घ्यः चाकु संल्हुं
डा.चुन्दा वज्राचार्य नेवाःतयसं हना वयाच्वंगु नख: चखः अप्वः धयाथें तिथि अर्थात चन्द्रमाया गति कथं हना: वया: च्वंगु ख: । विस्का जात्रा व ध्यःचाकु संन्हु धका छगू निगू नखः गते कथं हनावया च्वंगु नख: ख: । यःमरि पुन्ही थें हे ध्यः चाकु संन्हु नं नसाया नामं नां छुनात:गु नख: ख: । प्रत्यक महिनाया न्हापांगु दिंयात संल्हु व महिनाया अन्त्यया न्हिंयात मसान्त धका धायेगु या: । घ्यः चाकु संल्हु धकाः माघ महिनाया न्हापांगु दिं कुन्हु हनीगु नख: ख: । थ्व नख:बलय् नैगु वा विशेष छ्यलीगु नसाया नामं नां छुनातःगुलिं थ्व नख:बलय् घ्यः चाकुया नापं हामोग्वारा द्यःयात छायेगु व नयेगु याइगु जुगुलिं थ्व संन्हुयात हामोसंल्हु धका नं धायेगु या: । झिंनिगू राशी मध्यय् थ्व कुन्ह निसें सुर्द्य: मकर राशी चाहिलेत दुस्व:इगु जुगुलिं थ्व दिंयात मकर संकान्ति धका नं धायेगु या: । थ्व कुन्हु निसें सुर्द्यःया गति उत्तराखे जुइगु खः। थ्व दिं कुन्हु भक्तजनपिसं थाय् थासय् खुसिया दोभानय् वना: म्वः ल्हुया जाकि, माय् , पलः, चिकं चाकु ध्यः तरुल, हामो ग्वारा, मकः, सिं आदि सिधा तया: दान यायेगु याइ । थ्व दिन कुन्हु दोभानय् म्वःल्हुया च्वय् न्ह्यःथनागु दान याना थःम्हसिनं नयेगुयात धाःसा पुण्य लाना: थः हिस्तपुस्त जुया: ल्वय् मदै धयागु धापु दु । उकिं थ्व कुन्हु थः थः पुरोहित तय्त च्वय् न्ह्य:थनागु सामग्री तया: सिधादान यायेगु याइ । सिधादान विशेषयाना मांमदुपिं वा अबुमदुपिं वा मांनं अबुनं निम्ह मदुपिसं याइगु ख: । धर्मसिन्धु नांयागु ग्रन्थय् थ्व संन्हुकुन्हु दानयात धाःसा छु जुइ दान मयात धाःसा छु जुइ धका च्वयात:गु दु । मकर संक्रान्ति कुन्हु गुम्ह मनुखं म्वःल्हुइगु ज्या याइ मखु व मनू जन्म तक रोगी व निर्धन जुइ । सन्तान मदुपिं मनुतय्सं थ्व कुन्हु अपसं च्वने न॑ भिं जुइ । श्राद्ध याये ज्यूपिं मनुतय्सं श्राद्ध याये नं बांला । थ्व कुन्हु हामोग्वारा व वस: दान यात धायेवं विशेष फल प्राप्त जुइ । थ्व कुन्हु याइगु ज्या खं अर्थात दोभानय् वना: म्वःल्हुइगु ध्यःचाकु, हामो न्या, पल: आदि नया: चिकं बुल धाःसा ल्वये दैमखु । थ्व कुन्हुया दिनय् नेवाः तय्सं जक मखु नेवा: मखुपिसं न॑ माघे संक्रान्ति धका वा मकर संक्रान्ति धका कण्डमूल नयेगु याइपिं दु । नेवा:तय् ला ई कथं दुगु नसा नया: नख: हनीगु स्वाभाविक ख: । उकिं थ्व इलय् विशेष याना पलः व काउले विशेष जूगुलिं थ्व निताजि तरकारी नगेगु या: । थ्व इलय् कण्डमूल बिशेष याना: तरुल मना:, छेँय् सन्या कुं थनेमा: धका संन्या छुया वा पुका कुं थना उगु संन्या नयेगु चलन दु । थ्व कुन्हु विशेष याना समय्लय् संन्या तरुल, ध्यः चाकु व हामोग्वारा वा हामोदुगु तिरौली, मुस्या पालु, लाभा तया: नयेगु चलन दु । थ्वबलय् छ्यं निसें दुम्ह संन्या नयेगु चलन दु । छायधा:सा संन्या नयेबलय् संन्याया छ्य निसें दुम्हेसित न्ह्यया व्छइगु ख: । थथे सन्याया छ्यं न्ह्यइबलय् सत्रुया छ्यं नं सन्याया छ्यंथे न्ह्यये फयेमा धका: आशिस याना: नयेगु चलन दु। घ्यःचाकु संल्हु कुन्हु गुम्हसिया समय जक नयेगु याःसा गुम्हं गुम्हसिया भ्वय् हे नये माःपिं नं दु । थ्व कुन्हु छेँ परिवार मध्यय् दिवंगत जूपिनिगु नामय् सिकब्व तया: सीपिन्त भ्वय् छायेमा:गु जलन दु। थ्व कुन्हु भ्वय् नयेमा: वा भ्वय् नयेगु यायेम्वा: व छुं मखु द्यःद्यः पिन्त समयतया: उकिया नापनापं तरूल ध्यः चाकु हामेग्वारा तया पुजा यायेगु परम्परा दु । द्यःद्यःपिन्त पुजा याये धुंका द्यःया प्रसाद कथं द्यःयात छाःथेंतुं ध्यःचाकु तरूल, हामोग्वारा सन्या तया समय् नयेगु चलन ख: । नखःबलय् नयेगु न्ह्यागु हे जुसां नयेगु नसा धाःसा नखः चखः कथं पा: । घ्यः चाकु संन्हु कुन्हु गुम्ह गुम्हसिया सुथय् जा नयेगु सत्ता माय्-बुजा धका ग्वःगु माय् जाकि, व पलः तया: थुयातःगु जा नापं संन्या अचार नापं मेमेगु तरकारी परिकार दयेका माय् ब्वजा नयेगु चलन दु। थ्व कुन्हु द्यःया प्रसाद काये न्ह्याे वा न्हिछि, लाछिया दुने थःत बुइकातःम्ह मामं मचाबलय् जक मखु थ्व कुन्हु नं चसुप्वालय् न्हाय्पनय् चिकं तया: थः मचातयगु भिं स्वास्थ्य, ता:आयु व भिंगु लंपु लिना न्ह्याये फयेमाः धका सुवा: बीगु खः । बिया छ्वये धुंकुपिं म्ह्यायमचात समेत थःछेँ वया: थः मांया ल्हातिं चिकं तये धुंका भातया छेँ लिहां वनीपिं दु । बिया छ्वयेधुंकुम्ह म्ह्यायमचाया मचा मदुनिगु जूसा भातपिनिगु छेँ घ्यः चाकु नये मज्यू घका थःछेँ वइगु चलन दु । भमचातय्सं भातपिंन्थाय् घ्यः चाकु नय्गुया धयागु मां जुवा यायेमाः धयागु चलन दु । उकिं मचा मदुपिसं भातपिंथाय् ध्यः चाकु नयेगु चलन मदु । थ्व परम्परा स्थीर रूपं मजुसां नं ध्यः चाकु संन्हु कुन्हु धाःसा ध्यः चाकु नये माली धका भातपिंथाय् मच्वंस्ये थःछेँ हे वनेगु याइगु चलन ख: । यदि भातपिंनिगु छेँ थहे च्यनेगु याःसां फुक नयेगु याःसां ध्यः चाकु छता धाःसा नयेगु मयाः पिं दु। थ्व दिं कुन्हु सुथय् दोभान वा खुसि म्वःल्हुयेगु याःसा गुम्ह गुम्हसिनं म्वःल्हुइगुया पलेसा ख्वा: जक सिलेगु याइपिनं दु । थ्व कुन्हु न्हिनय् भोछिं याउकं निभालय् च्वना: म्हय् चिकं बुइगु न॑ चलन दु। थ्व दिं कुन्हु नैगु नसा, व निभालय् च्वना चिकं बुइगु खंय् विचा याना स्वयेबलय् नेवाः तयसं थ्व अथे यानात:गु थें मच्वं । छायधा:सां माघ महिना धयागु चिकुलाया तःच्यतं चिकगु ला खः । उकिं धाइ नापं पौष माघथे चिकु धका: धायेगु या। माघ महिनाया सुरू अर्थात माघ १ गते चिकूगुया चरम सिमाया दिं ख: । मंसीर महिनां निसें चिकुइगु बरे जु्जुं वना पाैष महिनां पुगायेगु सुरू जुइगु खः । दकले तःच्वतं पुगाइगु दिं धयागु माघ १ गते खः । उकिं थ्व इलय म्हः म्ही दक्व तच्वतं ख्वाउंस्य च्वना च्वनी । उकिं निभालय् च्यनाः थःगु म्हय् चिकं तया: पाना वया नापनापं थम्हं फीगु वसःन चिकं बुइत त्वया निभालय् हे तैगु जूगुलिं क्वाना च्वनी । निभालस् च्वना चिकं बुइबलय् म्हय् च्वंगु दक्व चिम्सं प्वा: तिं स्वाना चिकं नापं निभाःया क्वाःन दुने दुहां वना म्हःय् क्वायेगु जुइ । थ्व जुल चिकं म्हय् दुहावना क्वाइगु प्रविधि । मेगु क्वाःज थ्व कुन्हु नैगु नसा: घ्यः चाकु तरुल पल: सन्या दक्व वस्तु हे आइरणयुक्तगु नसा खः । आइरणयुक्तगु नसा म्हय् दुने शक्ति बी, क्वाःज बी उकिं म्हया पिने नं म्हया दुने नसाया मार्फत नं क्वा:जः बिया चिकुया ख्वाउंया च्वंगु म्हयात दुने नं पिनेन क्वाकेगु ज्या याइ । उलि जक मखु च्वापु वा सितं कया ख्वाउया च्वंगु छ्यनय् चसुप्वालय् मामं चिकं तया: दुने थ्यंक दुहां वनेमा: धका ल्हातं पातापाता याना क्वाःजःया नापं चिकं दुव्छयेगु कथं नं खः । विशेषयाना छ्यनय् तयेकेगु चिकंयात विशेषरूपं माय् तया: क्वाकात:गु हे चिकं दैगु ख: | उकिं लुमुलुमु धाःगु चिकं छ्यंनय न्हाय्पनय् तया: छ्ययात
य:मह्रि पुन्हि
रबिन श्रेष्ठ परिभाषा: नेवा:तय्गु फुक्क नख:त कृषिलिसे हे स्वानाच्वंगु दइ । नेवा:तय्गु नख: गथांमुग: च:ह्रें निसें शुरुजुया सिथिनख: बले क्वचाइ । थ्व हे गथांमुग: व सिथिनख:या दुने ला:गु य:मह्रि पुन्हि झिंनिगू पुन्हि मध्ये मंसिर महिनाया पुन्हि ( मंसिर शुक्ल पूर्णिमा ) अर्थात थिंला पुन्हियात धाइ । थ्व खुन्हु विशेष याना:नेवा: जातिं थ:गु हे मौलिक पहया मह्रि य:मह्रिया नामं पुन्हिया नामकरण याना: य:मह्रि पुन्हि जूगु ख:। थिंला पुन्हिया नामं स्वयां य:मह्रि पुन्हि, धान्य पुन्हि, गैंडु पूर्णिमा कथं नां जा: । थ्व खुन्हु पहाडय् च्वंपिनि सा द्वहं लहिना त:पिनि बुँज्या याय्त सा द्वहंनं तसकं ग्वाहालि या:गुलिं समाज्या धुंका: सा, द्वहंया ग्वा: (गोठ)सिचुपिचु याना: ग्वा: पुजा याय्गु चलन दु । उकें थथे सा, द्वहंया ग्वा: पुजा याइपिसं थुगु पुन्हियात गैंडु पूर्णिमा नं धाय्गुया: । थिंलां अर्थात मंसिरं न्हूगु वा दुहां वइ । थ्व हे दुहां व:गु न्हूगु वा या जाकिचुं ल्हुया:छेँ छेँय् य:मह्रि, ल्वहंचामह्रि हाया: थ्व नख: हनी । न्ह्याम्ह मनूया नं य:गु चिल्लो मदुगु मह्रि जूगुलिं हे थ्व मह्रियात ‘य:मह्रि’ धा:गु ख:। य:मह्रि पुन्हि न्ह्याबलें चिकुलां लाइगु नख: ख: । उकिं य:मह्रि व चिकुलाया दथुइ तसकं क्वातुगु स्वापू दु । हेमन्त ऋतु व शिशिर ऋतु निगुलिं चिकुइगु ऋतु ख: । हेमन्त ऋतु व शिशिर ऋतु निगुलिं सुर्द्य: दक्षिणायन लाना: झीगु म्हय् सुर्द्य:या ज: ला:वइगुलिं खासयाना: य:मह्रि जाकि चुंयागु दय्किगु ख:सा उकी दुने चाकु हाम्व: नं तइगु जूगुलिं आयुर्वेदिक मान्यता कथं स्वस्थ शरीरयात मा:गु पौष्टिक भोजन, रसायन, पाक आदि थुगु ऋतुइ नय्मा: धयात:गु दु । चिकुलाबले म्हयात तागत बीगु य:मह्रिया गुण कथं चाकुं म्हयात क्वाकीसा हाम्वलं प्वा: सफा याइ ।उकें थ्व कारणं यानां नं य:मह्रि पुन्हिया विशेष नसा ‘य:मह्रि’ पौष्टिक तत्वं जा:गु नसा ख: । य:मह्रिया दार्शनिक पक्ष : संस्कृतिविद भाजु तेजेश्वर बाबु ग्वंग:जुया कथं य:मह्रि माय: व बाय: धका: निगू कथं दय्की । माय: च्वामुस्से च्वनी, बाय: थ्याच्च च्वना: त्रिकोणात्मक जुइ । बाय: च्वमुगु पितृलिङ्ग आकार जुइगु ख:सा माय: मातृयोनि आकारय् जुइ । अथे हे मेगु कथं धाय्गु ख:सा चाकु तयात:गु च्वकां क्वस्व:गु मह्रियात माय: व माय्तयात:गु च्वका थस्व:गु मह्रियात बाय: धाइ । माय: बाय: धइगु आगम परम्परा कथं मिजं व मिसाया प्रतिक ख: । य:मह्रिया आकृति सिन्हमूयागु ख:। गृहलक्षमीया ज्वँसा सिन्ह:मू व ज्वलान्हाय्कं जूगुलिं पुजा याइबले सिन्ह:मू ज्वलान्हाय्कंयात गृहलक्ष्मी धका: भाव याना: पुजा याइ । य:मह्रिया महत्व व छ्यलाबुला : य:मह्रि तसकं सांस्कृतिक महत्वं जा:गु मह्रि ख: । अथे जुया थी थी भिंगु ज्याय् छ्यलात:गु खनेदु । थ्व य:मह्रि पुन्हि खुन्हु माय: बाय: धका: तत: ग्वय्क य:मह्रि दय्का न्हुगु दुहांव:गु वा कुथिइ स्वना: कू पुजायाइ । थथे कू पुजायातकि न्ह्याबलें गृहलक्ष्मी थीर जुया: वा कुथिइ जायाच्वनी धइगु विश्वास दु । य:मह्रिया महत्व य:मह्रि पुन्हि बले जक मखु यंला बले नं यंमा:द्य:यात य:मह्रि छा: वइगु गुथि नं दु । स्वन्ति बले म्हपुजा, किजापुजा बले य:मह्रि तया: पुजा याइपिं नं आपालं दु । मिसातय् प्वाथय् दइबले नं मचा बुइ लछि न्ह्य: धौबजि नक: वनी बले नं य:मह्रि नं तया येंकेमा: । मस्त निदँ बुदिं निसें झिंनिदँ बुदिं तक जोर दँय् दँ ल्याखं निग: निसें झिंनिग: तक य:मह्रिया मा: दय्का: क्वखाय्की । थुगु य:मह्रि दुने चाकु मत:सें पञ्चतत्वया प्रतिक कथं न्याग: आखय् तइ । झिं निदँ दतकि मचा त:धि जूगुया ल्याखं वयां लिपा य:मह्रिमा: क्वखाय्कि मखु । थथे बुदिं याइबले नं खेँ सगं बिया: य:मह्रिं मचायात लुइगु चलन दु । न्हूगु छेँ दय्का: पलिं चीबले नं मचातय्त बुदिं याना: य:मह्रि लुइथें छेँयात नं य:मह्रिं लुइ । ज्याथ जंकु याइबले नं य:मह्रिं लुइगु चलन दु । अथे हे जनबाहाद्य:, बुँगद्य:या जात्राय् नं पुजा बिया: च्वय् गजुलिइ थाहां वना: पता: ब्वय्का य:मह्रि होली । कलाया रुपय् य:मह्रि : य:मह्रि ज्याय्गु नं छगू कला ख: । बांलाक्क सालुक्क ज्याय् मसल धा:सा य:मह्रि बांमलाय्य: । अथे हे माय: बाय: य:मह्रिया नापनापं गनेद्य: कुवेर, लक्ष्मीद्य:आदि नं दय्केमा:गु जूगुलिं थ्व छगु थी थी कला या रुपय् नं काय्छिं । थुबले हरेक सिया छेँय् छेँय् सुनां य:मह्रि, गनेद्य: कुवेर, लक्ष्मीद्य: बांलाक्क दय्के स: धइगु खँय् प्रतिस्पर्धा हे जुइ । फ्वना नय्गु व इना नय्गु संस्कार : “त्य:छिं त्य: बकछिं त्य: लातापता कुलिंचा जुछिं त्य: य:मह्रि च्वामू, उकि दुने हाकु ब्युसा माकु मब्युसा फाकु ब्युम्ह ल्यासे मब्युम्ह बुरि कुति” थथे म्ये हाला: य:मह्रि फ्वं वयाच्वनी । थथे म्ये हाला: फ्वना येंकुगु य:मह्रि इना नइ । नेवा:तय् थ: जक नय् त्वने धइगु मदु थ: थिति व मेपिंन्त नं इना नय्गु चलन दु । उके थ्वखुन्हु य:मह्रि फ्वंव:पिं फुक्क सित य:मह्रि, धेबा नं बिया छ्वइ । अथे हे खल: पुच: पाखें नं त्य:छिंत्य: हाला: य:मह्रि, धेबा फ्वना येंका: सामाजिक ज्या खँय् छ्यलेगु यानाच्वंगु नं खनेदु । थ्व खुन्हु फ्वना नयां चीधं जुइमखु । मिसात धयापिं अन्नपुर्णया स्वरुप ख: । मिसात भिन धा:सा छेँ भिनी, यदि मिसात मभिन धा:सा छेँ स्येनी । य:मह्रि फ्वं व: पिंत द्य: भा:पिया मानेयाना: लुधंक नका: त्वंका: छ्वल धा:सा धनधान्यया द्य: कुवेर बिज्याना सुवा: ब्यू वइ धइगु विश्वास दु । थथे धन धान्य जूगु वारे छगू किम्वदन्ति नं दु थ्व हे किम्वदन्ति पाखें शिक्षा कया: त्य:छिंत्य: फ्वंव:पिंत य:मह्रि वा जाकि आदि बीगु नं चलन दु । पाञ्चाल देय् (आ: थौं कन्हे पन्ति धाइ) सुचन्द्र व सुशिला नांया धर्मात्मा महाजनपिं निम्हतिपु दुगु जुया च्वन । इपि निम्हं भगवान विष्णुया तसकं भक्त जुयाच्वन । छक्व सुचन्द्र महाजन पिहांवनाच्वंबले थुपिं गुलि भिंपिं धका: स्वय्त कुवेर ब्राम्हणया भेषय् अमिथाय् फ्वं वन । थथे फ्वं व:गु सुशिलां खना: छेँय् ब्वनायेंका: सा:सा:गु भिं भिंगु नके त्वंके यात । थ्व खना: कुवेर तसकं लय् ताया: थ:गु वास्तविक रुप क्यना: ज्ञान गुण व य:मह्रि पुन्हिया पुजाविधि कना: त:सि छग: बिया: अन्तरध्यान जुल । कुवेरं धा:गु कथं य:मह्रि, गणेद्य: लक्ष्मीद्य: व कुवेर दय्का कुवेरं ब्यूग त:सि नं भकारीइ तया: प्येन्हु तक न्हि न्हिं विधिपुर्वक पुजायना: अथेमतुं तयातल । प्येन्हु दुखुन्हु य:मह्रि थ: पिसं नं नल मेपिंत नं इनाबिल गुलि दानयात धन सम्पत्ति नं अभिबृद्धि जुयावल । य:मह्रि, गणेद्य: लक्ष्मीद्य: व कुवेर तया: पुजा या:गु भकारी न्ह्याक्व लिका:सां क्वमलात न्ह्याबलें जाया: अथेंतु जुयाच्वन । उबले निसें थिंला पुन्हि वा य:मह्रि पुन्हिबले य:मह्रि दय्का वा कुथिइ वा भकारी पुजा याना: य:मह्रि थ:पिसं नं नय्गु करपिंत नं इनेगु, फ्वं वइपिंत नं बीगु परम्परा चले जुल धइगु धापू दु ।
सकिमिला पुन्ही
डा. चुन्दा वज्राचार्य सकिमिला पुन्हीः बौद्धमार्गी नेवातय्गु लागि सकिमिला पुन्ही धयागु दिं त:धंगु दिं खः । थ्व हे दिनय् स्वयम्भू महाचैत्य प्रतिस्थापित याःगु घाइ । थ्व कुन्हु स्वयम्भू भगवानया थाय् वना: पुजा या: वनेगु परम्परा दु । स्वयम्भुई हलिमलि ब्वयेगु व तुत: ब्वनेगु परम्परा नं दु। कछला शुक्ल पूर्णिमा वा कार्तिकशुक्ल पूर्णिमायात सकिमिला पुन्ही धकाः हना वयाच्वंगु खः । थ्व इलय् विशेष याना कृषि उत्पादन धयागु चाकुहि, सकि व बरां खः । थ्व इलय् कृषि उत्पादन मध्यय अप्व:सिया वा लया: छेँ दुकाये धुंकूगु जुइ । अनं व्छ, कःनि मुस्या चना आदि गेडागुडी नं छँय् छँय् दुकाये घुकूंगु जुइ । सकिमिला खँग्व: सकि व मिला मिलेजुया बनेजुगु खः । सकि धयागु फकंया हा: थें खः । मिला धयागु चन्द्रमा जुल । थ्व पुन्ही कुन्हु हि, सकि मना: द्यःयात पूजा याना: छायेगु याइ । हि सकि नापनापं बरां कःनि मुस्या, छुस्या आदि बूब: सिया द्यःद्यः पिन्त छायेगु याइ । हलिमलि ब्वयेगुः सकिमिला पुन्ही कुन्हु बहनी बाैद्ध स्थल, स्वयम्भू, बाहाः, बही अादि थाय् थासय् व त्वाः त्वालय् छँखा छँखापतिं हलिमलि ब्वयेगु याइ । नापनापं सकि, हि व फलफूल नं तयेगु याइ । बाहा, बही, त्वा: त्वाःयापिसं तयेहःगु छुस्या मुस्या, हि सकि फलफूल फुक्क जम्मा याना चिभाः न्ह्योने स्वस्ति वा चिभा, वा छुं मुर्ति हलिमलि हे कलात्मक धंगं च्वया ब्वयेगु याइ । हलिमलि ब्वये धुन धायेवं भगवान द्यःया थाय् व चिभालय् मत तयेगु याइ । मत तयेगुया नापनापं भजन खल:पिसं भजन नं हालेगु याइ । हलिमलि ब्वया: द्यःयात पूजा नं याइ । पूजा नापं भजन सिधल धायेवं ब्वया: तःगु दक्व हलिमलि मुना हलिमलि ब्वःगु स्वःव:पिं वा अन मुनाच्वंपिं फुकसित इनाः बी । नापं सुनां सुनां हलिमलि ब्वयेत कःनि, मुस्या, छुस्यामुस्या, खत्या, फलफूल आदि त:हःपिं फुक्कसित प्रसाद धका छँय् छँय नं बीके व्छयेगु याइ । थ्वबलय् कःनि, मुस्या, फलफूल, मरि अादि भ्वँचा वा मरिकसी तया: बाहा: बहीलय् ब्वये यंकेगु जक मखु थ:थिति इष्टमित्रपिं थाय् नं बीक्य व्छयेगु याइ । थुवलय् कःनिमुस्या, फलफुल, मरि आदि भ्वँचा वा मरिकसि तया: बाहा: बहिलय् ब्वये यंकेगु जक मखु थ:थिति इस्तमित्रपिनि थाय् बीके छ्वयेमा: । थ्व कुन्हु नेवाः तय् छँय् चाकुहि, सकि, तरुल आदि कण्डमूलयात मना: नयेगु याइ । नापं छुस्या मुस्या खत्या, बरां आदि सिया नं नयेगु याइ । थ्व पुन्ही कुन्हु भगवान बुद्धया चेला सारिपुत्र निर्वाण जगु दिं धका धायेगु याः ।बुद्धधर्मय् मृत्यु धयागु म्वानाच्वनागु जीवनपाखें, माेक्ष प्राप्त जुइगु निर्वाण जुइगु खः । निर्वाण प्राप्त मजूपिनि मृत्यु लिपा नं हानं मेगु जन्म काः वने माः धयागु पुनरजन्मया विश्वास याइपिनि धापु दु । सकिमिला पुन्हीबलय् ल:फय्या याम फूना चिकुला सुरु जुइगु जुगलिं कःनि मुस्याः नया: म्हय् शक्ति दयेकेगु खः । म्ह क्वाकेगु खः । चाकु हि व सकि जमिनया तःलय् सइगु वस्तुलय् चिनि दैगुलिं हि सकि नया: शक्ति दयावइगु नं खः । कार्तिक महिना अप्व: धया्थे फलफूल सइगु याम ख: । उकिं थ्व इलय् फलफूल नयेगु चलन दु । फलफूल भिटामिन “सि” दुगु वस्तु खः । अथें तुं हि, सकि, कःनि व्छ आदि कार्वोहाइड्रेड व मुस्या सिम्पु बरां आदि प्रोटिनयुक्त नसा खः । आषाढशुक्ल एकादशी अर्थात हरिशयनी एकादशी कुन्हु चतुरमास सुरु जुइ । थ्व प्यला तक न्ह्याइगु ख: । सकिमिला पुन्ही कुन्हु चतुरमास क्वचायेकेगु दिं खः । चतुरमास प्यला धर्मकर्म यायेगु झ्वलय् गुम्हसिया बाखं कंकेगु याइ गुम्हसिया बाहा: बही वा छुं नं द्यःद्यःपिन्त पूजा यायेगु याइ । थ्वबलय् बाखं क्वचायेकेगु धकाः पूजा याना क्वचायेकेगु याइ । कतिंपुन्ही कुन्हु खुल्ला आकाशय् पंमा थना त:गु आल:मत नं सकिमिला पुन्ही कुन्हु दुकायेगु याइ । चन्द्रमायात पूजा याइबलय् विशेष यानाः हलिमलि छाना: पूजा यायेगु चलन दु । चथा: बलय्नं चन्द्रमायात खुँ द्यःया रुपय् पूजा याइगु खः । थ्वबलय् नं कःनि मुस्या फलफूल तया: पूजा याइगु खः । सकिमिला पुन्हीबलय् नं हलिमलि ब्वयेगुया चन्द्रमा लुइ धुंका बहनी खः । द्यःद्य:पिन्त चाकुहि नापनापं हलिमलि छाना: पूजा याइगु जुगुलिं थ्व पुन्हीकुन्हुयात हलिमलि पुन्ही धका नं धायेगु या: । थ्व पुन्ही कुन्हु जलबिनायक क्वयँला गणेद्य:या जात्रा नापं थानकोटया महालक्ष्मीया जात्रा नं जुइ ।
देह व चित्त शुद्धिया नख: गुन्हिपुन्हि
रमेशमान पिया गुगुंनं जातिया संस्कृति धइगु उगु जातिं नालाच्वंगु धर्म व दर्शनया पहिचान सः । धर्म धइ्रुगु सामाजिक मुल्य, मान्यता, दर्शन, व्यक्ति विशेषया आचार व्यवहार नाप स्वापू दुगु खँ ख:सा संस्कृतिं उकिया भौतिक परिणति ख: । उकिं न्ह्यागु जातिया संस्कृतिं नं उगु जातिं नालाच्वंगु धर्म दर्शनया सन्देश बियाच्वनी । संस्कृति धइगु खँग्वः छुं नं वस्तु विशेषया मां मखसे समग्रताया खँग्वः खः। जाति विशेषया भाय्, नसा-त्वंसा, वस: पुनीगु पह, सामाजिक व्यवहार, नखः चखः, उमिगु आचार व्यवहार, थ्व सकतां हे संस्कृतिया प्रमुख आधार खः । थ्व समग्र आधारं जाति बिशेषया गुगु बिस्कंगु पह (संस्कार) ब्वलनी वहे इमिगु संस्कृति उमिगु पहिचान जुइ । थन थःगु मौलिक संस्कृतिं बिलिबिलि जा:गु नख: गुन्हिपुन्हियात कयाः छुं खँ कुलेगु कुत: याये । नेवाःतय्सं दक्व धइथें नखःचख: चान्द्रमासया लिधंसाय् हनाच्यंगु दु । नेवाःतय् नख: हनेगु थःगु हे विशिष्ट परम्परा दु । नेवा: नख:या श्री गणेश गथांमुगः चह्रे कुन्हुनिसें जुइसा इतिश्री सिथि नखः कुन्हु जुइ। सिथिनख: निसें गथांमुग: तक नेवाःतय्गु नख:या दिपा: जुइ। थथे धइगु थ्व दिपा: ज्वःछि सिन्हाज्याय् व्यस्त जुइ मालिगुलिं खः । नेवाःतय्गु उद्गमस्थल स्वनिग;, कृषिया नितिं उर्वर भूमि, थनया जीवनचर्याया प्रमुख आधार कृषि जूगुलिं थनया प्रमुख बालि वाया प्राकृतिक घःचा- लिसे लिसें नखःचख: नं चाहुलाच्वं गु दु । गुन्हिपुन्हि नख:या मान्यता शुद्धता व पवित्रतापाखे केन्द्रित जुयाच्यंगु दु । गथांमुग: चह्रेकुन्हु छेँय् बाै बिया: गृहशुद्धिया ज्या यायेगु जुइसा गुन्हिपुन्हि कुन्हु देह शुद्ध यायेगु ज्या प्रमुख जुइ। शुद्धता व पवित्रता धइगु स्वस्थ शरीर विना असम्भव । स्वस्थ्य शरीर दुने जक स्वस्थ चित्तं बास याइ । चित स्वस्थ मजुइकं धर्मया साधना हे पूवनी मखु । उकिं धयातःगु दु, ‘शरीर माद्यं खलु धर्म साधनम्’। घर्म साधनाया लँपुइ शरीर ला माध्यम जक खः । गये खुसि छिनावनेत माःगु ताँ । ताँ बमलात, वाराक्वारा सन, त्वःधुल धाःसा खुसि छिइ थाकुइ । दच्छि यंकं यायेमा:गु ज्यात पूवनी मखु, उकिं थुगु नखतं निगू पक्षयात जोड बियात:गु दु, छगू शारीरिक स्वस्थ्यता, मेगु चित्तया शुद्धता, गुकियात थन अलग अलग ब्वथला: बिचा: यानास्वये । शारीरिक स्वस्थता झी अजा आजिपिं दक्वं धइथें प्रत्यक्ष वा परोक्ष रुपं बुँज्याय् निर्भर जुया वःगुलिं झीगु दक्व नख:चखः बुँज्याया गति कथं न्ह्यानाच्वंगु ख: धइगु खँ च्यय् हे धायेधुन । सिन्हाज्या ज्वःछिया दुने जुइगु तच्वःगु शारीरिक परिश्रमं कमजोर जूगु शरीर उकिसनं गृष्म ऋतु पुलाः वर्षा ऋतुया चपेतं पित्तया प्रकोप जुइ । बर्षा ऋतुस पूर्वीय फय्या चाप तच्वइगुलिं याना: तापक्रम असन्तुलन जुइ गुकिं यानाः त्रिदाेष (कफ, पित्त व वात) या प्रकोप जुइ । लिच्च: कथं पाचन शक्ति कमजोर जुइगु, झाडावान्ता आउँ ल्वचं दुःख विइ । थुकथंया ल्वचं मुक्त जुइत झी पूर्वजपिंसं थीथी पौष्टिक तत्वं जाःगु बूवःया रस क्वाति त्वनेगु यानाव:गु खः । क्वाति धइगु क्वा (पाक)ति.क्वाति जूगु ख: । आयुर्वेदय् रसादि दयेकेगुयात नं ब्वाथ घाइ । संस्कृतं ब्वाथ धइगु छुं चिजयात ताउतक ‘पाखवंक दायेकाः रस कायेगुयात धाइगु ख:। झीसं नं क्वाति दायेकेगु निंतिं छन्हु निन्हु न्ह्यवंनिसें बूबः फ्वया:लि ताउतक दायेका: थुकिया रस त्वनेगु याइ। उकिं क्वाति शरीरयात स्वस्थ यायेगुली: तःधंगु ग्वाहालि याइ । थुकथं क्वाति वर्षा ऋतुया निंतिं तसकं अनुकूल नसा खः | स्वस्थ शरीरया निंतिं पोषणयुक्त नसा ख: । चित्तया शुद्धता गुन्हिपुन्हिया मेगु पक्ष ख: चित्तया शुद्धता वा पवित्रता । नयेगु नसा शुद्ध जुइवं शरीर स्वस्थ जुइ, अन्तःस्करण शुद्ध जुइ । शुद्ध अन्तःस्करणं चित्तयात पवित्र याइ । पवित्र चित्तं ज्ञानया लुखा चायेकेगुली स्वाहालि याइ । उकिं साधकत थुकुन्हु तिर्थय् वना: म्व:ल्हुइगु व तिर्थ ब्रत च्वनेगु जलन दु । तिर्थय् म्वःहुइगु, तिर्थ ब्रत यायेगु, तिर्थ चाःहुलेगुली नं चित्त शुद्ध यायेगुली ग्वाहालि जू। थुकुन्हु शिवमार्गीतय्सं थासंथासय् वना: महाद्यः दर्शन यायेगु व पुज्यायेगु याइ, बौद्धमार्गीतय्सं गुंला लच्छियंक बहा: बही व स्वयम्भू चैत्यया परिक्रमा याइ । ख्वप देशय् कालीदह व नगरकोटया महाद्य:पुखू यल देया कुन्ति महाद्यः व रसुवा जिल्लाया १४००० चाःचू फिट च्वय् ला:गु सिलु तिर्थय् तःधंगु मेला जुइ । येँया ग्वलं मृगस्यलीया गोरखनाथ येँ लायकूया छगू फल्चां पुन्हिकुन्हु सिलु यंकेगु ज्या कानफट्टा जोगी (नाथ सम्प्रदाय)तय्सं याइ । अथेहे थ्वकुन्हु पशुपति महाद्यः सिलु थ्यंकः बिज्याइ धइगु पौराणिक मान्यता कथं महाद्य: सिलु बिज्याइवलय् चिकुइ धइगु ल्याखं महाद्यःया म्ह छम्हं कचिकां भुंका: तयेगु परम्परा थौंतक नं न्ह्याना हे च्वंगु दनि । थ्व कुन्हु स्वनिगःया शिवमार्गि छःथरि व पाँचथरि नेवा:त व राजोपाध्याय थरया ब्रम्हू, बाज्यापिं थःगु छेँय् सतिक ला:गु खुसिइ वना: मेगु दच्छितकया निंतिं जना (जनै) हिली । जना हिलेगु निंतिं छन्हु न्ह्यः हे ब्यंकाः, सँ खाना: नीसी यायेगु चलन दु। तर थौंकन्हय् छःथरि व पाँचथरि नेवाःतय्गु दथुइ कम हे जक जना दुपिं खनेदु । ब्रम्हुतय् नं सँ खायेगु व खुसिइ वना: हे जना हिलेमा:गु वाध्यताया हिउपा: वःगु दु । जना हिलेगु निंतिं सुथ न्हापां राजोपाध्याय बःजुपिं खुसि वना: म्वःल्हुइ, अले म्होसतय् त्रिपुण्डया स्वझ्वः सिन्ह: तिना: सामूहिक रुपं बेदोक्त मन्त्राेचारण यायां जना हिली । नेवाः बःजुपिंस॑ सामूहिक रुप॑ याइगु थ्व शुद्धीकरण संस्कार् स्वयेबह जू। थुकथंया सामूहिक वेदपाठय् उपाकर्मय् दुथ्या:पिं ब.जुपिं जक च्वनाबिज्याइ । गुकिं थाकुलिपिं न्ह्णम्ह बःजुपिंत सप्त ऋषिश्वर व सगोलय दुथ्या:पिं मेपिं सकसितं पितृगणया रुपय् आदर याना: पुज्याइगु प्रचलन आःतक नं ख्यपया ख्वँर्हय् (हुनमानघाट) जूनि । थुकथं जना हिलेगु ज्या क्वचायेवं थवंथवय् जना ल्हातय् चिकेगु याइपिं उकिं लिपा थःथःगु जजमानतय्त जना चिकेगु ज्याय् व्यस्त जुइ, थ्व जना चिकेगुयात कया: छत्वाःचा पौराणिक किम्बदन्ति न्त थन न्ह्यथने सान्दर्भिक हे जुइ ताया । छगू इलय् स्वर्गया जुजु इन्द्र व दानव बलिया दथुइ घमासान युद्ध जुयाः इन्द्र बुसेंलि, इन्द्रं थः गुरु बृहस्पतिया थासय् वना: थः बूगु खँया वृतान्त कन । गुरुं वयात ल्हातय् जना चिना बिसेंलि लिपा वना: दानव बलि नापं इन्द्रं युद्ध त्याकल । थन गुगु ल्हातय् जना चिइगुया खँ दु व जना येँयाः पुन्हि कुन्हु यमद्य: (इन्द्र)यात चिकेगु प्रचलन आ नं ल्य॑ दनि । थुकथं शैव नेवाःतय् पुरोहित तगिंलय् ( ब्रम्हू,आचाजु व जोशीजु) दुथ्याःपिं ब्रम्हूतय्त नं उपनयनं संस्कारय् गुरुपाखें कयात:गु दीक्षायात थौंया हे दिनय् आवृत्ति यानाः पवित्र यायेगु ज्या याइ । गुन्हिपुन्हिया रोचक पक्ष छगू मेगु नं दु, व खः स्वनिगःया ज्यापुतय्सं थ्व नखः ब्यांचायात पुज्यानाः ब्यांजा नका: हनीगु । सिन्हाज्याया इलय् अप्व: कीत सीगुलिं उकिया लुमन्ति वं ब्यांचाया गुणयात कदर यासें ज्यापु परिवारय् छेँय् नीसी याना: जा थुया: बुँइ यंका: व्याचायात भाग तया: पुज्याइ । वा पीगु ज्या यायेवलय् चायेकं वा मचायेकं गुणकारी जीव ब्याँचा आदि अनेतने जीवनतय्गु गुगु हिंसा जुइ उकिया प्रायश्चित कथं ब्यांजा नकेगु प्रचलन वःगु जुइमा: । न्हयाथे हे जुइमा थ्व ब्यांजायात
गुंपुन्हि
डा.चुन्दा वज्राचार्य डा.बालगाेपाल श्रेष्ठ डा.चुन्दा वज्राचार्य गुंपुन्हि गुंलाथ्व पुन्हिकुन्हुया दिंयात नेवा: समाजं गुंपुन्हि धकाः हनावयाच्वंगु दु । श्रावणशुक्ल पूर्णिमाया दिंकुन्हु हनीगु थ्व नखः नेवाः समाजय् गुन्हु यंक हनीगु खः। गुलाथ्व पुन्हि अर्थात श्रावणशुक्ल पूर्णिमा निसें गुंलागाः अष्टमी अर्थात भाद्रकृष्ण अष्टमीकुन्हुतक कूल गुन्हु यंक हनीगु नखः जूगुलिं थ्ब नख:यात गुंपुन्हि धाःगु ख: । नेवाःतय्सं हनेगु याना वयाच्वंगु तःत:हाकगु नखः मध्यय् थ्व छगू नख: नं खः । विशेष याना: धार्मिक व व्यंगात्मक कंथं हना: वयाच्वंगु थ्व नखः मनाेरञ्जनात्मक नख: नं खः । बुँज्या याइपिनि बुँइ वा पी धुंकाः वा लये मत्यःनीगु इलय् दथुइ लाक ला:गु थ्व नख: लिमला: फमला: म्हया म्ह मजुइक सिनाज्या याना: सिधयेका: हनिगु थ्व नखः छगू कथं ज्या झासु फिना: न्ह्याइपुक नं हनेगु या: । थ्व नख:यात जनै पूर्णिमा नं धायेगु याः । थ्व पुन्हिकुन्हु म्हय् जनै ची मा:पिसं दछियंक चिनात:गु जनै हिलिगु दिं खः । गुरूपिसं मन्त्र साधना याना: भय पाखें रक्षा जुइकथं म्हासुगु काेखा क्वखायेका बीगु खः । थथे म्हासुगु काय् मन्त्र साधना याना: जनै दयेकीपिं गुरूपिं व जनै क्वखाइपिंसं सँ खाना: म्व:ल्हुया: सुचिनिचि याना: जनै धारणा याइगु खः । अथे तुं ब्रम्हूतय्सं म्हासुगु काय् रक्षा मन्त्र दुथ्याका मिजंपिन्त जूसा जवगु ल्हातय् मिसापिन्त जूसा देय्पागु ल्हातय् जनै नं थ्व हे दिनय् चिकाबीगु ख: । थथे जनै चीगु दिन जूगुलिं हे थ्व दिंयात जनै पूर्णिमा धका: धायेगु या:गु खः । थथे जनै पुर्णिमाकुन्हु च्यूगु जनै लक्ष्मीपुजाकुन्हु त्वःताः साया न्हिपनय् चित घा:सा थः सीइबलय् थःगु आत्मायात बैतरणी खुसि छिनाः अ:पुक स्वर्ग थ्यंकः वने फै धैगु परम्परागत धारणा दु । गुंपुन्हि अर्थात थ्व दिंयात ऋषितर्पणी धकाः नं धायेगु या । छाय्धा:सा थ्व दिंकुन्हु तागाधारीपिसं सप्त ऋषिपिनिगु नामय् तर्पण बीगु जूगुलिं थ्व दिंयात ऋषितर्षणी धका: धायेगु या:गु खः । तर्पण बीत तागाधारीपिसं छन्हु न्ह्यः हे सँ चाना: लुसि ध्यनाः पञ्चगव्य कयाः शुद्ध यानाः वैदिक विधि कथं ऋषितय्त तर्पण बिया: अनं लिपा वैदिक मन्त्र ब्वना: पवित्रगु जनै न्हापां ब्रम्हूयात चिकाः अनं लिपा थःम्हं चीगु चलन दु। नेवाः समाजय् गुंगूयात विशेष महत्व ब्युगु खनेदु । गथेकि नवग्रह, नवरत्न धाये थें तुं गुता बीबः, गुता बूबः धकाः नं धायेगु प्रचलन दु । गुंपुन्हि नं थज्याःगु हे महत्वं जा:गु नख: ख: । थ्व नख:कुन्हु विशेष याना: गुता बूबःया क्वाति दायेकाः छुचुंमह्रि छुनाः द्यःपिन्त पुज्याना: परिवार मुना: गुता बूबःया क्वाति दायेका: त्वनेगु चलन दु । गुम्ह गुम्हसियां गुता बूबलय् ममःचा क्वाति क्वफाना: ग्वाराचा नयेगु, गुम्हसिया गुता बूबलय् छुचुंमह्रि चिचिपाक दयेकाः क्वफाना: गुता बूबलय् ग्वाराचा दयेका: नयेगु चलन दु । विशेष याना: थ्वकुन्हु नयेगु गुता बूबः, चुछुंमह्रि, लैंचा घाँय् तरकारी खः । थ्व नखःकुन्हु खालि गुता बूबः क्वाति जक त्वनीगु मखु । थ्व न्हिछिया दुने गुजु वस: पुनाः, गुक्व: पिहां वनाः गुंगु थासय् बहिद्यः स्वयेगु,. गुक्वः तक नयेगु नं चलन दु | गुक्वःतक नयेबलय् गुताजि नसा हे नयेगु चलन दु । थथे जूगुलिं हे गुताजि बूबःया क्वाति हे छथासं तया: क्वाति दायेका: नयेगु प्रचलनय् वःगु जुइमा: । गुता बूब: धायेबलय् खास यानाः १. माय् २.मुस्या ३.तग्वः कय्गु ४.चिग्व: कय्गु ५.चाना ६.ग्वःमू ७.भुति ८.पःमाय् ९.सिम्पु बूबलय् थ्व हे धकाः ला मदु अथे जूसा नं गुता थरिया बूब: तया: दयेकीगु चलन दु । गुम्हं गुम्हंसिनं मस्यां, बकुला:, थीथीया सिम्पु, चानाय् नं तग्व:गु चाना, चिग्व:गु चाना, तुयुगु चाना, आदि याना: गुता खाकेगु चलन नं दु । क्वाति विशेष यानाः ला नं तया: दायेका: त्वनेगु चलन दु । गुता बूबःयात ल्वाकछ्याना: गुंपुन्हि प्यन्हु न्ह्यः माःफ्वयाबी । माःबुल धायेवं क्वातियात ल:स्वयंकाः धकिइ तयाबी । उकिइ फोहर वनी धकाः त्वपुयाः वयात प्यन्हु लिपा गुंपुन्हिकुन्हु बूबःलय् चुलि नापं वये धुंकूगु जुइ । थथे चुलि ह्वःगु क्वातियात गुंपुन्हि ज:छि हे क्वाति दयेकाः नयेगु याइपिं नं दु। छुचुंया परिकार गुंपुन्हिकुन्हु मेगु मुख्यगु नसा धयागु छुचुंमह्रि ख: । छुचुंयात सुखामह्रि, पुरी, ममःचा, ग्वाराचा, थुक्पा आदिया परिकार दयेकाः नयेगु चलन दु । जा नयेबलय् गथे जा केँ निगुलिं मजिमगा:गु खः, अथे तुं छुचुं व गुता बूबःया क्वाति न खः । लैँचा घाँय् थ्व इलय् विशेष याना: खने दैगु लैंचा घाँय् खः । थ्वकुन्हु लैंचा धाँय्या तरकारी नयेगु चलन दु । धार्मिक रूपं गुंपुन्हि भगवान बुद्धया जीवनी च्वयात:गु ललितविस्तरय् बौद्ध वचन धका:न्ह्यथना त:गुलिइ थ्व पुन्हियात श्री गौतम बुद्ध भगवान काममारयात त्याका:सम्यक जुया बिज्या:गु दिं धकाः उल्लेख यानात:गु दु । थ्बकुन्हु हे यमराजं यमलोकय् च्वंपि धर्मात्मापिंत षडक्षरी लोकेश्वरया रूप दर्शन बियाः धर्माेपदेश याना बिज्याःगु खः । थ्व हे खं याना:गुंपुन्हि ज्वःछि च्यान्हुतक बहालय्, बहिलय्, बहिद्यः, पौभा: व मेमेपिं द्यःपिं ब्वयातयेगु व बाजं थाना:, पाठ याना: नं धर्मया ज्या यानाः चाःह्यू जुइगु थिति दुगु खः । अथे जुगुलिं गुंपुन्हिकुन्हु गुक्वः नया: गुजु पुनाः गुथाय् बहिद्य: स्व:वनेगु परम्परा दु । थ्व पुन्हिकुन्हुनिसें गुंपुन्हि ज्व:छि बाहाः बहिलय् बहिद्य: ब्वइगु जुगुलिं गुंला बाजं थाना: बाहाः बहिलय् बहिद्यः स्व:वनेगु धकाः वनेगु चलन दु । गुंपुन्हिकुन्हु क्वाति मनाः वा दायेकाः छुचुंमह्रि नापं तया: द्य:द्यः पिन्त पूजा याना:, छागेगु परम्परा दु । द्यःयात छाना: जक छेँय् च्वंपिसं नयेगु चलन दु । डा.बालगाेपाल श्रेष्ठ गुंपुन्हि गुन्हुतक हनिगुलिं गुन्हि पुन्हियात गुन्हि पुन्हिया दिंकथं कयातगु दु । थो नख पुन्हि कुन्हु शुरू जुया कृष्णाष्टमी कुन्हु कोचाइ । सकोय गुन्हि पुन्हिया झोलय थुकथंया गतिविधि याइ । १. न्हापांगु दिं मणिचुड पुखुलिसें मणिलिङ्गेश्वर महाद्योथाय मेला जुइ, महाद्योया पुजालिसें जात्रा जुइ । ब्रन्हुतयसं जोना हिलिइ, सायात नकिइ , क्वाति तोनिइ । २.सापारु कुन्हु गुंगू हिति, गुंगू गुफा, गुंगू बहा व गुंगू पुखु सिक वनिइ, सीपिनिगु लुमन्तिइ साया छोइ । ३.सापारु कन्हय कुन्हु दुतिया खुन्हु तांतांधिसिं प्याखं केनिइ । ४.बंमनु पिहांवइ, डुङ्गा प्याखं व मेमेगु प्याखं केनिइ । ५.नरसिंह यात्रा जुइ । ६.वा पिज्या प्याखं केनिइ । ७.कृष्णाष्टमी, कृष्ण जात्रा जुइ । १. न्हापांगु दिं गुन्हि पुन्हि पुन्हि कुन्हु थनया मनुत सिलु (गोसाइकुण्ड), पांचपोखरी थज्यागु महाद्योया तीर्थय वनिइ । थो फुक्क धार्मिकस्थल ५,००० गू मीटर मल्याक तजागु थासय लानाचोंगु दुसा अन थेनेत निन्हु मल्याक न्यासि वनेमा । सकोय चोंपिं मनुत पुन्हिया पेन्हु न्ह्यो हे एकादशी कुन्हु उखेपाखे वनिइ । अन तक वने मफुपिं मणिचुड पहाडय दुगु मणिचुड पुखु वा मणिलिङ्गेश्वरय वनिइ । थुकुंन्हु सकोयापिं जक मजुसें सोनिगया थीथी थासं नं भक्तजनत अन वनिगु चलन दु । हिन्दू लिसें बौद्ध धर्मावलम्बीतयगु महत्वपूर्णगु धार्मिक स्थल मणिचुड पुखुलिइ थुकुन्हु मोल्हुइगु चलन दु । हिन्दूतयसं महाद्यवं गोसाइकुण्ड वनेगु झोलय लंय लागु थासय विश्राम कायेगु थायया रूपय मणिचुड दह निर्माण यागु धका धाइसा बौद्धतयसं बुद्धं मणिचुडया रूपय हाकनं
सिथि नखः
डा. चुन्दा बज्राचार्य परिचय : विशेष यानाः “सिनाज्या याइपिसं शक्ति सञ्चय यायेगु जूसा जेष्ठ शुक्ल षष्ठीयात सिथिनख: कथं हनेगु या: । सिथि नखःयात कुमार षष्ठी नं धायेगु चलन दु । थ्व दिनकुन्हु कुमारयात विशेष याना पूजा यानाः कुमारयात जात्रा यायेगु चलन दु । नेवाः समाजय् गणेश व कुमारया बिस्कंगु स्थान दु । छुँ नं ज्या यायेबलय् विध्न बाधा मवयेमा धकाः गणेशयात पूजा यायेगु जूसा ज्या वा पूजा बांलाक न्ह्याये मा धकाः पिखालखुइ कुमारयात पूजा यायेगु चलन दु । नेवा: समाजय् मूलुखा न्ह्यःने पिखालखु जुइ अन हे कुमारया वासस्थान खः । पिखालखुइ हिन्दुमार्गीपिसं कुमार कथं नालेगु या:सा बौद्धमार्गीपिसं वयात हे क्षेत्रपाल कथं हनेगु या: । अथेतुं प्रत्येक त्वा:त्वालय् छम्ह छम्ह स्थान गणेश धकाः दु। सिथि नख: षष्ठी जेष्ठ शुक्ल षष्ठी कुन्हु हनीगु षष्ठीया अपभ्रंस जुया: सिथि जुयाब्युगु ख: । थुकिया मुख्य नां षष्ठी नख: ख: । थ्व सिथि नखःयात कुमार षष्ठी धायेगु या: । थ्व कुन्हु हे कुमार जन्म जूगु दिं जूगुलिं धायेगु या:गु खः । कुमार जन्म :- कुमार जन्म जूगु बारे महाद्यः व पार्वती निम्ह तिपूया लिला न्ह्याका वंगु इलय् लाक हे स्वर्गय् दानवपिं वया: स्वर्गया द्यःपिं नाप ला: वल उगु इलय् छुयाये छुयाये जुया: महाद्य:थायाय् दक्व द्य:पिं वया: नापला: वल । उगु इलय् महाद्य:या कामाग्नी दनाव:गु जुयाच्वन । उगु कामाग्नी पार्वतीयाथाय् लाये माःगुलिइ पिने इन्द्रपिं वःगुलिं कामाग्नीं चूरम्ह महाद्यवं थःगु अन्तपुरं खापा चायेकाः तं प्वंकूबलय् व हे कामाग्नी वना: इन्द्रयात जू वन । इन्द्रं कामाग्नीं पुना: स्यायेगुया लागि थः गंगाया लखय् वनाः शान्त या:वलय् महाद्य:या कामाग्नी इन्द्रया शरीरं गंगाय् ला:वन । व हे गंगाय् स्वर्गया परीपिं म्व:न्हू बःगु जुयाच्चन । गंगाय् चुइका वनाच्वंगु महाद्यःया कामाग्नी वनाः छब्व जुयाः म्वः ल्हुयाच्वंम्ह परीपिन्त ला:वनी छम्ह छम्ह परिं छगू छगू खँय् पूर्णपिं, अमिसं थःथःगु प्वाथय् च्वंम्ह ‘मचायात थःथःगु गुणं पूर्ण यात । लिपा गुम्हसिनं नं छम्ह हे जक मचा बुइकल व खः कुमार । थ्व हे कुमारयात महादेवं हया: पार्वतीयात काय् धकाः ल: ल्हानाबिल । कुमारया जन्म षष्ठीकुन्हु जक जूगु मखु कुमारयात जन्म हे खुम्ह मामं यात । थुकथं कुमार नापनापं षष्ठी स्वानावयेगु जुल । अले कुमार षष्ठी धायेगु जुल । रावण संजिता षष्ठी :- सिथिनखः अर्थात कुमार षष्ठीयात रावण संजिता षष्ठी धकाः नं धायेगु धाः । छाय्धाःसा थ्वकुन्हु अयाेध्याया जुजु दशरथया तःधिकःम्ह काय् रामचन्द्र थः तिरिमय्जुयात रावणं हरण यानायंकूगु जूगुलिं रावणनाप ल्वानाः त्याकुगु दिं नं ख:। थुकिं थ्व दिनयात रावण संजिता षष्ठी नं धायेगु या: । अर्थात रावण पराजित जूगुदिं धकाः नं घायेगु नं या: । बौद्ध मार्गीपिंसं थ्व दिनयात भगवानबुद्ध न्हापा महासत्व जुया: जन्म काःबलय् थौंकन्हय् नमुरा (नमो बुद्ध) धयागु थासय् मचा बुया अशक्त जुयाच्वंम्ह घुँयात थ:म्हं यःगु ला ध्यना: नका: निर्वाण प्राप्त जूगु दिं कथं न कायेगु या: । अथे जुगुलिं थ्वकुन्हु तक्क महासत्व राजकुमारया म्ये हालेगु चलन दु। सिथिनख:कुन्हु बँय् गोवरं चाकलाक इला: उकिइ द्यःने खुहः दुगु पलेस्वां च्वयाः श्री कुमार (सिथिद्य:) या आराधना यायां पंचोपचार पूजा यात घाःसा व पूजा यायेबलय् माय् मू वा कःसूवः, चतांमह्रि, दुसिमरि व कःनि मरि व खुताजि तरकारी छाल धाःसा छँय् छुँ कथं विघ्न बाधा वइमखु घयागु जनधारणा दु । अथे तुं मोहनिबलय् भुतुमालि ब्वयेकी थें थ्वकुन्ह॒ नं छँखा छँखा पतिं पलिइ पलिइ भ्वंयागु फय्लिंचा चाःहीकेगु याइगु नं ख: । थ्व प्रचलनत थौंकन्हय् उलि खनेमदुसा च्याकुं दुगु व छकू छकू कुं पतिकं पलेस्वां च्वयातःगु भ्वंयागु वा कापःयागु फय्लिंचा ब्वयेकेगु यात धाःसा फुक्क दोषं मुक्त जुइ अष्ट महाभयं रक्षा जुइ अले अष्टसिद्धि दइ धयागु धापू दु । सफासुग्घर :- थ्व नखः धुनेवं सिनाज्या जुइगुलि छँय् सफासुग्घर याये लाइमखु धका: छेँ छखां बँ पुना:, बँ थिलेगु, छेँज: सकसियां सफा सुग्घर याना: म्वः ल्हुइगु ज्या नं थ्वकुन्हु जुइ । खुताजि वः व खुताजि तरकारी अप्वः याना: वः तया: कुमारयात पूजा यायेगु याः । नापनापं कुमारया नामं ब्रत च्वंवनेगु, थःथः आगमय् द्यःद्यःपिन्त पूजा यानाः वः छायेगु नं चलन दु । थःथःगु म्ह व छँय् जक सफासुग्घर याइगु मखुसें सिनाज्या ज्व:छि वा वइबलय् फोहर जुइ धका: त्वा:त्वालय् च्वंगु तुं जरुं बुंगा: चुक धः सफा याना: दछि यंकयात लः सफा यायेगु नं जुइ । थ्वकुन्हु विशेष यानाः ल: बुयावइगु मुहान सफा याइगु ख: । सिथिनख: धुंकाः लिपांनिसेँ थःथ:गु बुँइ वा पीगु ज्या न्ह्याकेगु जुगुलिं सिथि नखः छगू कथं शक्ति वा वः नया: बल पिकायेगु जूसा मेगु सफा ल: त्वना: सुस्वास्थ्य जुइगु कथंया नखः हनेगु खः । यलया बुंगद्यः रथय् तसांनिसें न्ह्याइगु देगुपुजा सिथि नखःकुन्हतक हे जक न्यायेकेगु परम्परा दु । यदि सुयां देगुपुजा मदु वा देगुपुजाया दिनकुन्हु देगुपुजा याये मखन वा देगुपुजाया दिं मसिल घाःसा अज्या:पिं फुक्कसित थ्व दिनकुन्हु हे देगुपुजा न्यायेकीगु नं चलन दु । दिगुद्य: पूजा यायेगुलिइ छँय् छँय् च्वंम्ह दिगद्यः पूजा यायेगु जक मखु दिगुद्यः दुगु ख्यलय्तक वना: नं पूजा या: वनेगु नं याइ । सिथिद्य:या जात्रा :- सिथि नख:कुन्हु न्हूगलय् सिथिद्यः ब्वयेगु नं परम्परा दु । थ्वबलय् भक्तजनपिं थी थी वः नापं समय्बजि तया: पूजा या:वइ । वयां कन्हय्कुन्हु सिथिद्य: रथय् तया: यँया शहर परिक्रमा यानाः जात्रा याइ । मनोरञ्जन : – सिथिनख:तक महासत्व राजकुमारया नापनापं कोला म्ये हालेगु याइ । थ्वयां कन्हय् कुन्हनिसें सिनाज्या म्ये हालेगु सुरू जुइ । सिनाज्या म्येया सुरू धयागु हे सिनाज्याया सुरू खः । उकिं सिथि नखतं सिनाज्या सुरू जुइ । सिनाज्याबलय् ज्या थाकुक याये माःगुलिं साःसा:गु नया:, मनोरञ्जन याना: मनयात स्वच्छ यायेगु नं जुइ । थुबलयनिसें ज्यापुतय् बाजं थाये मज्यू अर्थात सिनाज्या ज्व:छि बाजं थायेमज्यू धका: थाइमखु । थ्व नखः धुंका: सिनाज्या सुरू जुइगुलिं सी दुकि सिथि नखःबलय् मनूतय् छेँ सामाज्या थें अन्नं परिपूर्ण जुइमखु । उकिं थ्व नखः नेवाःतय् दछि यंकं हनीगु नखः मध्यय् दकले लिपायागु नख: ख: । अर्थात दछि यंकया क्वचा:गु नखः ख: । थ्व नखःयात म्ह्याय्मचा नख: धका: नं धायेगु या: । थ्व नख: त:जिक हनेमा:गु नखः मध्यय् छगू ख: । उकिं थ्व नख:वलय् म्ह्याय्मचातय्त नखत्या ब्वना: थीथी परिकारया वः नकेगु परम्परा नं दु। थ्व नखःबलय् गनं गं गामय् वा खुसि सिथय् निगू पुच: दुने छगू पुचलं मेगु पुचःयात ल्वहँतं कयेका: हि बा: वयेकाबीगु नं अन्ध परम्परा दु । अथे पिहाँव:गु हि धयागु काली वा अजिमापिन्त छायेगु धयागु परम्परागत धापू दु । यौँकन्हय् थ्व परम्परा पूर्णतया न्हनावने धुंकगु दु । थ्व परम्परायात जङ्गबहादुरं न्हंकाछ्व:गु ख: । लःया मुहान सफा याये न्ह्यः अन दुपिं नागतय्त शान्त
