सक्व देशय् येँया पुन्हिबलय् म्हितीगु लोककासा घःचाः ल्वहं
लसता सिंआंशिक शिक्षक, त्रिवि १. न्ह्यखँ नेपाः देय्या येँमहानगरं १७ किमि उत्तरपूर्वय् लाःगु नेवाःबस्ती सक्व खः । थ्व थाय् स्वनिगःया पुलांगु बस्तीमध्ये छगू खः । थ्व धार्मिक, सामाजिक, राजनीतिक रुपं महत्वं जाःगु थाय् खः । थ्व थाय्यात सक्व, साँख्व, साँखु, शंखरापुर नं धाय्गु याः । राजधानीयात खाद्यान्न व मेमेगु बस्तुत आपूर्ति याइगु थाय्मध्ये सक्व छगू महत्वपूर्णगु थाय् खः। न्हापा ल्हासा, कुती, तातोपानी (खासा) वनेत थ्व सक्वया लँ जुयाः वनी । अथे हे सिलु वनेत सक्वया लँ छ्यली । सक्व नेवाःतय्गु बाहुल्यता दुगु बस्ती खः । थन राजोपाध्याय, शाक्य, जोशी, श्रेष्ठ, वज्राचार्य, मल्ल, ज्यापु, कुमाः, गथु, छिपा, पुं, नौ, भा, साय्मि, कौ, दुँइ, नाजु, नाय्, दों, प्वः, व मेमेगु जातयापिं च्वनाच्वंगु दु । मनूया जीवन सुथांलाक्क न्ह्याकेत नय्गु, त्वनेगु, पुनेगु, च्वनेगु थाय् जक दयां मगाः । मनूया मानसिक व शारिरीक रुपं नं स्वस्थ व सवल जुइमाः । मानसिक व शारीरिकरुपं स्वस्थ व सवल जुइगु नितिं मनूतय्सं अनेक मनोरञ्जनया साधनत छ्यली । थ्वहे साधनमध्ये छगू कासा नं खः । सामान्यतया कासा धाय्बले ई छ्यानाः मनोरञ्जन याय्गु हे कासा खः । निश्चित नियम, निश्चित इलय् पूवंकीगु मनोरञ्जन याय्गु क्रियाकलाप हे कासा खः । २. लोककासा कासां शारीरिक बौद्घिक विकास याय्त ग्वहाली याइगुलिं थ्व नं जीवनया छगू अंग खः । कासा धइगु जीवनया अनुकरण खः । जीवनय् जूगु घटनाया नक्कल यानाः कासाया सृजना जुयाच्वनी गथे कि भ्वय्कासा, रथ दय्काः म्हितीगु कासा, घःचाः कासा आदि । भूगोल अनुसार, राजनैतिक, आर्थिक, सामाजिक, भाषिक आदि अवस्थाय् नं कासा पानाच्वनी । थीथी जातिया थःथःगु हे लोककासा दयाच्वनी । लोककासा धाय्बले छगू पुस्तां मेगु पुस्तायात हस्तान्तरण यानाः वःगु कासा खः । वा झी पुर्खां झीत नासोया रुपय् बियाथकूगु कासा खः । बाज्याबराजुं स्वनातःगु कासायात लोककासा वा परम्परागत कासा धाइ । व थज्याःगु लोककासा व्यक्तिगत जुइमखु समुदायया हे जुइ । कासापाखें हे झीगु इतिहास क्यनाच्वनी । कासाय् दुने सामाजिक, कलात्मक, नैतिक आदि शिक्षा तप्यंक मखुसां अप्रत्यक्ष रुपं स्यनाच्वंगु दु । थ्व हे लोककासाया विशेषता खः । झीगु देश कृषिनाप सम्बन्धित जुयाच्वंगुलिं अप्वः धयाथे कासात कृषिनापं सम्बन्धित जुयाच्वनी । न्हापा न्हापा धेबाया उलि महत्व मदुगु व बस्तुया महत्व अप्वःगुलिं बस्तुयात हे धेवाया रुपय् बिनिमय याइगु खः । मौसम अनुसार छु छु वस्तु उत्पादन जुइ वहे वस्तु छ्यलाः म्हितेगु याइ । गथे कि आमलिपु, बस्पति, चुरिया कुचा, अःपा कुचा आदि । छगू इलय् म्हितिगु कासा मेगु इलय् पानाच्वनी । छगू हे कासा म्हितेगु साधन लिसे नेवाः समाजय् ईयात, थाय्यात, जातजातियात ल्वय्क कासा निर्माण जुयाच्वंगु दु । थज्यागु कासाय् थाय्कथं पानाच्वंगु दु । ३. घःचाः ल्वहं कासा येँयाःपुन्हिबलय् सक्वय् छगू घःचा ल्वहंकासा म्हिती । थ्व कासा मेगु इलय् म्हिती मखु । एकादशीनिसें (दलुचाय् मतः बीखुन्हु निसें) पुन्हितक जक म्हिती । माःगु सामान ग्वःलाःगु ल्वहं थाय् चकंगु थाय् वा चुक कासामि कम्ति नं खुम्ह मखुसा च्याम्ह विधि थ्व कासा निथिकं म्हितीक. च्याम्ह कासामिख. स्वम्ह कासामि क. च्याम्ह कासामि ० चकंगु थाय् वा चुकय् च्याम्ह कासामि च्वनी० प्यम्ह फेतुनाः प्यम्ह दनेगु० फेतुपिं प्यम्ह कासामिं घःचाः ल्वहंतय् थःगु निपाः तुति तयाः फेतुइगु० दनाच्वंपिं प्यम्हसिनं फेतुना च्वंपिनिगु ल्हाःज्वनेगु अले चाःहुइकेगु० थुकथं चाःहुइका यंकेबलय् यदि घःचाः ल्वहंतय् तुति तयाः म्हिताच्वंम्हसिनं तुति लिकात धाःसा व कासामि व कासां पिहां वनी(आउट जुइ) वा व दना मेम्ह दनाच्वंम्ह फेतुना म्हिती ।थुकथं पालंपा म्हिता वनी । ख. स्वम्ह कासामि घःचाः ल्वहंया दथुइ छम्ह कासामि फेतुइ निम्हस्या फेतुना च्वंम्हसिया निपाः ल्हाः ज्वनाः चाहुइकी । थुकथं चाःहुइका यंकीबलय् यदि फेतुना च्वंम्ह कासामि घःचाः ल्वहतं कुतुंवल धाःसा व कासां पिहां वनी अले मेम्ह कासामिया पाःवइ । ४. अन्तय् येँयाःबलय् सक्वय् म्हितीगु थुगु घःचाः ल्वहं कासा थौंकन्हय् उस्त खनेमन्त । कुंकुलामय् सुलाच्वंगु थज्याःगु परम्परागत कासायात निरन्तरता बीमफुत धाःसा नेवाःसम्पदा हे धरापय् लाय्फु । मौलिक सम्पदायात निरन्तरता बीफुसा जक भावीपुस्तायात सकुशल हस्तान्तरण याय्फइ । थज्याःगु अमूल्य सम्पदायात राज्यस्तरं हे विशेष अध्ययन अनुसन्धान यानाः अभिलेखीकरण याय्माःगु थौंया आवश्यकता खः ।
कागेश्वर महाद्य:या मेला
रत्नकाजी महर्जन तिकिझ्या: वा:पौ: स्वनिग:या उत्तरय् च्वंगु गुँ सिपूच्व धार्मिक स्थलं जा:गु थाय् ख: .। शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्ज ध:का संरक्षित जुयाच्वंगु थुगु लागाय् न्याग:मणि ,शिवपुरी ,बुढानिलकण्ठ ,गोकर्ण ,सुन्दरीजललिसेंया महत्वपूर्ण थाय्त दु । थुपिं मध्ये छगू अतिकं हे धार्मिक महत्वं जा:गु थाय् ख: कागेश्वरी । क्वखं दा:गु व क्व:खिं कया: जुइगु अनिष्टं बचय् जुइगु नितिं थन भक्तजनपिं मुनिगु ख: । क्वखं दाया:जुइगु अनिष्टं बचे याइगु जुगुलिं हे थुम्ह द्य:यात कागेश्वर धा:गु ख: धइगु जनविश्वास दु । थन कगेश्वर महाद्य: उत्पति जूगु सम्बन्धय् थीथी न्यंकंबाखंत दु । छगू न्यंकं बाखं कथं महाद्य: कैलाशं तने धुंका: ब्रम्ह्मा ,बिष्णु ,इन्द्र व पार्वती महाद्य:यात मालेत वंगु इलय् थन हे च्वना: क्वखं सुचं ब्यूगु ख: । क्वखं ब्यूगु सुचंया लिधंसाये महाद्य: लूगुलिं थ्व थाय्यात कागेश्वर धा:गु धइगु अनयापिनी धापु दु । थथेहे लिच्छवीकाल थनया ल्वहँतय् छम्ह सा वया: न्हिथं दुरु छाइगु व मेम्ह सां कागेश्वरी ज:ख: दुरु छाइगु यानाच्वन । व दुरु क्वखं हया: तग्व:गु ल्वहँत्तय् छाय्गु यासेंलि थ्व देवस्थल ख: धका: कागेश्वर महाद्य: स्वंगु ख: । उगु थासय् न्हापा लुंयाम्ह हे क्व: दय्का: तयात:गु ख:सा थौंकन्हय् व तने धुंकल । उगु थासय् आ: लीया क्व: तयात:गु दु । देगलय् न्हिथंया पुजा न्ह्याकेत लिच्छवीकालनिसें हे स्वस:-प्यस: पी जग्गा गुथिकथं तयात:गु द:सां नं व जग्गा आ: मदय् धुंकल । थौंकन्हय् देग:या छुं हे आयस्ता मदु । कागेश्वरी गुथिया नांमय् ल्यं दुगु छुं जग्गा नं रैकर जुइगु प्रक्रियाय् दु । थनंलिपा देगलय् नियमित पूजा न्ह्याकेत समस्या जुयाच्वंगु स्थानीय पुजारीया धापू दु । धार्मिक,ऐतिहासिक, पर्यटकींय र पौराणिक दृष्टि महत्वपूर्ण थ्व देग:या संरक्षण याय्त सरकारं उचित ग्वाहालि याय् मा:गु स्थानीय माग दु । थ्व महाद्य:यात स्थानीय तामाङ समुंदायं थ: इष्टद्य: कथं हनावयाच्वंगु दु । तामाङ समुदायया धार्मिक विश्वासय् थ्व महाद्य:या उत्पत्ति सम्बन्धय् व्यागलं न्यंकँ बाखं दु । उकियाकथं परापूर्वकालय् थन च्वनीपिं निम्ह तामाङ बूढाबूढीपिंन्त बुँइ उब्जनी म्हो जुया: थाय् हिलेमा:गु समस्या वल । बूढाबूढी मेथाय् हे थाय् हिला: वनेत्यंबलय क्वखं ए बा मेथाय् वनेमते सा हया: लहिनादिसं धाल । अथे धासेंलि उमिसं सा लहित । बूढाबूढी लह्यूपिं साया दुरु सूगु थासं हे क्वखं दुरु यंका: ल्वहँतय् छाय्गु यासेंलि थ्व थासय् शक्ति दु . धका: कागेश्वर महाद्य: नां स्वना:पूजाआजा व दर्शन याइगु परम्परा न्ह्याकुगु बाखं दु । क्वखं यंलाथ्व अष्टमी खुनु दुरुपुइं यंका: तग्व:गु ल्वहँतय् छा:गुलिं थ्व हे दिं खुनु देग:लिक्कसं कागेश्वरी खुसिइ वया: म्व: ल्हुया: पुजाआजा या:सा क्वखं दा:गु व क्वया खिं क:गु अनिष्ट बचय् जुइगु धार्मिक विश्वास दु । क्वखं दाइगु मभिं धइगु जनविश्वास नेपा:या समाजय् ब्याप्त दु । थथे हे थुखुनु हे झिंच्यादं न्ह्य: पार्बती उत्पन्न जुसेंलि भक्तजनपिसं अन नं पूजा आजा याय्गु यानावयाच्वंगु दु । कामेश्वरीइ दंय्दसं र्देम्दस वइपिं भक्तजनपिनि ल्या: अप्वयावनाच्वंगु दु । थनया प्राकृतिक सौन्दर्यता नं तसकं न्ह्यइपुसेच्वन । कागेश्वर महाद्य:या देग:क्वाय् व च्वय् नं न्ह्यइपुगु क्वब्वालखं थन वइपिं सकसिया नुग: साली । अथेहे थनं खनेदुगु स्वनिग:या लू नं अतिकं हे नुग: सा: ।. अथेहे सिलु व न्याग:पुखू दर्शन याना: वइपिं भक्तज़नपिसं थन वया: जल मछाल धा:सा उकिया फल मदइगु धार्मिक विश्वास दु । अथेहे बौद्ध धर्मावलम्बीपिसं धा:सा कागेश्वरी महाद्य:यात गुरु माने याना: झाँक्री जुइ न्ह्यापिं न्हुपिं स्यमिपिन्त थुखुनु हे कागेश्वर महाद्य:यात साक्षी तया: गुरुमन्त्र बीगु यानावयाच्वंगु दु । कायाष्टमी खुनु थ:गु बुइं स:गु क:नि छाय् हल धा’:सा क्वखं बुइंच्वंगु क:नि नइमखु धइगु विश्वास दु। स्वनिग:या स्वंगुलिं जिल्लां जक मखु नक्वा:, सिन्धुपाल्चोक, काभ्रेपलाञ्चोक, रसुवा, धादिङ, मकवानपुर, दोलखा सिन्धुली, रामेछापलिसेंया थासं भक्तजनपिं थन वय्गु याइ । थुगु थाय् तसकं दुर्लभ थासय् ला:गुलिं उकिया हे प्रतिमूर्तिस्वरुप हनुमानध्वाखाय् नं कगेश्वर महाद्य: देग: स्वनात:गु दु । हनुमानध्वाखाय् नं कायाअष्टमी खुनु त:जिक मेला जुइ । कागेश्वरयात धार्मिक धामकथं हे विकास याय्गु यें क्षेत्र नं २ या सांसद रामेश्वर फूयांलं धयादीग दु । उगु थासय वंगु श्रावण ७ गते वि.पि. कोइराला व पुष्पलालया नं बुदिंयात नं राजनेतात कगेश्वरी धामय् धार्मिक वन दय्केगु अभियान न्हयाकूगु दु । उबले कागेश्वरी मनोहरा नपा १० वडाया नाय: मुकुन्द गजुरेलयात नं ब्वति. काय् का: न्ह्याकुगु दु । धार्मिक बन हे दय्केगु योजना दय्कात:गु दु ।थ्व थाय्या विकास याय्त अन्तर्राष्ट्रिय पशुपति परिपथ विकास याय्गु योजना दय्कात:गु दु । थ्व थाय्या विकास याय्त काशी, पशुपति ,उत्तरगया गोकर्नेश्वर , शिवपुरी, सुन्दरीमाइ, कागेश्चरी, बज्रयोगिनी, मणिचुद, राम जानकी मन्दिर गागल, नवतनधाम थुज्व:गु थाय स्वाना: अन्तर्राष्ट्रिय पशुपति परिपथ दय्केगु योजना दय्कूगु दु । तर थुगु थाय् धा:सा मनूत कायाष्टमी बाहेक मेमेगु इलय् उलि वय् वने यानाच्वंगु मदु । थथे जूगुलिं थ्व थाय् मनोरम थाय् व धार्मिक महत्व दुगु याय् जुया: नं मं दुगु इलय वनेगु थाय् कथं विकास जूगु मदुनि । थुकिया नितिं सांसद फुयालं काशीलिसे कागेश्वरीयात स्वाय्गु पशुपतिलिसे स्वाना: यंकेगु बिचा: तयादीगु दु । स्वस्थानी ब्रत कथाय् ३४ औं ज्योतिलिंङ्गया व्याख्या यानात:गु कागेश्वरीया हे ख: । सति देवीया न्हाय्पं कुतुं वना: कागेश्वरी जुल धइगु बाखं जिं न्यनागु दु । थथे हे बुद्ध बूगु देशय् नेपालय् अन्तराष्ट्रिय बुद्ध परिपथ दय्केगु जूगु दु । थुकिया नितिं लुम्बिनि, बौद्धगया, बोद्धनाथ, जामाचो , स्वयम्भू , मणिचुद, नवबुद्ध र अफगानस्तानया वामियानतक स्वाय्गु योजना सांसद फुयालं कनादीगु दु । थथे हे थ्व थाय्या विकास याय्त लोकतान्त्रिक सहिद उद्यान गागल धका: दय्काच्वंगु दु । अन सहिदपिनि स्मृतिइ प्रतिमा व राजनेतातय्गु प्रतिमा तइगु जूगु खनेदु । अथेहे द्व:छि किलोया . जनतांया छेंय् कवाड मुंका: क्व: दय्का: तय्गु योजना दुगु व कागेश्वर महाद्य: या न्हय:ने च्वंगु स्तम्भय् १५० र्किलोया अष्ट धातुया क्व: नं तइगु जूगु दु । टोखायापिनि सक्रियताय् जुयाच्वंगु निर्माण मोहनी न्हय: हे क्वचाइगु जूगु दु ।
किलाघ:त्वा:या दीप्याखं
नरेन्द्र महर्जन तिकिझ्या:वा:पौ येँ देय् छगू ऐतिहासिक सम्पदा, थीथी नखःचख: भेषभुषा, चाल चलन प्याखं, देग:, चैत्य, बहाः, ननि, चुकं जाःगु छगू खुल्ला संग्रहालयया रुपय् दनावयाच्वंगु थाय् ख: । थ्व थासम् ज्यापूतमय्गु ३२ त्वा: मध्ये छगू परम्परागत त्वा: मध्ये किलाघः छगू नं ख: । थ्व त्वा: कला संस्कृति तसकं हे तःमि ख: । छाय् धाःसा थ्व त्वालय् दीप्याखं, किसिपुलु, पायाः, कुमारी जात्रा गुरुमापायात ८८ धासा तया: भोजन याकेगु ज्या थ्व हे त्वालं याना वयाच्वंगु दु । दीप्याखनय् न्हयम्ह द्य:पिं दु । कवं, वेताः, ख्याः, दैत्य, कुमारी, भैरब, चण्डी दी प्याखंया द्य:पिं ख: । कुमारीया बहां कवं, भैरबया वहां मरु खाली सहयोगीया रुपय् बेताःयात कयातःगु दुसा चण्डीया बहां ख्याःयात कयातःगु दु अथे जूगुलिं थ्व ७ म्ह द्यःपिं मध्ये बेता: याक:चा प्याखं ल्हुइमखु । मेपिं फुक्क याकचा नं ल्हुइ पुचलय् नं प्याखं ल्हुइ । थ्व प्याखनय् न्हय्गू तालय् बाजं, म्ये, चजा, राग कया: प्याखं ल्हुइकी । थ्व प्याखं ल्हुइकीबलय् छुं नं कथंया हत्या याय्गु क्यनी मखु । थ्व प्याखनय् छुं नं प्राणीयात पोस: बीगु नामय् बहां स्याय्गु चलन नं मरु । थ्व प्याखनय् दैत्ययात स्याय्गु चलन मदु । बरु दैत्ययात क्वःथया लिना छ्वइगु चलन दु। थ्व प्याखं ल्हुइके बले द्यःपिं थीथी आशनय् थीथी मुद्राय् धिसिलासक्क ल्हा, तुति, म्ह, छ्यं संका: प्याखं ल्हुइ । थ्व प्याखं ल्हुइबलय् थीथी तासया वस: पुना, थीथी तिसा वा चुरा न्ह्याना: दबुली बाहेक मेथाय् प्याखं ल्हुइगु चलन मरु । थ्व द्यःप्याखं ल्हुइगु थासम् दीप्याखं वाहेक मेगु प्याखं ल्हुइकेगु याइमखु धइगु धापु दु । थ्व प्याखं यँया: वये न्ह्य: यँया: वइन धका: दकले न्हापां दबुली वया: कायाष्टमी खुनु प्याखं ल्हुया: विविध रुपय् प्याखं केनेगु यानाच्वंगु दु । थ्व प्याखं चले याय्त मू गुरु, नाय: समेत याना: न्हयम्ह गुरुपिं च्वना: थ्व प्याखं ल्हुइकी । थ्व प्याखं ल्हुइकीगु थःगु ब्यागलं मौलिक पह: दुगुलिं व मतुली थीथी नस्वा: व:गु पंखास्वां, कक:चा व मेमेगु स्वानं याना: दबुली मगमग बासना वय्क देशय् शान्ति अमनचैन , मेलमिलाप, महामारी ल्वय् मवय्मा धका: कामना याना: प्याखं ल्हुइगु जुगुलिं थ्व प्याखं एकचित्त जुया: सुं नं म्हं मफुम्ह मनुखं स्वल धा:सा ल्वचं कयाच्वंम्ह मनूया ल्वय् तना वनी धइगु छगू धापू दू । अथे जूगुलिं थ्व प्याखं हलिमय् बांबांलाःगु प्याखंया पुचलय् दुथ्याः वनेफू । थ्व प्याखंया ऐतिहासिक पक्षयात कया: खँ ल्हाय्गु ख: सा थ्व प्याखंया म्ये हालेबलय् श्री गुणकर राजाया नां कया: म्ये हालेगु यानाच्वंगु दु । थथे जूगुलिं संभवत: थ्व प्याखं लिच्छवीकालिन नांजाःम्ह जुजु श्री गुणकर राजाया पालंनिसे न्ह्याका वयाच्वंगु ख: कि धइगु अनुमान दु । थ थेहे पृथ्वीनारायण शाहं येँ देसय् ह:ता: याःगु इंलय् जुजु जयप्रकाश मल्ल न्हुघलय् दीप्याखं स्वयाच्वंगु व थ:गु गद्दीइ मेम्ह हे च्वन धइगु खबर वय्वं अनंतुं हे यलय् बिस्युं वंगु धइगु नं धापू दु । थ्व प्याखंया ऐतिहासिक महत्त्वबारे थ्व दीप्याखंया मूगुरु व नाय: श्री इन्द्र महर्जनयात न्यनेकने यानाबलय् थ्व प्याखं उगु जमानाय् हे देय् न्यंक महामारी ल्वय् सरे जुया: जनता धमाधम सिंनावंगु खना: जुजुया त:धंगु हे च्युता: कयादिल । छाय्धा:सा प्रजा हे मदुसा जुजु जुयागुया अर्थ दइमखु धइगु नुगलय् वना: दु:ख जुयाच्वंगु इलय् म्हगसय् दीप्याखं ल्हुया: क्यन अले व प्याखं खं थें देय्या थाय्थासय् दबुली प्याखं ल्हुइकेगु यानाब्यु धइगु देवं आदेश बी सातकि उबलेनिसें थ्व दीप्याखं क्यनेगु यानाव:गु धइगु धापु दु । थथे हे दीप्याखंया द्य:पिनि मूलभूमिकथं जामाच्च गुँयात कयात:गु दु । अन थौंतक दीप्याखं खल:त जाना: दँय् छक: पुजा या: वनेगु परम्परा न्ह्यानाच्वंगु दनि । अथेहे किलाघ: त्वालय् बिज्यापु ननिइ कवं गल्लीइ छुं ई न्ह्य:तक नं कवं हा: व: धइगु ज्याथजिथिपिनि धापू दु । दि प्याखंया पूजाविधि व प्याखंया बारे मूगुरु व नाय: श्री इन्द्र मर्हजनयात न्यनाकना स्वइबलय् थ्व प्याखं श्रावण चौथीया दिन खुन्हु कर्मचार्यपाखें नास:द्य:या थाय् आरम्भ पूजा याना: गुरुया छेंय् प्याखं स्यनी, अनं लिपा भाद्र चौथीया दिनय् नास:द्य:याथाय् घंगलासी पूजा याना: किलाघ:या बिज्यापूननी प्याखं ल्हुइकी । अनं लिपा कायाष्टमी खुन्हु नास: द्य: यात पिदने पुजा याना: किलाघ:या दबुली प्याखं ल्हुइका: यँया: जात्रा सुरु जुइन धइगु सन्देश बिइ । अनं लिपा य:सिं थनीगु दिनय् हनुमानध्वाखाया कागेश्वरी देग:या न्ह्य:ने प्याखं ल्हुकेगु याना: यँया: विधिवत् सुरु जुइ । यँया: क्व:नेया: खुन्हु कुमारी सालीबले न्हूघ:या दबुली प्याखं क्यनी । अनं थ:नेया: खुन्हु थाय्मरु व वंघ:या दबुली प्याखं ल्हुइकी । अनं लिपा नानिचाया: खुन्हु किलाघ:या दबुली प्याखं ल्हुइकेगु याना: थ्व प्याखंयात विसर्जन याइ । अले नास: द्य:याथाय् विश्राम पूजा याना: थ्व प्याखं क्वचाय्की धयादिल । मूगुरु इन्द्र महर्जनं थ्व दी प्याखंनय् द्य: ल्हाय्गु प्याखं, सुन्य ‘शान्ति प्याखं व अन्तय् लप: प्याखं ल्हुइकी धका: कनादिल । दीप्याखंयात कलान्तरतक त्यंका तय्त दीप्याखंया दुगु दबू सत:या तुरुन्त संरक्षण याय्माल, दीप्याखंया आगंछें गन दीप्याखंया द्य:पिन्त कर्माचार्यपाखे तान्त्रिक विधि प्रतिस्था याना: दी प्याखं पिकाइगु देवी शक्ति दुगु द्य:छें । मतुकय् थीथी पंखास्वां, कक:चास्वां व मेमेगु स्वां कलात्मकरुपं छाय्पीगु यानात:गु दु । गुगु स्वाँया व्यवस्था याय्त थौंकन्हय्या इलय् सिक्क थाकुगुलिं स्वाँया फुलवारी याय्त जग्गाया व्यवस्था याय्मा:गु दु । अन वना थौंकन्हय् बाजं दय्कीपि नं मदु । सरकारपाखें मा:गु बाजागाजा व्यवस्था तत्काल याय्मा:, सम्बन्धित निकायपाखें वयाच्वंगु जिन्सी सम्मान नं प्रयाप्त मजूगु व गुणस्तरीय न मजूगु खनेदु । उकियात तत्काल सुधार याय्मा:गु दु । गुरुपिन्त सांस्कृतिक भत्ता बिया: आर्थिकरुपं तिब: बिइगु ज्या याय् मा:गु दु । नत्र किलाघ:या दी प्याखं किलाघ:या ख: प्याखं थे न्हना वनेफु । अथेंतु बाजंया व्यवस्था बांलाक्क मयाय्गु ख:सा दीप्याखंनय् न्हापा म्वाय्लि पुया: प्याखं ल्हुइकेगु यानात:गु ख:सा: आ दीप्याखनय् म्वाय्लि पुइगु बन्द जुइधुंकल । अथेजूगुलिं सम्बन्धित निकायपाखें इलय् ज्या मयात धा:सा आ: वइगु पुस्तां थ्व दीप्याखं फोटो, किताब व डकुमेन्ट्रीइ जक स्वया: चित्त बुझय् याय् मालीगु अवस्था वय्फु ।
गथांंमुग: चःर्हे
डा.चुन्दा वज्राचार्य गथांमुग: चःह्रे श्रावण कुष्गापक्ष / दिल्लागा: चतुर्दशी कुन्हु न्यायेकीगु नखः गथामुगः चःह्रे खः । नेवाः तय्सं सिनाज्या क्वचाय्वं दकले न्हापां हनीगु नखः धयागु गथांमुगः खः । थ्व नखः वा पी थुंकाः दकले न्हापां हनीगु वा थ्व नखः धुंसानिते मेमेगु नखः स्वातु स्वास्वां वइगु नखः खः । उकिं थ्व नखःयात नेवाः नखःया न्हापागु नखः नं धाः । गुलिस्यां थ्वैत काय्मचा नखः न धायेगु याः । इतिहासकार भाजु शंकरमान राजवंशीया धापू कथं मनू सीबलय् व्छासय् वाये यंकैमाः । थ्व हे थाय्यात गणस्थान मुलगढ धायेगु यानावयाच्वंगु दु।थ्व हे मुलगढया छुं आखः हिलाः गथांमुगः धकाः ना छूगु खः । गथांमुगःयात त्रिशक्ति सत्य, रज व तमया द्यःने स्वपलाः तयाः थनीगु त्रिपद संवर भैरव घकाः नं धायेगु याः । गयामुगः गुवलेनिसें हन धयागु स्पष्ट सी मदुसां गाेपाल वंशावलीइ गथांमुगःया सन्दर्भया खँ न्ह्ययना तःगु दु । (मनवज्र बज्राचार्य ः हाम्रा चाडपर्वहरूका विवेचनाः काठमाडौँ, रत्न पुस्तक भण्डार , २०२५ पृ २-३) । थुकिं जयस्थिति मल्लया ई सिकँ न्हापानिसें हना वयाच्यंगु नखः धैगु सी दु तर लिच्छबिकालय् हंगुमखु धयागु नं यचुंक खनेदु (वज्राचार्य, धनवज्र व कमलप्रकाश मल्ल ः द गोपाल राजबंशावली ः काठमाडौँ, नेपाल रिसर्च सेण्टर, १९८५, पृ ६९) गथांमुगःयात घण्टाकर्ण धायेगु नं याः । घण्टाकर्णया अर्थ न्हाय्पनय् गं घानातःम्ह खः । न्हाय्पनय् गं घानातःगु विषयलय् थीथी लोकोक्ति मदुगु मखु । छम्ह द्यःया नां न्यने मयः म्हस्यां द्यःया नां न्यने माली धकाः निपा न्हाय्पनय् नं तःतःग्वःगु गं घाना जुइगु व गरीवप्रति संहानुभुति तयाः जुइम्ह मनू खः । व हे मनू सीबलय् जगाःकयाः सी उठय् यात । अथे जूगुलिं गथांमुगः बलय् जगाः काय्गु चलन जूगु न्यने दु। अथे तुं मेगु धापू कथं न्हापां छम्ह कर्मय् विश्वास याइम्ह मनुखं लुँ वहःतिसा सिवें नँय् विश्वास याइगु जुयाच्वन । तर उम्ह मनू बुद्धि च्वन्ह्याःसां जात धाःसा क्वजातम्ह लानाच्वन । व मनूया मतिना धाःसा छम्ह धनिम्ह मनूया म्ह्याय्मचा नाप जुयाच्वन । धनिम्ह मनुखं थ्य खँ सियाः थः म्ह्यायमचा क्वजातम्हनाप इहिया यानावन धाःसा थःगु बेइज्जत जुइ धकाः ग्यानाः व क्वजातम्हेसित मिं पुकाः स्यानाबिल । त्वाःयापिं मनूतय्सं वास्तविक खँ सीवं सीम्हसित सम्मानपूर्वक सिथं यंकाः अन्त्येष्टि यानाबिल । अथे तुं मेगु धापुकथं स्वनिगलय् गथांमुगः धयाम्ह छम्ह राक्षस तसकं दुखःबियाच्वंगु जुयाच्वन । छम्ह तान्त्रिक उम्ह राक्षस स्यायेया नितिं ब्यांचिया रुप कयाः राक्षस वइगु लँपुइ पियाच्चन । राक्षस वयेसाथं वं राक्षसयात हेवायचबाय् यायेगु शुरु यात । थ्व खनाः राक्षस तसकं तं पिकयाः ब्यांचित स्याये धकाः सन । ब्यांचा बिस्यु वन राक्षसं लिना यंकल । लिपा ब्याचा लः मुना च्वंगु पुखुया ध्वःपय् वन । राक्षस नंअन हे वन । लिपा अन तुं व सित । व हे राक्षसयात अन्त्येष्टि याय्त त्वाःयापिंके जगाः कया छम्ह प्व पाखें अन्त्येष्टि याःगु धाइगु धापू नं दु। अथे जुगुलिं हे गथांमुगःया अन्त्येष्टि समाजय् दकले क्वजातम्हपाखें याकेगु चलन दुगु खः धयागु धापु दु। गथांमुगःया बारे गुलि नं लोकोक्ति दु, व फुकं गथांमुगःया छु नं छुं खँ नाप सन्दर्भ दुगु खनेदु । बाखंनाप आत्मसाथ यायेफत धाःसा गथांमुगःया छुं छुं खँ उकिइ दुने सुलाच्वंगु खने दु। गथांमुगःया थीथी धारणा गथांमुगः घण्टाकर्ण छाय् धाल थ्व खँ च्वय् वने धुंकल । गथांमुगःयात त्रिपद संवर भैरव नं धाः । छाय्धाःसा गथांमुगः थनीबलय् तिँप्वाँय्यात स्वप्वाँय् यानाः थनेगु याइ ।थथे स्वंगु प्याँय् यानाः थनेगु धयागु हे त्रिपद संवर भैरबया प्रतीक खः । थ्व भैरव त्रिशक्ति ( सत्व, रज व तम)या द्यःने स्वपलाः तयाः थनिगु खः । गथांमुगः शिवशत्तिया प्रतीक अथवा अर्धनारेश्वर,अर्थात मिसा बछि मिजं बछि खः । उकिं गथांमुगः थनीबलय् गनं गनं छखे मा लिङ्ग मेखे बा लिङ्ग च्वयाः तिकेगु नं चलन दु । गथांमुगःयात सृष्टिय प्रतीककथं नं कायेगु याः । गुगु गथांमुगः भैरव जुसां गुगु गथामुगः अजिमा खः धकाः नं धायेगु याः । क्षेत्रपालय् थनीम्ह जुसा भैरव व व्छासय् थनीम्ह जुसा अजिमा जुइ । गथांमुगः थुकथं म्हसीकेगु जुसा मेकथं गथांमुगलय् भैरब वा अजिमाया ख्वाःपाः वा राक्षस वा लसिंया ख्वाःपाः च्वया तःगु तयाः क्वय् लिङ्ग नं च्वयेगु चलन दु । बाह्राः तेयधुंकुपिं मिसामचातय्त मिजम्ह गयांमुगः भागियाके बीगु नं चलन दु । बाह्राः तयेगु संस्कार हे यौन क्रियाया ज्ञानया लागि खःसा थ्व धुंका उन्मन्त भैरब वा मिजम्ह गथांमुगः भागि याकेगु घयागु सी मदयेक मिसातय्त सृष्टि क्रियाया दुज्ञां बीगु खः । गथांमुगःया ख्याःपाः राक्षसया ख्वाःपाः थें धंवा तयाः हिंसा यानाः म्हुतुं हि बाः वयेकाः नं च्वय्गु याः । अथे तुं गथांमुगःयात भूत धायेगु न जलन दु । समाजय् मनू स्वयाः विचार पाःथे गथांमुगःयात स्वय्गु दृष्टि नं पा । हिन्दुतयसं शिवपार्वती वा अर्धनारेश्वरकथं धायेगु याःसा बौद्धतय्सं भैरब व अजिमाकथं कायेगु न॑ याः । नापं कलाकारतय्सं नाटेश्वरकथं नं धायेगु याः । न्ह्याम्हसिन नं न्ह्यागु हे धाःसा नं गथांमुगःयात मिसा व मिजं कथं हे कायेगु याः । गुम्हं गुम्हंसिगु बिचाःकथं गथांमुगः व घण्टाकर्ण छगू हे मखु ।थज्याःपिनिगु बिचाः कथं घण्टाकर्ण धाइम्ह छम्ह कट्टर शिवभक्त खः । भगवान शिवया नां छगू त्वःताः मेगु गुगुं नं खँ न्यने म्वाःलेमा धकाः है न्हाय्पनय् गं घाःगू खः । काशी क्षेत्रय् धण्टाकर्ण पुखू दु । अन हे शिवलिङ्ग धारणा यानाःतम्ह घण्टाकर्णया मुर्ति पलिस्था यानातःगु दु । वयागु नामं हे घण्टाकर्ण पुखू जूगु खः । थ्व थाय् कर्णघण्टाया नां साप हे जाः । घण्टाकर्ण राक्षस पाशुपत धर्म माने याइम्ह कट्टर शिवभक्त जुगुलिं घण्टाकर्ण मूर्ति स्थापना यानाः काशीया भारतीय जनतां छम्ह दानवया रुपय् मकासे ईस्वरया रूपय् पुजा यानावयाच्यंगु खः । थुकथं गथांमुगः व घण्टाकर्णयात छम्ह हे धायेगु मयःपिं नं मदुगु मखु । (गंगालाल श्रेष्ठ ः गथांमुगः व घण्टाकर्ण व हे खःला ? सन्ध्या टाइम्स, दिल्लागा १३, १११७) गथांमुग: सिनाज्या नी ब्यकेगु गथांमुगःचह्रेयात सिनाज्या ब्यकेगु दि नं धाः । खाइसंन्हुकुन्हु दुवाःदुवातय् भूत साला हयाः छेँय् छेँय् तयातयेगु धयागु विशेष थानाः सिनाज्याबलय् ज्या याये फयेमा धकाः खः । उकिं थुकुनु बुं वा प्यूपिं वा मप्पूपिं न्ह्याम्ह हे जुसां नं बुँज्या याइपिं छेँय् दुहां वल धाःसाः भुत नं दुहा बइ धकाः सिनाज्या संपिं जुसा मसंपिं जुसा सकसियां सिनाज्या नी ब्यकेगु धकाः गथांमुगबलय् याइगु जलन दु । सिनाज्या ब्यंकेगु धकाः छेँय् बँ पुइगु, बँ इलेगु वसः हीगु खः । उलि जक मखु छेँय् दक्व परिवार नं म्वःल्हुइगु वा खौ कयाः ख्याः सिलेगु याइ । वा पिइ सिधःगु न्हापा हे जुसा गथांमुगः न्ह्यः नं सिनाज्या नी ज्यंके ज्यु । सिनाज्या नी ब्यंके धकाः वा पिइ सिघल धायेवं छेँय् छखां नीसी यानाः थःथःगु म्ह शुद्ध यायेगु खः । थथे गथांमुगः स्वयां न्हापा सिनाज्या नी ब्यंकीपि वा प्यूबलय् ग्वाहालि वःपिं फुक्कसित सःताः भलाकुसल यानाः धन्यवाद बियाः तुच्चा वा कौला याकाः छछाः जा नका छ्वयेगु
नेवा:थायया नां
पुलांगु नां न्हुगु नां छुगु किपू किर्तिपुर मणिगल,यल ललितपुर भुइज:सि बुढानिलकण्ठ मजिपा: मजिपात ल्हुति बालाजु फम्पि फर्पिङ्ग त्य:र त्यौड बाह्रखानी ख्य: लैनचौर फुसिंख्य मनमैजु धुँख्य बागबजार प्यंग:थां चार ढुंगे पैक्व,पहिक्व नंया बजार बसिक्व,सुकुबहा: लाजिम्पात भ्वंत बनेपा पूच्व पुल्चोक नंसा: नक्साल गुलुभा: सगरमाथा नर: हाडिगाउँ पोरेपा: रानीबारी गोल देवपतन फुसिंख्य फुसिंखेल कंग कंकेश्वरी दलूद्वं,दल्लो डल्लु लाजिंपा लाजिम्पात वंघ:,ह्वंघ: इन्द्रचोक सिलु गोसाईकुण्ड पंब्व बाँबारी जप तुं बाह्रबर्षे इनार पासिक्व कमलादि इखालाछी,मण्डप क्षेत्रपाति जामागुं रानीवन गोदागु गोदावरी खोप्रिङ्ग,ख्वप भक्तपुर भुइख्य: भुंइखेल खोना खोकना थसि सिद्धिपुर वतु त्वा: वटु टोल जम: जमल जोगिपाको कुश्लेचौर थायमदु बाङ्गेमुढा पुलांगु नां न्हुगु नां छुगु धम्मपुरी बोडे चोभा: चोभार धोकाद: ढोकादोल बिज्यास: बिजेश्वरी महाबू ,महावति महाबौद्ध मंगल वंजा: मंगलबजार त्यंग त्यंघ सकुना,अस्यगा: बालुवाटार गा:हिति गैरीधारा वदेयक्व दिल्लीवजार मिं न: सत: साउने पाति हरि बहाः बालाजु औ.क्षेत्र पन्ति पनौति फूच्व फुलचोकी होल्चो हल्चोक धमाथू धर्मस्थली नक्वा: नुवाकोट बुराख्य:,बुद्धख्य: भुरुङ्खेल क्वपुंद्व: कोपुण्डोल प्या:पुखू प्रयाग पोखरी जल: हरिसिद्धि खेचापुखू खिचापोखरी किलाघ: किलागल चाबहि: चावेल यपिंख्यः धोविचौर कुलांभुलु रक्तकाली सिफुच्व शिवपुरी जामाच्व नागार्जुन न्हूपुखू रानीपोखरी माग: मलीगाउँ धौख्य: धुलिखेल थक्वा: थानकोट थेम्रिङ,थिमि ठिमि,मध्यपुर जाह्वला ख्य: जावलाखेल बा देय् चापागाउँ भ्या:चाद्य: भेडासिं थंवही ठमेल क्वनाय् त्वा: कमलाछि न्यत नरदेवी खास्ति बौद्ध
