ग्वय्या महत्व
प्रा. वज्रमुनि वज्राचार्यमतिना ल्याः१२ नेवाःत सांस्कृतिकरूपं अतिकं त:मिपिं ख: । नेवाःतय्गु म्हसीका धैगु हे इमिगु भाषा व संस्कृति खः । झी पुर्खापिं झीगु संस्कृतिया सर्जकपिं खः । जीवनयात गम्भीररूपं विचा:याना: तत्कालीन समाज व भूगोलयात ल्वय्कसंस्कृतिया निर्माण याना: सरल व आनन्दपूर्वक जीवनय् छ्यला: वंपिं अग्रजपिनिगु म्हसीका नं संस्कृती लुयावइ । संस्कृति धैगु समाज व जीवनयात ल्वय्क परिवर्तन जुजुंवनी । उकिं संस्कृतियात विद्वान्पिंसं खुसिनाप तुलना याय्गु या: । गथे खुसिं फोहरयात चुइकाः लःयात न्हयाबलें निर्मल यानातइ, अथे हे संस्कृति नं समाज व जीवनयात शुद्ध व निर्मल यानातइ । संस्कृति धैगु परिवर्तनशील तत्त्व खः । थौं झीसं संस्कृतियात बांलाक थुइके मफुगु कारणं पुर्खापिसं न्हापा यानावंगुयात हे संस्कृति ताय्काच्वना । वास्तवय् संस्कृति धैगु यथास्थिति मखु, परिवर्तन ख: । परम्परायात पुखूया रूपय तुलना याय्छिं । पुखू गनं न्ह्याय्गु निकासा मदुगुलिं फोहर जुया: नवइ । परम्परायात थौंया पुस्तां अनावश्यक थें तायकाच्वंगु दु । थुकियात निकास बिया: थौंया ई अनुल न्ह्याकेफत धाःसा हे जक संस्कृति जुइ । थुज्वःगु भावनायात थुइका: पुर्खापिसं त्व:तावंगु सांस्कृतिक धरोहर हे थौंया पुस्ताया लागी सम्पदा जूगु दु, देय्या हे सम्पत्ति जुगु दु । थुज्व:गु सांस्कृतिक क्रियाकलापपाखें झी पुर्खाया ख्वा:पा: लुया: वइ । थ्व हे सांस्कृतिक मूल्य मान्यताया कारणं नेपा: देय् छगुलिं हे खुल्ला संग्रहालयया रूपय् म्हसियाच्वंगु दु । संस्कृतिया अर्थयात स्वय्गु खःसां संस्कृतिया अर्थ शुद्धिकरण यायगु, दय्केगु, परिमार्जन यायगु, बांलाकेगु, जीवनयात छपला: न्हय:ने यंकेगु खः । परम्परागत क्रियाकलापयात थौंया ईकथं ल्वय्क ह्यूपा: हयगु हे संस्कृति ख: । संस्कृति हे नेवाः समाजया रीति खः, ईकथं ह्यूपा: हय्मफय्वं कुरीति जुयाबी । थुकिया अर्थ परम्परागत क्रियाकलापयात पूर्णरूपं हयूपाः हय्गु मखु, ईयात मल्वःगु, बांमला:गु तत्त्वयात परिमार्जन यानायंकेगु ख:। उकिं संस्कृती पुर्खाया अवशेष ल्यना: हे च्वनी । थुकिया अध्ययन अनुसन्धान मया:से छकल ह्यूपाः हय्गु कुत: जुल धाःसा सजीवता मदयाः निर्जीवता जक ल्यनाच्चनी । उकिं थुज्वःगु खँय् गम्भीर जुयाः सहलह याना: जक ह्यूपाः हय्मा: । संस्कृती छ्यलावयाच्वंगु वस्तु, सामान आदिं सांस्कृतिक जीवन दर्शनयात प्रतिनिधित्व यानाच्वंगु दु । छ्यलावंगु वा छ्यलाच्वंगु हरेक वस्तुया छगू छगू मूल्य मान्यता दु । थुजाःगु भावना अनुरूप प्रतिनिधित्व याका:च्वगु कारण हे संस्कृतिया जीवन त्यनाःच्वंगु ख: । थ्व हे क्रमय् झीगु संस्कृति वा सांस्कृतिकज्याखँय् छ्यलावयाच्वंगु वस्तु ग्वय्या बारे थन न्ह्यथने त्यना । ग्वय् झीसं जीवनय् खनाच्वंगु , छ्यलावयाच्वनागु, नयावयाच्वनागु वस्तु ख: ।ग्वय्यात नेवा:तय्गु सांस्कृतिक जीवनय् जन्मनिसें सीबलय्तक नं छ्यलावयाच्वनागु दु। ग्वचं सांस्कृतिक जीवनय् समर्पण व बिदाया दर्शनयात प्रतिनिधित्व यानाच्वंगु दु । जीवन संस्कार, धार्मिक, सामाजिक संस्कृती निमन्त्रणायात स्वीकार याय्गु, निमन्त्रणायात अस्वीकार याय्गु, विदा बीगु, स्वापू क्वातुकेगु ज्याखंय् ग्वय्यात छ्यलावयाच्वंगु दु । जीवन संस्कारयात हे छक: स्वय् । सुं मचा बुलकि उगु छेँया हामापिन्सं मचाबूम्ह मिसाया छेँज:पिन्त काय् वा म्ह्याय् छु बुल धैगु सुचं बीत सिचुपालु क्यंकेगु इलय् ग्वय्नाप जीफ्वः,इमू, चाकु तया: छम्ह सन्देशवाहकया ल्हातय् बियाछ्वइ । इपिं वस्तुयात खनेवं हे काय् बूगु ख: वा म्ह्याय् बूगु खः धैगु सीकाकाइ । काय् बूसा ग्वय्यात थपुइका:, म्हयाय् बूसा ग्वयूयात क्वपुइका: थुकिया सुचं बीगु याइ । थःछेँ खलकं नं उलि हे सामानत तया: लित बिया: छ्वयाहइ । थुकियात हे निमन्त्रणा छ्वयाह:गु। ताय्काः थःछेँ खलकं प्यन्हु वा खुन्हु दतकि मचा ब्यंकेगु आवश्यक सामानत ज्वरजाम। यानाः म्ह्याय्यात स्वःवय्गु याइ । अथे हे छुं नं संस्कारया ज्या याइगु इलय् धार्मिक जूसा सलिखय् ग्वय्नाप जाकि, ध्यबा तया: द्यःयात किसलि छाय्गु याइ । यदि व सामाजिक संस्कार ख:सा निमन्त्रणा स्वरूप आःजु, थकालिपिन्त प्यन्हु न्ह्यः हे किसली बीगु याइ । द्यःयात निमन्त्रणा बीमा:सा द्यःया न्ह्यःने तइसा थकालिपिंत निमन्त्रणा बीमा:सा थकालीयात ल्हातय् बिया: तुति भागियाना: वय्गु याइ । कय्तापुजा, इहि, जंकु आदिया संस्कारय् थधे याय्गु चलन दु । गुरु तया: याय्माःगु ज्या जूसा गुरुयात किसली फ्याय्गु याइ । आख: ब्वनेगु वा ज्ञान सय्केगु ज्याझ्व: जूसा गुरुया रूपय् मञ्जुश्रीयात नं किसली तय्गु याइ । थुकथं सुयात निमन्त्रणा याय्माःगु खः इपिं फुक्कसित थथे ग्वय् तया: निमन्त्रणा बीगु याइ । जीवन न्ह्याकेत याइगु इहिपा संस्कारय् ग्वय्याअझ त:धंगु महत्त्व दु । दकलय् न्हापां लमिया माध्यमं खं ल्हाकाः मिजंया लागी मिसा क्वःछीधुंकाः पक्का जुलकि मिजंपाखें मिसायाछेँय् झिगः ग्वय् तयाः बीयकेगु याइ । उगु ग्वय् मिसाया जःपिसं स्वीकार यातकि मिसामिजंया प्रस्ताव स्वीकार या:गु ताय्कीसा उगुदिनिसें मिसा मिजया परिवारयाम्ह जुइ । ग्वय् बीधुंकाः छुं जुयाः मिसा थःछेँय् सित धाःसा नं मिजंया परिवार वना: सीथनेमाःगु प्रावधान दु । अथे हे इहिपाया इलय् मिसायात मिजंया छेँय् हय्धुंका: थाय्भु चिपंथिका: मिजंया परिवारय् गुलि नं जःपिं दु इपिं फुक्कसिनं मिसाया ल्हातं ग्वय् काय्गु याइ । थुकिया अर्थ परिवारया फुक्क जःपिंसं मिसायात थःगु परिवारया दुज:कथं स्वीकार याःगु जुइ । मिसायात फुक्कसिनं स्वीकार याय् धुंकाः हाकन कुलदेवतायात न्हूम्ह दुज: परिचय बीगु ल्याखं दिगुपुजाखुन्हु किसली तयाः आगंद्य: वा कुलद्य:थाय् दुकाय्गु याइ । थुज्वःगु सांस्कृतिक मूल्य भारतया छुं छुं प्रान्तय् नं खनेदु । सुयात निमन्त्रणा बीमाःगु ख: उम्ह मनूयात ‘सुपारी बीगु’ धका: ग्वाःग्वय् बीगु याइ । अथे हे झीगु समाजय् नं धलं दनीवलय् मिसाया छेँया हामां मिजंयात ग्वाःग्वय् बीधुंकाः तिनि पालं याय्गु याइ । थुकिया अर्थ भाःतयात नं थुगु ज्या चित्तबुझे जू धैगुया संकेत ख: । बिदा बीगुलागी नं नेवाः संस्कृती ग्वय् छ्यलेगु याइ । इहिपाया इलय् मिसायात थःछेँपाखें बिदा बीबलय् फुक्क फुकीपिंके ग्वय् काय्गु याइ । दकलय् लिपा मां अबुपाखें ग्वय् कयाः बिदा काय्धुनेवं म्ह्याय्यात पितबीगु याइ । थुबलय् यदि फुकीपिंसं ग्वय् मकाःसे ग्वय्कालं छीगु यात धाःसा सदांया लागी परिवारया दुज:पाखें अलग जुइ । उकिं ज्या विशेषं वये मफुसां ग्वय् भाग ल्यंकेगु याइ । अथे हे मिजंया छेँय् नं मिजंया फुकीपिसं ग्वय् मका:से ग्वय्कालं छित कि सदांया लागी फुकीपाखें ब्यागलं जुइ । ग्वय्या माध्यमं सम्वन्ध क्वातुकेगु नं जुइ । इहिपाया इलय् मिजंया पाजुम्हं मिसाया पाजुयात ‘पाग्वय्’ क्यनेगु याइ । पा दुगु ग्वय्यात क्यनाः छिमि म्ह्याय्यात जिमिगु परिवारया दुज:या रूपय् स्वीकार यानागु दु धैगु सुचंकथं हे ग्वय् क्यनाः तासया कापतय् प्वःचिनाःलितहय्गु याइ । ग्वय् तज्यात वा ग्वय्यात वेवास्ता यात धाःसा सम्वन्धपाखें तापाःगु जुइ । यदि म्ह्याय्मचा मिजंया छेँय् वने धुकाः नं मिजं मयल वा पार काय्माल घाःसा न्हापा वियातःगु झिग: ग्वय् लित बियाः छेँय् लित हय्गु याइ । इहिपा जुइधुंका: मिजं सित घाःसा नं मिसायात मिजंया छेँपाखें लित हय्त वा हाकनं मेथाय् बियाछ्वय्गु लागी झिगः ग्वय् लित बिया: म्ह्याय्मचा फ्यानाहय्गु याइ । उलि जक मखु मिजं सीधुंकाः भाःतया छेँय् च्वनेफइगु अवस्था मदुसा मिसां हे मिजंया सीम्हय् झिग: ग्वय् तयाविल धाःसा नं मिजंपाखें सम्बन्ध विच्छेद जुइ । ग्वय् लित बीगुयात सम्वन्ध वा निमन्त्रणा अस्वीकार याय्गुकथं काइसा ग्वय् लःल्हानाःकाय्गुयात निमन्त्रणा वा सम्बन्ध स्वीकार याःगुकथं थुइकाः काय्गु याइ । उकिं इहिपाबलय् बियातःगु ग्वय्यात मां अबुपिंसं छुं हे मयाःसें सुरक्षित याना: तयातइ । उकिं हे मिसापिसं थः भाःत दत्तले ग्वय् तछ्याना:नय्मज्यू धैगु मान्यतां थाय्
नेपालय् बुद्धधर्म
थेरवाद महायान वज्रयान नेपालय्-बुद्धधर्म थेरवाद थेरवाद बुद्धधर्म :- उपप्रा वज्रमुनि वज्राचार्य नेपालभाषा केन्द्रीय विभाग थेरया अर्थ भिक्षु खः । शाक्यमुनि भगवान बुद्धं संघया पलिस्था याय् धुंका: दीक्षित जूपिन्त प्रवज्जित याना: थःगु ज्ञान प्रचार याय्गु लागि अधिकार विइगु यात । थुपिं अधिकार प्राप्त जूपिं मनूतयसं बुद्धया नियमय् च्वनाः जीवन हनेगु झ्वलय छेँ, बुँ, परिवार, सम्पत्ति फुक्क त्व:ता मेपिन्सं ब्यूगु नसा नयाः, कन्हय् यात मा: धका: मल्यंकूसे साधा जीवनयात नाला: काःपिं, म्हासुगु वस: (चीवर) पुना: बुद्धया ज्ञानयात प्रचार याइपिन्त स्थवीर वा भिक्षु धाइ । थुपिं भिक्षुपिन्सं बुद्धं क्यंगु लँपु ज्वना:, बुद्धं पालना या:गु नियम वा शील नालाः, जीवनया लक्ष्य अर्हत्तक थ्यंकेगु लागि न्ह्यांवनाःच्वंगु लँपुयात स्थवीरवाद वा थेरवाद धाइ । भिक्षुयात थेर व भिक्षुणीपिन्त थेरी धाइ । थेरपिन्सं २२७ विनय,थेरीपिन्सं ३११ विनययात पालना याय्मा: । थेरवादीतय्गु मुख्य लक्ष्य धैगु अर्हत् ख: । अर्हत्या अर्थ शत्रु मदय्केगु ख: । थन शत्रु धैम्ह पिनेया मखु, दुने नुगलय् च्वंगु तृष्णायात धा:गु खः । राग, द्वेष, मोह रुपी तृष्णा हे वास्तविक शत्रु ख: । थुगु तत्वयात मदय्केगु हे अर्हत् जुइगु ख: । थुकथं मनयात सफा याना: छुं हे ल्केष मदय्क म्वाय् फतकि हाकनं जन्म काय् माली सखु । हाकनं जन्म जुइ म्वाःगु अवस्था हे दुःख मुक्तिया लँपु ख: धैगु धारणा कथं थ: जक उगु लँपुइ वनेगु कुत: याइपिं हे थेरवादी खः ।. महायान महायान बुद्धधर्म थ:या लागिजक मखु फुक्क प्राणीया उद्धार याय्गु लक्ष्य जुइमा: । थ:म्हं ज्ञान काय्गु धैगु थःगु लागिसिबें मेपिनिगु लागि जुइमा: । फुक्क प्राणीयात करुणा भाव तय्माः । संसारया प्राणीपिं उद्धार मजुइकं थःजक उद्धार जूगुया अर्थ मदु । फुक्क प्राणीपिं दु:खी, थ: जक सुखी, फुक्क मनूत गरीब, थ: छम्हजक धनीया अवस्थाय् थःम्हं नं गबलें सन्तुष्टि व आनन्द काय् खनीमखु । दक्व प्राणीपिं आनन्द जूसा थ: नं आनन्द जुइ । उकिं फुक्क प्राणीया उद्धार मजूतले थ: उद्धार जूसां हाकनं हाकनं प्राणीया उद्धार याय्गु लागि थुगु लोकय् जन्म काय् धैगु भावना वा दर्शन हे महायान दर्शन ख: । महायानया धारणा महासांघीकपाखें व:गु ख:। न्हापां महासांघिकपिन्सं बुद्धया विनयलय् ई कथं छुं ह्यूपाः हय्गु खँ न्ह्यथंगु ख: । चि मदुगु थासय् न्यकुलिइ चि तया: यंके ज्यू कि मज्यू, १२ वजे जुइका: निगू पतिं किचः उखे वंका: नय् ज्यू कि मज्यू, अय्ला काय्त दय्काः तःगु क: त्वने ज्यू कि मज्यू, लुँ वह संग्रह याय् ज्यू कि मज्यू, गनं वनेबलय् थौंया लागि हे नय्गु यंके ज्यू कि मज्यू ,जा नय् धुंकाः घ्यःदुरु त्वने ज्यू कि मज्यू थें जाःगु न्ह्यस: हे लिपा बना: स्थविरवाद व माहासांघिकतय्गु विभाजनया कारण जुल । बुद्धया दर्शन कथं ज्ञानया बोध जुइगु हे दकले त:धंगु जुल । उजागु बोधिज्ञान स्वगू दु- श्रावकबोधि, प्रत्येकबोधि व सम्यकसंबोधि । सम्यकसम्बुद्ध जुइगु ज्ञानयात लिपा वनाः महायान धाय्गु यात । महायानतयसं थ: हे चर्याय् वनाः ज्या याइ । उजापिन्त बोधिसत्व धाइ । उकिं महायानयात बोधिसत्वयान नं धाइ । सम्यकसम्बोधि लाकेगु लागि दान याय्गु अभ्यास मदय्क पूवनीमखु । उकिं थ्वैत पारमितायान नं धाइ । (वज्राचार्य, २०६९:२) । प्राणीपिनिगु उद्धारया लागि हाकनं हाकनं जन्म काय्गु, काय्फैगु धारणा हे महायान धारणा ख: । थुगु धारणा बांलाक बिकास जुया: प्रचार जूगु ई धैगु बुद्ध मदय् धुंकाः न्यासः दँ लिपा वा न्हापांगु शदीइ (सान्तिना, १९९७,१३२), जुजु कनिष्कया पालय् जूगु ख: । महायान धैगु पारमितायान व बज्रयानया अभ्यास खः । थुम्ह बोधिसत्व वा बोध जूम्ह प्राणीयात नेपालय् लोकेश्वर, करुणामय नं धाय्गु या: । वज्रयान बज्रयान बुद्धधर्म महायान दुने पारमितायान व मन्त्रयान (वज्रयान) निगू कचा दु। उकी मध्ये वज्रयान महायानया छगू कचा ख: । महायानया धारणा नाप वज्रयान छुं भिन्न मदु । तर अभ्यासया विधिइ भच्चा फरक दु । दु:खया अभ्यास व बुद्धत्व प्राप्तिया लक्ष्य निगू यानया नं छगू हे ख: । वज्रयान, महायान व तन्त्रयान स्वगू यान दु। उकी मध्ये वज्रयात तसकं कठोर व हिरा थें बल्लागु, यक्वतक तुइगु, न न्याइबलय् कुतुं वैगु मल:, इन्द्रया ज्वँसाया रुपय् कयातःगु दु । (सान्तिना, १९९७:१९९) । वज्रयान दर्शन तेस्रोनिसें सातौं शदीया इलय् तसकं विकास जुल । थुगु दर्शनया विकास याय्गु लागि नागार्जुन, असंग व चौरासी सिद्धपिनिगु तःधंगु ल्हा: दु । (सान्तिना, १९९७:२००) । महायान बोधिसत्व वा लोकेश्वरया धारणायात न्ह्योने हल । वज्रयान थ्वसिबें नं छपला: न्ह्योने वनाः पंचबुद्ध, तारा नापं आध्यात्मिक, काल्पनिक अनगिन्ती दार्शनिक, सांकेतिक द्यःपिं पलिस्था याना बिल । मन व शरीरयात क्वातुकेगु लागि मन्त्रतन्त्रयात बः विल । वज्रयानय् फुक्क प्राणीपिं सम्मान धैगु भावना, संस्कृति, जादू तुनामुना, प्रतिक आदि फुक्कयात ब: कया: न्ह्यां वन । महायान दर्शन कथं न्ह्याथे यानाः नं फुक्क प्राणीया उद्धार याय्गु हे ख: । थी थी उपाय कौशलत छ्यलाः उद्धार याय्गु भावनाया कारणं महायानसिबें नं छगू पला: न्ह्योने वंगु दु ।वज्रयानय् मन्त्रविद्या, योगविद्या नापं रसायनशास्त्र, वास्तुशास्त्र, औषधीशास्त्रयात नं उपाय कौशलया रुपय् छ्यलातःगु दु । (वज्राचार्य, २०६९:८) । थ:गु लक्ष्य पू्वंकेगुलागि ई, थाय्, परिस्थिति स्वयाः गन गुगु ज्या याःसा थ:गु लक्ष्यतक थ्यनी वहे लँपु (उपाय कौशल) ज्वना: वज्रयान न्ह्योने वन । गुकिया कारण देश अनुसार वज्रयान बुद्धधर्म नं पाना: वन । दर्शनया ल्याखं शुन्यता, चित्त मात्रता अर्थात् थ्व संसारय् दुगु गुलि नं वस्तु अनित्य ख: । फिज वरावर भ्रम व माया जक ख: धैगु दर्शन गथे खः अथे हे ल्यंका: तल । महायान व वज्रयानपिन्सं थ्व फुक्क दर्शन बुद्धया इलय् बुद्धं थःम्हं हे छ्यलावंगु खः धैगुली विश्वास यानाच्वंगु दु । सर्पं न्याइगुपाखें बचे जुइगु लागि, मचा बुझ्मफया कष्ट जुयाच्वंगु इलय् मन्त्र ब्वंगु प्रसंग, बैशाली बुद्धं अनुयायीपिन्त व मेगु धर्मया मनूतय्त ऋद्धिबल क्यंगु प्रसंगयात महायान व बज्रयानया अभ्यास धाय्गु याना: वयाच्वंगु दु । तर सम्प्रदाय व यानया विकासया ल्याखं महायान सम्प्रदाय निक्वगु संघायनय् खनेदतसा बज्रयान सम्प्रदाय नागार्जुन, असंगया ब्याख्या विश्लेषण धुंका: खनेदत । बुद्धधर्मय् दुने विभिन्न यानत खनेदत । श्रावकयान, हीनयान, महायान, वज्रयान, सहजयान, पारमितायान, मन्त्रयान आदि । थन यानया अर्थ साधन खः । गुगु नं छगू थासय् थ्यंकेगु लागि ज्वना वनेगु साधन । थेरवाद छेँया जग खःसा, महायान मातँ खः, वज्रयान बैग: ख: । थेरवाद व महायानया ज्ञान मदय्क वज्रयान अपूर्ण जुइ । उकि स्वगू नं बुद्धया सिद्धान्तयात अंगिकार याना: थ: नं म्वाय्गु, मेपिं प्राणिपिन्त नं म्वाकेगु भावना कथं थ:थ:गु लँपुइ न्ह्यानाच्वंगु दु । अशोक महाराजाया पालय् खनेदुगु झिंच्यागू निकाय लिपा वना: थ्व हे स्वगू निकायलय् ल्वाक ज्या: वन । थौंया इलय् बुद्धधर्मय् खनेदुगु स्वगू निकाय थेरवाद, महायान व वज्रयान ख: । थुगु स्वगू यानया अभ्यास नेपालय जुयाच्वंगु दु । नेपालय्-बुद्धधर्म नेपालय बुद्धधर्म वर्तमान नेपा:या पश्चिम तराई लागाय् करीब येँ दे नं ३०० कि.मी तापागु रुपन्देही जिल्लाया लुम्बिनी थौंसिबें नीखुस: दँ न्ह्यो सिद्धार्थ गौतम जन्म जूगु
बुद्ध धर्म
उपप्रा वज्रमुनि वज्राचार्य बुद्धधर्मया पृष्ठभूमि उपप्रा वज्रमुनि वज्राचार्य तेपाःया पश्चिमय् ला:गु कपिलबस्तुया जुजु शुद्धोधन व मायादेवीया कोखं थौंसिबें नीखुसः दँ न्ह्यो लुम्बिनीया वनय् सिद्धार्थ गौतमया जन्म जुल । ई.पू २४९ या सम्राट अशोकं तःगु लुम्बिनीया अशोक स्तम्भय् कियात:गु हिद बुधे जाते सक्यमुनिति, हिद भगवं जाते ति लुमिनि गामे च्वयातःगु, फाहियानं लुनमिन्, ह्वेनसाङ्गं ल-फ-नि च्वयातःगु , रिपुमल्लया १२३४य् रिपुमल्लश्चिरं जयतु व जन्मस्मारक ल्वं आदिया प्रमाणया लिधंसाय् शाक्यमुनि बुद्ध लुम्विनी गामय् जन्म जूगु धैगु स्पष्ट जुल । (कौण्डन्य, २०७१: ९) । जन्म जुसानिसें हे असाधारण लक्षण दुम्ह राजकमारयात जुजु शुद्धोधनं बल्लाम्ह चक्रवर्ती जुजु दय्केगु मनसाय ख: । उकिं उमेर जायाः वःलिसें न्ह्याइपुकेगु लागि मिसा हया: प्याखं हुइका: मोजमस्ति याका: सिद्धार्थयात झिंखुदँय् हे यशोधरा नाप इहिपा: यानाविल । सांसारिक वा भौतिक सुखय् मन क्वमसासे, आध्यात्मिकता व जन्म व मरणया जीवन चक्रया रहस्य छु ख: घैगुली जक नुगः क्वसनाच्वन । नीगुदँया बैसय् आषाढ पूर्णिमाया दिंखुन्हु राजकाज, दरवार, मां अबु, कला:, काय्यात त्व:ता दुःख मदय्कीगु मुक्तिज्ञान मालेगु लागि छेँय् नं पिहाँ वन । सच्चा गुरुपिं मालेगु झ्वलय् आलारकालम, उदक रामपुत्र थें जाःपिं गुरुपिनिगु सत्संगत याना: नं थःम्हं आशा यानागु मुक्तिज्ञान लुइकेमफैगु खनेवं अनं त्वःता उरुबेलाया बोधगयाया सिमाक्वय् च्वना: थःम्हं हे स्वअध्ययन शुरु यात । स्वीन्यादँया बैसय् चतुरआर्यसत्य, प्रतीत्यसमुत्पाद् थें जागु दुःखया अन्त जुइगु, जन्म व मरणया चक्रया अन्त जुइगु मुक्ति ज्ञान लाभ जुल । थुगु ज्ञानयात सम्यक सम्बुद्ध, बोधित्व वा बुद्धत्व धाइ । गुगु ज्ञान सर्वसाधारण मनूतय्सं थुइके फैमखु, मनूतय्सं नाला: काइगु ख: वा मखु घैगु विचालं स्वलातक चिन्तन मनन याय्गु यात । संसारय् दक्व मनूत छगू हे ताजिया जुइमखु, मुक्ति यःपिन्सं नाला: काइ धैगु तायका: थःम्हं लुइकुगु ज्ञानया खँ कनेत आकारकालाम, उद्दकरामपुत्रया थाय् थ्यन तर दुर्भाग्यया खँ निम्ह गुरुपिँ नं मद्य धुंकूगु जुयाच्वन । वयां लिपा सारनाथय् च्वनाच्वंपि थ: पासापिं कोण्डञ्ज, वप्प, भद्दिय, महानाम व अस्सजियात कनेगु यात । थुगु न्हापां सिद्धार्थ गौतम बुद्धं कंगु धर्म हे धर्मचक्र प्रवर्तन खः । थुपिं न्याम्ह धुंकाः यश कुमार, वया ५४ म्ह पासापिन्त बुद्ध उपदेश बिया: थ: अनुयायी दय्के धुंका: थ: नाप ६१ म्ह दुगु छगू संघ नीस्वनाः छगू थासय् निम्ह मवंसे हरेक दिशाय् बना: बुद्धया ज्ञान प्रचार यायगु जुल । ४५ दँ तक थःगु ज्ञान प्रचार याय् धुंकाः ८० दँया वैसय् कुशिनगरय् शाक्यमुनि गौतम बुद्ध महापरिनिर्वाण जुल । सिद्धार्थया जन्म, ज्ञानप्राप्ति व परिनिर्वाण जूगु दिं बैशाख पूर्णिमाया दिं जूगु ख: । बौद्ध अनुयायीपिन्सं प्यगू तीर्थया रुपय् काय्गु याइ । बुद्धया जन्म लुम्बिनी, बोधिज्ञान लुइकूगु बोधगया, धर्मचक्र प्रवर्तन सारनाथ व परिनिर्वाण जूगु थाय् कुशिनगरयात अथेहे च्यागू महत्वपूर्ण घटना जूगु थाय् कथं च्वय्या प्यगू नापं बुद्ध जुइ धुंकाः थः मदय् धुंकूम्ह मांयात अभिधर्मया उपदेश विया: क्वहाँ व:गु थाय् संकाश्य, देवतत्तं बुद्धयात स्याय्गु तातुना: अय्ला: त्वंकाः किसियात छ्वयाहःगु थाय् राजगृह, बुद्धं तीर्थङ्कर व सर्वसाधारणयात ऋद्धि क्यंगु थाय् श्रावस्ती, बुद्धया जीवनय् दकले लिपा वर्षावास च्वंगु थाय् बैशाली ख: । (शाक्य, २०७०:१७-२९) । बौद्ध दर्शन बौद्ध दर्शन सिद्धार्थ गौतम बुद्ध ३५ दँय् लुइकुगु चतुर आर्यसत्यया ज्ञान ख: । चतुर आर्यसत्य धैगु दुःख, दु:खया कारण, दु:ख मदय्केगु व दु:ख मदय्केगु लँपु खः । दुःख – म्वाय्गु दुःख, बुराबरी जुइगु दु:ख, रोगं कइगु दुःख, सीगु दुःख, यःम्ह नाप बाया: च्वनेगु दुःख, मयःम्ह नाप च्वनाच्वनेमाःगु दुःख, छकलं धाय्गु ख:सा पञ्च उपादानस्कन्ध (रुप, वेदना, संज्ञा, संस्कार व विज्ञान) हे दु:ख ख:। दु:खया कारण-जन्म हे दुःखया कारण खः । उकि हाकनं हाकनं जन्म मकाय्गु याय्माल । उकिया लागि राग, द्वेष, मोह गुकिं मेपिन्त स्यंकेगु, थःजक नय्गु, आनन्द कायूगु, न्ह्याइपुकेगु, मेपिनि बांलाकूगु स:मयायूगु । राग, द्वेष, मोहयुक्त थल धैगु तृष्णा खः । थुगु तृष्णा हे दु:खया कारण ख: । दुःख मदयकेगु – दुःखयात मदय्केत तृष्णा मदय्केमा: । तृष्णा मदय्केगु लागि तृष्णा गुकथं दै धैगु थुइकेमा: । थ्व थुइकेगु लागि प्रतीत्यसमुत्पाद् थुइकेमा: । थ्व बुद्धया मौलिक दर्शन ख: । जीव व जगतया सृष्टि हेतुप्रत्यय वा कार्य कारण सिद्धान्तपाखें जूगु ख: । थ्व झिंनिगू अंगया छगू चक्र खः । उकिं थ्वैत द्वादश निदान नं धाइ । अविद्याया कारणं संस्कार दइ, संस्कारया कारणं विज्ञान, विज्ञानया कारणं नामरुप, नामरुपया कारणं षडायतन, षडायतनया कारणं स्पर्श, स्पर्शया कारणं वेदना, वेदनाया कारणं तृष्णा, तृष्णाया कारणं उपादान, उपादानया कारणं भव, भवया कारण जाति, जातिया कारण जरा, मरण, शोक परिदेव, दुःख, दौर्मनष्य थें जाःगु दइ । गबलेतक तृष्णायात क्षय याय् फैमखु । मनूत हाकनं हाकनं जन्म जुइमाली । तृष्णा उत्पन्न जुइगु धैगु वेदना जाया: वया: यः मय: धैगु भावनाया कारणं जुइगु खः । दुःख मदय्केगु उपाय – दु:ख मदय्केगु धैगु हे तृष्णा मदय्केगु ख: । तृष्णा मदय्केगु लागि मनुष्य जीवनय् राग, द्वेष, मोह मतसे तथष्टतां स्वय्फुगु जुइमाल । तर थथे सामान्य मनूतय्सं यायफैमखु । उकिया लागि बांलागु, भिंगु वा सम्यक वा आर्य च्यागू लँपु विचा: यायमा: । थुकियात आर्यअष्टाङ्गिक मार्ग धाय्गु याइ । थ्व धैगु मेपिन्त स्वय्गु नजर बांलाकेमा:(सम्यक् दृष्टि), मखुगु बांमलागु, अविहिंसा याय्मखु धैगु भावना (सम्यक् संकल्प), ख:गु, भिंगु, बांलागु खँ ल्हाय्गु (सम्यक् वचन), मखुगु पाप जुइगु ज्या मयाय्गु (सम्यक् कर्मान्त), बांलागु ज्याया अनुशरण याना: म्वाय्गु (सम्यक् आजिविका), बांमलागु ज्या मदय्का: बांलागु भिंगु ज्या याय्गु कुत: (सम्यक् ब्यायाम), न्ह्याबलें होसय् च्वना: म्वाय्गु (सम्यक स्मृति) व चित्तयात एकाग्र याना: तय्गु (सम्यक् समाधि) (वज्राचार्य, २०७०:२५ २८) । जीवनय् थुजागु अभ्यास याना: अनुशासनय् च्वनेफुपिं सु नं मनूतय्गु चित्त अकुशल जुइमखु । मेपिन्त स्यंकेगु स्याय्गु, पालेगु, खुया: काय्गु, मखुगु विचा: याय्गु, होस् मदैगु वस्तुया सेवा याय्गु आदि जुइमखु । उकिं शीलवान जुया: च्वनेगु लागि बुद्ध भिक्षुपिन्त २२७ व भिक्षुणीपिन्त ३११ शील पालना यायमाःगु न्ह्यथंगु ख: । गुकिया अभ्यासं सम्यक सम्बुद्धत्व वा बुद्धत्व प्राप्त जुइ । उजापिं मनूत हाकनं जन्म जुइमाली मखु । हाकनं जन्म जुइ म्वालेवं दु:खया अन्त जुइ । , बुद्धधर्मया विकास सिद्धार्थ गौतम ३५ दँया उमेरय् ज्ञान प्राप्त याना: बुद्ध जुइ धुंका: वैगु दर्शन, उपदेश वा ज्ञानयात धर्म कथं काल । ४५ दँतक निरन्तर रुपं ज्ञान प्रचार प्रसार याय् धुंकाः ८० दँया उमेरय् कुशिनगरय् महापरिनिर्वाण जुल । उगु हे इलय् भिक्षु महाकास्यपपिं धर्म प्रचारया लागि पावा थ्यंगु इलय् छम्ह तीर्थङ्गरयात बुद्धया बारे न्यंगु इलय् बुद्ध परिनिर्वाण जुइधुंकूगु, दाहसंस्कार याय्त तयार जुयाच्वंगु खँ कंगु इलय् दक्व भिक्षुपिं शोकाकुल जुल । तर सुभद्र धाःसा मुसुमुसु काल । आःबुद्धया निर्देशनय् च्वने माली मखुत, स्वतन्त्र जुल धैगु आभाष महाकाश्यपयात पचे मजुल । उकिं बुद्ध मदय्
श्रीपञ्चमी, बसन्त पञ्चमी
मञ्जुश्री सु खः ? श्रीपञ्चमी ,वसन्त पञ्चमी मञ्जुश्री सु खः ? मञ्जुश्री सु खः ? उपप्रा. वज्रमुनि वज्राचार्य मूति :- मञ्जुश्री ऐतिहासिक पात्र मखु । बुद्धधर्मदुने स्वगू सम्प्रदायमध्ये महायानया विकास नापनाप सृजना जूम्ह आध्यात्मिक काल्पनिक पात्र खः । गुम्हेसित बुद्धधर्मय् ला, हि, क्वँय्या पात्र मखुसे ज्ञानकायया रुपय् कयातःगु खः । त्रिकालया फुक्क बुद्धपिनिगु नुगलय् दैम्ह ज्ञानमूर्ति खः । मञ्जुश्रीयात आदिबुद्ध नं धाइ । दकले न्हापां पिज्वःगु सःया उद्घोष याःम्ह, आखःया जन्मदाता वागीश्वरया रुपय्, धर्मया वीजारोपण याःम्ह धर्मधातुया रुपय् अर्थात् फुक्क ज्ञानया खानी वा स्रोत गुगु फुक्क बुद्ध बोधिसत्वपिनिगु आधारतत्व पंचज्ञान हे मञ्जुश्री खः । मञ्जुश्री हे स्वयम्भू खः । मञ्जुश्री पर्वतय् ब्वनायंगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । अथे हे मञ्जुश्रीं ब्वनाहःपिं वरदा व मोक्षदा च्वंगु थाय् धिनाच्व व फुलंच्वयात नं सांस्कृतिक थाय् दय्काः मेलाकथं वनेगु यानाः वयाच्वंगु दु । मञ्जुश्रीया धारणा मञ्जुश्रीबारे विद्वान्पिनिगु थीथी धापू दु । इतिहासकार भुवनलाल प्रधानया धापूकथं मञ्जुश्री त्रेता युगय् नेपालय् वःम्ह बोधिसत्व मखु, चिनीया नं मखु, अलौकिक शक्ति दुम्ह द्यः नं मखु । ई.सं.या न्हापांगु शदीया दुने जन्म जूम्ह भारतया छम्ह साधारण भिक्षु खः । निगूगु शदीइ मञ्जुश्री महायान सम्प्रदायया गुरु जुल । निगूगु शदीइ महायान दर्शनया प्रवर्तक भिक्षु नार्गाजुन मञ्जुश्रीया शिष्य खः । मञ्जुश्रीया पालय् महायान बुद्धधर्मया प्रचार प्रसार जुल । मञ्जुश्री खुसिया सिथंसिथं नेपाल व चीनया सीमाना हिमाल पर्वत शिखर थ्यन । तज्जागु खुसि मछ्यूसे गबलें नेपाः गबलें तिब्वतया लागा जुयाः पश्चिमया पूर्व १ नम्बर तातोपानी थ्यंकल । अनं वय्गु झ्वलय् ल्हासापाकु ससुमाजु जुयाः नेपाः वल । थुकियात हे न्हापायापिं भौगोलिक ज्ञान मदुपिन्सं मञ्जुश्रीयात चीनपाखें वःगु धैगु विश्वास थनाः बिल । नेपाःदुने महायान प्रचार याःम्ह न्हापांम्ह गुरु मञ्जुश्री खः । चिनीया सरकारं आःतक मञ्जुश्रीयात चीनीया खः धैगु दाबी याःगु मदुनि । चीनय् मञ्जुश्रीया मूर्ति पाँचौं शदी दय्कूगु खः । मञ्जुश्री चिनीया नां मखु, न त मञ्जुश्री नं त्वःता वंम्ह धर्माकर हे चिनीया नां खः । मेमेपिं चिनीया यात्रीपिनिगु नां धाःसा गथेखः अथे हे जुइगु मञ्जुश्रीया नां जक चिनीया जूसां संस्कृतं ह्यूगु पक्का नं खइमखु । थ्व गलत प्रचार खः (प्रधान, ११३१ःभूमिका) । हडसनं थःगु च्वसइ दक न्हापां चीनं मञ्जुश्री नेपाः वयाः नेपाःगाःया लः पितछ्वय् धुंकाः चीनपाखें हे चीनिया राजकुमार धर्माकर व अनया प्रजापिं ब्वनाः मञ्जुपतन शहर दय्काः शासन न्ह्याकल । उगु इलय् थनया भाषा चीनिया खः (हडसन, १११९ः१०–१५) धकाः न्ह्यथनातःगु दुसा एसेज अन दि लाग्वेज…. सफुतिइ मञ्जुघोष, मञ्जुश्री, मञ्जुनाथ चीन देशं वयाः नेपालय् च्वंवःगु खः । लः जायाच्वंगु थाय्यात पितछ्वयाः चैत्य दय्काः धर्माकरयात जुजु दय्कूगु खः । तर वय्कलं नेपालय् भारतया मनूत वयाः च्वंवःगुयात बः बियातःगु दु । नेपालया बुद्धधर्म भारतं वःगु खः । वयां लिपा तिब्वत व चीन वंगु खः । नेपाःया महायान बौद्ध ग्रन्थत फुक्क धैथें संस्कृत भाषां च्वयातःगु खः । वयकलं मञ्जुश्रीं लः पितछ्वयाः बस्ती दय्कूगु खँय् थःगु शंका न्ह्यथनादीगु खनेदु (हडसन, १९७१ः६२) । यज्ञमानपतिया चर्यागीत च्वसुइ मञ्जश्रीया ईब्यः शाक्यमुनि तथागत स्वया खुसःदं लिपा धकाः कालचक्रतन्त्र निर्माणकालया खँ च्वय्गु झ्वलय् च्वयातःगु दु । थुकथं ई.सं. ५७ पाखे मञ्जुश्रीया ईब्यः जूगु न्ह्यथना भुवनलालया धापू नाप ज्वःलाकूगु खनेदु (वज्राचार्य, १११९ः२०३) । मञ्जुश्री मूलकल्पय् मञ्जुश्रीयात गौतम बुद्धया चेलाया रुपय् न्ह्यथनातःगु दु । उकिं महायानी ग्रन्थय् धयातःगु मञ्जुश्रीया प्रसंग क्वातु मजू । मञ्जुश्री बोधिसत्वया सृजना महायान विचारधाराअन्तर्गत ध्यानीबुद्ध, बोधिसत्वया कल्पना न्हापांगु शदीनिसें प्यगूगु शदीया दुने जूगु खः । त्रेतायुगया मञ्जुश्री बोधिसत्वपाखें बुद्धधर्मया प्रचार जूगु धैगु धार्मिक भावनाजक खः । थ्वहे झ्वलय् रिस डाभिड्सया तर्ककथं शाक्यमुनि बुद्धया परिनिर्वाणया ४५० दँ लिपा भारतया भिक्षु गुम्हेसिनं सद्धर्मपुण्डरीक सफू च्वल । उम्ह भिक्षु लिपा महायान बुद्धधर्मया प्रचार याःगुलिं बोधिसत्वया रुपय् नेपालय् थाय् ब्यूगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । उम्ह हे भिक्षुया मूति चीनया उताइसाङ्गय् तय्धुंकाः नेपाःया जुजु नरेन्द्रदेवया पालय् नेपाल वःपिं चिनीया तीर्थयात्रीपिन्सं जुजुयात मञ्जुश्रीया मूर्ति उपहार ब्यूगु, अथे हे उगु हे इलय् नेपाःया विहारयात नं ब्यूगु खः । उम्ह हे मञ्जुश्री इत्सीङ्ग (ई.सं. ६७१–७३०) लिपा चीनया पंचशीर्ष पर्वतयाम्ह धकाः प्रचार जूगु खः । मञ्जुश्रीयात अलौकीक ब्यक्तिया रुपय् बोधिसत्व ब्वय्गु जूवंगु खः । गथे मैत्रीयनाथयात मैत्रीयबुद्धया रुपय्, दीपंकर श्रीज्ञानयात दीपंकरबुद्धया रुपय् ब्वःथें उम्ह हे भिक्षुयात मञ्जुश्री बोधिसत्व, चीनदेसं वःम्ह धकाः महिमा ब्वय्त घटना स्वाःगु जक खः धकाः ऐतिहासिक पात्रयात अलौकिक पात्रकथं कल्पना यानाः लिपा सत्यथें जूवंगु खः । आठौं शदी वयाः नेपाःया बौद्ध विद्घान्पिं बज्रवोधि, अमोघवज्र, प्रज्ञापिं मञ्जुश्री दर्शन याय्त चीन वंगु खः गुकिं आठौं शदी हे उताईसाङ्ग मञ्जुश्रीया जन्मस्थलकथं चर्चित जूगु खः (प्रधान, २०५४ः९०) । स्वयम्भूपुराणय् न्ह्यथनातःकथं विक्रमशील महाविहारया गुरु धर्मश्रीमित्रं अ आ इ ई… झिंनिगः आखःया अर्थ कनेमफुगुलिं गुरु मञ्जुश्रीयाके न्यनेगु लागि चीन वनेत वःगु इलय् नेपालय् नापलानाः उकिया अर्थ कनाः छ्वःगु न्ह्यथनातःगु दु । थ्व ई धैगु विक्रमशील महाविहार दुगु इलय्या खँ जुगुलिं नवौं शदीया खँ जुल । उगु धारणाकथं मञ्जुश्री नवौं शदीयाम्ह जुल । नेपाःया पुराणय् थें हे गोश्रृंग ब्याकरण दु । लखं जायाच्वंगु खोटान उपत्यका भूमिइ शाक्यमुनि बुद्ध वयाः भविष्यवाणी याःगु, बुद्ध सारीपुत्र व वैश्रवणयात उगु लः पितछ्वय्गु उजं ब्यूगु, उजंकथं भिक्षुपिन्सं भालाया ग्वहालिं पश्चिमपट्टि ब्यवस्था यानाः दह दय्कूगु नापं उगु दहया प्राणीपिन्त उत्तरपाखें सो रिसन पो पहाडय् तल । लिपा उगु थासय् चैत्य खनेदत । उगु हे थासय् मञ्जुश्री वयाः आशिर्वाद ब्यूगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । उकिं मञ्जुश्री चीनय् न्हापांनिसें नांजाः धैगु सीदु (वग, १९४८ः३३३–३३९) । दि संस्कृत बुद्धिष्ट लिट्रेचर अफ नेपालय् न्ह्यथनातःकथं अनुपस्तुट छन्दय् च्यागू अध्याय, पाँचहजार श्लोकया स्वयम्भू पुराणया च्वमि मञ्जुश्री खः । गुम्ह दशौं शदीसिबें न्ह्योयाम्ह खः । मञ्जुश्रीं मञ्जुपतन शहर दय्का प्यखें पःखाः ग्वयाः च्यागू ध्वाका तयाः छचाखेरं सिमा पित । उगु ध्वाखाय् हिरामोती पन्ना बहुमूल्य रत्न नाप अष्टमंगल तल । वयां लिपा धर्माकरयात सःता जुजु पलिस्था यात (मित्र, १८८२ः२४९–२५८) । ईशाया झिंन्यागू शताब्दीपाखे संस्कृतभासं लिपिबद्ध जुयाच्वंगु नेवाः बौद्धग्रन्थ गुणकारण्डब्यूह ग्रन्थय् बोधिचर्याबतार, नामसंगिति, उपोषधब्रत व मेमेगु विषयवस्तुत नं स्रोतकथं दुथ्यायकातःगु दु । थुगु ग्रन्थय् मञ्जुश्रीयात नामसंगिती ग्रन्थय् वियातःगु उपमा घनोबुद्ध च्वयातःगु दु । थ्व हे घनोबुद्ध वृहद स्वयम्भू पुराणय् नं दु । थ्व घनोबुद्ध झिंन्यागू शदीइ आदिबुद्धयात छ्यलातःगु खनेदत (डगलस, १११९ः२५१–२६३) । मञ्जुश्रीयात इतिहासय् महाचीनया पंचशीर्ष पर्वतं नेपाः वःम्ह, नेपाःया ७ कोष लम्बाई व ७ कोष चौडाईया नागदहया लः पितछ्वयाः मञ्जुपतननगर दय्कूम्हकथं न्ह्यब्वयातःगु दु । उम्ह मञ्जुश्रीयात चीन व भारतया मखु साँखुया महापुरुष नं धयाः वयाच्वंगु दु । स्वयम्भुया चैत्य दय्का महाचीन लिहाँ वंगु इलय् साँखुया वज्रयोगिनी सिद्ध जुयावन धैगु न्यनेदु । साँखुइ च्वंपिन्सं मञ्जुश्रीयात हे
परम्परागत नेवाःछेँ
परम्परागत नेवाःछेँ नेवाःछेँया वास्तु परम्परागत नेवाःछेँ परम्परागत नेवाःछेँया विशेषता व महत्व Sabindra Maharjan मतिना स्वलापौ परम्परागत नेवाः शैलीया छेँ नेपाःया हे कलाकौशल व प्रविधिया उत्कृष्ट नमूना खः । नेवाःतय् छेँ दनेगु प्रविधिया अध्ययन यातधाःसा नेवाःत धैपिं कलाकौशल व प्रविधिया क्षेत्रय् गुलितक च्वन्ह्याः धैगु खँ प्रष्ट सीदइ । छेँ दय्केगु ज्याय् प्रारम्भिक चरणनिसेंं छेँ दय्केगु ज्या पूर्णरूपं सम्पन्न मजूतले थीथी धार्मिक व सांस्कृतिक संस्कार नं स्वानावयाच्वंगु दइ । थुकिं यानाः नेवाःत धर्म व संस्कृतिप्रति नं अतिकं हे आस्थावान् खः धकाः प्रष्ट याइ । सामान्यतया छेँयात जगसिबें च्वय्या भाग वा तल्लाया आधारय् प्यब्वय् ब्वथलातःगु दु – १. छेलि—मूलुखां दुहांवनेवं वइगु भाग छेलि खः । छेली पशुपालन याय्गु व बुँज्यासम्बन्धी ज्याभःत तय्गु याइ । छेलिया छगू कुनय् तलय् थाहांवनेगु स्वाहाने तयातइ । २. मातँ— छेलिसिबें च्वय्या भाग मातँ खः । थुगु तल्लाय् द्यनेगु कोथा व धुकूकोथा जक जुइ । धुकूकोथा धैगु अन्न भण्डार व द्यः तय्गु कोथा खः । ३. च्वतँ — मातँसिबें च्वय् च्वंगु भाग च्वतँ खः । सुं पाहां वःसा मुनाः खँ ल्हाय्त ज्याछिंक खुल्लारूपं च्वत दय्कातइ । ४. बैगः — च्वतँसिबें च्वय्या तल्लायात बैगः धाइ । विशेष यानाः थन भूतुकोथा व आगंद्यः तइगु कोथा जक जुइ । परम्परागत नेवाःछेँया संरचनात्मक वास्तुशैली स्वय्बलय् थुकथं प्यंगू तल्लाय् ब्वथलातःगु दइ । मेमेगु समुदायया छेँसिबें नेवाःतय्गु छेँया स्वरूप विशेषरूपं पाःगु खनेदइ । विशेष यानाः नेवाः वास्तुशैलीया छेँय् लँसिबें करिब डेढ–दुई फिट च्वय् मूलुखा तयातःगु दइ । छेँया छचाःखेरं प्रदक्षिणापथ थें फः दय्काः उकी अप्पा वा ल्वहँतं सियातइ । मूलुखाया जवंखवं तिकिझ्याः तयातइ । मूलुखाया जाः साढे ५ फिटनिसें ६ फिट जक जुइ । मूलुखाय् निपा खापा व्हनातःगु दइ । छेँया दुने अंगलय् ग्वाखुंचा वा दराज थें दय्कातइ । पिनेया अंगःसिबें करिब ३ या ४ फिट धलिं पिहांवयाः उकी बार्दली दय्कातइ । न्हापांगु तल्ला मातँया दथुइ तःपाःगु तिकिझ्याः तयातइ । वयां च्वय् च्वतँया भागय् थीथी कलात्मक तःपाःगु झ्याः तयाः वया जवंखवं चीपाःगु चाय्केज्यूगु झ्याः तयातइ । छेँ दनेगु प्रक्रियाया लिपांगु चरण पलिं चीगु ज्या खः । दकलय् च्वय् बैगलय् दथुया भाग थकयाः न्ह्ःयःने–ल्यूने पाःलुइकाः पलिं चीगु याइ । पलिं चीबलय् पिनेया अंगःसिबें करिब साढे दुइ–तीन फिट पाखा पिहांवइ । पलिं चीबलय् पली भौप्वाः व माकःपलि तइ । नेवाः वास्तुशैली छेँया कलात्मक पक्ष परम्परागत नेवाः वास्तुशैलीया छेँय् कलाकौशल व सीपया उत्कृष्ट नमूना प्रदर्शन जुयाच्वंगु दइ । विशेष यानाः छेँया न्ह्यःनेया भागयात कलात्मकरूपं ब्वय्गुु कुतः जुयाच्वनी । गथेकि, मूलुखाय् शुभ–मंगलया चिंकथं पूर्णकलश, शिव–पार्वती, चन्द्र, सूर्य, गणेश, कुमार आदिया चित्र तय्गु याइ । अथे हे सूद्र्यःया जः व फय्या नितिं प्रयोग जुइगु तिकिझ्याः विशेष कलात्मक व सुन्दर जुइ । च्वतँया तःपाःगु झ्याः नं कलात्मक जुइ । कलात्मकताया आधारय् सँझ्याः, विमानझ्याः, गाःझ्याः आदि थीथी प्रकारया झ्याः दु । पौया भार फइगु तुनाःसिँइ नं थीथी जीवजन्तु व स्वांया बुट्टा कियाः कलात्मक रूप बियातइ । थां (पिलर) दिकेत तइगु ईल्वहँतय् नं सल वा सिंहया किपाः कियातइ । थामय् नं कलश, स्वां व मेमेगु बुट्टा कियातइ । थथे थीथी बुट्टा कियाः कलात्मक रूप बीगुली नं थःथःगु हे धार्मिक आस्थाया खँ व दार्शनिक पक्ष दयाच्वनी । सदां मातृस्नेह दयाच्वनेमा धैगु आशिका यानाः मूलुखाय् दुरुपाःया आकृति तयातइगु खःसा थःगु छेँय् सुयागुं बांमलाःगु मिखा मवनेमा धैगु उद्देश्यं ततःग्वःगु मिखाया आकृति तइगु खः । अथे हे छेँया छचाःखेरं नागया आकृति बांलुइकाः सिँ वा अःपाया कार्नेश तलकि नागराजं छेँया रक्षा याइ धैगु विश्वास दु । नेवाः छेँया धार्मिक पक्ष नेवाः वास्तुशैलीदुने धार्मिक तत्वया विशेष थाय् दु । नेवाः समुदायया हरेक गतिविधि नं धर्मं पे्ररित जुयाच्वंगु दइ । छेँ धइगु थः च्वनेगु थाय् वा वाःफसं सुरक्षित जुइक च्वनेगु थाय् जक मखु द्यःतय्गु देगः थें पवित्र थाय् नं खः । पुलांगु छेँया मूलुखा चीजाः जुइगुया दार्शनिक पक्ष थ्व हे खः । अथे जुयाः पिने पिहांवनेबलय् वा पिनें छेँय् दुहांवय्बलय् छेँया मूलुखा भागि याय्गु व गनं वनावय्धुंकाः लकां त्वःताः जक तलय् वनेगु परम्पराया विकास जूगु खः । थः च्वनेगु, थःत आश्रय बियातःगु छेँप्रति छ्यं क्वछुइगु धैगु श्रद्धा, भक्ति व समर्पण खः । छेँया कोथा ब्वथलीबलय् बैगलय् आगंद्यःया लागि कोथा दय्केगु प्रचलन दु । वास्तुशास्त्रकथं पूजाकोथा ईशान कोण (उत्तर–पूर्व) व उत्तर दिशाय् तइ । छेली पशुपालनया लागि थाय् दइसा पिनेया अंगः वा पाखाय् झंगःपंक्षीया बसोबासया लागि धकाः प्वाः दय्काः थाय् दय्कातइ । थ्व छगू धार्मिक आस्थाकथं मेपिं पशुपंक्षीयात नं संरक्षण याय्गु भावनाया प्रतिबिम्ब खः । नेवाः छेँया सामाजिक पक्ष नेवाःतय्गु बस्ती छथाय् गुच्चमुच्च जुयाच्वनी । छखा छेँे मेगु छेँनाप स्वानाच्वनी । उकथं स्वानाच्वंगु निखा छेँया दथुइ ल्हाः छपा न्ह्यनीकथं प्वाः तयातःगु दइ । उगु प्वालं न्हापा–न्हापा छखा छेँया मनुखं मेगु छेँय् च्वंम्ह मनूनाप मिँ वा मेमेगु वस्तुया कालबिल याय्गु याइ । छेँ दय्कीबलय् दथुइ चुक तयाः छचाःखेर छेँ स्वाकाः दनेगु याइ । थुकथं स्वानाः छेँ दनीबलय् आवश्यक जुइबलय् चाय्केफइकथं निखा छेँया दथुइ लुखा तयातइ । चुकया दथुइ थीथी द्यः स्थापना यानातइ । थुकथंया संरचनादुने नं फोहोर व्यवस्थापनया लागि छेँया ल्यूने सामूहिकरूपं मंगाः दय्कातइ । मंगाः धैगु फोहर व्यवस्थापनया नितिं दय्कातःगु तःधंगु साःगाःया रूप खः । नेवाः छेँया प्राविधिक पक्ष नेवाः छेँया वास्तुशैली स्वय्बलय् थुकिया प्राविधिक पक्ष सशक्त व उत्कृष्ट जुयाच्वंगु खनेदु । थ्व हे कारणं थौंतक नं मल्लकालया देगः, फल्चा, सतः, दरवार, छेँ धस्वानाच्वंगु दु । न्हापा थौं थें आधुनिक उपकरण व ज्याभःत मदुसां नं छेँ दनेगु प्राविधिक पक्ष बांलाःगुलिं न्हापाया पुर्खात गुलि मेहनती व कलाकौशलय् निपुण जू धैगु प्रष्ट जू । छेँ दनेगु ज्याय् झ्याः–लुखा दय्केगु व झ्याः–लुखा छुइगुनिसें अंगः दनेगु, धलि लाय्गु, थां धंकेगु, बीम तय्गु व पलिं चीगु ज्यायात दुवालाः स्वय्गु खःसा यक्व हे वैज्ञानिक खनेदु गुकियात थौंया इञ्जिनियरपिन्स नं मनन यानाः नालाकाय्माः । छेँ दनेगुया छुछुं प्राविधिक ज्यात थथे दु – (क) मूलुखा व झ्याः दय्काः छुइगु ज्या मूलुखाः दय्कीबलय् ४५ डिग्रीया साः (Join) कियाः जवंखवं लंचाग्वः तयाः दय्कातइ । जःखःया लंचाग्वः अंगःदुने दुहांवनीबलय् अंगः तःब्या व तःग्वः जुइगुलिं दुने व पिने नं चौकोस तयाः निगू चौकोसयात स्वानातइ । थथे दुने तइगु चौकोस ‘दुचु’ खः । (ख) धलिं लाय्गु छेँया तल्ला ब्वथलेत धलिं लायातःगु दइ । धलिं लाय्बलय् अंगलय् जक मदिकूसे अंगःनाप क्वात्तुक्क ज्वंकेत ताःहाकःगु चुकू ताय्गु याइ । छेँया दथुअंगलय् निखें नं चुकू तानातइ । प्राविधिकरूपं धाय्गु खःसा दथुअंगः हे छेँया मूल भाग खः । (ग) थां (पिल्लर) धंकेगु छेँ दनीबलय् आवश्कताकथं थां (पिल्लर) तय्गु याइ । सिँया थां धंकीबलय् थांया क्वय् ल्वहंया दथुइ प्वाः खनाः थामय् साः (Join)तयाः धंकेगु याइ । उगु थामं च्वय् च्वंगु बीमयात फयातइ । थां
