नाला महालक्ष्मी जात्रा
नाला देय्या महालक्ष्मी जात्रा रत्नप्रसाद अनामणि श्रेष्ठनाला, काभ्रे काभ्रेया पाचीन न्हय्गू वस्तीत मध्ये उबले यक्व पुलांगु व व्यवस्थित वस्ती उग्रचण्डी नाला ख: । थ्व वस्तीयात नाला देय् नं धाइ । देश बने जुइत उवले बस्तीयात अंगलं घेरे या:गु जुइमा:गु, न्ह्यइपुकेत डबली माःगु, राज्य संचालन यायेत लायकू माःगु, त्वनेगु लःयात ल्वहं हिति जलद्रोणी, तुं यक्व दयेमा:गु, लँ व्यवस्थित जुइमाःगु, देग:त, पाटीपौवात दयमाःगु, थुपिं फुक्क दुगु वस्तीयात देय् धकाः स्हसीकि । वास्तवय् थ्व दक्व प्रकृयात पूरा याना: नाला देय्या थःगु हे मुद्रा अर्थात् ध्यबा नं दुगु व सेरोफेरो प्रशस्त दुगु सम्पन्न व काभ्रे जिल्लाया उन्तत देय् नाला ख:। थन नेपाःया प्रसिद्ध प्यम्ह भगवती मध्ये छम्ह उग्रचण्डी भगवती व नेपालय् प्रसिद्ध करुणामय मध्ये छम्ह श्रृष्टीकान्त लोकेश्वर करणामय दु । थ्व निम्ह द्यःतय्गु जात्रा याय्गु परम्परा न्ह्याना वयाच्वंगु दु । तर थनया प्रसिद्ध जात्रा धाःसा महालक्ष्मी द्यःयागु जात्रा हरेक दँ बैशाक शुक्ल पक्ष द्वितीयानिसें .सुरु जुयाः पञ्चमीतक जम्मा प्यन्हु तसकं धुमधास नक्सां जात्रा न्यायेकेगु चलन दु । नाला व यलया लुँभुया महालक्ष्मी जात्रा व हे खुनु याइ । नाला महालक्ष्मीया जात्रा जम्मा प्यन्हृुतक बडो हर्षोल्लासं हनी । न्हापांगु न्हिया जात्रा – महालक्ष्मी द्यःयात लक्ष्मी.द्यःया छेँ लिकानाः इपा त्वालय् दुगु लक्ष्मी पाटीइ ब्वइ । थ्व इलय् नालाबासी दक्व छेँ पूजा याइ । व हे खुन्हु महालक्ष्मी द्यःयात रथय् तया: इपात्वालं लागन त्वा: जुयाः पोडे त्वालं दुम्ब खुशी (महादेव खुसी) यंका अन पूजाआजा याना ल्याहा वया लागन त्वालया भगवती देगलय् सिथय् सोच्हखुट्टे पाटीइ तइ । थ्व ज्या बैशाख शुक्ल पक्ष द्वितीया खुन्हु जुइ । निन्हु खुन्हुया जात्रा : बैशाख शुक्ल पक्ष तृतीया खुन्हु महादेव व पार्वती ईहिपा जूगु दिन माने याइ । वहे खुन्हु लागन त्वाः भगवती देगलय् नापं च्वंगु डबली महालक्ष्मीयात ईही याइ । थ्व खुन्हु नाला, बनेपा, पनौती, श्री खण्डपुर, दाप्चा, दोलालघाट, साँगा, ” धुलिखेल आदि थासं नेवाः कुमारी कन्यातयेत इहि यायेगु चलन दु । ईहि यायेगु दक्व ज्या सिधय् धुंकाः महालक्ष्मीयात रथय् तया: नाला लागन त्वालय् कन्हे खुन्हु जात्रा शुरु जुइ । लागन त्वाः, यापात्वा:, लाय्कू जुया भिमशेन स्थान तक थ्यंकाः पूजा याइ । उकी लिपा कोईपा त्वाः जुया ईपा त्वाः व अन्त्य उग्रचण्डी भगवती देग: दुथाय् लागन त्वालय् हे थंका व खुन्हुया जात्रा सम्पन्न याइ । स्बन्हु खुन्हुया जात्रा : स्वन्हुया जात्रा सिन्दूर जात्राया रुपं भब्य माने याइ। व हे खुन्हु नालाबासीतयसं थःथिति, इष्टमित्र सःतीगु चलन दु । थ्व खुन्हु बैशाक शुक्ल पक्ष चतुर्थीया दिन लाइ । थ्व हे खुन्हु लागनत्वा: सोड्हखुट्टे पाटी दुगु महालक्ष्मी द्यःयात रथय् तया लागनत्वा:, यापात्वा:, दूपिचात्वा:, ईपात्वाः, गंश त्वाः जुया हान लागन त्वालय् हे द्यःयात थंकी । हरेक त्वालय् च्वंगु डबली सिन्दूर छ्वाकाः छम्हस्यां मेमेसित बडो स्नेह साथ अबिर बुकाः धुमधामका साथ जात्राय् थीथी बाजं थाना: प्याखं ल्हुयाः हनी । यक्व दँ न्ह्यः ख्वप, थिमि, लुभु, बनेपा, पनौती लगायत थासं थ:थःगु बाजं हया: बाज थाना: क्यनीगु परम्परा दु। थौंकन्हय् थ्व कम जूगु खनेदु । प्यन्हुया जात्रा : थ्व खुन्हुया जात्रा अन्तिम जात्रा ख: । थ्व खुन्हु रथ ल्वाकीगु याइ । नालाया जात्राय् महालक्ष्मीया जात्रा जक मयासे महादेव, नारायणीया जात्रा नं याइ । महालक्ष्मीया तधंगु खः झण्डै स्वीनिम्हेस्यां (३२) कुबीमा: धाःसा मेपिं द्यःया ख: चिकीधंगु निगू यानाः जम्मा स्वंगू ख: दइ । थ्व खुन्हु लागन त्वा: द्यःयात रथय् तया लागन त्वाः, यापात्वाः, दूपिचात्वाः जुया महालक्ष्मीया छेँ दुगु थाय् ईपात्वाः थंका अन गंशत्वा: यंका महालक्ष्मीया रथ व मेपी नारायणी व महाद्य:या रथ ल्वाका थ थःगु थासय् दच्छिया लागि विश्राम काई । थथे याना नाला देय्या जात्रा जम्मा प्यन्हु बडो धुमधाम हनी । थ्व जात्रा गथे याना: चले जुया वल धैगु छगू किम्वदन्ती थथे दु । परापूर्वकालय् नाला देययात हिदूम्ब धाःम्ह राक्षसं खुव दुःख बीगु यात । अनच्वंपि मनूतयेत न्ह्य:नेला: थें स्यायेगु, पालेगु व नय्गु यात । थ्व दुःखयात म्हो यायेत अनच्वंपि मनूतयेसं बरु छखा छेँ नं न्हिन्हि छम्ह छम्ह पाः पाः यानाः राक्षसया आहारा जू वनेगु निर्णय यात । थ्वहे अनुसार पा:पा: छम्ह छम्ह छखा छेँ नं हिदुम्ब राक्षसया आहारा जु वनी । थ्व हे थथे याना पा पा छखा छेँन छम्ह हासाय् जा थुया दुम्व खुशी (महादेव खोला) वनीगु अले व मनूयात हिदूम्ब राक्षसं थःगु आहारा बनेयाइ । थ्वहे रितं घटनाक्रम चलेजुया च्वंगु खः । छन्हु छखा छँया पा वल। व छेँय् मा, अबु, काय् म्ह्याय् दु । माम्हेसिया थः राक्षस थाय् वनेगु धाइ, अन कायेमेसिया जि वने धाइ, अन विवाद जुयाच्वन । थ्व हृदय विरारक घटना छम्ह कुमारी मिसां स्वया च्वंगु खन । परिवारय् गज्या:गु प्रेम, थःसिनाः मेपिन्त म्वाकेगु खना: पाहाँ वःम्ह व कुमारी मिसां थ: राक्षसयाथाय् वनेगु निर्णय यात । तर थ: पाहाँ (पाहुना) यात गथे याना: सिइत छ्वय्गु धकाः पं सां नं कुमारी मिसा जिद्दि यानाः राक्षसयाथाय् वनेगु निर्णय याना: वहे राक्षसयाथाय् वनी । कुमारी मिसा मेपिं मजुसे व हे महालक्ष्मी द्यः ख: । वं हिदूम्ब राक्षसयात महा:द्य खुसी च्वंगु तुंछी क्वफाना स्याइ । महालक्ष्मी लिहा वया: नालावासीतय् न्ह्याबलेंया लागि दुःख हरण यानाविल । वहे राक्षस हान लिहाँ वय् फइ धका हिदूम्व राक्षसयात कुर्कूगु तुंछी तःधंगु ल्वहँ दु। उकी दँयूदँस महालक्ष्मीया रथ तया: क्वत्यलीगु परम्परा दु । थ्वहे महालक्ष्मीयात थौंतक नं थःत जीवनदान बीम्ह देवीया रुपय् मानेयाना वयाच्वंगु दु ।
बनेपाया चण्डेश्वरी जात्रा
बनेपाया चण्डेश्वरी जात्रा रत्नप्रसाद अनामणि श्रेष्ठ नेपाः देय्या प्रसिद्ध नगरमध्ये धार्मिक, ऐतिहासिक व ब्यापारिक दृष्टिकोणं बनेपा नं छगू ख: । थ्व नगर काभ्रेया प्राचीन न्हय्गू बस्ती (गां) व देयेत मध्ये छगू खः । थ्व नगरया अधिष्ठात्री देवी चण्डेश्वरी खः । चण्डेश्वरी देवीयात थन च्वंपिं मनूतय्सं थ: इष्टदेवीया रुपय् माने यानातःगु दु । येँ २६ कि.मी. दुगु उपत्यकाया पिने च्वंगु छगू चिटिक्क च्वंगु शहर नं खः । काभ्रे जिल्लाया ब्यापारीक केन्द्रया रुपय् च्वंगु थ्व शहर मल्ल जुजुया पुलांगु दरबारया भग्नावशेष, गणेश मूर्तिया सहित च्याथासं शहर दुहाँ वनेगु खापा, कुण्ड व पाटीत यक्व दुगु थ्व थाय् या मुख्य जात्रा चण्डेश्वरी जात्रा ख: । चण्डेश्वरीया देग: बनेपा शहरं उत्तरपूर्वी मोहडाय् करिब २ कि.मी.य् दु। लोक जीवनय् चण्डेश्वरीयात जगजननी, भगवती, दुर्गा, महीषासुर मर्दिनी, भवानी, चण्डिका, कालिका, चण्डमुण्ड विनाशीनी, चण्डासुर हन्ता, उग्रतारा, एकजटी, सरस्वती, चामुण्डा, कुमारी, दूमाजू आदि विविध नामं पुकारे यायेगु चलन दु । मणिमय् पर्वतया फेदय् च्वंगु रक्तचन्दन वनय् च्वंगु चन्दनया सिमां प्रकट जुया चण्डासुरयात बध याःगु जुया काभ्रेय् देवीयात चण्डेश्वरीया अलावा चन्दनेश्वरी नं धका: पुकारे यायेगु याइ। चण्डेश्वरीया उत्पन्त : प्रचलित वंशावलीयाकथं चण्डेश्वरी देवी व चण्डेश्वर महाद्य:या उत्पति बारे थथे बयान यानातःगु दु । छगू इलय् छम्ह पराक्रमी दैत्य व देवगण दथुइ ल्वापु जुल । व ल्बापुइ दैत्ययात बुके मफुत । बुके मफुगू हुनिं (कारण) चाहिं व दैत्य द्वलंद्वः दँतक महाद्य:या कठीन तपस्या याना: माहाद्य: प्रसन्त जुया स्वर्ग, मर्त्य व पाताल स्वंगू हे लोकय् हे अजय जुइमा धका: बरदान बिल । व वरदानं याना: देवगणतयेत त्याकेगु अभिलाषा तया देवगणपिन्त दुःख विया च्वन । दक्व देवगण दैत्यत नाप ग्याना: थ:थ: आत्म रक्षाया लागि माता भगवतीया आराधना यायेत्यन । इमिगु आराधना न्यना दैत्यगणपिं अन थ्यंका हमला यात । दक्व देवगणत बिस्युं वन । भगवती छगू सिमा क्वय् सू वन । दैत्यतयसं खनां व सिमायात टुक्रा टुक्रा यानाविल । वहे सिमां शक्तिशाली देवी प्रकट जुल । देवी व दैत्य दथुइ वाक युद्ध जुल । दकलय् लिपा दैत्यपिं बुइ निश्चित जुइ धुंका अन छम्ह महादेवया मूर्ति तय्गु इच्छा प्वंकल । अथे जुया महादेव स्थापना यात व महादेवया ना चण्डेश्वर महादेव जुल । व देवी न चण्डासुर वध यागुलिं चण्डेश्वरी भगवती जु वंगु जनविश्वास दु । भगवती स्वयां शिवलिङ्ग न्हापा स्वंगु जुगुलिं दकलय् न्हापा महाद्य:या पूजायाइसा अले चण्डेश्वरीया पुजा याइगु चलन आतक दनि । चण्डेश्वरी देगलय् देवी प्रकट जुगु सिमाया कचायात आतक नं पुजा यानाच्वंगु दनि । चण्डेश्वरी जात्रा : विक्रम सम्वत न्हूगु साल नापनापं येँया ज:खःच्वंगु देवदेबीतय्गु जात्रा यायगु परम्परा अनुरुप बनेपाया चण्डेश्वरी जात्रा बैशाखया पुन्हि खुन्हु मानेयाइ । चण्डेश्वरी जात्रा मुख्य याना: स्वन्हु माने याइ । थ्व स्वन्हु बनेपाय च्वंपिं मनूतय्सं थःथिति व पासापिन्त सःताः जात्रा स्वकेगु व नेवाः भ्वय् नकेगु याइ । न्हापांगु दिं बैशाख पुन्हिया छन्हु न्ह्यः चतुर्दशी खुनु चान्हय् बने पाबासीतयेसं थ:थःगु छेँय् नं चिरग च्याकाः बनेपाया स्वधा त्वालय् लस्कर च्वनाः चण्डेश्वरी देग: वनी । चिराग जात्रा न्ह्याकेत दुवातय् तःधकं मि च्याकि । थ्व मियात अग्निज्वाला राक्षसया प्रतिक माने याइ । थुगु ज्वालायात चिराग ज्वनावपिं मनुतयसं थिइ मज्यु। चिराग यात्रा छथाय् थ्यनकि उगु दिनया जात्रा सिधइ अले चिरागयात अनहे बांछ्वया मिखा पिया छेँय् लिहा बनि । वहे दिनय् पिगनय् च्बपि द्यःपिनत १२ म्ह दुकुया बली बिइ। वलि विउगु दुकुया ला कम्मर निसे, च्वय् च्वंगु भाग अथे तया: क्वय् च्वंगु भाग प्रसाद स्वरुप गुठीयापिन्सं इना नइ। निन्हुगु दिं : कन्हय् खुन्हु पून्हि लाइ । थ्व दिंयात चास पुन्हि धाइ । थ्व दिनसं त:धंगु व चिधंगु खट् दय्का जात्रा याइ । छक नाला उग्रचण्डीया जात्रा बलय् पाण्डे गामय् खट यंकेगु झ्वलय् पुन्यमाता खुसिइ खटयात हासाय तया यंकेगु याइ । थुबलय् हे बाढी वया द्यःयात बनेपाय् चुइका यंकल । थ्व हे द्यःयात बनेपाया मनूतय्सं लाना चण्डेश्वरी द्यःया जात्रा याइगु धका जनविश्वास दु । नालाय् हासातया जात्रा याइगु थाय्यात “हासा बुँ” (नाङ्गलो खेत) भन्ने गरेको पाइन्छ । थन त:धंगु खं यंके मफुत धाःसा चिधंगु खं यंकेगु चलन दु । खंयात स्वधा त्वालं न्ह्याका: गनेशसथन व धोगे चौर जुका चण्डेश्वरी देग: थ्यंकी । खट जात्रा याइबलय का: पोंगा नाग: व धिमे थाना न्ह्याकी । थन खं अनच्वंपिं सायेमि खलपिन्सं क्वविइ । थ्व खं जात्रा गनं मदिकुसे देगलय् थ्यंका द्यःया गोप्य पुजा याइ । पुजा सिधेका खंया द्वारेयात कापनं भुनातम्ह द्यः जिम्मा बिइ । थ्व घुंका: द्यःया जात्रा नगरय् यंकी । जात्राया झ्वलय् स्वां सिन्ह अबिर जाकि तया मनूत लँय् लँय् च्वना च्वनि । लँय् लँय् ख्वाउँगु, कचिगु कय्गू फलफूल गाजर द्यःयात छाइ अले प्रसाद स्वरुप इना नइ । थ्व खँ जात्रा वकु त्वालय् वनाः झासु लनी । अले खँयात नगर चाहिका: दथु त्वालय् थ्यंकाः कलदान याइ । १२ म्ह दुकुया लायात कुचा कूचा याना: छेँया कःसिं प्रसाद इनेगु ज्या याइ । धार्मिक विश्वासक्थं सुना सुनां ला या कुचा: कायेखनि व भाग्यमानि जुइ धैगु जनविश्वास दु । सिं लासां झन हे भाग्यमानी जुइ धाइ । कलदान लिपा दक्वस्यां द्यःया दर्शन याइ । लिपागुं दिं : थ्व दिँ खुन्हु सगं मकातले द्यःया दर्शन याका: तइ । संगं विइ सिधल कि द्यःया प्रतिमायात बुया देगलय् यंकि अले चण्डेश्वरी जात्रा क्वचाइ ।
झीगु नगुमा ११४३ वछला
मिति तिथि संस्कृति बैशाख ८ गते पारू बुंगद्यः रथय् तइगु बैशाख ९ गते द्वितीया नाला महालक्ष्मी जात्रा (द्वितीयानिसें पंचमीतक) बैशाख १० गते तृतीया अक्षय् तृतीया, देगुपूजा बैशाख ११ गते चतुर्थी बुंगद्यः सालिगु, बैशाख ११ गते चतुर्थी लुभु महालक्ष्मी व भैरव जात्रा बैशाख २२ गते पुन्हि स्वांयापुन्हि/बुद्धजयन्ती/बाेधिसत्व भोँत,चण्डेश्वरीअजिमा जात्रा पलांचो भगवतीया जात्रा
झीगु नगुमा २०७९
चैत्रशुक्लपक्ष – चाैलाथ्व चैत्र ८ गते पारु (प्रतिपदा)- येँ,असनय् खःल्वाकीगु जात्रा , चोबहा:द्यो:या न्हवं चैत्र १० गते तृतीया – (मच्छेगाउँ) , मत्स्यनारायणमेला चैत्र १५ गते अष्टमी – (चैतदशैं) चोबहा:द्यो:या ख: जात्रा , येँ जन्बहाःद्यःया रथ सालीगु चैत्र १६ गते नवमी – रामनवमीचैत्र २२ गते चतुर्दशी- यें,कमलादी गनेद्य:या जात्राचैत्र २३ गते ल्हुतिपुन्हि – सक्व बज्रयोगिनी जात्रा , फुसिंख्य:,मनमैजु अजिमाया जात्रा , बालाजु २२ धारा मेला बैशाखकृष्णपक्ष – चाैलागा चैत्र २४ गते पारू(प्रतिपदा) – यल बुंग:द्यो:या न्हवं , विशालनगर वैष्णवी द्यःया जात्रा , दोलखा करुणामय रथ जात्रा चैत्र २६ गते तृतीय- सँकोया जात्रा वैशाख १ गते संक्रान्ति- खायुसंन्हु , टोखा सपनतीर्थ मेला , खोपया बिस्का जात्रा , ख्वपया,महाकाली,महालक्ष्मी, ब्रम्हायणी,छुँमां जात्रा चैत्र मसान्तनिसें वैशाख १ तक- नक्वाःभैरवी यात्रा वैशाख २ गते दशमी – बोडे,म्येप्वा: खनिगु बिस्का जात्रा , ठिमी बालकुमारी खः जात्रा चैत्र मसान्तनिसें वैशाख ४ तक- सिद्धिपुर थसी बालकुमारी जात्रा बैशाख ७ गते चतुर्दर्शि – मातातिच:र्हे बैशाख ७ गते औंशी :- मांंया ख्वा: स्वये , चाँगुंछिन्नमस्ता किलेश्वर मूल जात्रा झीगु जात्रा कार्तिक शुक्लपक्ष(कछलाथ्व) प्रतिपदा – मैति, अजिमा जात्रा अष्टमी – बलम्बु, महालक्ष्मीया जात्रा पुन्हि – थँक्वा, महालक्ष्मीया जात्रा पुन्हि -चाबहिल,चन्द्रविनायक जात्रा पुन्हि -चाबहिल भैरबनाथया जात्रा मंसिर कृष्णपक्ष- ( कछलागा ) दशमी – (गुह्येश्वरी जात्रा) औंशी – (यँ लुतिअजिमाया जात्रा) मंसिर शुक्लपक्ष (थिंलाथ्व) यल कात्ति प्याखं अष्टमी-(ब:खुमद)निसें न्हय्गां जात्रा अष्टमी-नगां,न्हय्गां जात्रा,बालकुमारी अष्टमी-पांगा,बालकुमारी,बिष्णुदेवी नवमी– किपू,इन्द्रायणी व गणेश नवमी– सतुंग:, विष्णुदेवी नवमी– मच्छेगां. विष्णुदेवी नवमी-ल्वहंखा,न्हय्गां जात्रा,भैरब नवमी-बोसिगां न्हय्गां जात्रा, भैरब दशमी– किपू,इन्द्रायणी द्यःया जात्रा पौष शुक्लपक्ष (पोहेलाथ्व) अष्टमी– जनबहा:द्यो:या न्हवं पुन्हि– मिलापुन्हि पुन्हि– चाँगुनारायणया कलश जात्रा फागुन शुक्लपक्ष (चिल्लाथ्व) अष्टमी – चीर स्वाय्गु पुन्हि–होलीपुन्हि पुन्हि :- हरिसिद्ध प्याखं पुन्हि– यें, चकंद्यो:या जात्रा चैत्र कृष्णपक्ष (चिल्लागा) तृतीय– नाला,करुणामयया रथजात्रा चतुर्दशी– पाहाँच:र्हे चतुर्दशी– न्यत,अजिमा देवीगण प्याखं जात्रा चतुर्दशी– (पारुतक) यें तक्ति अजिमा जात्रा चतुर्दशी-(पारुतक) यें, वतु लुमरीअजिमा जात्रा चैत्र शुक्लपक्ष (चौलाथ्व) प्रतिपदा– येँ,असनय् खःल्वाकीगु जात्रा पारु– चोबहा:द्यो:या न्हवं अष्टमी– चोबहा:द्यो:या ख: जात्रा चतुर्दशी– यें,कमलादी गनेद्य:या जात्रा अष्टमी– जन्बहाःद्यःया रथ सालीगु एकादशी-टोखा,चण्डेश्वरीया रथजात्रा पुन्हि-ल्हुतिपुन्हि पुन्हि– सक्व,बज्रयोगिनी जात्रा पुन्हि– फुसिंख्य:,मनमैजु अजिमाया जात्रा चैत्र मसान्तनिसें वैशाख १ तक– नक्वाःभैरवी यात्रा चैत्र मसान्तनिसें वैशाख ४ तक– सिद्धिपुर थसी बालकुमारी जात्रा वैशाखकृष्णपक्ष (चौलागा) चैत्र मसान्तनिसें वैशाख १ तक– नक्वाःभैरवी यात्रा चैत्र मसान्तनिसें वैशाख ४ तक– सिद्धिपुर थसी बालकुमारी जात्रा वैशाख संक्रान्ति– खायुसंन्हु वैशाख १गते– खोपया बिस्का जात्रा संन्हु– ख्वपया,महाकाली,महालक्ष्मी, ब्रम्हायणी,छुँमां जात्रा वैशाख २– थिमि,सुथसिया जात्रा वैशाख २– बोडे,म्येप्वा: खनिगु बिस्का जात्रा प्रतिपदा– विशालनगर,वैष्णवी द्यःया जात्रा प्रतिपदा– दोलखा,करुणामय रथ जात्रा तृतीय– सँकोया जात्रा औंशी– चाँगुंछिन्नमस्ता किलेश्वर मूल जात्रा वैशाखशुक्लपक्ष (बछलाथ्व) द्वितीया-नाला महालक्ष्मी जात्रा (द्वितीयानिसें पंचमीतक) तृतिया– अक्षय तृतिया तृतिया– लुभुमहालक्ष्मी भैरव जात्रा पञ्चमी– यल बुङ्गद्यःसालिगु रथ जात्रा पुन्हि– स्वाँयापुन्हि पुन्हि– भोँत,चण्डेश्वरीअजिमा जात्रा पुन्हि— टिष्टुङ्गया बज्रबाराही जात्रा (पुन्हिया न्ह्य:या ल्युलागु शनिबार) पुन्ही– पलांचो भगवतीया जात्रा जेष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व) पुन्ही– ज्याः पुन्ही पुन्ही– पनौति,भैरव भद्रकाली जात्रा आषाढ कृष्णपक्ष (तछलागा) अष्टमी– भलभलः अष्टमी अष्टमी– गोल मचातिया जात्रा आषाढशुक्लपक्ष (दिल्लाथ्व) द्वितीया-यें,लायकु जगन्नाथ रथजात्रा सप्तमी– गोल,गङ्गामाइ रथ जात्रा श्रवणशुक्लपक्ष (गुंलाथ्व) पञ्चमी–सबलबहा:भातिगा:आजुया प्याखं (पञ्चमीनिसें गुँलागाअष्टमीतक) भाद्र कृष्णपक्ष (गुंलागा) जात्रा भाद्र १ गते– संक्रान्ति संक्रान्ति– किपूया,बाघभैरब आजुया सापारु– स्वनिग साया वनिगु जात्रा द्दितीयानिसें पंचमीतक– बोडे,श्रीनीलबाराही गण प्याखं जात्रा द्दितीया-थिमि, भैरब नाच जात्रा पंचमी- यल,यानृसिंह जात्रा अष्टमी-पाल्पा,नारायणीभगवतीजात्रा नवमी- यल भिन्द्यः जात्रा भाद्र शुक्लपक्ष (यंलाथ्व) तृतिया :- फम्पिया ,बज्रयोगिनी जात्रा अष्टमी :- कायाष्टमी अष्टमीनिसें :- किलाघ:या दीप्याखं कायाष्टमी:- कागेश्वर महाद्य:या मेला चतुर्दशी:- कुमारी,गणेश,भैरबजात्रा चतुर्दशी :- मतया द्वादशी:- हनुमानढोका योसिं थनिगु द्वादशी:- उपाखा हूवने चतुर्दशी:- (इन्द्रजात्रा) येँयापुन्ही :-कालेश्वर महाद्य:या जात्रा आश्विन कृष्णपक्ष (यंलागा) तृतिया :- येँदेया नानिचाया: जात्रा एकादशी:-फम्पिया,हरिशंकर जात्रा आश्विनशुक्लपक्ष (कौलाथ्व) पंचमी :-यँया पचलिभैरब जात्रा,) पंचमी :- पचिमरःजात्रा दशमीनिसें:-धुलिखेल भगवती जात्रा मोहनी :-खोनाया सिकाली जात्रा एकादशी :- असनअन्नपूर्ण जात्रा झीगु नखःचखः कार्तिक शुक्लपक्ष(कछलाथ्व) प्रतिपदा:- स्वन्ति , म्हपूजा द्वितीय:- स्वन्ति , किजापुजा पुन्हि:- सकिमनापुन्हि मङ्सिर कृष्णपक्ष (कछलागा) त्रयोदशी– बालाच:र्हे:पूजा मङ्सिर शुक्लपक्ष (थिंल्लाथ्व) पुन्ही– यःमधि पुन्ही माघ शुक्लपक्ष (शिल्लाथ्व) माघ १ गते– घ्य:चाकु संन्हु पञ्चमी:- श्रीपञ्चमी द्वादशी :- भिंद्य: पूजा फागुन कृष्णपक्ष (शिल्लागा) त्रयोदशी :- शिलाच:र्हे,महाशिवरात्रि चैत्र कृष्णपक्ष (चिल्लागा) त्रयोदशी :-पाहांं चःर्हे बैशाख कृष्णपक्ष (चौल्लागा) औंशी :- मांंया ख्वा: स्वये बैशाख शुक्लपक्ष (वछलाथ्व) तृतीया :- देगुपूजा जेष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व) षष्ठी :- सिठि नखः आषाद शुक्लपक्ष (दिल्लाथ्व) पुन्ही :- गुरुपूजा श्रावणकृष्णपक्ष (दिल्लागा) चतुर्दशी :- गँँथाःमुग: च:र्हे श्रावण शुक्लपक्ष (गुंलाथ्व) पञ्चमी :- नाग पञ्चमी पुन्ही :- गुंपुन्हि भाद्र कृष्णपक्ष (गुंलागा) औंशी :- बौया ख्वा: स्वये भाद्र शुक्लपक्ष (यंलाथ्व) चतुर्थी :- चथा: (गणेश चतुर्थी) द्वादशीनिसें :- यँया(यन्द्या) चतुर्दशी :- यन्ध्या पुन्हि आस्विन शुक्लपक्ष (कौलाथ्व) प्रतिपदा :- मोहनी , नःलस्वने सप्तमी :- फुलपाती अष्टमी :- कुछिभ्वय् महानवमी :- स्याक्वाट्या्क्व बिजयादशमी :- चालंं,टिका एकादशी :- असं चालं कार्तिक कृष्णपक्ष (कौलागा) त्रयोदशी :- स्वन्ति, कोपूजा चतुर्दशी :- स्वन्ति , खिचापूजा औंशी :- स्वन्ति , लक्ष्मीपूजा झीगु मेला कार्तिक शुक्लपक्ष(कछलाथ्व) प्रतिपदा-न्हुदंया भिन्तुना नेपलमंडल सकिमनापुन्हि– नमोबुद्धया बिशेष मेला मंसिर कृष्णपक्ष (कछ्लागा) वालाच:र्हे -पशुपति वालाम्हु वनेगु मंसिर शुक्लपक्ष (थिंल्लाथ्व) पुन्हि-खोप अनन्त लिंगेश्वर मेला य:मरि पुन्हि– ल्हासापाक्वय् ल्ह़ासां महामञ्जुश्री बिज्या:इगु मेला पौष शुक्लपक्ष (पोहेलाथ्व) तृतीया – दकले चिहाकगु न्ही पुन्हि-सको,खोप हनुमंती खुसी मेला माघ कृष्णपक्ष (पोहेलागा) माघ संक्रान्ति-देवघाटय् मकर मेला औंशी-आर्यघाटय् माधवनारायण मेला माघ शुक्लपक्ष (शिल्लाथ्व) पञ्चमी– श्रीपञ्चमी सरस्वती मन्दिर मेला फाल्गुन कृष्णपक्ष (शिल्लागा) सिलाच:र्हे- पशुपति मन्दिर मेला फाल्गुन शुक्लपक्ष चिल्लाथ्व अष्टमी– यें बसन्तपुर चीरस्वा:य होलिपुन्हि– नेपा: होलिया मेला चैत्र कृष्णपक्ष (चिल्लागा) अष्टमी – दु दु च्याँ च्याँ चैत्र शुक्लपक्ष (चौलाथ्व) ल्हुतिपुन्हि – बालाजु २२ धारा मेला बैशाख कृष्णपक्ष (चौलागा) खायुसन्हु– टोखा सपनतीर्थ मेला चातुर्दर्शि-मातातिच:र्हे जेष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व) प्रतिपदा– लच्छी मत्स्यनारायण मेला श्रावण शुक्लपक्ष (गुंलाथ्व) पारु– लच्छी स्वयम्भू मेला सुरु नागपञ्चमी-नक्साल नागपोखरी मेला नागपञ्चमी– टौदह(चोभार) मेला द्वादशी– बहिद्यो: ब्वये भाद्र शुक्लपक्ष (ञलाथ्व) चतुर्थी – खोप डोलेश्वर मेला येँयापुन्हि – यें दहचोक मेला , येँयापुन्हि – खोप सिद्धपोखरी मेला आश्विन शुक्लपक्ष (कौलाथ्व) कतिपुन्हि – योसिमत वियेगु पुन्हिनिसें– लच्छी च्वबहा:माय्अप्सं च्वनिगु मेला झीगु धार्मिक पर्व पौष शुक्लपक्ष (पोहेलाथ्व) पुन्हि ः- मिलापुन्हि पुन्हि ः- लच्छि स्वस्थानी धर्म पुन्हि ः-लच्छि मा:ध:(माधव) वनेगु फाल्गुन कृष्णपक्ष (शिल्लागा) त्रयोदशी – शिवरात्रीया महत्व चैत्र शुक्लपक्ष (चौलाथ्व) नवमी – रामन:मि बैशाख शुक्लपक्ष (बछलाथ्व) तृतीया -अक्षय तृतिया पुन्हि – बुद्ध जयन्ति जेष्ठ शुक्लपक्ष (तछलाथ्व) प्रतिपदानिसें – लच्छि चतुर्मास धर्म श्रावण शुक्लपक्ष (गुँलाथ्व): पारुनिसें लच्छितक – गुँला धर्म गुन्हिपुन्हि अष्टमी – यल पन्द्रा भाद्र कृष्णपक्ष (गुंंलागा) त्रयोदशी – पन्द्रांं सप्तमी – कृष्णाष्टमी आश्विन कृष्णपक्ष (यंलागा) तृतीया – गातिला (वसुन्धरा देवीया धलं) धर्म उगुं थुगुं धर्म , धलं व पूजा संन्हु – सत्यनारायण व ताराया धलं तृतीया – गातिला (वसुन्धरा देवीया धलं) धर्म अष्टमी – करुणामय धलं एकादशी-सत्यनारायणया धलं पुन्ही-सत्यनारायणया धलं पुन्हि – धर्म धातु वागीश्वरया धलं न्ह्य्नु – सप्ताह धलं रुद्रीपूजा सम्येक
बाेधिसत्व
बोधिसत्व माया मानन्धर भगवान् करुणामय वोधिसत्व जगत्प्राणिया उद्धारया लागी थ्व धर्ती आपालं आपालं जन्म कयाबिज्या:गु दु । उकी मध्ये राजकुमार महासत्वया जुनि नं छगू खः। भगवान् करुणावतार बोधिसत्व थीथी जीव-जन्तु, झंग:-पंक्षि, की-को, स्वां-सिमा, जुजु, राजकुमार, गृहस्थी, ऋषि, साहू-महाजन आदि । थ्व फुक्क मध्ये नं सर्वश्रेष्ठ जुयाः थःथःगु कूल परस्पराया उद्धार यानाः पुण्य पाप्त यानाबिज्या:गु स्वीनिगू जुनिया नां व सुकर्मया बारे छकूचा छकूचा खँ न्ह्यब्वय् त्यनागु जुल । भगवान् करुणावतार वोधिसत्वं सत्य, त्रेता, द्वापर व कलि थ्व प्यंगू युगमध्ये सत्ययुगय् झिंछगू जन्म, त्रेतायुगय् झिगू जन्म, द्वापरयुगय् – झिगू जन्म, अथेहे कलियुगय् छगू नापं जम्मा स्वीनिगू जुनि कयाबिज्या:गु जुल । सत्ययुग सत्ययुग :१. रुपावत कुमार : करुणावतार भगवान वोधिसत्वया सत्ययुगय् थ्व न्हापांगु जन्म ख: । सत्ययुगय् उत्पलावती नांयागु छगू तःधंगु देश दुगु जुयाच्वन । उगु देशय् उत्पलासार्थ धयाम्ह छम्ह नांजाःम्ह महाजन नं दुगु जुयाच्वन । वहे महाजनया पूण्यवतीया गर्भं कुमारी रुपावतीया जन्म जूगु जुल । कुमारी रुमावती झिंस्वदँ झिप्यदँया वैशय् थ्यनाच्वंगु इलय् वं छगू थज्याःगु कारुणिक दृश्य खन कि छम्ह तस्सकं दुःखि दरिद्रस्ह मचा बूम्ह मिसां नयेत्वने छुं हे मखनाः नयेपिथ्याःगु फोंकय् थः मचायात हे स्यानाः नयेत्यंगु अवस्थाय् कुमारी रुपावतीं खना: थ:के नं नकेत्वंकेत मेगु छुं मदुगुलिं वं थःगु हे दुरुपा निपां धेनाः मचा बूम्हेसित नका: मां-मचा निम्हेसिगुं जीवन रक्षा यानाबिल । लिपा सत्य धर्मया अधिस्थान याना: व्रम्हादि देवतापिसं वयात मिजंया रुप वरण याकूगुलिं कुमारी रुपावती नामं सिबें रुपावत कुमार नामं प्रसिद्ध जुयावन । उगु इलय् उत्पलावती देशया जुजु निसन्तान जूगुलिं जुजु थ-म्ह हे थ:गु शेषलिपा राज्यया उत्तराधिकारीया रुपय् युवराज घोषित याःगुलिं लिपा जुजु स्वर्गे ज्वीवं रुपावत कुमार उगु देशया जुजु जुल । वसपोलया लुमन्ती उत्पलावती नगरय् दयेकातःगु दुरुपा धेनातःगु मूर्ति थौँतक नं दनि धैगु न्यनेदु । २. जुजु सुप्रभाष : अनं लिपा सत्ययुगय् वोधिसत्वया निगूगु जन्म प्रभाष नगरय् जुल । प्रभाष नगरया जुजु चन्द्रप्रभाष व महारानी चन्द्रवतीया गर्भं (काय्) राजकुमार वागदेवीनाप इहिपा ज्वीवं जुजु चन्द्रप्रभाष व महारानी चन्द्रवतीया बृद्ध अवस्था जूगुलिं थःगु जीवनकालय् हे राजकुमार सुप्रभाषयात राज्यभार लःल्हानाब्यूगु जुल । सुप्रभाष जुजु जुयालिं महारानी वागदेवीनाप झिगू असकूल पापं मुक्त ज्वीगु शंकल्प यानाः राज्य न्ह्याकावन । झिगू असकूल पाप रहित धर्म थथें ख: – १. प्राणादिपात – हिंसा कर्म स्याय्गु, पालेगु ज्याया कारण ज्वीणु पाप । २. अदलादान – कर्पिनिगु धनय् लोभ यायेगु व खुयाः कायेगुया पाप । ३. व्यभिचार – कर्पिनि मिस्त व कर्पिनि मिजंत स्यंकूगुया पाप । ४. मिथ्यावाद – मखुगु असत्य वचन ल्हाःगुया पाप । ५. सम्मीन्न प्रलाप – चुक्ली यानाः मिले जुयाच्चपिन्तं तोरे यायेगुया पाप । ६. पैसुल्या भाषा – लागू पदार्थ सेवन यानाः करपिन्त चित्त दुःखय् ज्वीक वचन ल्हाःगुया पाप । ७. पारुष्य वचन – विवेक मतसे कर्पिन्त माःगु म्वाःगु दोष ब्यूगु व सरा: ब्यूगुया पाप । ८. अमिथ्या – मेपिनि बांला:गु स्वय् मफया: दुःखी जूगुया पाप । ९. ब्यापाद – कर्पिनिगु दुःखय् लय्ताइगु व सुखय् इर्ष्या याइगुया पाप । १०. मिथ्या दुष्टि – नास्तिक जुयाः देव-देवी व देग:, सत: व चीभाःयात अबहेलना याःगुया पाप । ३. पूण्यवल जुजु –सत्ययुगय् करुणावतार भगवान् बोधिसत्वया स्वंगूगु जन्म वनारसय् जूगु जुल । अनयाम्ह क्षेत्रीय जुजु ज्ञानवल व लानी बुद्धिदेवीया गर्भं पूण्यवल जुजुया जन्म जूगु ख: । काशीदेशय् पूण्यवल जुजु जुयाच्वंगु इलय् देवराज इन्द्रयाके आज्ञा कया:-पासुघोषं छ्वयाहःम्ह आजीवक व्राम्हणयात थ:गु ला, हि, मिखा, छ्यंगु सकतां दान याना: उगु जन्मया दान पारमिता पूर्ण यानाविज्याःगु जुल । ४ धर्माकर जुजु –करुणावतार वोधिसत्वया प्यंगूगु जन्म नं काशी हे जूगु जुल । क्षेत्रीय जुजु व्रम्हाकर व रानी सुदुर्लमाया पुत्ररत्नया रुपय् जन्मे जूम्ह धर्माकर जुजुया इहिपा धर्मावतीनाप सुसम्पन्न जूगु खः । धर्माकर जुजुया रुपय् जन्म जूबले नं करुणाकर भगवान् वोधिसत्वं बृद्ध व्राम्हणया छद्मभेषय् वःम्ह देवराज इन्द्रयात थ:गु निपा न्हायपं, निपु पतिं, व मे दान बियाः उगु जुनिया दान पारमिता पूर्ण:यानाविज्या:गु जुल । ५. दूर्घन जुजु – सत्ययुगय् वोधिसत्वया न्यागूगु जन्म उर्जय नगरय् जूगु जुल । उर्जय नगरया प्रतापीम्ह क्षेत्रीय जुजु लब्धभूण व लानी लब्धावतीया गर्भं दूर्घन राजाया जन्म जूगु खः । जुजु दूर्घनया इहिपा सुचिरादेवीनाप जूगु खः । सुचिरादेवीनाप इहिपा जुयाः छुं दँ लिपा पञ्चकाषाय् पापया कारणं झिनिदँ तक वा मवयाः नयेत्वने मखंपिं पशु-पंक्षीतयेत थःगु ला, हि नका: उद्दार याःगु जुल । उगु पुण्यफलया कारणं सहश्रभूज (द्व:छिपा:ल्हा:) दुम्ह लोकश्वर समान शरीर लाभ याना: सकल प्राणि जगतया लागी नयेत्वनेगु व्यवस्था याःगु पूण्यफलं देशय् जलवृष्टि ज्वीकाः थःगु प्राण उत्सर्ग यानावंगु जुल। ६. प्रदीप प्रद्योत जुजु – अनं लिपा वोधिसत्वया मेगु जन्म नं वनारसय् हे जूगु जुल । उगु इलय् वनारसय् छम्ह शुद्ध वैश्य ब्राम्हण दिब्यप्रभ जुजु जुयाच्वगु जुल । दिब्यप्रभया जुजु व लानी दिब्यावतीया पुत्ररत्नया रुपय् प्रदीप प्रद्योत जुजुया जन्म जूगु जुल । जुजु प्रदीप प्रद्योपया इहिपा सुप्रभादेवीनाप सुसम्पन्न जूगु जुल । लानी सुप्रभादेवी तस्सकं धर्मचित्त दुम्ह व तिव्रताम्ह नारी जूगुलिं जुजु प्रदीप प्रद्योपया धर्म चित्त बृद्धि जुयाः अबलेयापि खुँ, डाँकु, मारगण (राक्षस जात) व व्यापारीवर्ग सकसित धर्मोपदेश यानाः देशय् शान्ति सुब्यवस्था कायम यानावंगु जुल । अथे खुँ, डाँकु दक्वसित धर्मोपदेश बियाच्वंगु इलय मलुवा नांयाम्ह कुख्यातम्ह डाँकू जुजु प्रदीप प्रद्योपयात स्याय्गु योजना दय्काच्वंगु जुल । थ्व खँ मेमेपिं खुँ डाँकूतयसं नं स्यूगु जुया: इमिसं जुजुयात थ्व खँ कनेगु थःगु कर्तब्य भाःपिया: मलुवा डाँकालिसे सतर्क ज्वीत जुजुयात विनम्रभावं अनुरोध याःबले जुजुं थथे आज्ञा दय्काबिज्या:गु जुल -‘भो, दयावन्त मित्रपिं ! मलुवा नं दकले न्हापां छि जिथेँ हे छम्ह दयावन्तम्ह मानव ख: । तर समय परिस्थिति वयात डाँका यानाबिल । जिं वयात डाँका यानागु मखु, अयेजुया: वं जितः स्याइमखु । वं स्याय् हे माःसा मलुवा डाँकायात स्याइ । अले व शुभाराम जुया: झीगु न्ह्यःने वइ, छपिं निश्चिन्त जुयादिसं ।’ धकाः सकसितं वोध याःगु खनाः मलुवा डाँकाया ल्हाःतीच्वंगु खुँडा त्वाराङ्ग कुतुंवंगु सः न्यनाः सकलें झस्के जुल । मलुवा डाँका अन हे धकिमं (पर्दा) किकाः सुलाच्बंगु जुयाच्चन । अनं पिहांवया: जुजुयाके क्षमा फ्वंबले जुजुं ‘छ नं जिगु हे प्रजा ख: धकाः घयुपुनाकाल । मलुवा डाँका सिनावन, सीधुंकूम्ह शुभाराम हाकनं म्वानावल । ७. अम्बर जुजु – अनं लिपा करुणावतार भगवान् बोधिसत्वया न्हय्गूगु जन्म जम्बुद्वीप बदर नगरय् जूगु ख: । बदर नगरया महाप्रतापीम्ह क्षेत्रीय -जुजु जम्बर व तस्सकं तस्सकं धर्मपरायणम्ह लानी दीप्तावतीया पुत्ररत्नया रुपय् अम्वर जुजुया जन्म जुल । अम्बर जुजुया प्रिय बन्दादेवीनाप इहिपा जुयालिं -छन्त यःगु प्रिय वस्तु दक्वं जिमित ब्यू !’ धकाः मारगणतयसं फ्वंवःबले अम्बर जुजुं थ: लानी, काय्-म्ह्यायपिं व राज्य नापं दान यानाबिल । अझ नं मगाःनि “छंगु अंग अंगया मूलसूलगु अंश हे जिमित मा: धका: हाकनं फ्वंगुलिं जुजुं थःगु ल्हाः तुति, न्हायेपं, मिखा, लिङ्ग व दक्व फुक ला, हि नापं दान बिया: उगु जन्मया दान पारमिता पूर्ण याना: बिज्याःगु जुल । ८. यक्ष जुजु – करुणावतार भगवान् वोधिसत्वया च्यागूगु जन्म नं न्हापांगु हे उत्पलावती धयागु देशय्
कँचा
कँचा काजीमान डंगोल चा धैगु छु ? थुकिया परिभाषा छु ख: धकाः सुनानं न्ह्यस: तल धाःसा थीथी मनूतपाखेँ थीथी कथं लिस: वयफु, छायेधाःसा चाया बारे मनूतय् थीथी धारणा दयाच्वनी । छम्ह सडक इञ्जिनियरया दृष्टी चा धैगु अज्याःगु बस्तु जुइफु गुगु सडक निर्माणया झ्वलय् ज्याख्यलय् दइ । छम्ह कुम्हाःया मिखाय् थलबल छीत उपयुक्त बस्तु जुइफु । अथे हे छम्ह किसानया लागी बालिनालि बांलाक उत्पादन जूगु उत्पादनशील व उर्वरभूमि हे चा जुइ। चा विज्ञानकथं धायेगु खःसा चा थैगु पृथ्वीया द्यःनेया छब: देब: ख: गुगु भौतिक व रासायनिक प्रक्रियाया हुनिं चट्टानत ज्यलाः, तज्याना: नचुयाः निर्माण जुयाच्वंगु बस्तु ख: गुकी थीथी खनिज व जैविक पदार्थया लिसेँ ल:, फय् व सुक्ष्म ब्याक्टेरिया, फंगस, प्रोटोजुवा आदि जीवाणुत नापनापं की, दम्बी आदि प्राणित दयाच्वनी । अले उकी घाँय्, स्वां, सिमा आदि बनस्पतित बुयावइ व ब्वलने फइ । चा थैगु प्राकृतिक सम्पदा ख: । प्रकृतिया वरदान खः। चा नाप भीगु जीवन स्वानाच्वंगु दु । चाय् हे झीगु जीवन निर्भर जुयाच्वंगु दु । संसारय् श्रृष्टि जुयाच्चपिं फुक्क प्राणितय्गु जीवन प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रुपं चाय् हे निर्भर जुयाच्वंगु दु । चाय् हे उत्पादन जुगु अन्न, फलफूल नया: झीगु जीवन निर्वाह जुयाच्वंगु दु । चा धैगु थीथी प्रकारया दु। रंगया लिधंसाय्, बनौटया लिधंसाय् अले गठन (Texture) या लिधंसाय् चायात थीथी वर्गिकरण यानातःगु दु । अथेख:सां चाय् दैगु थीथी तत्वया लिधंसाय् चायात निब्वय् ब्वथले फु । क) अजैविक चा (Inorganic Soil) ख) जैविक चा (Organic Soil) क) अजैविक चा धैगु थीथी खनिज चट्टानत ज्यलाः निर्माण जुयाच्वंगु खनिज चा खः । प्राकृतिक रुपं निर्माण जुइगु अकार्वनिक बस्तु ख: । थज्याःगु चाय् स्पटक (क्वार्ज) अभ्रक, ग्रेफाइट, टोपाज, टल्क, फेल्डस्पार, जिप्समथें ज्याःगु थीथी खनिज पदार्थ दयाच्वनी । थज्याःगु चाया मूब्व धैगु हे खनिज पदार्थत खः । उकिं थज्याःगु चाय् जैविक तत्वत म्हो हे जक दइ । जैविक तत्वत थुकी २०% स्वया म्हो हे जक जुइ। ख) जैविक चा धैगु घाँय्, स्वां, सिमा, बनस्पति आदि प्रांगारीक पदार्थ तथा जीवजन्तु आदि प्राणित सिनाः ध्वगिना निर्माण जुयाच्वंगु चा ख:। थुकी खनिज पदार्थ स्वयाः जैविक पदार्थत अप्व: दइ। उकिं थज्याःगु चाया मूब्व धैगु जैविक पदार्थ खः । थज्या:गु चाय् कार्वन हाइड्रोजन अक्सिजन, गन्ध अले छुं मात्रायू नाइट्रोजन नं दइ । थज्याःगु जैविक चा विशेषयाना: ताल, तलैया, धाप, पुखू आदि लः मुनीगु सिमसार लागाय् दइ । ताल तलैया, पुखूया लः सुनावन वा लःयात निकास दयेका: पिछ्वत धाःसा पुखूया तःलय् च्वंगु चा नाइसे च्वनी । मलिलो जुयाच्वनी । थ्व चा गन कि जैविक चा जुइ । थज्याःगु चायू ८०-९०% तक नं जैविक चा जुइ । थज्याःगु चा बालि बिरुवाया लागि सौसाः जुइ । गुकिं बालि बिरुवाया लागि माःगु पौष्टिक तत्व प्राप्त जुइ, उत्पादन बाँलाइ । नेवाःतय्सं थ:गु हे पहलं थःगु हे शैलिं चाया थीथी नां छुनातःगु दु । सियूचा, म्हासुचा, ताकूचा, गिचा, खिचा, गथिचा, पंचा, कँचा आदि फुक्कं थीथी चाया नांत खः । थुपिं फुक्क चाया थ:थःगु थासय् बिस्कं बिस्कं सांस्कृतिक तथा पेशागत महत्व दु । थुपिं थीथी चा मध्ये छगू इलय् स्वनिग:या नेवा: कृषि प्रणाली तसकं महत्वं जा:गु, महत्वपूर्ण थाय् कया वंगु चा: खः कँचा । रासायनिक सा: दुहां मवःनिणु इलय् स्वनिगलय् नेवाः किसानतय्सं थीथी बालि पिइत साःया रुपय् प्रयोग याइगु चा खः कँचा । बि.सं. २०२१/२२ सालपाखे उत्पादन वृद्धि याय्गु तातुनां हरित क्रान्तिया अभियानकथं स्वनिगलय् रासायनिक सा: ब्यापक छ्यला बुलाय् बसेंलि बुलुहुं कँ कायूगु चलन न्हनावन । अथे धैगु लगभग ५० दँ न्ह्यःतक कँ काय्गु चलन दनिगु ख: । नेवाः समाजय् ब्याप्त किंबदन्तिकथं लखंलख दँ न्ह्यः स्वनिग: छगू पुखू ख: । कालिदह ख: । महाचीनं वःम्ह मञ्जुश्री थःगु चन्द्रहास खड्गं पाला: चोभाःया न्हसिकापं लः पिछ्वसेलि उपत्यका बस्ति योग्य जूगु ख: धैगु विश्वास यानातःगु दु । मंजुश्री चन्द्रहास खड्ग पाला: लः पिछ्वःगु खँय् विश्वस्त जुइ मफुसां उपत्यका छगू पुखू वा कालिदह खः धैगु खँ भूगर्भवेता तथा बैज्ञानिकतय्सं नं मानय् यानात:गु तथ्यगत खँ ख:। “भूगर्भबेतातय् कथं उगु कालिदह निक: तक तज्यानाः थनया लः पिहांवंगु खः । न्हापांगु पटक १५ निसेँ छ लाख दँ न्हापा कटुवाल दह चाला: किर्तिपुर चोभार व सैंबु दक्षिण भाग सुक्खा जूवन अले निगूगु पटक ६ निसेँ २ लाख दँं न्ह्यः चोभारया गल्छी (न्हसिकाप) चाला: लः पिहां वनाः स्वनिग: हे सुक्खा जूवन । अथेहे जापानया शिक्षा व संस्कृति मन्त्रालयया ग्वहालिं संचालित जूगु स्वनिगःया उत्पतिया बारे जूगु अन्वेषणय् संलग्न छम्ह जापानी बैज्ञानिक डा. तेत्सुया साकाइया कथं स्वनिगःयात त्वःपुयात:गु चोभारया यक्व क्वय् महाभारत पर्वतमालाय् करिब २० लाख दँ न्ह्यः तलाउया सिर्जना जूगु ख: । व ताल दकलय् न्हापां करिब ३० द्व: दँ न्ह्यः तःज्याःगु ख: । तालया बिष्फोट चोभारं क्वय् चल: वना: सृजना जूगु प्राकृतिक बांध तज्यानाः जूगु ख: । उकथं लःया सतह म्हो जुजुं वन । थिमिया सतहलय् थ्यना: चिचिधंगु तालया निर्माण जूगु खः । बैज्ञानिक साकाइया कथं स्वनिग: त्वपुनाच्वंगु ताल म्होनं न्याक: तक तज्याःगु व उकियानाः जूगु भौगोलिक परिवर्तनया क्रमय् स्वनिगलय् चिचिधंगु गःत दयावःगु खः । ताल हानं २४ द्वः दँ न्ह्यः व १० द्व: दँ न्ह्यः नापं याना: न्याक्व: तक विष्फोट जुया तज्याना: दकले लिपा उपत्यका उत्पत्ति जूगु खः । उगु पुचःया मेम्ह बैज्ञानिक डा. हिदेवो तावाताया कथं स्वनिगः त्वपुनाच्वंणु ताल यलया थेचो, वादेय्या उचाई (१४५० मि.) तक थ्यंगु ख: । अले पटक पटक याना ताल तज्याना: लः फुनावंगु खः (ताम्राकार, ११२२:२) । वहे कालिदह वा पुखूया तःलय् च्वंगु भ्यातनाः हे कँचा ख: । पुखुलिइ दैगु थीथी घाँय् झ्याउ, लेउ, जलकुम्भि आदि बनस्पति, सिमाह:, सिँया कुचात व लखय् च्वनीपिं जल प्राणित सिना ध्वगिना: निर्माण जुयाच्वंगु चा जूगुलिं कँ काइबलय् कँचाय् इलय् ब्यलय् अज्या:गु घाँय्, सिमाह: सिँया कुचातय्गु अवशेषत प्ययेपुना: च्वंगु प्रष्ट रुपं झीसं खनाच्चनागु हे खः । कँ कायेगु ज्याय् जुइमाःपिं उगु ईया मनूतय्सं खनाच्वंगु हे खः । गुलिसिनं न्याँया क्वँय्, कँ आदि प्यपुनाच्वंगु वः धैगु नं खंपिन्स॑ कनेगु या: । अज्याःगु अवशेषत ध्वगिना चा जुयाच्वने धुंकीगु जुया उकिया बान्कि, रुप, आकार प्रष्ट दुसां लिकायेजीगु धाःसा मखु । इलय् ब्यलय् वइगु खुसिबाः, चल: (पहिरो), प्रलय, कम्पन आदि प्राकृतिक तथा दैवी प्रकोपया हुनिं भौगोलिक उथल पुथल जुया अज्याःगु दह, पुखू धाप ल्हानावनाच्वंगु ख: । उकिं कँ कायेत जमिनय् गाः, सुरुङ्ग म्हुयाः काय्माःगु खः । कँ कायेगु ज्या कँ काय्गु ज्या तसकं थाकुगु ग्यानापुगु व ज्यान पाना: याय्माःगु ज्या खः । जीवन निर्वाहया लागि माःगु अन्न, केँ, तरकारी आदि खाद्यबाली उत्पादनया लागि थाकृसां याय्माःगु ज्या ख:। कँ कायेगु ज्या निम्ह प्यम्ह मनुखं यायेफइगु ज्या मखु । उकिया लागि च्यागू झिगू परिवार मिलय् जुइमा: । उकिं कँ काय्मा:पिं मनूतय् थवं थवय् सहलह ब्याकाः च्यागू झिगू परिवार मिलय् जुया छगू पुचः दय्काः कँ कायेगु ज्या याइ । प्रत्येक परिवारं मिसा छम्ह मिजं छम्ह यानाः निम्ह निम्ह वनी । पुचलय् छम्ह कँगा: नाय: दइ । नाय:नं सकसितं क:घाना: च्वयेका: ब्वना यंकेगु याइ । नायःनं कँगा:या हेरबिचार यायगु, मनूत खतन पतन यायेगु व मा:थाय् मा:गु सरसल्लाह बिड्गु ज्या याइ । कँ कायगु ज्याय् अनुभव दुम्ह मनूयात कँगा: नायः ल्ययातइ । कँ काय्गु ज्या दच्छ्या निक: याइ । तू, आलु बालिया लागी मंसीर, पौषं काइ । अले वा बालिया लागि चैत्र, बैसाखं काइ । थ्व कँयात सौसाः कँ घाइ । कँचिउ वनेगु कँ काःवनेगु न्हापांगु दिन अर्थात् शुरु याःवनेगु दिनयात कँचिउ वनेगु धाइ । थ्वज्या अप्व: याना बृहस्पतिबार लाका: वनेगु चलन दु तर मेमेगु दिनय् नं मयाइगु धाःसा सखु । थुगु दिनय् गनथाय् गा: म्हुइगु, गनथाय् म्हूसा बांलाइ न्हापा न्हापा कँ कयातःगु गा:
