नमोबुद्ध चैत्य व सकिमिला पुन्ही मेला
झीगु संस्कृति, नखःचखः November 27, 2023
नल दमयन्तीया बाखं व हलिमाली ब्वज्या
नल दमयन्तीया बाखं व हलिमाली ब्वज्या रत्नप्रसाद अनामनि श्रेष्ठस्राेत – विजयलाल डंगाेल नल राजा व दमयन्ती रानीया बाखं महाभारत ग्रन्थय् तःधंगु थाय् दु । वास्तवय् थ्व बाख पाँच पाण्डवपिनिगु पासा व्हाय्गुली बुना बनवास वंबलय् छम्ह ऋषि थाय् बास च्वं वनी । इपि बासं च्वथाय् ऋषि न्यंकुगु बाखं खः थ्व । निषेध देया राजा नल खः । नल राजा वीरसेनया काय् खः । नलराजा बडो पराक्रमी व बल्लाः । थीथी सशस्त्र विद्या तथा घोडचढी यक्व निपूर्ण खः । दमयन्ती विदर्भ (पूर्वी महाराष्ट्र) देय्या राजकुमारी खः । व राजकुमारी एकदम बांलाः साथै गुणवान व सुसिल नं खः । नल राजा राजकुमारीया सुन्दरताया बयान न्यनाः यक्व हे मोहित जुइ । मन मनं एकतर्फी यय्का च्वनी । तर नल राजाया छगू बांमलाःगु बानी दु व ख जू म्हितेगु । छन्हु नल राजां थःगु महलया क्यवय् च्वंगु पुखुली हँय्त खन । व राजा तत्काल बना छम्ह हँय्यात ज्वन । अन लिपा हसं मनूया सः पिकाना: नवात “छिं जितः त्वःतादिसँ जि दमयन्ती रानीयात छगु बारे दक्व खँ धाय् उकी याना रानीं छितः यकी व इहिपा याइ ।” व खँ न्यनाः राजा नल खुशी जुया हँय्यात बडो प्रेम पूर्वक सम्मान याना थःगु पञ्जां त्वःता बिल । हँय् ब्वयाः विदर्भ देसय् वन । दमयन्ती थःगु केवय् एक्कासी हँय् खंबलय् ज्वनेत कुतः याना च्वंबलय् हसं मनूया सलं न्ववात “हे दमयन्ती निषध देसय् छम्ह नल राजा दु । वय्कः द्यःया वैद्य अश्विनी कुमार थें बांलाःम्ह व यौवनं भरिपूर्ण जू । मनुखय् वय्कः थें सुं नं लिपा मदु । वय्कः मानो कामदेव समान खः । छिकपिनि इहिपा जूसा निम्हं सफल जुइ । गथेकि मिस्तय् रत्न छि खःसा मिजंपिनि आभूषण नल खः । छिकपिं निम्ह जोडी संसारय् सुन्दर, उत्तम व सफल जुइ । दमयन्तीं हानं हँय्यात आग्रह यात “हे प्रिय हँय् छं थथे हे नल राजायात नं धयाबिउ ।” हँय् हानं निषेध देसय् वनाः दक्व खं धाल । दमयन्तीं जब हँय्या म्हुतुं नल राजायाबारे न्यन उखुनुनिसें नलराजायात दुनुगलंनिसें यय्कल । न्ह्याथाय् हे वंसां खालि वय्कःयात हे लुमंका च्वन । नय् त्वने नं त्वःतल । व खना पासापिन्सं नं गिजय् यात । थुकी यानाः दमयन्ती मफय्कल । व खना राज भिमं थः मन्त्री भारदार प दक्वसित सः ताः दमयन्तीया इहिपा याय्गु निर्देशन बिल । इहिपाया लागि दक्व सामाग्री तयार यानाः नापं देय् विदेशय् योग्य वरयात भाग कायत निमन्त्रण छ्वल । देय्या कुना काप्चा दमयन्तीयात स्वयम्वर याय्त बांबांलाःगु तिसां तिना राजकुमारपिं सहभागी जुल । देवर्षी नारदं द्यःयात समेत निमन्त्रणा बिल । स्वर्गया राज समेत व ज्याझ्वलय् भाग काय्त वल । स्वयम्वरया ई जुल व इलय् इन्द्र लगायत द्यःत दक्व नल राज थें जुयाः उपस्थित जुल । दमयन्तीयात नल राजा पहिचान यात थाकुल । तर वय्कलं मिखां नलराजायात पहिचान याय् फत अले वय्कयात हे बर माला तयाबिल । निम्ह निषर्भ देय्या राजारानी जुयाच्वन । छुं ई लिपा नल राजायात वय्कःया किजा पुष्करं जू म्हितेत आमन्त्रण यात । दक्व खँय् बांलाःसां राजा नलया जू म्हितेगु बांलाःगु बानी दु । व हे जुलय् नल राजां थःगु श्रीसम्पति व राज्य समेत बुकल | नल व दमयन्ती थःगु राज्य थम्हं फिनातःगु लँ जक फिनाः अनं पिहाँ वन । अनेकौं दुःख नयाः चाःहिलाः छुते जुयाः तक नं च्वनेमाल । अन्त्यय् नर राजा दशा सिधय्का हानं जू म्हिताः थःगु राज्य श्रीसम्पती दक्व लित कयाः सुख तथा आनन्दं च्वन । च्वय् च्वंगु बाखंया आधारय् नाला उग्रचण्डी भगवती व नापं च्वंगु नारांद्यःया देगलय् दँ दँ हँय् प्रदर्शन यागु खनेदु । नारां देगःयात नल राजाया रूपं कया नल राजां इन्द्रजात्राया छन्हु न्ह्यः छगू बटा जक धौलवतया हँय् नारां द्यः नाप तया थीथी गेडागुडी सिया: करीब पच्चीस स्वयां अप्पो तई । बहनी झण्डै १२ बजे तक प्रदर्शन याइ । व हे हि नाला जक निन्हु म्हितीगु घःचा ल्वहं कासा म्हितिइ । थुकिया मतलब नर राजा व दमयन्तीया पासापि म्हितगु भान जुइ । प्रदर्शन लिपा पूजा याना गेडागुडी हँय् व नारां द्यःया मूर्तियात छाना लिपाः दक्वसित प्रसादया रुपय् वितरण याइ । कन्हय् खुन्हु इन्द्रजात्राया न्हि भगवती देगलय् निम्ह धलवतया हँय् तयाः थीथी किसिमया पच्चीस स्वयां अप्वः गेडागुडी नारां द्यःया देगलय् थें प्रदर्शन याइ । थन उग्रचण्डी नाला भगवतीलगायत दमयन्ती रानीया रुपं स्वइ । न्ह्यखुन्हुया हँय्यात नर राजां त्वःते धुंकाः लिपा हँय् जोडी कन्हय्खुन्हु दमयन्ती रानी स्वरुप भगवतीयात नर राजाया खबर विइगु धकाः थुकिं स्पष्ट याइ । थथे यानाः उग्रचण्डी भगवतीया पंच बलीया रुपं बली बिइम्ह हे नर राजाया दूत जुया वइवलय् स-सम्मान प्रर्दशन याःगु खनेदु । प्रर्दशन खुन्हु न्ह्यखुन्हुया थें बहनी युवा युवतीपिं हासखेल यानाः घःचाल्वहं म्हिताः यक्व न्ह्यइपुकी । झण्डै १२ बजे बहनी पूजा यानाः प्रसादया रुपय् वहे गेडागुडी व फलफूल दक्व भक्तजनपिन्त इनी । वास्तवय् नल व दमयन्तिया थ्व प्रेम पाँच पाण्डवपि वनवास वंबलय् बृहदश्य ऋषिं न्यकूगु खः । उकिं यानाः नाला उग्रचण्डी भगवती, नारां द्यःया देगलय् थुपिं निम्हेसिगु नापं नेपालय् छगू जक युधिष्ठीरया मूर्ति व देगः नं दु । थुकीं थ्व खँ स्पष्ट जुइ कि पाँच पाण्डव वनवास वंबलय् नाला क्षेत्र नं वःगू प्रमाणित जुइ । अथेहे याना मेगु खँ नं छु स्पष्ट जुइ कि नाला क्षेत्रय् यक्व हे प्रख्यात ऋषि मुनिपिनिगु तपोभूमि जूगु खः । ऋषि बृहदश्य, ऋषि च्यवन ऋषि बाल्मीकी थें ज्या:पिनिगु बाखं छुं छुं नं रुपं थनया किम्वदन्तीपि नाप स्वानाच्वंगु दु । अले व ऋषिपं शिलाया मूर्ति, इपिं तपस्या याःगु गुफा, स्नान याःगु कुण्ड वा पुखू अझ नं झीस खंकेफइ ।
म्हपुजा
म्हपुजा पूर्ण ताम्राकार नेवाःतय्सं हनावयाच्वंगु थीथी नखः चखः मध्ये दकलय् तःजिक व झः झः धायेक हनीगु स्वन्ति नखः खः । लक्ष्मीपुजा, म्हपुजा व किजापुजा याना स्वन्हु तक्क नखः हनीगु जूगुलिं ‘स्वन्ति धाःगु खः । लक्ष्मीपुजा व किजापुजा गैर नेवाःतय्सं नं हनेगु याः । तर म्हपुजा गैर नेवाःतय्सं हनेम्वाः, महं । उकिं म्हपुजा नेवाः म्हसीकाया छगू पर्यायवाची थें नं जुयाच्वंगु दु । अथेला म्हपुजा यायेम्वाःपिं व म्हपुजा याये मज्यूपि सुं सुं नेवाःत नं मदुगु मखु थ्व मेगु कारणं मखुसे स्थान विशेषया छु अज्याःगु हे घटनां याना सुं सुं नेवाःतय्सं म्हपुजा मयाइगु खः । थथे छगू निगू थाय्या परिवार बाहेक नेवाः मात्रं हनीगु नखः म्हपुजा खः । स्वनिगलं पिनेच्चना नेवाः भाय् ल्हाये मसःपिं व नेवाः भाय मल्हा: पिं फुक्क नेवाःतयसं हनीगु नखः हे म्हपुजा खः । उकिं म्हपुजा नेवाः म्हसीकाया ज्वलं. मध्ये छगू जूगु दु । म्हपुजा धायेबलय् निगू शब्द ‘म्ह’ व पुजा’ स्वानाः निर्मित शब्द खः ‘म्ह’ खंग्वःया सामान्य शाब्दिक अर्थ देह वा शरीर खः, पुजाया अर्थ ला पुज्यायेगु हे जुल । ‘म्ह’ यात पुजा यायेगु जूगुलिं हे नखःया नां म्हपुजा जू वंगु खः । म्हपुजा यायेगु परम्परा व संस्कृति नेवाः समाजय् जक दु । नेवाःत बाहेक विश्वया छं नं देय्या जातिं म्हपूजा यायेम्वाः, अथे यायेगु परम्परा व संस्कृति मदु । म्हपूजाया दकले तःजिगु मौलिकता धयागु हे थ्व खः । नेवाः समाजय् जुइगु म्हपूजाया बिस्कं महत्व दु । म्हपूजा गुकथं हनि, उकिया विधि विधानया बारे छगू हे मत मजूसां अप्वःसियां उकियाबारे च्वये धुंकल । अथेला म्हपुजा छाय् व गुबलेनिसें हनेगु यात धयागुबारे नं अप्वःसियां मच्वःगु थ्यंक्क मखु । अथेसां थुकिं छगू मत मजूगु जक मखुसे पत्याः याये बहगु खं वा च्वसु म्ह हे जक पिदनाच्वंगु खनेदु । थ्वबारे जक छु खँ न्ह्यब्वयेगु कुतः याये म्हपुजा छाय् हनेगु याइ ? नेपाल सम्वतनाप म्हपुजाया स्वापू मदु म्हपुजा कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा गुलिसियां नेपाल सम्वत् स्वंगु लसताय् म्हपुजा यायेगु यानाच्वंगु धयागु भ्रम दु, गुगु खं पूर्णत असत्य खः । छाय् धाःसा नेपाल सम्वत् छम्ह नेवाः शंखधरं स्वंगु जूसां नेवाः जातिया नाम स्वंगु संवत् निश्चय् नं मखु । नेपाल संवत् शुरु जूगु थनिं ११४३ दँ तिनि दत म्हपुजा यायेगु परम्परा थ्व स्वया यक्वः ताःहाकः । इतिहासकार बाबुराम आचार्यया कथं म्हपुजाया इतिहास नेपाल संवत् सिक्कं यक्वं ताःहाकः । वय्कःया धापूकथं म्हपुजा यायेगु प्रचलन थनिं १५०० दँ न्ह्यः हे दये धुंकल । मेगु खँ नेपाल सम्वत् उदय जुइ न्ह्यः लिच्छवी कालिन अभिलेखय् छ्यलातःगु लिच्छवी संवत् ( थ्व संवत्यात शक संवत् धाइपिं नं दु) व वयां लिपा अंशुबर्माया लिपाया अभिलेखय् छ्यलातःगु मानदेव संवत् नं कछलाथ्व पारुनिसें हिलिगु खः । थुपिं संवत् ह्यूगु कारणं म्हपुजा यायेगु यानाच्वंगु मखु । बरू म्हपुजा थें याःगु तसकं महत्व व पुनित दिनसं थ्वपिं संवत् हिलेगु यानाच्वंगु खय् इतिहासकारतय् बिचाः दु । म्हपुजाय् बौद्ध दृष्टिकोण म्हपुजायात बौद्ध धर्मया दृष्टिकोणं नं विश्लेषण यायेगु याः । थ्व मत बुद्धवाणी ‘अन्र्त्ताहि अन्तनो नाथो लि’ अर्थात ‘थ: हे थम्हं नाथ खः धयागु आधारे विश्लेषण जूगु खनेदु । थ्व कथं संसारे दकलय् सर्वश्रेष्ठ वस्तु धयागु हे मानव जीवन खः । उकिं मनूतसें थःगु जीवनया महत्व थुइकाः जीवन न्ह्याकेत न्ह्याबलें स्वाभिमानी व स्वाबलम्बि जुयाः थम्हं पूर्वकेमाःगु उत्तरदायित्व बोधया अनुशीलन जुइमाः धकाः व भविष्यय् थःगु प्रगति व कल्याण जुइमाः धकाः याइगु पुजा हे म्हपुजा खः धयागु बौद्ध मतया धारणा दु। तर थ्व खं आंशिक सत्य जक खः । छाकि म्हपुजा धयागु बौद्धमार्गि जक मखुसे मेमेपिं धर्मावलम्बिपिंसं नं हनेगु याः । मेगु ख दक्व धर्मावलम्बीपिंसं हनीगु नखः चखः वा तजिलजिइ धर्मया रंग व्याख्या यायेगु म्हपुजा व विश्लेषण यायेगु तसकं संकुचित धारणा जक खः । थुकिं धार्मिक द्वन्द्वया श्रृजना जुइफु । थ्व खँय् झि सचेत जुइमाः । सामाज्या क्वचाःगु लसताय म्हपुजा म्हपुजा छन्हु न्ह्यः लक्ष्मीपुजा याइ । लक्ष्मी द्यःयात धनधान्यया प्रतिककथं माने याना पुजा यायेगु यानाच्वंगु दु । स्वन्ति नखःबलय् कृषकतय् बालिले सिधयेकाः अन्न (वा) स्वथनेगु शुरू जुइ । थथे हे लिपा नं कृषि ज्या बांलाक याये फयेमाः, अन्न यक्व सयेके फयेमाः धकाः सामाज्या क्वचाःगु लसताय् मनूतय्गु आत्मबल थकायेत हे म्हपुजा यायेगु परम्परा न्ह्याकाच्वंगु धयागु नं इतिहासकारतय् मत दु । थ्व खँ पूर्णत सही खः धायेत ऐतिहासिक दसि आधारत धाःसा झीके मदुनि । हानं म्हपुजा धयागु कृषकतय्सं जक्क हनीगु नखः मखुः, उकथं नं थ्व धारणाय् व्यावहारिकताया सत्यता तसकं म्हो जक खनेदु । तन्त्रयानया प्रार्दुभावं न्हयाःगु म्हपुजा म्हपुजा हनीगु बारे व्यावहारिकताया मिखां नं दुवालेगु कुतः जुइमाः । म्हपुजाया विधि विधानकथं न्हापां मन्दः दयेकी । न्हापा लः, वंयालिपा पोताय व चिकंचाः यानाः मन्दः दयेकी । मन्द चाकःछिं छसिकथं ताय, हाकु मुस्याः, पुवाः, मायग्व व आखे तय्गु याइ । मन्दः दुनेया चिकंचालय् नं आखे, पुवाः, जाकि, तफ्वः स्वां, जजंका तयाः पुज्यायेगु याइ । थुकिया दार्शनिक पक्ष व तन्त्रयानकथं प्रत्येकया बिस्कं बिस्कं अर्थ दु । मन्दः दने सिधयेका परिवारया थकालिनिसें छसिकथं दक्वं झ्वलिं च्वना मन्दः पुज्याइ, च्याःगु खेलइता ल ल्हाना कयाः तः सिब्व. ल ल्हाना काइ, खें सगं काइ, थ्व धुंकाः परिवारया थकालि कथं झोलिं च्वनाः भ्वय् नयेगु याइ । तन्त्रयानकथं थ्व फुक्कया बिस्कं बिस्कंया अर्थ दु, महत्व दु। उकथं स्वयेबलय् नेपालय् तन्त्रयानया प्रार्दुभाव लिपा हे म्हपुजा यायेगु परम्परा न्ह्याःगु खँय् अनुमान याये थाकू मजू । इसाया न्यागूगु सदिपाखे नेपाःगालय तन्त्रयानया उदय जूगु खनेदु । थ्वकथं तन्त्रयानया प्रार्दुभाव जूगु थनिं झिंन्यासः दँ पुले धुंकल । तन्त्रयानया प्रभावं म्हपुजा यायेगु याःगु खःसा म्हपुजाया इतिहास नं तन्त्रयानया ति हे ताःहाकः जुइफु । म्हपुजा शक्ति साधनया छगू स्वरूप खः । मन्दः च्वयाः पुज्याना, च्याःगु खेलुइता कयाः तःसिब्बः ल. ल्हाना कायेगु, खें सगं काये धुंकाः भ्वय् नयेगुया अर्थ मनूया शरीर स्वस्थ, दीर्घजीवि व सुख शान्तिया नितिं भिंतुना देछाइगु खः । थ्व धाइगु तन्त्रयानया छगू स्वरूप खः । म्हपुजाया इतिहास गुलि ताहाक: म्हपुजा गुबलेनिसें यायेगु यात, म्हपुजा थ्व सालंनिसें वा थ्व दिं खुन्हुनिसें यायेगु यात धकाः त्याजिक क्वछिनाः धायेत झीके क्वाःतुगु दसित मदुनि । म्हपुजा खँग्वः छ्यलातःगु दकले न्हापांगु पत्रिका हे धर्मादित्य धर्माचार्यं पिथंगु ‘बुद्ध धर्म व नेपालभाषा’ (ने.सं. १०४९) पत्रिका खः । थ्व स्वया न्ह्यः म्हपूजा खँग्वः छ्यलातःगु ऐतिहासिक सामग्री मलूनि । वंशावलीइ कार्तिक कृष्ण अमावस्था खुन्हु श्री लक्ष्मीपुजा, प्रतिपदा खुन्हु स्वशरीर पुजा द्वितीया खुन्हु याकन ।’ धकाः च्वयातःगु दु । मल्लकालया ऐतिहासिक सामग्री नं म्हपुजा खँग्वः प्रयोग जुयाच्वंगु मदु । मल्लकालय् म्हपुजायात सुखरागी धकाः हनेगु यानाच्वंगु खँ मल्लकालय् लूगु अभिलेखं प्रष्ट याः । थ्व बारे अन्वेषक छत्रबहादुर कायस्थजुं म्हपुजा व थ्वया महत्व’ नांगु
नःला स्वनेगु
नःला स्वनेगु डा.चुन्दा वज्राचार्य मोहनि नखःया प्रारम्भ न:ला स्वनाः जुइ । आश्विन शुक्ल प्रतिपदाकुन्हु मोहनि नखः न्ह्याकेगुया लागि प्रत्येक छँय् छँय् नःला स्वनेगु सुचिनिचि याना: खुसि फि कयाहया:, नील: कयाहया:, पँचा व फि ल्वाकछ्याना’ गुम्हसिया बँय् तुं गुम्हसिया भ्यगतय्, गृम्हसिया सली सलिखय् फि ल्वाकज्यागु पँचा जायेका: उकिइ वा, तब्छ, कःनि लखं सिलाः पीगु याइ । थ्व न:ला स्वनेगु विशेषयानाः आगमय् वा पूजाकुथिइ यायेगु याइ । नापं शक्ति उपासनाया लागि कलश छग्वः नं स्वनेगु याइ । थुबलय् विशेष याना: द्यः द्यःपिनिगु मूर्ति सफा याना: गुम्हसिया द्यःद्य:पिन्त ल्य॑ पुल्यं नं छायेगु याइ । थथे न:ला स्वने धुनेवं मोहनि सुरु जुल। यंला सेवा वनाच्वंपिनि यंला सेवा धुंका: पारु भ्वय् वनेगु याइ । गुंलाबलय् बौद्ध स्थान गथे यँय् जूसा गुंला बाज थाना: स्वयम्भुइ वनेगु याइगु ख: । यंला सेवा: धकाः थ:थःगु क्षेत्र दुने पीथय् पूजा याइगु खः । त:धिकःपिं विशेष यानाः सुथय् नसंचा हुलेगु याइ । ज्यापुत बँय् पुयाः वनेगु याइ । तर थौंकन्हय् थथे बँय् पुयाः वनेगु चलन मदये धुंकल । मिसामचात धा:सा न्हिनय् थ:थ:गु पीथय् पूजा याः वनेगु याइगु खः । न:ला स्वनेगु पारुकुन्हु यंला सेवावंपिनि पारु भ्वय् वनाःसिधयेकेगु याइगु ख: । नवरात्री मोहनिबलय् द्यःद्यः पिं पूजा याना: हिंसा यानाः जक हनिगु नख: मखु । थःथःगु म्ह नी वाय् पवित्र यायेगुया लागि न:लास्वां प्यूसानिसें सर्गतय् नगु दनीबलेय् सुथ न्हापां थीथी सामग्री गुगु तीरथय् म्व: ल्हुया: तीर्थपति थी थी वस्तुया दान याना: पीठ दर्शन याना: छँय् छँय् लिहां वया: मोहनि नखः हनेगु चलन दु | माेहनि नखः बलय् बिशेष यानाः द्यःद्यः पिनि शक्ति दुबिना च्वंनी धयागु परम्परागत धारणा दु । माेहनिबलय् उकिसं पीठ वा भवानी वा जाेगिनीपाखें बिशेष यानाः मिसापिं द्यःपाखें शक्ति उपासना याना: दछियंकयात शक्ति सञ्चय यायेगु परम्परा ख: मोहनि नख: । शक्ति उपासनाया लागि तीर्थ तीर्थय् बना: म्व: :ल्हुयाः योगिनी वा पीठ दर्शन याइगु खः । थुबलय् यँय् च्वंपि मनूतय् थाय् थासय् च्वपि योगिनी वा पीठ्यात दर्शन याइगु खः । नवरात्री सुथ न्हापां ख्यूँसे च्वंबलय् हे वने माःगु जूगुलिं थाय् थासं नवरात्रि बनेगु धका: मनूत मुंका: बाजं थाका: ध्वाँय् ज्वंकाः: तीर्थ तीर्थय् म्वः न्हुइकीगु ख: । तीर्थ तीर्थय थी थी सामग्री म्वः ल्हुयाः तीर्थपति पूजा याना: तीर्थपति हे विशेष क वस्तु नं दान यायेगु चलन दु । ख्वपदेय्यात छचा:ख्यलं नवदुर्गा चाःहला च्वंगुलिं यानाः नवरात्री ज्व:छिं तीर्थ तीर्थय् म्वः ल्हुया: नवदुर्गा मध्यय् छम्ह छम्ह यानाः छसिकथं दर्शन यायेगु चलन दु । नवदुर्गा भवानी दर्शन याये न्ह्यः गुंगु तीर्थय् म्वः ल्हुइगु नं चलन दु । तिथि—– म्वःल्हुइगु तिर्थया नां—– दर्शन याइपिं भवानीया नांपारु—– ब्रम्हायणीघात —–श्री ब्रहायणीदेवीद्वितीया—– महेश्वरीघात—– श्री महेश्वरीदेवीतृतीया—– पासिखेलघात—– श्रीकुमारीदेवीचौथी—– चुपिघात—– श्रीभद्रकाली देवी पंचमी—– मंगलतिर्थ—– श्री बाराही देवीषष्ठी—– सिद्ध पोखरी—– श्री इन्द्रायणी देवीसप्तमी—– खासांखुसुं खुसि—– श्री महाकाली देवीअष्टमी—– कमल पुखु—– श्री महालक्ष्मी देवीनवमी—– हनुमानघात—– श्री त्रिपुरासुन्दरी देवीदशमी—– ब्रम्हायणीघात—– श्री नवदुर्गा भवानी । येँ च्वंपिनि नवरात्री बनीबलय् विशेष यानाः खुसिइ जक बनीगु मजुसे खुसि खुसिया दोभानय् अर्थात ल: न्ह्याना: वयाच्वंगु निगू खुसिचिया दथुइ लः ल्वाःगु तिर्थय् वनाः म्वः ल्हुइगु चलन दु । येँ छगू त्वालं वा छथासं जक नवरात्री मुंकीगु मजुसे निगू स्वंगू थासं नं मुंकेगु चलन दु। थथे मुंकीबलय् मुंकीपिसं नवरात्री वनेगुया प्रबन्ध याना बी । मुंकुपिसं पूजा यायेगु तिर्थय् छायेगु मुथं नं यायेफु, थःथ: नं यायेगु चलन दु । तीर्थ थ्यंके अ:पुका बीगुया लागि व्यवस्था जक यानाबीगु ख: । यँय् नवरात्री वनीपिनि न्हापा तीर्थय् म्वःल्हुइ, थथे म्व:ल्हुइबलय् तीर्थपतिं थी थी सामग्री तया: म्वः ल्हुइगु चलन दु । अले तीर्थ पतिं तीर्थया विशेषता कथं दान याना: अनं लिपा तिनि पीठ दर्शन याइगु खः । थौंकन्हय् खुसिइ न्ह्याइगु ल: फोहर जुगुलि फोहरगु ल: वइगु तीर्थय् वनाः अन च्वंगु हिति वःगु लःयात हे तीर्थया ल: भाःपा: ख्वा: सिलाः वा म्वःल्हयाः नवरात्री न्ह्याका बयाच्वंगु दु । नापं थाय् थासय्या नागराजापिन्त पुँइ हायाः लखय् चुइका व्छ्येगु चलन दु। न्ह्यब्वयागु नवरात्री धलखय् गुंगू तीर्थ व गुंगू तीर्थ सम्बन्धी जक खँ न्ह्यब्वया तयेमा:गुलिइ झिगू तीर्थया नां झिगू हे पीठया नां, अथे तुँ दान यायेगु, नागराजाया नां आदि नं झिम्ह हे ख: । नवरात्री बनीगु थाय् झिन्ह हे खः । अथेजूसां झिगू तीर्थय् झिन्हु तक्क नवरात्री कथं वनीगु धयागु छगू तीर्थ, छगू पीठ, छम्ह नाग, छगू दान आदि फुक नवरात्री धुंकेगुया लागि खः । येँ च्वंपिनि नवरात्री वना: स्याकुत्याकू अर्थात नवमीकुन्हु भवानी तीर्थय् वना: म्वःल्हुया: तलेजु भवानी दर्शन याना: कन्ह्य् तुं नवरात्री धुंकाः भ्वय् यायेगु चलन दु। गुंला सेवा बना: नं यंला शुक्ल पारुकुन्ह॒ पारु भ्वय् वनाः गुंलाधर्म सिधयेकेगु चलन दु । अथे तुं यंला सेवा वनीपिनि नं लछियंक यंलाथ्व प्रतिपदानिसें सुरु याना: कौलाथ्व पारु अर्थात नःलास्वां पीगु पारुकुन्हु यंला सेवा वना: भ्वय् नया: यंला सेवा धुंकेगु चलन दु । अयेतु नवरात्री वना नं दशमीकुन्ह शान्त तीर्थय् धालेपति स्वान म्व:ल्हुया: नवरत्न दान याना, सोमसिकि नागराजायात पूजा याना:, अनं लिपा गुहेश्वरी पूजा व दर्शन याना: नवरात्री क्वचायेकेगु याइ । नवरात्री वनीपिनि भ्वय् यायेगु गन अःपु अन नवरात्री धुंकाः भ्वय् याना: धुंकेगु चलन दु । नवरात्रीया ज्या सुथय् न्हापां महानवमी कुन्ह हे सिधइगु जुगुलिं उकुन्हु हे नवरात्री धुंकाः तलेजु भवानी पूजा यानाः धुंकाःया भ्वय् यायेगु चलन दु । प्रत्येक तीर्थया महात्म्य थी थी दु । अथेतु थाय् थासय् थी थी दानया नं अलग अलग पुण्य दु धायेगु परम्परागत चलन दु । पीठ पीठया नं महिमा अगल अलग दु । थुकथं नवरात्री वना: थी थी तीर्थय् थी थी वस्तु नं म्वः ल्हयाः शक्ति सम्पन्न पीथय् शक्तिया संचय याना: दछियंकयात बांलाक बलाक्क जीवन न्ह्याकेत मोहनिबलय् शक्ति सञ्चय यायेगु याइ। थौँया दृष्टिं स्वयेगु ख:सा च्वय् न्ह्यब्वयागु धार्मिक भावना खः । नवरात्री आकाशय् नगु दनीबलय् तीर्थय् बनेमा: धकाः छँय् छँय् मोहनि नखः हनेगुया लागि पूजा यायेगु व ज्या यायेत इलंई हे छँय् थ्यंका:लि छँया ज्या नं कुसलता न्ह्याके फैगु स्वभाविक खः । सुथ न्हापां ल:फय् निगुलिं स्वच्छ जुइगुलिं स्वास्थ्ययात नं थज्याःगुलि बां हे लाकाबी । म्हय् फूर्ति पिदना बी । छगू कथं प्रदुषन मुक्तगु ल: फसय् न्यासि वनेगु व्यायाम नं खः । स्वास्थ्य दुने सफा फय् दुबीका हृष्टपृष्ट यानाबी, थ्व हे नं शक्ति सञ्चय खः । धाथें नवरात्री वनीपिनि म्हय् शक्तिसञ्चय् याकाः हृष्टपुष्ट जुयावनीगु ख: ।
मोहनि नखः खः
मोहनि नखः खः पूर्ण ताम्राकार झीसं दँय्दसं हनाच्वंनागु नखः मध्ये छगू मोहनि नखः खः । गैर नेवाःतय्स॑ मोहनि नखःयात ‘दशैँ वा ‘बडा दशैँ धायेगु यानाच्वंगु दु । मोहनि छाय् व गुबलेनिसें हनेगु यात धयागु खँ संस्कृतिविज्ञ व संस्कृति बारे च्वसु व सफू पिंथना च्वंपिंसं बांलाक्क प्रकाशने हयेमाःगु खः । नेवाःतय्सं दच्छिया छक हनीगु नखःचखः व संस्कारबारे इलय् ब्यलय् थीथी च्वसु पिदनाच्वंगु दु, ग्वःगुमछि सफू नं पिदने धुँकल। अप्वः थें च्वसु व सफुतिइ मोहनि नखः गुकथं हनी, नेवाःतय्सं ग्वन्हु तक्क छु छु यानाः थ्व नखः हनी धयागु खँय् जक्क लिकुनाच्वंगु खनेदु । मोहनि नखबारे प्रायः च्वसुइ छगू हे खँया पुनरावृत्ति जुयाच्वंगु खँके थाकु मजू, नखःया बारे सोध खोजयाना न्हुगु खँ सम्प्रेषण यायेगु कुतः तक्क नं जूगु खंके थाकु । वहे छगू खँ जक्क लिसा लिसा कयाः धयाच्वनेगु व च्वसु च्वया पिथना च्वनेबलय् चिपगु क्वँय् जक चुचु प्याका तये थें जुइ । थौं तक्क मोहनि नखःबारे पिदंगु अप्वः थें च्वसुइ झीसं मोहनि नखः हनेगु क्रमय याना च्वनागु, खनाच्वनागु व न्यना तयागु खँय व धार्मिक व परम्परागत अन्धविश्वासय् जक्क केन्द्रित जुयाच्चंगु दु । धार्मिक अन्धविश्वास मुक्त जुइगु कुतः मयातलय् व थुकि मुक्त मजूतलय् धाल्थें खःगु सत्य व तथ्यगत खँत पितहये फइमखु, अन्ततः थौँया इन्टरनेट व रोबोटया युगय् न सलंसः दँ पुलांगु लैपुया तुँछि झी गुबलें पिहां वये फइमखु । थ्व खँ वाचायेका नेवाः नखःचख,. व संस्कृतिया बारे च्वसा न्ह्याका च्वंपिंसं च्वमिपिंसं वैज्ञानिक दृष्टिकोणयात कसि दयेका झीगु नखःचखः व संस्कृतिया बारे उलाबीगु कुतः जुइमा: | मोहनि नखः छाय् हनेगुयात धयागु बारे थौं नं धार्मिक अन्धविश्वास मुक्त जूगु खँ सम्प्रेषण जुयाच्वंगु मदुनि । थीथी धार्मिक पुराण व ग्रन्थय् च्वयातःगु धकाः पार्वती दुर्गा जुयाः महिषासुर दैत्ययात स्याःगु, चामुण्डा देवी चुण्ड दैत्ययात स्याःगु, रामं रावणयात स्या:गुया लसताय् मोहनि नखः हनेगु यानाच्वंगु खँँ म्हिग: धयाच्वन, थौं नं व हे खँ लिसा कयाच्वन । इतिहासया पाना पुइका वन धाःसा धार्मिक पुराण व ग्रन्थय् धयातःथे याःगु द्यः व दैत्यया खँ गनं नं ब्वने खनीमखु | थ्वबारे मानव समाज विकासक्रम ढुवालेबलय् नं झी पूर्वज आदिम मानव गुफाय् च्वना जीवन हने धुँकाः लिपा जंगलय् च्वना जीवन न्ह्याका च्वंबलय् तक्क धर्म, धर्मशास्त्र व धेबाया कल्पना तक्क नं उबलेया आदिम मनूतय्सं याये मफुनि । जंगली युगं कृषि व पशुपालन युगय् हिला वनेवं सामुहिककथं नये, त्वनेगु व च्वनेगु व्यवस्था, मानव समाजया उत्पत्ति जुल । उबलय् समाज व गाँया नायः वा थकालि जुयाच्वपिंस थपिनिगु स्वार्थ पूवंकेत मनूतय्त काल्पनिक द्यःयाबारे अनेक भ्रम बिइगु शुरू यात । थ्वया जःखः इ्लंनिसें मूर्ति पुजा यायेगु प्रारम्भ जुल । लिपा जूलिसे थीथी द्यःया आकार प्रकारया सृजना जुजुं वन | थुकथं द्यवं मनूया सृष्टि याःगु मखुसे मनुखं द्यःया सृष्टियात । थ्व खँ सचेत व चेतनशील लेखकवर्ग न्हापां थुइके फयेमाः । थुकिं जक झीगु नखः चखःया विश्लेषण धार्मिक अन्धविश्वास मुक्त जुइ, वैज्ञानिक विचाः व दृष्टिकोणयात पाचिने फइ । थुकिं जक झीगु नखः चखःया विश्लेषण सत्य व तथ्यगत जुइ, ब्याक्क मनूतय्गु मिखा चायेका बिइफइ ! थीथी शक्तिपीठया द्यःया उपासना याना शक्ति आर्जन यायेगु, थःगु मनोकांक्षा पूवंनीगु, छँय् धन सम्पत्ति प्राप्त जुयाः सुख शान्ति जुइ धयागु धार्मिक अन्धविश्वास व अन्धपरम्पराय् दुनाः मोहनि बलय् विशेषयानाः अष्टमि व नवमि खुन्हु बलिपुजा यायेगु ‘यानाच्वन । बलिपुजाया क्रमय् मोहनि बलय् अबोध लाखौं पशुपंछीतय्त बलि बियाच्वन । वास्तवय् थथे बलि बियाः नला सुइगुं मनोकांक्षा पूवंगु, नःला सुयागु छेँ धन सम्पत्ति दुहाँ वयाः सुख शान्ति जूगु खँ थौतक्क नं ला झीसं न्यनागु हे दु, न ला झीसं खंगु हे दु, न ला झीसं अथे जुल धाःगु थौं तक्क गनं ब्वने खंगु हे दु । थ्व ला मनूतय्त कां यानातःगुंया चिं खः । थौंया युगय् बलिपुजा यानाः पशुपंछीया बलि बिइगुया अर्थ हिंसा व हत्यायात तिबः बियाः च्वनेगु खः, मानव असभ्यता व बर्बरतायात ब्वयाच्वनेगु खः, संस्कृतिया नामय् मनूतय्सं थःत पशुत्वया परिचय बियाः च्वनेगु खः, थ्व सभ्य व सुसंस्कृत मानव समाजया निति कलंक खः | धात्थें ला संस्कृति नं मानव सभ्यताया उपज खः । मानव समाजया उत्पत्ति लिपा हे संस्कृतिया संरचनाया आकृतित बुलुहुँ सृजना जुजुं वःगु ख: | ‘संस्कृति’ शब्दया साधारण अर्थ ख: मानव समाजय् शुद्धगु संस्कार दयेकेगु खः | मानव मात्रया भिं जुइगु, हित जुइगु, कल्याण जुइगु तातुना हे मानव समाजया विकास क्रमय् थीथी. सामाजिक संस्कार, परम्परागत रितिथिति, विधि व्यवहार सिर्जना जुजु वंगु खनेदु । थ्व कथं झीसं हनाच्वनागु परम्परागत संस्कार व संस्कृति नं द्यवं दयेकूगु मखुसे मनूतय्गु चिन्तन मननं उपज जूगु खः । मनुखं दयेकूगु ऐन, नियम व विधानय् हिलासु हयेज्यूसा मनुखं हे दयेकूगु संस्कार, संस्कृति झी दक्वसितं जिइकेत, झीत छिं कथं माःकथं हिलासु हये मज्यू धयागु छु हे खँ मदु | झीगु संस्कार व संस्कृति न्हंके मज्यू धयागु खःसा द्यःया थाय् जीवित पशुपंछीया हे बलि बिइमाः धयागु मदु । पशुपंछीया पलेसा ख्यँ छायेगु, पशुपंछीया प्रतिककथं फलफूल, लैं, प्वलःचा, भुइफसि छाया: पाले ज्यू | बौद्धमार्गीपिंस॑ थ्व संस्कार म्हिगः म्हीगनिसें न्ह्याकाच्वंगु दु । यथार्थय् थ्व हे धात्थेया मानव सभ्यता खः । थुकिं हे मानव समाजय् शान्तिया लकस ब्वलंका तयेफइ | मोहनि नखः थीथी जाति थःगु परम्परा व संस्कार कथं हनेगु या: । नेवाःतय्सं मोहनिया विजया दशमियात चालं धाइ । थ्वकुन्हु नःलास्वां चह्रे खुन्हु प्यूगु नःलास्वाँ क्वकायेगुया नापनापं अष्टमि खुन्हु स्वंगु ज्याभः, वा, जाकि, थापिं ज्याःगु फुक्क ज्वलं नित्यपुजा यानाः क्वकायेगु याइ । थ्व खुन्हु हे छेँया थकालिं भ्वछिंसितं ह्याउँक अबिर जाकिसिन्हः, मोहनि सिन्ह: व पुजा सिन्हः तिकाः सुवाः बिइगु याइ, भ्वछिं च्वनाः द्यःया प्रसाद नये त्वंने याइ | थ्वयां लिपा यँया त्वाःत्वालय् जक मखुसे दोलखा, ख्वप, किपू, त्वालय् नं पायाः पिहाँ वइ, थ्वइत खड्ग जात्रा न धायेगु याः । चालं खुन्हु नेवाःतय्सं याइगु थें याःगु विधि संस्कार मेमेगु जाति याये म्वालेफु । अय्सां छेँया थकालिं जःपिं सकसितं ह्याउँगु जाकि सिन्हः तिका: सुवाः बिइगु, भिंतुना द्यःछायेगु संस्कार मोहनि नखः हनीपिं दक्व जातिया ज्वःलाः । छेँ नं तापाक्क पिने वनाः च्वंसां जःपिं दक्व: नापलानाः छेँया हामा वा थकालिया ल्हातिं कपालय् सिन्ह: तिके बियाः सुवाः कायेगु चलनं परिवार दुने पुनःमिलन जुइ, परिवार दुने थःथवय् असिम प्रेम व सद्भाव ब्वलंका बिइ । उकिं मोहनि नखःयात पुनःमिलनया दिं व सद्भावया नखः नं धायेगु याः | थुकिं थःथवय् दुगु राग, द्वेस, कलहया अन्तयाना बी । थुकिं थःसिबे थकालिपिन्त हनाबना: तयेमाः, थुमिगु सुवाः फयाकयाः थःगु जीवन सुथां लाकेत अनुशासित जुइमाः धयागु भावना ब्वलंका बिइ । थुकिं झीत सामाजिक रूप छप्पं छ्धी यायेत तिबः बिइ | थ्वहे मोहनि नखःया सकारात्मक पक्ष खः । बलिपुंजाया नामय्
चथाः
चथाः डा.चुन्दा वज्राचार्य नेवाःत थज्याःगु जाति खः, गुगु जातिं ल्वहंया मूर्तियात द्यः धकाः हनेगु स्वयां न्हापां प्रकृतियात हे द्यः कथं हना वयाच्वंगु जाति खः । धर्तिमाता धकाः पृथ्वी हे दकले तःधम्ह द्यः भाःपीपिं जाति खः । लः पिहां वइगु लःया मुहान,बुँगाः,तुं, नाग,ब्यांचा,क्व, खिचा, सा, दाजुकिजा, कुमार, कुमारीपिन्त समेत पूजा यानाः नेवाः संस्कृति न्ह्याका वयाच्वंग दु । थःपिन्त भिं याइपिं जुइमाः वा मभिं याइपिं. जुइमा: सकसित द्य: धकाः पूजा याना: वयाच्वंगु नेवाः समाज ख: । थाय् वा पशु प्राणीयात द्य: धका: पूजा यायेगुलिइ छुं छुं कारण दु, महिमा दु। जीवन उपयोगी दर्शन दुथ्याना:च्वंगु दु । आकाश, पृथ्वी सूर्य चन्द्रमायात जक द्यः पूजा याइपिं मखु, सिमा जगंल पहाडयात समेत द्यः भाःपाः पूजा यानाः श्रद्धा तयाः जुइपिं नेवाः जाति खः । प्रकृतियात द्यःधकाः माने यायेगु हनेचने यायेगु अादिवासीतयेगु जातिया विशेषता खः । प्रकितिया गुणयात जीवन उपयाेगी महत्व थुइका: पूजा याइपिं नेवाः जातिं ब्यां, क्व:, खिचा, सा, नागःयात जक पूजा याइगु मखु, दाजुकिजाया नापनापं थ: थम्हं थ:त समेत पूजा यानाः जीवन न्ह्याका वयाच्वंपिं नेवाः जाति खः । नेवाः जाति खुँयात समेत पूजा याइपिं खः । बांला:गु बांमलाःगु निगुलिं जीवनया पक्ष ख: । मनूया जीवन वा समाजयात भिं याइपिन्त जक पूजा यानाः समाज न्ह्याकीगु जाति नेवाः जाति मखु । जीवनय् बांलाःगु नं वइ, बांमला:गु नं वइ, भिंगु नं वइ, मभिंगु नं वइ । निगुलिंयात नं समान रुपं, सहज रुपं कया जीवन न्ह्याका वनेमा: । समाज न्ह्याका वनेमाः धयागु ज्वलन्त उदाहरण खुँद्य:यात पूजा याना: नख: हना: समाज न्ह्याकाच्वपिं नेवाः जाति ख: । नेवाः जातिं हना: वयाच्वंगु नख:चख: मध्यय् भाद्र शुक्ल चतुर्थी अर्थात गुँलाथ्व चतुर्थीकुन्हु चथा: धकाः हना वयाच्वंगु दु । चथाः गुबलेनिसें हना: वयाच्वन धयागु खँय् भाजु पुण्यरत्न बज्राचार्यया धापू कथं नखःचखः परापूर्व काल नसें हना वयाच्वंगु ख: । जुइफु नेपा:गा:या दकले न्हापांया आदिवासी नेवाः जातिं नख:चखः हने सःबलयनिसें हनाव:गु जुइमा: । लिपा वनाः थी थी पुराण व धर्मावलम्वीपिसं थः थ: कथं थ्वयात परिभाषित याना: थ्वया उत्पतिया बारे खँ न्ह्यथंगु जुइमाः । उत्पति चथाः चतुर्थीयात घाइगु खः । थुकियात चौथी नं धायेगु या: गथेकि मंगल चौथी । चौथी खँग्व: आपालं चलन चल्तीया खँग्व: खः । चौथी खँग्व: लिपा वना: चथालय् हिल । यौंकन्हय् चथा: धायेगु जुल । चथाःयात गणेश चौथी धका: नं धायेगु याः । पार्वती थःगु रक्षाया लागि गणेद्य:या सृष्टियात । थ्व हे पार्वती गणेद्यः सृष्टि याःगु दिं हे भाद्रशुल्क चौथी खः । उकिं चथाःयात गणेशया बुदिं धकाः नं घायेगु या: । चौथी तिथि गणेद्य:या तिथि ख:, अले वार कथं मंगलवार नं गणेशया हे वार खः । उकि मंगलवार चौथी लात धायेवं गणेद्य: पूजा यायेगु भिं धकाः पूजा याइपिं यक्व यक्व दु । थुकथं चथाः कुन्हु गणेद्य: पूजा याइपिं नं दु। चथाः धकाः गणेद्यः जक पूजा याइगु मजुसे थ्वकुन्हु नख: धकाः हनीपिसं चन्द्रमा पूजा यायेगु नं या: । भाद्रशुल्क चौथी अर्थात ञंलाशुल्क चतुदर्शी कुन्हु चथाःद्यः धकाः चन्द्रमायात पूजा याइगु खः । चथाःद्यःयात नेवाः समाजय् भिम्ह द्यः धकाः कायेगु मया: । खुँद्य: धका: माने यानाः वयाच्वंगु ख: । चयाःद्य: धकाः हनीगु द्यः चन्द्रमायात छाय् खुँद्यः धकाः धाल धयागु खँ ब्रम्हपुराणय् ब्रम्ह वचन धका: थथे च्वयात:गु दु । छन्हु विष्णु भगवानया थाय् देवसभा जुयाच्वन । थ्व इलय् चन्द्रमा पार्वतीया काय् गणेद्य:यात नाना कथं हिस्याना: च्वन । दक्व द्य:पिनि बांबाला:गु रूप गणेद्यःया. धा;सा .किसिया छ्यं धकाः हिस्यात । थुकथं चन्द्रमा गणेद्य:यात हिस्या:गुलि गणेद्य:वं नं चन्द्रमा खना: तचाया छंगु ख्वा: स्वक्व खुँ जुइमा धका: सरा: बिल । थथे सराः व्यूसेलिं स्वर्गय् च्वंपि द्य:पिंसं नापं खुँ जुइ धका: चन्द्रमायागु ख्वा: स्वयेगु मयात । सुनानं ख्वाः मस्व:गुलिं चद्रमायात तच्वतं लाज जुल । थथे चन्द्रमा मछा:गु सिया: महाद्य: व मेमेपि द्य:पिसं गणेशया लड्डु, दुरु, लैं, सितु छाना तिमिलायात क्षमा याना: बीमाल धका: जोड यात । द्यःपिं नाप महाद्य:वं. समेत क्षमा यानाः बीमाल धकाः धा:गुलिं थम्हं बियागु सराः भाद्रशुक्ल चौथीकुन्हु छन्हु लगे जुइ, मेबलय्. जुइमखु धका: थःम्ह ब्यूगु सराः छन्हु जक याना: लित कयाबिल । थननिसें थ्वकुन्हु अर्थात् भाद्रशुक्ल चौथी ञलाथ्व चतूर्थीकुन्हु चन्द्रमा स्वत धाःसा खुया मकाःसां खुँ पाः याकेमाली धका: चन्द्रमायात मस्वइपिं नं दु । थ्व हे, कथं ञंलाथ्व चतुर्थीकुन्हुया चन्द्रमायात खुँद्य: धका: धायेगु या:गु खः। खुँद्य: चन्द्रमायात पूजा च्वय् न्हयथनागु खं थ्व स्पष्ट याःगु दुकि ञंलाथ्व चतर्थीकुन्हु चन्द्रमायात स्वक्को खुँ जुइ । गणेद्य:वं चन्द्रमायात ब्युगु सरा: नं याना: मनूतय्सं थः खुँ जुइ वा खुँ पाः याइ धकाः ग्यानाः ञंला शुक्ल (भाद्रशुक्ल) चतुर्थीकुन्हु गणेद्यः पूजा याना:, अवसं च्वनाः, चन्द्रमा मस्वसे सुला च्वनीपि नं दु। उलि जक मखु तिमिला खने मदुनिबलयनिसें सुथ न्हापां हे थःगु म्हय् खाइसि मल्ता घाना: चिना: थःत खुँ पा: याःवइ धका: ग्या:इपिं दु । थज्याःपिनि द्य:बित धायेवं पिनेनिसें खापाखिपा ग्वयाः गणेद्य:यात पूजा याइ । चन्द्रमा बाँला:म्ह, शितलता बीम्ह व ख्युंसे च्वथाय् जः बीम्हसित नांप म्वाःम्वायेक खुँ धका: बांमलाक दोषारोपण याकेमाः घाःसा, मनूया जीवनय् सींक मसीक खुँया ज्या जुल जुइ वा मजूसां खुँज्या जुइफु । उकिं दछिया छक्व: जक जुसां नं खुँ ज्या सम्मानीत कथं जुइमा: । वयात स्वाभाविक कथं कायेमा: धकाः खुँद्य:यात पूजा या:गु खः । चन्द्रमायात खुँद्य: धकाः पूजा याये माःपिं नं दु, । चन्द्रमायात खुँद्य: धकाः पूजा याये म्वाःपिं नं दु । खुँद्यः धकाः ग्याना: पुमज्याइपिनि, ग्याना: जुसां चन्द्रमायात खुँद्यः धकाः पूजा याइपिनि खुँ हे मखुसां खुँ धका: पोलय् याना:हःसा व असत्य खँ प्रमाणित याये मफयेमा धकाः ख: । अथें तुं मनुया जीबन गुबले छु जुइ सुनां धायेफू ? थन छु त्वः फ्युगु दै । उकि खुँ ज्या जुसां नं स्वाभाविक धका: ख: । भगवान बुद्ध थम्ह हे धया बिज्याःगु दु कि जीन्दगीभरी खुया मकाःपिं, मखुगु खँ गुबलें मल्हा:पिं, मज्यूगु ज्या गुबलें मयाःपिं दैमखु धकाः । थ्व खँ यथार्थ खः, सत्य खः । चन्द्रमायात पूजा यायेगु धकाः न्ह्याबलें याइमखु । थ्व ञंलाथ्व चतुर्थी अथवा भाद्रशुक्ल चतुर्थी कुन्हु द्य: खिउँले च्वन धायेवं चन्द्रमा लुयावइ । सामाजिक धारणा कथं सर्गतय् खने दया वयाच्वंगु चन्द्रमायात खुँद्य: दुबीत धायेवं लाछि खिचातय्सं उइ । त्वा: त्वालय् खुँ वया: खूवल धाःसा गुकथं लाछि खिचा उइ उकथं हे व कुन्हु चन्द्रमा खने दयेक वयेवं लाछिखिचां उइ । चन्द्रमा दुबित धायेवं खिचातय्सं उइगु याइमखु । थथे खिचातय्सं सुचं बिल धायेवं फुकसिया कःसिइ वा चन्द्रमा खने दुथाय् च्वना: चन्द्रमायात पूजा यायेगु याइ । चन्द्रमा लुसानिसें द्य: तुयू मजूतले थथे पूजा यायेगु याइमखु । खिचां उयाच्वंतले जक पूजा यायेगु जुइ । थुकि त्वाः त्वालय् छक्वलं हे पूजा यावेगु जुइ छाय् घाःसा खिचा उल धायेगु पूजा याइगु खः । छाय्धा:सा खिचा उतलय् जक पुजा जुइगु खः । गुम्हं गुम्हं तान्त्रिकतय्सं चन्द्रमा लुइगु इलय्