नःला स्वनेगु
नःला स्वनेगु डा.चुन्दा वज्राचार्य मोहनि नखःया प्रारम्भ न:ला स्वनाः जुइ । आश्विन शुक्ल प्रतिपदाकुन्हु मोहनि नखः न्ह्याकेगुया लागि प्रत्येक छँय् छँय् नःला स्वनेगु सुचिनिचि याना: खुसि फि कयाहया:, नील: कयाहया:, पँचा व फि ल्वाकछ्याना’ गुम्हसिया बँय् तुं गुम्हसिया भ्यगतय्, गृम्हसिया सली सलिखय् फि ल्वाकज्यागु पँचा जायेका: उकिइ वा, तब्छ, कःनि लखं सिलाः पीगु याइ । थ्व न:ला स्वनेगु विशेषयानाः आगमय् वा पूजाकुथिइ यायेगु याइ । नापं शक्ति उपासनाया लागि कलश छग्वः नं स्वनेगु याइ । थुबलय् विशेष याना: द्यः द्यःपिनिगु मूर्ति सफा याना: गुम्हसिया द्यःद्य:पिन्त ल्य॑ पुल्यं नं छायेगु याइ । थथे न:ला स्वने धुनेवं मोहनि सुरु जुल। यंला सेवा वनाच्वंपिनि यंला सेवा धुंका: पारु भ्वय् वनेगु याइ । गुंलाबलय् बौद्ध स्थान गथे यँय् जूसा गुंला बाज थाना: स्वयम्भुइ वनेगु याइगु ख: । यंला सेवा: धकाः थ:थःगु क्षेत्र दुने पीथय् पूजा याइगु खः । त:धिकःपिं विशेष यानाः सुथय् नसंचा हुलेगु याइ । ज्यापुत बँय् पुयाः वनेगु याइ । तर थौंकन्हय् थथे बँय् पुयाः वनेगु चलन मदये धुंकल । मिसामचात धा:सा न्हिनय् थ:थ:गु पीथय् पूजा याः वनेगु याइगु खः । न:ला स्वनेगु पारुकुन्हु यंला सेवावंपिनि पारु भ्वय् वनाःसिधयेकेगु याइगु ख: । नवरात्री मोहनिबलय् द्यःद्यः पिं पूजा याना: हिंसा यानाः जक हनिगु नख: मखु । थःथःगु म्ह नी वाय् पवित्र यायेगुया लागि न:लास्वां प्यूसानिसें सर्गतय् नगु दनीबलेय् सुथ न्हापां थीथी सामग्री गुगु तीरथय् म्व: ल्हुया: तीर्थपति थी थी वस्तुया दान याना: पीठ दर्शन याना: छँय् छँय् लिहां वया: मोहनि नखः हनेगु चलन दु | माेहनि नखः बलय् बिशेष यानाः द्यःद्यः पिनि शक्ति दुबिना च्वंनी धयागु परम्परागत धारणा दु । माेहनिबलय् उकिसं पीठ वा भवानी वा जाेगिनीपाखें बिशेष यानाः मिसापिं द्यःपाखें शक्ति उपासना याना: दछियंकयात शक्ति सञ्चय यायेगु परम्परा ख: मोहनि नख: । शक्ति उपासनाया लागि तीर्थ तीर्थय् बना: म्व: :ल्हुयाः योगिनी वा पीठ दर्शन याइगु खः । थुबलय् यँय् च्वंपि मनूतय् थाय् थासय् च्वपि योगिनी वा पीठ्यात दर्शन याइगु खः । नवरात्री सुथ न्हापां ख्यूँसे च्वंबलय् हे वने माःगु जूगुलिं थाय् थासं नवरात्रि बनेगु धका: मनूत मुंका: बाजं थाका: ध्वाँय् ज्वंकाः: तीर्थ तीर्थय् म्वः न्हुइकीगु ख: । तीर्थ तीर्थय थी थी सामग्री म्वः ल्हुयाः तीर्थपति पूजा याना: तीर्थपति हे विशेष क वस्तु नं दान यायेगु चलन दु । ख्वपदेय्यात छचा:ख्यलं नवदुर्गा चाःहला च्वंगुलिं यानाः नवरात्री ज्व:छिं तीर्थ तीर्थय् म्वः ल्हुया: नवदुर्गा मध्यय् छम्ह छम्ह यानाः छसिकथं दर्शन यायेगु चलन दु । नवदुर्गा भवानी दर्शन याये न्ह्यः गुंगु तीर्थय् म्वः ल्हुइगु नं चलन दु । तिथि—– म्वःल्हुइगु तिर्थया नां—– दर्शन याइपिं भवानीया नांपारु—– ब्रम्हायणीघात —–श्री ब्रहायणीदेवीद्वितीया—– महेश्वरीघात—– श्री महेश्वरीदेवीतृतीया—– पासिखेलघात—– श्रीकुमारीदेवीचौथी—– चुपिघात—– श्रीभद्रकाली देवी पंचमी—– मंगलतिर्थ—– श्री बाराही देवीषष्ठी—– सिद्ध पोखरी—– श्री इन्द्रायणी देवीसप्तमी—– खासांखुसुं खुसि—– श्री महाकाली देवीअष्टमी—– कमल पुखु—– श्री महालक्ष्मी देवीनवमी—– हनुमानघात—– श्री त्रिपुरासुन्दरी देवीदशमी—– ब्रम्हायणीघात—– श्री नवदुर्गा भवानी । येँ च्वंपिनि नवरात्री बनीबलय् विशेष यानाः खुसिइ जक बनीगु मजुसे खुसि खुसिया दोभानय् अर्थात ल: न्ह्याना: वयाच्वंगु निगू खुसिचिया दथुइ लः ल्वाःगु तिर्थय् वनाः म्वः ल्हुइगु चलन दु । येँ छगू त्वालं वा छथासं जक नवरात्री मुंकीगु मजुसे निगू स्वंगू थासं नं मुंकेगु चलन दु। थथे मुंकीबलय् मुंकीपिसं नवरात्री वनेगुया प्रबन्ध याना बी । मुंकुपिसं पूजा यायेगु तिर्थय् छायेगु मुथं नं यायेफु, थःथ: नं यायेगु चलन दु । तीर्थ थ्यंके अ:पुका बीगुया लागि व्यवस्था जक यानाबीगु ख: । यँय् नवरात्री वनीपिनि न्हापा तीर्थय् म्वःल्हुइ, थथे म्व:ल्हुइबलय् तीर्थपतिं थी थी सामग्री तया: म्वः ल्हुइगु चलन दु । अले तीर्थ पतिं तीर्थया विशेषता कथं दान याना: अनं लिपा तिनि पीठ दर्शन याइगु खः । थौंकन्हय् खुसिइ न्ह्याइगु ल: फोहर जुगुलि फोहरगु ल: वइगु तीर्थय् वनाः अन च्वंगु हिति वःगु लःयात हे तीर्थया ल: भाःपा: ख्वा: सिलाः वा म्वःल्हयाः नवरात्री न्ह्याका बयाच्वंगु दु । नापं थाय् थासय्या नागराजापिन्त पुँइ हायाः लखय् चुइका व्छ्येगु चलन दु। न्ह्यब्वयागु नवरात्री धलखय् गुंगू तीर्थ व गुंगू तीर्थ सम्बन्धी जक खँ न्ह्यब्वया तयेमा:गुलिइ झिगू तीर्थया नां झिगू हे पीठया नां, अथे तुँ दान यायेगु, नागराजाया नां आदि नं झिम्ह हे ख: । नवरात्री बनीगु थाय् झिन्ह हे खः । अथेजूसां झिगू तीर्थय् झिन्हु तक्क नवरात्री कथं वनीगु धयागु छगू तीर्थ, छगू पीठ, छम्ह नाग, छगू दान आदि फुक नवरात्री धुंकेगुया लागि खः । येँ च्वंपिनि नवरात्री वना: स्याकुत्याकू अर्थात नवमीकुन्हु भवानी तीर्थय् वना: म्वःल्हुया: तलेजु भवानी दर्शन याना: कन्ह्य् तुं नवरात्री धुंकाः भ्वय् यायेगु चलन दु। गुंला सेवा बना: नं यंला शुक्ल पारुकुन्ह॒ पारु भ्वय् वनाः गुंलाधर्म सिधयेकेगु चलन दु । अथे तुं यंला सेवा वनीपिनि नं लछियंक यंलाथ्व प्रतिपदानिसें सुरु याना: कौलाथ्व पारु अर्थात नःलास्वां पीगु पारुकुन्हु यंला सेवा वना: भ्वय् नया: यंला सेवा धुंकेगु चलन दु । अयेतु नवरात्री वना नं दशमीकुन्ह शान्त तीर्थय् धालेपति स्वान म्व:ल्हुया: नवरत्न दान याना, सोमसिकि नागराजायात पूजा याना:, अनं लिपा गुहेश्वरी पूजा व दर्शन याना: नवरात्री क्वचायेकेगु याइ । नवरात्री वनीपिनि भ्वय् यायेगु गन अःपु अन नवरात्री धुंकाः भ्वय् याना: धुंकेगु चलन दु । नवरात्रीया ज्या सुथय् न्हापां महानवमी कुन्ह हे सिधइगु जुगुलिं उकुन्हु हे नवरात्री धुंकाः तलेजु भवानी पूजा यानाः धुंकाःया भ्वय् यायेगु चलन दु । प्रत्येक तीर्थया महात्म्य थी थी दु । अथेतु थाय् थासय् थी थी दानया नं अलग अलग पुण्य दु धायेगु परम्परागत चलन दु । पीठ पीठया नं महिमा अगल अलग दु । थुकथं नवरात्री वना: थी थी तीर्थय् थी थी वस्तु नं म्वः ल्हयाः शक्ति सम्पन्न पीथय् शक्तिया संचय याना: दछियंकयात बांलाक बलाक्क जीवन न्ह्याकेत मोहनिबलय् शक्ति सञ्चय यायेगु याइ। थौँया दृष्टिं स्वयेगु ख:सा च्वय् न्ह्यब्वयागु धार्मिक भावना खः । नवरात्री आकाशय् नगु दनीबलय् तीर्थय् बनेमा: धकाः छँय् छँय् मोहनि नखः हनेगुया लागि पूजा यायेगु व ज्या यायेत इलंई हे छँय् थ्यंका:लि छँया ज्या नं कुसलता न्ह्याके फैगु स्वभाविक खः । सुथ न्हापां ल:फय् निगुलिं स्वच्छ जुइगुलिं स्वास्थ्ययात नं थज्याःगुलि बां हे लाकाबी । म्हय् फूर्ति पिदना बी । छगू कथं प्रदुषन मुक्तगु ल: फसय् न्यासि वनेगु व्यायाम नं खः । स्वास्थ्य दुने सफा फय् दुबीका हृष्टपृष्ट यानाबी, थ्व हे नं शक्ति सञ्चय खः । धाथें नवरात्री वनीपिनि म्हय् शक्तिसञ्चय् याकाः हृष्टपुष्ट जुयावनीगु ख: ।
उपाकू वनेगु
उपाकू वनेगु डा.चुन्दा वज्राचार्य ञंलाथ्व द्वादशी कुन्हु हे अर्थात भाद्रशुक्ल ट्वादशी कुन्हु दछिया दुने मृत्यु जूपिनि नामय् थाय् थासय् द्यःद्य:पिन्त मत: तया: उपाकू वनेगु धका: वनेगु याई । थुबलय् विशेष यानाः यँया शहरया लँ मजुसे उबलय् या लागां पिनेया लँपु लँपुजक जुया: मत: ब्यू वनीगु खः । थ्व लँ फुकं चित्रांकित यानाः स्वत धाःसा चैत्यया आकारया लँपु यचुक खनेदु । विशेष याना: थ्व उपाकू बौद्धमार्गीपि जक वनेगु याइगु खः । थौंकन्हय् हिन्दू मार्गीयापिं नं ल्हातय् धुंच्याकाः चाहिलेगु याना: वयाच्वंगु खनेदु । हिन्दूमार्गीपिनिं थ:गु सामाजिक रितिथिति कथं मखुसां थगु स्व: विवेकं सीपिनिगु नामं मत: ब्यू वनीगु खः । बौद्धमार्गीपिनि थ: परिवारपिं स्वर्गे जुल धायेवं मदुम्हसिगु नामं द्यःद्य:पिनि थाय् वना देवा च्याकः वनेगु धकाः पूजा यानाः मत च्याकेगु याइगु खः । मदुम्ह मनू लुमंका: म्हाइपुका च्वनेगुया थासय् मदुम्ह मनूयात लुंमंका: द्य: पूजा यानाः मत च्याकाः मनय् दुने च्वंगु विरहयात विस्तार विस्तार न्हंका: स्वस्थ्य जुइगु ज्यायात धार्मिक प्रक्रियां लंका यंकेगु खः । थथे मत बीगु नामं यँदेया उबलय्या वस्ती फुकं चा:हिला सीपिनिगु नामय् मत तया: तरे यायेगु ज्याय् ३६५ प्वाः पाल्चा सीपिनिगु नामय् न्हि छप्वाः छप्वाः दरं मत तइगु खः । मदुम्हसित दछियंक ख्यूसे मच्वनेमा न्ह्याथाय् नं ज: दयेमा धकाः आशा यानाः मदुम्हसिगु नामय् मत तयेगु याइगु खः । थथे मत तःवनीबलय् धुं धुपांय् च्याका: नं वनेगु याइ । गुम्ह गुम्हसिनं मदुम्ह मन् सुखावति भुवनय् बास लायेमा धका: ल॑ दु्छिं धारणि तुतः पाठ याका नं यंकेगु चलन दु । गुम्ह गुम्हसिया थथे वनेबलय् बाजं थाका नं यंकेगु चलन दु। यँया उपाकू वनेगुया लँपु १. मरु ख्यःक्यब, २. चसाद्व, ३. कंग:, ४.सुइकागल्ली, ५. न्यतः, ६. थँहिति, ७. छुस्या बाहाः, ८. मुस्या बाहाः, ९. ज्याथा, १० कमलादी, ११. भोताहिति, १२. महाबौद्ध, १३. दुगंबही, १४. तेबाहा:पिने लुँहिति, १५. धरहरा, १६. बागदरवार, १७. गणवहा:, १८. ता:हाःगल्ली, १९. नाय्पच्व तःननि, २०. ब्रम्हत्वा:, २१. जैशीदेवल, २२. क्वाहिति, २३. भिद्य:, २४. मरु ख्यःक्यब अर्थात गर्न सुरु जूगु खः अन हे क्वचायेकेगु जुइ ।
यःसिं थनेगु
यःसिं थनेगु डा.चुन्दा वज्राचार्य यँयाः वा इन्द्रजात्राया सुरु य:सिं थना:निसें सुरु जूसा य:सिं क्वथया क्वचायेकीगु खः । यँया: सुरु जुइ च्यान्हु न्ह्य:निसें सरकारी जंगी कर्मचारी नाय: महानाय: रकमी गुथियारत सरकारी पुरोहितपिं सकलें जाना: यँयाः पूर्वपाखे अवस्थित नाला गांयाथाय् च्वंगु य:सिंगु धाःथाय् य:सिं काः वनेगु याइ । अन जंगलय् च्वंगु सिमात मध्यय् तप्यंगु सल्ला सिमा छमा ल्यया उकिइ विधिगत रुप॑ वनकालीया नामय् दुगुचा बलि बिया: पूजा याना: सिमा पाला: क्वथयेगु याइ । व हे पाःगु सल्लाया सिमायात यःसिं थें थिकचा जुइक पालाः जात्रा याना: ख्वपय् तये हयेगु याइ । ख्वपय् छन्हु निन्हु तया: अर्थात सिमा पाला हःगु सिंग्बँ यःसिं भचा न्हंगंकालि थिमिइच्वंपिं मनूतय्सं ख्वपंनिसें जात्रा याना: यँया भोताहितिइ हया तये हयेगु याइ । थिमिइच्वंपिसं तयावना छन्हु लिपा यँयापिं वना: हे भोताहितिनिसें जात्रा याना: ञलाथ्व शुक्ल अष्टमी अर्थात कायाअष्टमी कुन्हु यँया हनुमानध्वाखाया कालभैरवया न्हय:ने तये हयागु याई । अन प्यन्हु तये धुनेव यःसिं गनेनं धुंकीगु जुइ अले भाद्र ञलाथ्व एकादशीकुन्हु अर्थात हरिकोलडी एकादशीकुन्हु मनूत जाग्राम च्वनाः वामन द्वादसीकुन्हु अर्थात न्हे ञलाथ्व द्वादशीकुन्हु साइतय् य:सिंयात पूजा याना: कालभैरवया न्हयःने यँया सायमितय्सं वया: यनेगु याइ । यःसिं क्वय् किसि गयाच्वम्ह लुँयागु इन्द्रया मूर्ति तयेगु याइ । न्हापा न्हापा यःसिं थने छन्हु न्ह्यः अर्थात ञलाथ्व एकादशीकुन्हु नेपाःगा:या सकल जागीरदारत जाग्राम च्वनाः भारनी प्याखं स्वइगु जुयाच्वन । यौंकन्हय् थ्व भारनी प्याखं धयागु नं खनेमदु । अले सरकारी कर्मचारीत जाग्राम च्वनेगु धयागु मन्त । खालि सम्बन्धीत मनूत जक च्वना: य:सिं थनेगु जुइ धुंकल । यःसिं थनेगुया नापनापं मरु ग:कू न्ह्यःने वा मरुसत: व सिंहसतःया दथुइ च्वंगु तःकूगु चकंगु दुवातय् लाक्क इन्द्रद्यःयात नं ख: दयेका: व हे खतय् ल्हा: निपां ब्वयेकाः चिना: जात्रा यायेगु याइ । थ्व दिनय् हे स्थय् त्वाः त्वालय् इन्द्राद्य: ब्वयेमा:पिनि इन्द्राद्य: ब्वयेगु याइ । क्वंचाय् ख्वा:पा: च्वयात:गु हाथुद्य: नं ब्वयेगु याइ । नापं व थ्वँ अयेला हायेकी । थ्वकुन्हु हे यँया:या द्यःपिं ब्वये माःपिनि हाथु द्याःया नापनापं द्यःद्य:पिनं ब्वयेगु याइ । मरुइ माजु देग: व जोशी देग:या दथुइ झ्याःमत तया यँया: ज्वःछि बहनी बहनी झ्या: मत: च्याकेगु नं याइ । इन्द्राद्य: ब्वयेगुलिइ वंग:, यतखा, थायमरु, ब्रम्हत्वा:, न्ह्य:खा: आदि थाय् थासय् थौंकन्हय् अप्व: थासय् इन्द्रद्य: ब्वयेगु मयाये धुंकल । मरूयाम्ह इन्द्राद्य: हे चलन दु । मुख्यम्ह जुगुलिं गुथि न्यायेका वयाच्वंगु दु । यँयाः क्वचाल धायेवं ञलागा: चौथीकुन्हु साइत स्वया: हे यःसिं क्वथलेगु ज्या जुइ । थ्व नापनापं ब्वयात:पिं इन्द्राद्य:, हाथुद्य: ब्वयात:पिं गुलित नं द्याःया मूर्ति दु, अपिं फुक्क दुकायेगु ज्या याइ ।
चथाः
चथाः डा.चुन्दा वज्राचार्य नेवाःत थज्याःगु जाति खः, गुगु जातिं ल्वहंया मूर्तियात द्यः धकाः हनेगु स्वयां न्हापां प्रकृतियात हे द्यः कथं हना वयाच्वंगु जाति खः । धर्तिमाता धकाः पृथ्वी हे दकले तःधम्ह द्यः भाःपीपिं जाति खः । लः पिहां वइगु लःया मुहान,बुँगाः,तुं, नाग,ब्यांचा,क्व, खिचा, सा, दाजुकिजा, कुमार, कुमारीपिन्त समेत पूजा यानाः नेवाः संस्कृति न्ह्याका वयाच्वंग दु । थःपिन्त भिं याइपिं जुइमाः वा मभिं याइपिं. जुइमा: सकसित द्य: धकाः पूजा याना: वयाच्वंगु नेवाः समाज ख: । थाय् वा पशु प्राणीयात द्य: धका: पूजा यायेगुलिइ छुं छुं कारण दु, महिमा दु। जीवन उपयोगी दर्शन दुथ्याना:च्वंगु दु । आकाश, पृथ्वी सूर्य चन्द्रमायात जक द्यः पूजा याइपिं मखु, सिमा जगंल पहाडयात समेत द्यः भाःपाः पूजा यानाः श्रद्धा तयाः जुइपिं नेवाः जाति खः । प्रकृतियात द्यःधकाः माने यायेगु हनेचने यायेगु अादिवासीतयेगु जातिया विशेषता खः । प्रकितिया गुणयात जीवन उपयाेगी महत्व थुइका: पूजा याइपिं नेवाः जातिं ब्यां, क्व:, खिचा, सा, नागःयात जक पूजा याइगु मखु, दाजुकिजाया नापनापं थ: थम्हं थ:त समेत पूजा यानाः जीवन न्ह्याका वयाच्वंपिं नेवाः जाति खः । नेवाः जाति खुँयात समेत पूजा याइपिं खः । बांला:गु बांमलाःगु निगुलिं जीवनया पक्ष ख: । मनूया जीवन वा समाजयात भिं याइपिन्त जक पूजा यानाः समाज न्ह्याकीगु जाति नेवाः जाति मखु । जीवनय् बांलाःगु नं वइ, बांमला:गु नं वइ, भिंगु नं वइ, मभिंगु नं वइ । निगुलिंयात नं समान रुपं, सहज रुपं कया जीवन न्ह्याका वनेमा: । समाज न्ह्याका वनेमाः धयागु ज्वलन्त उदाहरण खुँद्य:यात पूजा याना: नख: हना: समाज न्ह्याकाच्वपिं नेवाः जाति ख: । नेवाः जातिं हना: वयाच्वंगु नख:चख: मध्यय् भाद्र शुक्ल चतुर्थी अर्थात गुँलाथ्व चतुर्थीकुन्हु चथा: धकाः हना वयाच्वंगु दु । चथाः गुबलेनिसें हना: वयाच्वन धयागु खँय् भाजु पुण्यरत्न बज्राचार्यया धापू कथं नखःचखः परापूर्व काल नसें हना वयाच्वंगु ख: । जुइफु नेपा:गा:या दकले न्हापांया आदिवासी नेवाः जातिं नख:चखः हने सःबलयनिसें हनाव:गु जुइमा: । लिपा वनाः थी थी पुराण व धर्मावलम्वीपिसं थः थ: कथं थ्वयात परिभाषित याना: थ्वया उत्पतिया बारे खँ न्ह्यथंगु जुइमाः । उत्पति चथाः चतुर्थीयात घाइगु खः । थुकियात चौथी नं धायेगु या: गथेकि मंगल चौथी । चौथी खँग्व: आपालं चलन चल्तीया खँग्व: खः । चौथी खँग्व: लिपा वना: चथालय् हिल । यौंकन्हय् चथा: धायेगु जुल । चथाःयात गणेश चौथी धका: नं धायेगु याः । पार्वती थःगु रक्षाया लागि गणेद्य:या सृष्टियात । थ्व हे पार्वती गणेद्यः सृष्टि याःगु दिं हे भाद्रशुल्क चौथी खः । उकिं चथाःयात गणेशया बुदिं धकाः नं घायेगु या: । चौथी तिथि गणेद्य:या तिथि ख:, अले वार कथं मंगलवार नं गणेशया हे वार खः । उकि मंगलवार चौथी लात धायेवं गणेद्य: पूजा यायेगु भिं धकाः पूजा याइपिं यक्व यक्व दु । थुकथं चथाः कुन्हु गणेद्य: पूजा याइपिं नं दु। चथाः धकाः गणेद्यः जक पूजा याइगु मजुसे थ्वकुन्हु नख: धकाः हनीपिसं चन्द्रमा पूजा यायेगु नं या: । भाद्रशुल्क चौथी अर्थात ञंलाशुल्क चतुदर्शी कुन्हु चथाःद्यः धकाः चन्द्रमायात पूजा याइगु खः । चथाःद्यःयात नेवाः समाजय् भिम्ह द्यः धकाः कायेगु मया: । खुँद्य: धका: माने यानाः वयाच्वंगु ख: । चयाःद्य: धकाः हनीगु द्यः चन्द्रमायात छाय् खुँद्यः धकाः धाल धयागु खँ ब्रम्हपुराणय् ब्रम्ह वचन धका: थथे च्वयात:गु दु । छन्हु विष्णु भगवानया थाय् देवसभा जुयाच्वन । थ्व इलय् चन्द्रमा पार्वतीया काय् गणेद्य:यात नाना कथं हिस्याना: च्वन । दक्व द्य:पिनि बांबाला:गु रूप गणेद्यःया. धा;सा .किसिया छ्यं धकाः हिस्यात । थुकथं चन्द्रमा गणेद्य:यात हिस्या:गुलि गणेद्य:वं नं चन्द्रमा खना: तचाया छंगु ख्वा: स्वक्व खुँ जुइमा धका: सरा: बिल । थथे सराः व्यूसेलिं स्वर्गय् च्वंपि द्य:पिंसं नापं खुँ जुइ धका: चन्द्रमायागु ख्वा: स्वयेगु मयात । सुनानं ख्वाः मस्व:गुलिं चद्रमायात तच्वतं लाज जुल । थथे चन्द्रमा मछा:गु सिया: महाद्य: व मेमेपि द्य:पिसं गणेशया लड्डु, दुरु, लैं, सितु छाना तिमिलायात क्षमा याना: बीमाल धका: जोड यात । द्यःपिं नाप महाद्य:वं. समेत क्षमा यानाः बीमाल धकाः धा:गुलिं थम्हं बियागु सराः भाद्रशुक्ल चौथीकुन्हु छन्हु लगे जुइ, मेबलय्. जुइमखु धका: थःम्ह ब्यूगु सराः छन्हु जक याना: लित कयाबिल । थननिसें थ्वकुन्हु अर्थात् भाद्रशुक्ल चौथी ञलाथ्व चतूर्थीकुन्हु चन्द्रमा स्वत धाःसा खुया मकाःसां खुँ पाः याकेमाली धका: चन्द्रमायात मस्वइपिं नं दु । थ्व हे, कथं ञंलाथ्व चतुर्थीकुन्हुया चन्द्रमायात खुँद्य: धका: धायेगु या:गु खः। खुँद्य: चन्द्रमायात पूजा च्वय् न्हयथनागु खं थ्व स्पष्ट याःगु दुकि ञंलाथ्व चतर्थीकुन्हु चन्द्रमायात स्वक्को खुँ जुइ । गणेद्य:वं चन्द्रमायात ब्युगु सरा: नं याना: मनूतय्सं थः खुँ जुइ वा खुँ पाः याइ धकाः ग्यानाः ञंला शुक्ल (भाद्रशुक्ल) चतुर्थीकुन्हु गणेद्यः पूजा याना:, अवसं च्वनाः, चन्द्रमा मस्वसे सुला च्वनीपि नं दु। उलि जक मखु तिमिला खने मदुनिबलयनिसें सुथ न्हापां हे थःगु म्हय् खाइसि मल्ता घाना: चिना: थःत खुँ पा: याःवइ धका: ग्या:इपिं दु । थज्याःपिनि द्य:बित धायेवं पिनेनिसें खापाखिपा ग्वयाः गणेद्य:यात पूजा याइ । चन्द्रमा बाँला:म्ह, शितलता बीम्ह व ख्युंसे च्वथाय् जः बीम्हसित नांप म्वाःम्वायेक खुँ धका: बांमलाक दोषारोपण याकेमाः घाःसा, मनूया जीवनय् सींक मसीक खुँया ज्या जुल जुइ वा मजूसां खुँज्या जुइफु । उकिं दछिया छक्व: जक जुसां नं खुँ ज्या सम्मानीत कथं जुइमा: । वयात स्वाभाविक कथं कायेमा: धकाः खुँद्य:यात पूजा या:गु खः । चन्द्रमायात खुँद्य: धकाः पूजा याये माःपिं नं दु, । चन्द्रमायात खुँद्य: धकाः पूजा याये म्वाःपिं नं दु । खुँद्यः धकाः ग्याना: पुमज्याइपिनि, ग्याना: जुसां चन्द्रमायात खुँद्यः धकाः पूजा याइपिनि खुँ हे मखुसां खुँ धका: पोलय् याना:हःसा व असत्य खँ प्रमाणित याये मफयेमा धकाः ख: । अथें तुं मनुया जीबन गुबले छु जुइ सुनां धायेफू ? थन छु त्वः फ्युगु दै । उकि खुँ ज्या जुसां नं स्वाभाविक धका: ख: । भगवान बुद्ध थम्ह हे धया बिज्याःगु दु कि जीन्दगीभरी खुया मकाःपिं, मखुगु खँ गुबलें मल्हा:पिं, मज्यूगु ज्या गुबलें मयाःपिं दैमखु धकाः । थ्व खँ यथार्थ खः, सत्य खः । चन्द्रमायात पूजा यायेगु धकाः न्ह्याबलें याइमखु । थ्व ञंलाथ्व चतुर्थी अथवा भाद्रशुक्ल चतुर्थी कुन्हु द्य: खिउँले च्वन धायेवं चन्द्रमा लुयावइ । सामाजिक धारणा कथं सर्गतय् खने दया वयाच्वंगु चन्द्रमायात खुँद्य: दुबीत धायेवं लाछि खिचातय्सं उइ । त्वा: त्वालय् खुँ वया: खूवल धाःसा गुकथं लाछि खिचा उइ उकथं हे व कुन्हु चन्द्रमा खने दयेक वयेवं लाछिखिचां उइ । चन्द्रमा दुबित धायेवं खिचातय्सं उइगु याइमखु । थथे खिचातय्सं सुचं बिल धायेवं फुकसिया कःसिइ वा चन्द्रमा खने दुथाय् च्वना: चन्द्रमायात पूजा यायेगु याइ । चन्द्रमा लुसानिसें द्य: तुयू मजूतले थथे पूजा यायेगु याइमखु । खिचां उयाच्वंतले जक पूजा यायेगु जुइ । थुकि त्वाः त्वालय् छक्वलं हे पूजा यावेगु जुइ छाय् घाःसा खिचा उल धायेगु पूजा याइगु खः । छाय्धा:सा खिचा उतलय् जक पुजा जुइगु खः । गुम्हं गुम्हं तान्त्रिकतय्सं चन्द्रमा लुइगु इलय्
चिर स्वायेगु
डा. चुन्दा बज्राचार्य चिर स्वायेगु बसन्तपुर लँया दथुइ हनुमान ध्वाखाया न्ह्यःने व यलया कृष्णमन्दिरया न्ह्यःने आदि थाय् थासय् चिर स्वायेगु धकाः ताःहाकःगु पँथय् स्वतँया चाकलाःगु छत्रय् थीथी रङ्ग बिरङ्गया कापः कुचा कुचा चिनाः यःसिं थने थें थनातइगु खः। स्वयेबलय् स्वतँ दुगु छत्र थें च्वं । यलय् कृष्णमन्दिरया न्ह्यने चिर स्वाइगु धयागु सिमाय् रङ्गी बिरङ्गीया कापः खानाः स्वाइगु खः । चिरया अर्थ खः वसः। विशेष यानाः अझ मिसापिसं पुनिगु वसः खः। बास्तबय् रङ्गी चङ्गी कापः कुचा कुचा चिनाः छत्र थनेगु स्वयां रङ्गी विरङ्गीया कापः सिमाय् खानाः ब्वइगु चिरनाप सतिगु स्वापू खः। थथे चिर स्वायेगु धकाः कृष्णया पालय् अर्थात दैविंककालय् गोकुलय् कृष्णं विभिन्न लीला क्यंगु मध्यय् छगू रास लीला खँनाप स्वापु दुगु खः । गोकुलया गोपिनीत छन्हु यमुना खुसिइ म्वःल्हुइत थःपिनि वसः दक्वं खुसि सिथय् तयाः थःपिं खुसिइ दुना च्वंगु जुयाच्वन । उगु इलय् कृष्ण नं गोपित म्वःल्हुया च्वंगु यमुना खुसिइ थ्यंकःवल । गोपिनीतय्सं वसः त्वःताः म्वःल्हुयाच्वंगु कृष्णं खनाः दक्व वसः कयाः सिमाय् खानाः म्वःल्हुया च्वंपिं गोपिनीतय्त हायेका च्वंगु जुयाच्वन । लिपा गोपिनीतय्सं कृष्णयात चित्त बुझय् यानाः थःथःगु वसः कयाः पुने खंगु खः । कृष्ण गोपिनीपिनिगु वसः सिमाय् खाःगु हे चिर स्वानाः सिमाय् कापः खायेगु खः धकाः घाइपिं दु । श्रीकृष्ण गोपिनीत नापं रसरङ्ग याःगु जुगुलि होलिबलय् विशेष यानाः मिजंपिसं मिसापिन्त, मिसापिसं मिजंपिन्त अबिर, रङ्ग कयेकाः ईकाः, पाकाः, तयेकाः, लोला, बेलुनय् रङ्ग जायेकाः केकाः म्हितेगु चलन जूगु धाइपिं दु । मिसा मिजंया दथुइ जक मखु मिसा मिसा, मिज मिजंपि दथुइ नं अबीर तयेकाः, रङ्ग छ्वाकाः, पचुकां रङ्ग छ्वाकाः, लाेलाय्, रङ्ग भरेयानाः बेलुनं कयेकाः होलि म्हितेगु चलन दु ।
घ्यः चाकु संल्हुं
डा.चुन्दा वज्राचार्य नेवाःतयसं हना वयाच्वंगु नख: चखः अप्वः धयाथें तिथि अर्थात चन्द्रमाया गति कथं हना: वया: च्वंगु ख: । विस्का जात्रा व ध्यःचाकु संन्हु धका छगू निगू नखः गते कथं हनावया च्वंगु नख: ख: । यःमरि पुन्ही थें हे ध्यः चाकु संन्हु नं नसाया नामं नां छुनात:गु नख: ख: । प्रत्यक महिनाया न्हापांगु दिंयात संल्हु व महिनाया अन्त्यया न्हिंयात मसान्त धका धायेगु या: । घ्यः चाकु संल्हु धकाः माघ महिनाया न्हापांगु दिं कुन्हु हनीगु नख: ख: । थ्व नख:बलय् नैगु वा विशेष छ्यलीगु नसाया नामं नां छुनातःगुलिं थ्व नख:बलय् घ्यः चाकुया नापं हामोग्वारा द्यःयात छायेगु व नयेगु याइगु जुगुलिं थ्व संन्हुयात हामोसंल्हु धका नं धायेगु या: । झिंनिगू राशी मध्यय् थ्व कुन्ह निसें सुर्द्य: मकर राशी चाहिलेत दुस्व:इगु जुगुलिं थ्व दिंयात मकर संकान्ति धका नं धायेगु या: । थ्व कुन्हु निसें सुर्द्यःया गति उत्तराखे जुइगु खः। थ्व दिं कुन्हु भक्तजनपिसं थाय् थासय् खुसिया दोभानय् वना: म्वः ल्हुया जाकि, माय् , पलः, चिकं चाकु ध्यः तरुल, हामो ग्वारा, मकः, सिं आदि सिधा तया: दान यायेगु याइ । थ्व दिन कुन्हु दोभानय् म्वःल्हुया च्वय् न्ह्यःथनागु दान याना थःम्हसिनं नयेगुयात धाःसा पुण्य लाना: थः हिस्तपुस्त जुया: ल्वय् मदै धयागु धापु दु । उकिं थ्व कुन्हु थः थः पुरोहित तय्त च्वय् न्ह्य:थनागु सामग्री तया: सिधादान यायेगु याइ । सिधादान विशेषयाना मांमदुपिं वा अबुमदुपिं वा मांनं अबुनं निम्ह मदुपिसं याइगु ख: । धर्मसिन्धु नांयागु ग्रन्थय् थ्व संन्हुकुन्हु दानयात धाःसा छु जुइ दान मयात धाःसा छु जुइ धका च्वयात:गु दु । मकर संक्रान्ति कुन्हु गुम्ह मनुखं म्वःल्हुइगु ज्या याइ मखु व मनू जन्म तक रोगी व निर्धन जुइ । सन्तान मदुपिं मनुतय्सं थ्व कुन्हु अपसं च्वने न॑ भिं जुइ । श्राद्ध याये ज्यूपिं मनुतय्सं श्राद्ध याये नं बांला । थ्व कुन्हु हामोग्वारा व वस: दान यात धायेवं विशेष फल प्राप्त जुइ । थ्व कुन्हु याइगु ज्या खं अर्थात दोभानय् वना: म्वःल्हुइगु ध्यःचाकु, हामो न्या, पल: आदि नया: चिकं बुल धाःसा ल्वये दैमखु । थ्व कुन्हुया दिनय् नेवाः तय्सं जक मखु नेवा: मखुपिसं न॑ माघे संक्रान्ति धका वा मकर संक्रान्ति धका कण्डमूल नयेगु याइपिं दु । नेवा:तय् ला ई कथं दुगु नसा नया: नख: हनीगु स्वाभाविक ख: । उकिं थ्व इलय् विशेष याना पलः व काउले विशेष जूगुलिं थ्व निताजि तरकारी नगेगु या: । थ्व इलय् कण्डमूल बिशेष याना: तरुल मना:, छेँय् सन्या कुं थनेमा: धका संन्या छुया वा पुका कुं थना उगु संन्या नयेगु चलन दु । थ्व कुन्हु विशेष याना समय्लय् संन्या तरुल, ध्यः चाकु व हामोग्वारा वा हामोदुगु तिरौली, मुस्या पालु, लाभा तया: नयेगु चलन दु । थ्वबलय् छ्यं निसें दुम्ह संन्या नयेगु चलन दु । छायधा:सा संन्या नयेबलय् संन्याया छ्य निसें दुम्हेसित न्ह्यया व्छइगु ख: । थथे सन्याया छ्यं न्ह्यइबलय् सत्रुया छ्यं नं सन्याया छ्यंथे न्ह्यये फयेमा धका: आशिस याना: नयेगु चलन दु। घ्यःचाकु संल्हु कुन्हु गुम्हसिया समय जक नयेगु याःसा गुम्हं गुम्हसिया भ्वय् हे नये माःपिं नं दु । थ्व कुन्हु छेँ परिवार मध्यय् दिवंगत जूपिनिगु नामय् सिकब्व तया: सीपिन्त भ्वय् छायेमा:गु जलन दु। थ्व कुन्हु भ्वय् नयेमा: वा भ्वय् नयेगु यायेम्वा: व छुं मखु द्यःद्यः पिन्त समयतया: उकिया नापनापं तरूल ध्यः चाकु हामेग्वारा तया पुजा यायेगु परम्परा दु । द्यःद्यःपिन्त पुजा याये धुंका द्यःया प्रसाद कथं द्यःयात छाःथेंतुं ध्यःचाकु तरूल, हामोग्वारा सन्या तया समय् नयेगु चलन ख: । नखःबलय् नयेगु न्ह्यागु हे जुसां नयेगु नसा धाःसा नखः चखः कथं पा: । घ्यः चाकु संन्हु कुन्हु गुम्ह गुम्हसिया सुथय् जा नयेगु सत्ता माय्-बुजा धका ग्वःगु माय् जाकि, व पलः तया: थुयातःगु जा नापं संन्या अचार नापं मेमेगु तरकारी परिकार दयेका माय् ब्वजा नयेगु चलन दु। थ्व कुन्हु द्यःया प्रसाद काये न्ह्याे वा न्हिछि, लाछिया दुने थःत बुइकातःम्ह मामं मचाबलय् जक मखु थ्व कुन्हु नं चसुप्वालय् न्हाय्पनय् चिकं तया: थः मचातयगु भिं स्वास्थ्य, ता:आयु व भिंगु लंपु लिना न्ह्याये फयेमाः धका सुवा: बीगु खः । बिया छ्वये धुंकुपिं म्ह्यायमचात समेत थःछेँ वया: थः मांया ल्हातिं चिकं तये धुंका भातया छेँ लिहां वनीपिं दु । बिया छ्वयेधुंकुम्ह म्ह्यायमचाया मचा मदुनिगु जूसा भातपिनिगु छेँ घ्यः चाकु नये मज्यू घका थःछेँ वइगु चलन दु । भमचातय्सं भातपिंन्थाय् घ्यः चाकु नय्गुया धयागु मां जुवा यायेमाः धयागु चलन दु । उकिं मचा मदुपिसं भातपिंथाय् ध्यः चाकु नयेगु चलन मदु । थ्व परम्परा स्थीर रूपं मजुसां नं ध्यः चाकु संन्हु कुन्हु धाःसा ध्यः चाकु नये माली धका भातपिंथाय् मच्वंस्ये थःछेँ हे वनेगु याइगु चलन ख: । यदि भातपिंनिगु छेँ थहे च्यनेगु याःसां फुक नयेगु याःसां ध्यः चाकु छता धाःसा नयेगु मयाः पिं दु। थ्व दिं कुन्हु सुथय् दोभान वा खुसि म्वःल्हुयेगु याःसा गुम्ह गुम्हसिनं म्वःल्हुइगुया पलेसा ख्वा: जक सिलेगु याइपिनं दु । थ्व कुन्हु न्हिनय् भोछिं याउकं निभालय् च्वना: म्हय् चिकं बुइगु न॑ चलन दु। थ्व दिं कुन्हु नैगु नसा, व निभालय् च्वना चिकं बुइगु खंय् विचा याना स्वयेबलय् नेवाः तयसं थ्व अथे यानात:गु थें मच्वं । छायधा:सां माघ महिना धयागु चिकुलाया तःच्यतं चिकगु ला खः । उकिं धाइ नापं पौष माघथे चिकु धका: धायेगु या। माघ महिनाया सुरू अर्थात माघ १ गते चिकूगुया चरम सिमाया दिं ख: । मंसीर महिनां निसें चिकुइगु बरे जु्जुं वना पाैष महिनां पुगायेगु सुरू जुइगु खः । दकले तःच्वतं पुगाइगु दिं धयागु माघ १ गते खः । उकिं थ्व इलय म्हः म्ही दक्व तच्वतं ख्वाउंस्य च्वना च्वनी । उकिं निभालय् च्यनाः थःगु म्हय् चिकं तया: पाना वया नापनापं थम्हं फीगु वसःन चिकं बुइत त्वया निभालय् हे तैगु जूगुलिं क्वाना च्वनी । निभालस् च्वना चिकं बुइबलय् म्हय् च्वंगु दक्व चिम्सं प्वा: तिं स्वाना चिकं नापं निभाःया क्वाःन दुने दुहां वना म्हःय् क्वायेगु जुइ । थ्व जुल चिकं म्हय् दुहावना क्वाइगु प्रविधि । मेगु क्वाःज थ्व कुन्हु नैगु नसा: घ्यः चाकु तरुल पल: सन्या दक्व वस्तु हे आइरणयुक्तगु नसा खः । आइरणयुक्तगु नसा म्हय् दुने शक्ति बी, क्वाःज बी उकिं म्हया पिने नं म्हया दुने नसाया मार्फत नं क्वा:जः बिया चिकुया ख्वाउंया च्वंगु म्हयात दुने नं पिनेन क्वाकेगु ज्या याइ । उलि जक मखु च्वापु वा सितं कया ख्वाउया च्वंगु छ्यनय् चसुप्वालय् मामं चिकं तया: दुने थ्यंक दुहां वनेमा: धका ल्हातं पातापाता याना क्वाःजःया नापं चिकं दुव्छयेगु कथं नं खः । विशेषयाना छ्यनय् तयेकेगु चिकंयात विशेषरूपं माय् तया: क्वाकात:गु हे चिकं दैगु ख: | उकिं लुमुलुमु धाःगु चिकं छ्यंनय न्हाय्पनय् तया: छ्ययात
