गुता बूब:
७.यासु छ्यला (Uses of Verb)
नेपालभाषाय् यासु खुताजि दु। १.छता -लिउने ‘ये’ वइगु खये, काये, धाये, स्याये, लाये, लुये, बिये, बुये, निये, पुये, जुये, हाये, हुये, स्वाये, २.निता – लिउने ‘के’वइगु किके, बिके, बिइके, सिइके, लाय्के, कय्के, धाय्के, हाय्के, दुतके, कंके, यंके, क्वपके, छिंके, छ्येके, ३.स्वता – लिउने ‘ते’वइगु म्हिते, सःते, त्वःते, दुते, ४.प्यता -लिउने ‘ने’वइगु कने, कुने, खिने, खने, गने, पने, सने, वने, भिने, लने, हने, हिने, ५.न्याता -लिउने ‘पे’वइगु त्वपे, क्वपे, लपे, ध्वपे, ६.खुता -लिउने ‘ले’वइगु काले, कुले, पाले, न्हिले, हाले, हिले, साले, सुले, मुले, पुले, सिले, हुले, न्ह्यव (Past Tense) ‘ये’ वइगु यासु (Verb)या ‘त’ व ‘ल’/ ‘ना’ व ‘या’ त ल ना या का कात काल काना कया लाये लात लाल लाना लाया बुये बुत बुल बुना बुया याकेगु अर्थय् ‘ये’ या थासय् ‘के’ च्वना वइथाय् ‘त’ व ‘ना’ जुइ। ‘ये’ यां लिउने ‘के’ च्वना: याकेगु अर्थ वइथाय् ‘ल’ व ‘या’ जुइ। ‘ये’ वइगु यासु (Verb)या न्ह्यव खँपुई छुइ छिंक ब्वया स्वय् – या ल ना त काये कया काल काना कात लाये लाया लाल लाना लात बुये बुया बुल बुना बुत थुकथं हे फुक्क यासु (Verb) ब्वे फु। न्ह्योनेयागु ‘जि जिपिं’ लिसे च्वना वइ , लिउनेयागु ”व, इपिं, छ. छिपिं’ लिसे वइ। ‘यात'(Objective) काइगु जि,जिमिसं कया,धया,स्याना, बिया,निना,हुया, स्वाना,दाना,हिया छ,छिमिसं व,इमिसं काल,धाबिल,नित, बिल,स्यात,हुल, स्वात,दात,हिल यात (Objective) मकाइगु
आधारभूत पक्ष
नेपालभाषा विषयया पाठ्यक्रमया आधारभूत पक्ष न्ह्यखँ ः- नेपाःया म्हसिका धयागु हे बहुभाषा, बहुधर्म, बहुसंस्कृति व बहुजातजातिया देश खः । नेपाःया पुलांगु जातजाति मध्यय् छगू जाति नेवाः खः । नेपालय् दकलय् न्हापां शासन याःगु जाति गोपालवंश खः, अनंलि महिषपालपिसं यात । थुपिं आःतक्कन नेवाः हे जुयाच्वंगु दु । किराती, लिच्छवी व मल्लपिसं नं नेपालय् शासन याःगु दु, उपिं नं नेवाः हे जुयावन । थीथी कालखण्डय् नेवाःतय्सं आपालं धर्म, संस्कृति, सम्पदाया विकास यानावन । नेवाःतय्सं मुख्य शासन नेपालमण्डल दुने च्वनाः यानावन । नेवाःतयसं शासन याःगु स्वनिगः दुने हे जक नेपाःया विश्वसम्पदा दुने दुथ्याःगु झिगू सम्पदा मध्यय् न्हयगू विश्वसम्पदा नेपाःगालय् दुने लाः । नेवाःतय्गु सभ्यता विकासयात विश्वं म्हसीकाः हे विश्वसम्पदा दुने दुथ्याकूगु खः । उलिजक मखु गुलि नं शासकत नेपाःगालय् दुहांवल थनयागु सभ्यता व विकास खनाः थन हे स्थायीरुपं च्वना छ्वयेगु यात । शासकत जकमखु नेपाःया थीथी थासं नेपाःगाः वयाः शिक्षा, स्वास्थ्य, लजगाः आदिया निम्तिं स्वनिगः दुहां वयेगु यात । उपिं आपाः धयाथें थन हे बसोबास याना छ्वयेगु जूगुलिं न्हापांनिसें बसोबास यानाच्वंपिं नेवाःत म्हो जुल । न्हापांनिसें बसोबास यानावयाच्वंपिं नेवाःतय्गु थःगु हे भाषा, साहित्य, संस्कृति जक मखु इतिहास हे दुपिं खः । थुमिगु भाषा नेपालभाषा खःसा, साहित्य नेपालभाषा साहित्य व नेवाः संस्कृति खः । गोपालवंशी नेवाः जूगुलिं उमिगु भाषा नेवाः भाषा हे खः । लिच्छवीपिंसं शासन याःबलय् थाय्थासय् संस्कृत भाषां अभिलेख तयेगु याःसां जनतातय्सं ल्हाइगु भाय् नेपालभाषा हे खः । उकिं लिच्छवीकालय् पलिस्था यानातःगु अभिलेखय् संस्कृत मखुगु खँग्वः जनतातय्गु भाषाया रुपय् दु । मल्लकाल वःबलय् नेपालभाषा राजभाषा, जनभाषा व प्रशासकीय भाषाया कथं नं जुल । मल्लकालय् नेपालभाषां सफू च्वयेगु, साहित्य सृजना यायेगु, अभिलेख च्वयेगु, थ्यासफू, घटनावली, वंशावली आदि च्वयेगु ज्या जुल । लिच्छवीकालय् संस्कृत भाषां ब्राम्ही लिपिया प्रयोग जूसां मल्लकालय् वयाः नेवाःतय्गु थी थी लिपि नं विकास जुल । भुजिंम्वः लिपि, प्रचलित नेपाल लिपिजक मखु रञ्जना लिपि व कुटाक्षरं च्वयेगु परंपरा जुल । मल्लकालय् नेवाःतय्गु भाषा, संस्कृतिनिसें कला कौसल आदिया चरम विकास जूगु कारण हे नेपाः इतिहासय् मल्लकालयात सुवर्णयुग धायेगु यानातःगु खस् । थ्वहे नेवाःतयगु सभ्यता खः, म्हसिका खः । शाह जुजुपिसं नेपाःगालय् नं शासन् यायेवं नेपालभाषा ह्रास जुजुं वन । पञ्चायतकालय् छगू भाषा, छगू जात, छगू धर्म, छगू भेषया दर्शनयात प्रोत्साहन ब्युस्येंलि नेपालभाषा बिस्तारं ह्रास जुयावंगु खः । अथे जूसां शैक्षिक क्षेत्र दुने नेपालभाषा उच्च शिक्षाकथं आई. ए. निसें माष्टर डिग्री व बिद्यावारिधीतक्क यायेगु जुल । राजनैतिक ह्यूपाःया नापनापं नेपालभाषायात बीगु स्थान पापां वनाच्वंगुली नेपाः लोकतान्त्रिक गणतन्त्र जुस्येंलि स्थानीय विषय व मातृभाषायात महत्व बियाः प्राथमिक तहया शिक्षाय् मांभाषां ब्वनेगु व्यवस्था जूगुलिं येँ महानगरपालिकाया मू बासी वा आदिवासी जाति नेवाःतय्गु बारे सयेका सीकाबीगुकथं नेपालभाषाया अध्ययन यायेगु जूगु खः ।
उँ (Color)
लितँसा (Suffix)
खँग्व:लिउने मजि मगा:कथं वइगु तँसायात लितँसा धाइ। थ्व प्यताजि दु:- १.याक, २.यात, ३.सिया, ४.किसं १.याक (Nominative) याक :- ज्या याइम जुया च्वनि। गथे :- ब्वां धेबा बिल। किजां नल। मामं ब्व बिल। सां घाँय् न्ह्यल। वं अं हल। ”ब्वां , किजां ,मामं ,सां वं ” बीगु , नय्गु ,बीगु , न्ह्यय्गु व हय्गु ज्यायात। उकिं व ज्या याइपिं ”ब्वां , किजां ,मामं ,सां वं ” यात ‘याक’ धाइ। २.यात (Objective) यात :- याइगु ज्या जुया च्वनि। गथे :- क्वखं ला यन। खिचां जा नल। मचां दुरु त्वन। पालें कथि ज्वन। महानं खुँयात कुन।छु यन ?, छु नल ?, छु त्वन ?, छु ज्वन ?, छु कुन ? धकाः न्यने बलय् ”ला, जा, दुरु, कथि, खुँ” जुयाः लिस: वइ । व फुक्कं याकं याइगु ज्या जुया च्वंगु दु । थथे याकं याइगु ज्यायात ‘यात’ घाइ। ३.सिया (Possesive) सिया :-थुकिं वया थ्वया (गु ) धकाः थुइके विया च्वनि। गथे ः- किजाया च्वसा। साया दुरु। केहेंया तिसा। वया ज्या । बांलाःमेसिया ख्वाः। मिसाया लं। थन “च्वसा, दुरु, तिसा, ज्या, ख्वा: ,लं ” सुया धाय् बलय् ‘किजाया, साया, केहंया, वया, बांलाःमेसिया , मिसाया ‘ घकाः थुइका बिया च्वनि । उकिं उकियात ‘सिया’ धाइ । ४.किसं (Oblic or Locative Suffix) किसं :-थुकिं ज्या जुया च्वंगु (अन थन ) धकाः थाय् क्यना बिइ । गथे न्ह्यसः लिसः थन तता गन दु ? छेँय् तता दु । मचा गन फ्यतुत ? लासाय् मचा फ्यतुत । न्यात गन ह्मितल ? पुखुलिइ न्यात ह्मितल | मि गन च्यात ? भुतुलिइ मि च्यात । धः गन दु ? चुकय् धः दु | धाय् बलय् ‘छेँय्, लासाय्, पुखुलिइ, भुतुलिइ, चुकय्‘ धइगु लिसः वइ । उकिं “छेँय्, लासाय् पुखुलिइ, भुतुलिइ, चुकय्” यात किसं धाइ। ५.नां (Noun) नामय् लितँसा (ज्यान दुगुलिइ लितँसा चिं) याक (०), ं,नं,सें यात (०),यात,सित,सियात सिया या,सिया,किसं सिकं याके,के,सिके,सियाके (०) थुगु चिंया अर्थ खँग्वः जक स्वकं धागु खः। (०) चिं दुथाय् लितँसा चिं छुं वइ मखु। तःम्हय् “त” वइगु नामय् लितँसा चिं म्हछि तःम्ह याक (०),ं,नं त,तसें,तय्सं यात (०),यात त,तय्त सिया या तय् किसं याके तय्के “ज्यापु” नामय् लितँसा चिं म्हछि तःम्ह याक ज्यापु ज्यापुत ज्यापुं ज्यापुतसें ज्यापुतय्सं यात ज्यापु ज्यापुत ज्यापुयात ज्यापुतय्त सिया ज्यापुया ज्यापुतय् किसं ज्यापुयाके ज्यापुतय्के तःम्हय् “त” वइगु आखः मतंगु थथेहे जुइ। लापा , खिचा , मचा , बुरा , गथु , अजि , खुँ , धुँ , वेँ , ज्याथ , जिथि , पसल्या , ल्यासे , ल्याय्म “मनू“ नामय् लितँसा चिं म्हछि तःम्ह याक मनू मनूत मनुखं मनूतसें मनूतय्सं यात मनू मनूत मनूयात मनूतय्त सिया मनूया मनूतय् किसं मनूयाके मनूतय्के तःम्हय् “त” वइगु आखः तना च्वंगु ब्याकं थथेहे जुइ। मिजंः , थकाः , ज्यः , च्यः , भ्वातिं , ध्वं , हँय् , चखुं , गामा , झंगः , बंजाः तःम्हय् “पिं” वइगु नामय् लितँसा चिं म्हछि तःम्ह याक (०),ं,नं पिं , पिसं यात (०),यात पिं , पिन्त सिया या पिनि किसं याके पिंके “किजा“ नामय् लितँसा चिं म्हछि तःम्ह याक किजा किजापिं किजां किजापिसं यात किजा किजापिं किजायात किजापिन्त सिया किजाया किजापिनि किसं किजायाके किजापिंके लिउने आखः मतंगु “पिं” वइगु ब्याक्क नां थथेहे जुइ। पासा , तता , दाजु , भाजु , मय्जु , ब्वा , पाजु , निनि , पिंलि मले “मां“ नामय् लितँसा चिं म्हछि तःम्ह याक मां मांपिं मामं मांपिसं यात मां मांपिं मांयात मांपिन्त सिया मांया मांपिनि किसं मांयाके मांपिंके ६.मंका नां (Pronoun) मंकाः नामय् लितँसा चिं म्हछि तःम्ह याक (०),ं,नं पि,पिसं यात (०),यात,(इत) पिं,पिन्त सिया या पिनि किसं के,याके पिंके सामान्य मंकाःनामय् तःम्हय् मिसं , मित , मि , मिके , वइ। हनाबना दुगु मंकाः नामय् पिसं , पिन्त , पिनि ,पिंके वइ। ७.ब्वाय्सु (Adjective) ब्वाय्सुइ लितँसा चिं म्हछि तःम्ह याक (०),ं,सें,सिया पिं,पिसं यात (०),सित,सियात पिं,पिन्त सिया सिया पिनि किसं सिके पिंके “भिं“ ब्वाय्सुइ लितँसा चिं म्हछि तःम्ह भिंम,भिंमं,भिंमसें,भिंमसियां भिंपिं,भिंपिसं भिंम,भिंमसित भिंपिं,भिंपिन्त भिंमसिया भिंपिनि भिंमसिके भिंपिंके थथे हे ज्यानदुगु ब्वाय्सु फुक्कं छ्येले दु। बांलाः, सिउ,सः,ब्वं,स्यं,हाकु,तुयु,सियु ८.ल्या:ब्वायसु (Numeral Adjective) Toggle Content ९.थ्यल्य:सु ( ” “) Toggle Content
द्यःम्हसीका
द्यःम्हसीका द्यः खंग्व: संस्कृतभाषाया दिवु धातुं वःगु थुकिया अर्थ ख: दिव्य । अथे हे दानद् देव अर्थात गुम्हसिनं ब्यू व देव ख: नं धयात:गु दु । थुकथं देव अथवा द्यःया अर्थ छु महत्वपूर्ण खँ बीम्ह दीव्य वा अलौकिक शक्ति: ख: । गथे धनबीम्ह लक्ष्मी द्यः विद्या बीम्ह ससुद्यः आदि । खला द्य: धैम्ह सकलया मंका: ख:, अथेसां मनूया जाति विशेषकथं नं द्यःया भिन्नता खनेदयाच्वंगु दु । नेवा:त नं छगू जाति ख:, अले थ्व जातिया मुख्य म्हसीका थ:गु भाषा खः । उकिं नेवा:भासं सुयात वा छुयात द्य: धैत:गु दु उपिं दक्वं नेवा:द्यः ख: धकाः सीकेमा: । गथे – १)महाद्य:, नारांद्य:, किसनद्य: भगवानद्य: आदि धर्म सम्बन्धी ज्ञान बीपिं द्य: ख: अथे हे भिंद्यः, चकं द्यः व्यापार वृद्धि यानाबीपि द्य: ख: । २)अजिमाद्य: मभिंयात दमन याय्गु शक्ति बीम्ह न्हापांनिसें अजिथें हनावयाच्वंम्ह सनातन प्रकृतिदेवी मिसाद्य: । ३)अजाद्य: थःत रक्षा यानाबीम्ह न्हापांनिसें हनावयाच्वंम्ह तापा: अजा थें पुलांम्ह भैरःद्य: । ४)भैरःद्य: शरीर रक्षा यानाबीम्ह ५)गणेद्य: सिद्धि व बुद्धि बीम्ह, ६)कुमारीद्य: ल्वापुइ त्याकाबीम्ह मिसाद्य: (कुमारी धका: वा महा:पिं मिसा मचातय्त नं पुजा या:, अथे हे कुमारी द्यःकथं थापना यानात:पिं मिसामचा द्यःनं दु । अले क्वं सिमाय् कुमारी दय:यात पुज्याइगु नं चलन दु । ७)लक्ष्मीद्यः धनबीम्ह मिसाद्य: ८)ससुद्य: विद्याबीम्ह मिसाद्य: । ९)नास:द्य: प्याखं, बाजं आदि सय्काबीम्ह । १०)येँद्य: अथवा येँमाद्यः वावय्कीम्ह इन्द्र द्य: । ११)सूर्द्य: ज: बीम्ह । १२)आगंद्य: मेपिन्त क्यने मज्यूम्ह, थःगु परिवार रक्षा यानाबीम्ह द्य: । १३)देगुद्य: थ:गु कूल रक्षा यानाबीम्ह । १४)लुकुमाहाद्य, थ:गु लागा रक्षा यानाबीम्ह । १५)पालाःद्यः संकट मदय्का बीम्ह । १६)महांकाद्य: मृत्यूकालयात नं दिकाबीम्ह । १७)हनुमानद्य: मनबल्लाका बीम्ह । १८)भगवतीद्य: शत्रुनाश यानाबीम्ह । १९)बुंगद्य: वा वय्काबीम्ह । २०)जनबहाःद्यः ल्वय् लाय्काबीम्ह । २१)चीभा:द्य: सुखावति भूवनय् लाकाबीम्ह २२)पीगंद्य: दशा भिंकाबीपिं पीठया गणद्य: आदि (श्रेष्ठ, ११२१; १०८-१०९) । नेवाः लाेकवार्ता विश्व-ब्रम्हाण्डया द्यः १. श्री पृथ्वीमाता २. श्री सूर्यनारायण ३. श्री चन्द्रनारायण ४, श्री अग्नीदेवता ५, श्री वायुदेवता ६, श्री जलदेवता(गंगा) ७, श्री आकाशदेवता द, श्री पातालदेवता ९, श्री नवग्रह १०,श्री नक्षत्र ११.श्री दशदिशा १२. श्री नागलोक १३.समस्त तेत्तीसकोटी द्यःपिं (श्री देवताहरू) १. श्री गणेश २. श्री कुमार ३, श्रीब्रम्हा ४, श्री विष्णु ५, श्री महेश्वर ६, श्रीइन्द्र ७, श्री कुलदेवता ८. श्री ईष्टदेवता ९, श्री आगमदेवता १०.,श्री ऋषिगण ११.,श्री गन्धर्वणण १२.श्री किन्नरगण १३.श्री सबै गण १४,श्री सकल प्राणी १५.श्री समस्तअवतार भगवान् १६,श्री भैरव १७३.श्री हनुमान् १८,श्री कामदेव १९,श्री कुबेर २०, श्री भीमसेन २१.श्री समस्त पाण्डव २२, श्री नित्यनाथ २३, श्री नन्दीश्वर २४,श्री नन्दी २५.,श्री समस्त शिवगण २५६, श्री धन्वन्तरी २७,श्री गरुडेश्वर २८,श्री गरुड २९ श्री रामेश्वर ३0. श्री विरिञ्चिनारायण(लोकेश्वर) ३१.श्री समस्त लोकेश्वर मिसाद्य: (श्री देवीहरू) १. श्री गायत्री २, श्री सावित्री ३. श्री सरस्वती ४, श्री नवदुर्गा ५ , श्री भगवती ६. . श्रीकाली ७, श्रीलक्ष्मी ८. श्री पार्वती ९, श्री बाराही १०.श्री सीता ११.श्री योगिनी १२.श्री राधा १३.श्री रुक्मिणी १४,श्री सत्यभामा १५,श्री स्वस्थानी माता १६,श्री पञ्चकन्या १७.श्री अप्सरा गण घ) अन्य १. धामहरू २. तीर्थहरू २. घाटहरू ४, कुण्डहरू ५, धाराहरू ४. दहहरू ७, महासागरहरू ८, सरोवरहरू ९, नदीहरू १०.चुचुरोहरू (चोः) ११. स्तुपहरू (थूर) १२. समस्त मन्दिर देबलहरू नेपालमण्डलया प्यंगू चोः १. फुल्लोच्चगिरी ( फुल्चोकी ) २.ध्यानोच्चगिरी (चन्द्रागिरी ) ३.जामाच्चगिरी (बालाजु ) ४.शिवोच्चगिरी ( शिवपुरी ) नेपाःगाया प्यम्ह गणेश १.सूर्यविनायक (ख्वप) २.चन्द्र विनायक (चाबही,येँ) ३.कार्यविनायक (यल ) ४.जल विनायक (चोभा: , किपू ) प्यम्ह वाराही श्वेतवाराही नीलबाराही बज्रवाराही धुम्बाराही प्यम्ह नारायण १.बिसंखु नारायण (गाेदावरी,यल) २.चांगु नारायण (ख्वप ) ३.इचंगु नारायण (इचंगु ,येँ) ४.शेष नारायण (फर्पिङ्ग,येँ ) प्यम्ह करूणामय १.आर्यावलोकितेश्वर (जनबहा:द्य:) २.आनन्ददादी लोकेश्वर (चोभा:द्य:) ३.सृष्टिकान्त लोकेश्वर (नालाया करुनामाय) ४.अवलोकितेश्वर(बुंगद्य:) प्यंगू बौद्ध धाम १. कुशीनगर (विहार ) २.बोधगया (विहार ) ३.सारनाथ (बनारस ) ४.लुम्बिनी (नेपाल ) प्यंगू धाम १.यामुनोत्तरी २.गंगोत्तरी ३.बद्रीनाथ ४.केदारनाथ प्यम्ह काली १.गुह्यकाली २.वत्सला ३.दक्षिणकाली ४.कालिञ्चोकको महाकाली प्यम्ह कुमारी १.बालकुमारी (कुमारडोल) २.बालकुमारी (ठिमी) ३.पञ्चबाल -कुमारी (मयतिदेवी) ४ पाटन बालकुमारी (क्वाक्षे)
