं गथें गुथि न्यायेकेणु इलय् तोके यानाः तःगु गुथिं धाःसा ध्यने दैगु धकाः सामाजिक परम्परा व राजनैतिक वा राज्यया सुरक्षाया विषयय् ध्यान बिया च्वयातःगु खनेदु । इतिहासय् वनगर्दपाखें जनतायात इलय् ब्यलय् सुरक्षित यानाः तःगु झीसं स्यू । मल्ल इलय् बरोबर लिक्क च्वंगु वा तापाःगु राज्यं युद्ध याइगु इलय् प्रजापिन्सं थःगु सुरक्षितया लागिं जंगलय् दुने अन्न सरसामान सुचुकेगु यानाः वःगुदु। अथेहे ल्वहंपौलय् प्रजापिन्सं छु छु याये ज्यू छु छु याये मज्यू धैगु खँया उल्लेख यायेगु । अपराधिक ज्या याःपिं मनूतयेत छु छु दण्ड यायेगु, गुलि बं पुइकेगु, बं सुनां कायेगु, सुनां सुनां छु छु थाय् वस्तु उपयोग याये दैगु धैगु कानूनी सुच नं उल्लेख यानाः तःगु खनेदु । अथेहे इतिहासया विषयवस्तु उल्लेख यायेगु उगु इलग् जुयाच्वंगु, जुयावंगु महत्वपूर्ण घटना उल्लेख यायेगु द्यःया बारे पौराणिक ग्रत्थ वा पुराण, धार्मिक ग्रन्थया घटना उल्लेख यागेगु परम्परा खनेदु । ल्वहंपौ अर्थात अभिलेख जुजु व प्रज्ञा निथ्वःपाखें तःगु खनेदुसा प्रजापिन्सं तःगु अभिलेखय् जुजुया नां उल्लेख यायेगु परम्परा नं दुसा जुजुपिं पाखें त:गु अभिलेखय् प्रजाया सुख समृद्धि आयु सन्तानया कामना यायेगु परम्परा दुसा थजागु ज्या स्थानीय अधिकार प्राप्त जूपिं भारदारपिंपाखें नं तःगु खनेदु । अभिलेखय् राजवर्णन यायेगु परम्परा दु । राज्यय् दुने जुयाच्वंगु, जुजुया शक्ति, यश, कृति व जुजुं यानाः वंगु महत्वपूर्ण घटना व जुजुया शक्ति, ज्या उल्लेख याःगु खनेदु । अथेहे अपराध नियन्त्रण यायेगु कथं नं सुं नं मनुखं अपराध यानाच्वंगु दुसा उम्ह मनूयात सामाजिक बहिष्कार यायेगु, देश निकाला यायेगु, धार्मिक ख्याच्व: कथं निसन्तान जुइगु, पञ्चमहापाप लाइगु, जुगाँजुग तक नर्कया बास लाइगु आदि विषय अभिलेखया विषय वस्तु कथं खनेदु । अथेहे राजद्रोहया ज्या याइपिन्त जनतातयसं जनकारवाही याये फैगु सूचना तक नं अभिलेखय् तयेगु, अथेहे जुजुयात निमन्त्रणा बिइत दयेका: तःगु सिंहासन बालं कायेफैगु खँत नं अभिलेखय् खने दुगुलिं उगु इलय् हरेक कथंया सूचं, विज्ञापन, कानून अनुशासन आदि जन सरोकारया खँत फुक्कं उल्लेख यानाः संविधानया ज्या तकं अभिलेखपाखें जुयाच्वंगु स्पष्ट जू । थुगु अभिलेखया विषयबस्तुया समग्र रूपं धायेगु खःसा क) धार्मिक ख) सामाजिक ग) राजनैतिक घ) कानून ङ) इतिहास च) राजवर्णन आदि कथं विभाजन यायेछिं । अप्व: याना थजागु अभिलेखत छुं नं धार्मिक उत्सवय् तःगु खनेदुसा परिवार दुने सुं नं मनूत सीबलय् सीम्ह मनूया आत्मा शान्तिया कामना याना तयातःगु खनेदु । अभिलेख तइबलय् उगु ज्या जूगु सम्वत तिथि कथं नक्षत्र, योग, करण, बार, महिना व तःम्ह् मनूया नां गोत्र व न्हापाया पुस्ता व लिपाया पुस्तापिनिगु नां नं उल्लेख यायेगु परम्परा दु । ल्वहंपाै अभिलेखया विषयवस्तु – बुँदागत रुपं क्वय् न्ह्यब्वया च्वना १ द्यः सतः, गजू, मण्ड, किसि, सिंह, तोलं, इलां तयेगु
