परम्परागत नेवाःछेँ
परम्परागत नेवाःछेँ नेवाःछेँया वास्तु परम्परागत नेवाःछेँ परम्परागत नेवाःछेँया विशेषता व महत्व Sabindra Maharjan मतिना स्वलापौ परम्परागत नेवाः शैलीया छेँ नेपाःया हे कलाकौशल व प्रविधिया उत्कृष्ट नमूना खः । नेवाःतय् छेँ दनेगु प्रविधिया अध्ययन यातधाःसा नेवाःत धैपिं कलाकौशल व प्रविधिया क्षेत्रय् गुलितक च्वन्ह्याः धैगु खँ प्रष्ट सीदइ । छेँ दय्केगु ज्याय् प्रारम्भिक चरणनिसेंं छेँ दय्केगु ज्या पूर्णरूपं सम्पन्न मजूतले थीथी धार्मिक व सांस्कृतिक संस्कार नं स्वानावयाच्वंगु दइ । थुकिं यानाः नेवाःत धर्म व संस्कृतिप्रति नं अतिकं हे आस्थावान् खः धकाः प्रष्ट याइ । सामान्यतया छेँयात जगसिबें च्वय्या भाग वा तल्लाया आधारय् प्यब्वय् ब्वथलातःगु दु – १. छेलि—मूलुखां दुहांवनेवं वइगु भाग छेलि खः । छेली पशुपालन याय्गु व बुँज्यासम्बन्धी ज्याभःत तय्गु याइ । छेलिया छगू कुनय् तलय् थाहांवनेगु स्वाहाने तयातइ । २. मातँ— छेलिसिबें च्वय्या भाग मातँ खः । थुगु तल्लाय् द्यनेगु कोथा व धुकूकोथा जक जुइ । धुकूकोथा धैगु अन्न भण्डार व द्यः तय्गु कोथा खः । ३. च्वतँ — मातँसिबें च्वय् च्वंगु भाग च्वतँ खः । सुं पाहां वःसा मुनाः खँ ल्हाय्त ज्याछिंक खुल्लारूपं च्वत दय्कातइ । ४. बैगः — च्वतँसिबें च्वय्या तल्लायात बैगः धाइ । विशेष यानाः थन भूतुकोथा व आगंद्यः तइगु कोथा जक जुइ । परम्परागत नेवाःछेँया संरचनात्मक वास्तुशैली स्वय्बलय् थुकथं प्यंगू तल्लाय् ब्वथलातःगु दइ । मेमेगु समुदायया छेँसिबें नेवाःतय्गु छेँया स्वरूप विशेषरूपं पाःगु खनेदइ । विशेष यानाः नेवाः वास्तुशैलीया छेँय् लँसिबें करिब डेढ–दुई फिट च्वय् मूलुखा तयातःगु दइ । छेँया छचाःखेरं प्रदक्षिणापथ थें फः दय्काः उकी अप्पा वा ल्वहँतं सियातइ । मूलुखाया जवंखवं तिकिझ्याः तयातइ । मूलुखाया जाः साढे ५ फिटनिसें ६ फिट जक जुइ । मूलुखाय् निपा खापा व्हनातःगु दइ । छेँया दुने अंगलय् ग्वाखुंचा वा दराज थें दय्कातइ । पिनेया अंगःसिबें करिब ३ या ४ फिट धलिं पिहांवयाः उकी बार्दली दय्कातइ । न्हापांगु तल्ला मातँया दथुइ तःपाःगु तिकिझ्याः तयातइ । वयां च्वय् च्वतँया भागय् थीथी कलात्मक तःपाःगु झ्याः तयाः वया जवंखवं चीपाःगु चाय्केज्यूगु झ्याः तयातइ । छेँ दनेगु प्रक्रियाया लिपांगु चरण पलिं चीगु ज्या खः । दकलय् च्वय् बैगलय् दथुया भाग थकयाः न्ह्ःयःने–ल्यूने पाःलुइकाः पलिं चीगु याइ । पलिं चीबलय् पिनेया अंगःसिबें करिब साढे दुइ–तीन फिट पाखा पिहांवइ । पलिं चीबलय् पली भौप्वाः व माकःपलि तइ । नेवाः वास्तुशैली छेँया कलात्मक पक्ष परम्परागत नेवाः वास्तुशैलीया छेँय् कलाकौशल व सीपया उत्कृष्ट नमूना प्रदर्शन जुयाच्वंगु दइ । विशेष यानाः छेँया न्ह्यःनेया भागयात कलात्मकरूपं ब्वय्गुु कुतः जुयाच्वनी । गथेकि, मूलुखाय् शुभ–मंगलया चिंकथं पूर्णकलश, शिव–पार्वती, चन्द्र, सूर्य, गणेश, कुमार आदिया चित्र तय्गु याइ । अथे हे सूद्र्यःया जः व फय्या नितिं प्रयोग जुइगु तिकिझ्याः विशेष कलात्मक व सुन्दर जुइ । च्वतँया तःपाःगु झ्याः नं कलात्मक जुइ । कलात्मकताया आधारय् सँझ्याः, विमानझ्याः, गाःझ्याः आदि थीथी प्रकारया झ्याः दु । पौया भार फइगु तुनाःसिँइ नं थीथी जीवजन्तु व स्वांया बुट्टा कियाः कलात्मक रूप बियातइ । थां (पिलर) दिकेत तइगु ईल्वहँतय् नं सल वा सिंहया किपाः कियातइ । थामय् नं कलश, स्वां व मेमेगु बुट्टा कियातइ । थथे थीथी बुट्टा कियाः कलात्मक रूप बीगुली नं थःथःगु हे धार्मिक आस्थाया खँ व दार्शनिक पक्ष दयाच्वनी । सदां मातृस्नेह दयाच्वनेमा धैगु आशिका यानाः मूलुखाय् दुरुपाःया आकृति तयातइगु खःसा थःगु छेँय् सुयागुं बांमलाःगु मिखा मवनेमा धैगु उद्देश्यं ततःग्वःगु मिखाया आकृति तइगु खः । अथे हे छेँया छचाःखेरं नागया आकृति बांलुइकाः सिँ वा अःपाया कार्नेश तलकि नागराजं छेँया रक्षा याइ धैगु विश्वास दु । नेवाः छेँया धार्मिक पक्ष नेवाः वास्तुशैलीदुने धार्मिक तत्वया विशेष थाय् दु । नेवाः समुदायया हरेक गतिविधि नं धर्मं पे्ररित जुयाच्वंगु दइ । छेँ धइगु थः च्वनेगु थाय् वा वाःफसं सुरक्षित जुइक च्वनेगु थाय् जक मखु द्यःतय्गु देगः थें पवित्र थाय् नं खः । पुलांगु छेँया मूलुखा चीजाः जुइगुया दार्शनिक पक्ष थ्व हे खः । अथे जुयाः पिने पिहांवनेबलय् वा पिनें छेँय् दुहांवय्बलय् छेँया मूलुखा भागि याय्गु व गनं वनावय्धुंकाः लकां त्वःताः जक तलय् वनेगु परम्पराया विकास जूगु खः । थः च्वनेगु, थःत आश्रय बियातःगु छेँप्रति छ्यं क्वछुइगु धैगु श्रद्धा, भक्ति व समर्पण खः । छेँया कोथा ब्वथलीबलय् बैगलय् आगंद्यःया लागि कोथा दय्केगु प्रचलन दु । वास्तुशास्त्रकथं पूजाकोथा ईशान कोण (उत्तर–पूर्व) व उत्तर दिशाय् तइ । छेली पशुपालनया लागि थाय् दइसा पिनेया अंगः वा पाखाय् झंगःपंक्षीया बसोबासया लागि धकाः प्वाः दय्काः थाय् दय्कातइ । थ्व छगू धार्मिक आस्थाकथं मेपिं पशुपंक्षीयात नं संरक्षण याय्गु भावनाया प्रतिबिम्ब खः । नेवाः छेँया सामाजिक पक्ष नेवाःतय्गु बस्ती छथाय् गुच्चमुच्च जुयाच्वनी । छखा छेँे मेगु छेँनाप स्वानाच्वनी । उकथं स्वानाच्वंगु निखा छेँया दथुइ ल्हाः छपा न्ह्यनीकथं प्वाः तयातःगु दइ । उगु प्वालं न्हापा–न्हापा छखा छेँया मनुखं मेगु छेँय् च्वंम्ह मनूनाप मिँ वा मेमेगु वस्तुया कालबिल याय्गु याइ । छेँ दय्कीबलय् दथुइ चुक तयाः छचाःखेर छेँ स्वाकाः दनेगु याइ । थुकथं स्वानाः छेँ दनीबलय् आवश्यक जुइबलय् चाय्केफइकथं निखा छेँया दथुइ लुखा तयातइ । चुकया दथुइ थीथी द्यः स्थापना यानातइ । थुकथंया संरचनादुने नं फोहोर व्यवस्थापनया लागि छेँया ल्यूने सामूहिकरूपं मंगाः दय्कातइ । मंगाः धैगु फोहर व्यवस्थापनया नितिं दय्कातःगु तःधंगु साःगाःया रूप खः । नेवाः छेँया प्राविधिक पक्ष नेवाः छेँया वास्तुशैली स्वय्बलय् थुकिया प्राविधिक पक्ष सशक्त व उत्कृष्ट जुयाच्वंगु खनेदु । थ्व हे कारणं थौंतक नं मल्लकालया देगः, फल्चा, सतः, दरवार, छेँ धस्वानाच्वंगु दु । न्हापा थौं थें आधुनिक उपकरण व ज्याभःत मदुसां नं छेँ दनेगु प्राविधिक पक्ष बांलाःगुलिं न्हापाया पुर्खात गुलि मेहनती व कलाकौशलय् निपुण जू धैगु प्रष्ट जू । छेँ दनेगु ज्याय् झ्याः–लुखा दय्केगु व झ्याः–लुखा छुइगुनिसें अंगः दनेगु, धलि लाय्गु, थां धंकेगु, बीम तय्गु व पलिं चीगु ज्यायात दुवालाः स्वय्गु खःसा यक्व हे वैज्ञानिक खनेदु गुकियात थौंया इञ्जिनियरपिन्स नं मनन यानाः नालाकाय्माः । छेँ दनेगुया छुछुं प्राविधिक ज्यात थथे दु – (क) मूलुखा व झ्याः दय्काः छुइगु ज्या मूलुखाः दय्कीबलय् ४५ डिग्रीया साः (Join) कियाः जवंखवं लंचाग्वः तयाः दय्कातइ । जःखःया लंचाग्वः अंगःदुने दुहांवनीबलय् अंगः तःब्या व तःग्वः जुइगुलिं दुने व पिने नं चौकोस तयाः निगू चौकोसयात स्वानातइ । थथे दुने तइगु चौकोस ‘दुचु’ खः । (ख) धलिं लाय्गु छेँया तल्ला ब्वथलेत धलिं लायातःगु दइ । धलिं लाय्बलय् अंगलय् जक मदिकूसे अंगःनाप क्वात्तुक्क ज्वंकेत ताःहाकःगु चुकू ताय्गु याइ । छेँया दथुअंगलय् निखें नं चुकू तानातइ । प्राविधिकरूपं धाय्गु खःसा दथुअंगः हे छेँया मूल भाग खः । (ग) थां (पिल्लर) धंकेगु छेँ दनीबलय् आवश्कताकथं थां (पिल्लर) तय्गु याइ । सिँया थां धंकीबलय् थांया क्वय् ल्वहंया दथुइ प्वाः खनाः थामय् साः (Join)तयाः धंकेगु याइ । उगु थामं च्वय् च्वंगु बीमयात फयातइ । थां
बहा: बही
नेपा:या बुद्धधर्म बज्रयान व महायानया बहाःबही यँदेया झिंच्यागु बहा: या नां धल: थ:नेपुईया बिहार:- १.मैत्रीपुर महाविहार–क्वा:बहा:–थँहिति २.रत्नाकेतु महाविहार–झ्वा:बहा:–त्य:र ३.हेनाकर महाविहार–ध्वाखाबहा:–त्यःर ४.हेमवर्ण महाविहार–गंबहा:–नःघः दथुपुईया बिहार:- ५.सुरतश्री महाविहार तछेबहा: असं ६.कनकचैत्य महाविहार जनबहा: केलत्वा ७.केशचंद्रकृत पारावर्त महाविहार-इतुंबहा: किलाघ: ८.मुलश्री महाविहार मूबहाः वतु ९.मन्त्रशिद्धि महाविहार सलबबहा: गुचात्वा: १०.रत्नकीर्ति महाविहार मखंबहा: मखं ११.राजकीर्ति महाविहार तेबहा: तेबहा: लाय्कूपुईया बिहार:- १२.श्रीखण्डतरुमूल महाविहार सिखंमूबहा: बसन्तपू क्वथुपुईया विहार:- १३.ब्रम्हचक्र महाविहार ओमबहा: ओमबहा: १४.वज्रशील महाविहार इकुबहा: यँगा: १५.मणिसंघ महाविहार मिखाबहा: मंजेश्वरी १६.किर्तीपुण्य बज्रधातुचैत्य महाविहार-लगंबहा: लगं १७.मणिसिंह महाविहार (जपातुं)-मुसुंबहा: ब्रमूत्वा: १८.मणिसिंह महाविहार (पिनेया)-मुसुंबहा: ब्रमूत्वा: यँदेया झिंच्यागु बहीया नां धल: १. विक्रमशील महाविहार(केन्द्र)-थबही ठमेल २. रत्नकीर्ति महाविहार मखंबही मखंगल्ली ३. इतंलखुपारावर्त महाविहार-अतलखु:बही यतखा ४. इतंलखुपारावर्त महाविहार-महांका:बही यतखा ५. मुक्तिपुर महाविहार मुकुंबही यतखा ६.शाक्यकेतु महाविहार मरुबही मरुहिटी ७. उद्दतकीर्ति खोइतानक महाविहार-न:बही यँगा: ८. षड्क्षरी महाविहार दुगंबही न्युरोड ९. षड्क्षरी महाविहार कोथु दुगंबही न्युरोड १०.गगनसंगम महाविहार गणबही गणबह: ११.कीर्तिपुण्य महाविहार न्हायकंबही लगं १२.कीर्तिपुण्य महाविहार च्वाकंबहि लगं १३. नदीसंगम महाविहार खुसिबही टंकेश्वर १४.ज्योतिकिर्ति महाविहार स्वयम्भूबही स्वयम्भू १५.उदयनीलगिरी महाविहार बिलासबही बिजयेश्वरी १६. समाधिमण्डप महाविहार थथुबही चाबही १७. गगनगञ्ज महाविहार कोथुबही चाबही १८. श्रमिक महाविहार (अलग्ग )-लाय्कुबही हनुमानध्वाखा ख्वप (भक्तपुर) देया मू बिहारया नां धल: १.लोकेश्वर महाविहार लस्कद्यो:या बही, इताछें २. ज्येष्ठबर्ण महाविहार निबहाः, वंशगोपाल ३. अखण्डशील महाविहार अखंबहाः नासमना ४. लुम्बवर्ण महाविहार लुंबहाः, सुकुलध्वाखा ५. मंङ्गल द्वीप महाविहार झौरबहाः गोल्मढी ६. इन्द्रवर्त महाविहार इनाचोबहा:, इनाचो ७. धर्मउत्तर महाविहार मुनिबहाः,इनाचो ८. आदिपद्म महाविहार तुंबहाः, सूर्यमढी ९.विश्व महाविहार बिकुबहाः, क्वाठण्डौ १०. प्रसन्नशील महाविहार पशुबहाः, क्वाठण्डौ ११. दीपंकर (आदिबुद्ध) महाविहार ध:ननिबहाः क्वाठण्डौ १२. मन्जुवर्ण महाविहार वाम्बहा:, क्वाठण्डौ १३.यङ्गलबर्ण महाविहार यांबहा:, क्वाठण्डौ १४. ज्येष्ठबर्ण महाविहार कमबहाः इनाचो १५. चतुब्रम्ह महाविहार तधिछेंबहाः,लाय्कु १६. ज्येष्ठबर्ण महाविहार तंचाक्वनेबहाः, तंचाक्वने १७.जयकीर्ति महाविहार तथुबहाः न:पुखू १८. शुक्रवर्ण महाविहार कुटुबहा:,भर्वाचो यल (ललितपुर) देया मू बिहारया धल: १. हिरण्यबर्ण महाविहार क्वाबहा: क्वालखु २. गुणलक्ष्मी महाविहार धुम्बहा: कोबहा: ३. बज्रकीर्ति महाविहार ओम्बहा: ओलाखु ४. ज्योति महाविहार ज्योबहा: ओलाखु ५. बालधर गुप्त महाविहार यचुबहा: यचुत्वा: ६. जय मनोहर बर्मा महाविहार सुबहा: सुबही ७. मयूर महाविहार भिंछेबहा: भिंछेबही ८. श्री रुद्रबर्ण महाविहार उकुबहा: उकुबहा: ९. दिवाकरबर्मा संस्कारित महाविहार गुजिबहा: चालाछे १०. चक्रबर्ण महाविहार चुकबहा: तंग: ११. श्रीदत्तनाम महाविहार दौबहा: दौबहा: १२. यशोधर महाविहार बूबहा: बूबहा: १३. रत्नाकर महाविहार ह:बहा: ह:बहा: १४. श्रीवच्छ महाविहार सिबहा: सिबहा: १५. धर्मकीर्ति महाविहार त:बहा: तंग: १६. ज्येष्ठवर्ण महाविहार तंग:बहा: तंग: १७. पद्दमकाष्ठगिरि महाविहार क्यपुबहा: क्यपु १८. श्री असनालोकेश्वर महाविहार चोबहा: चोबहा: यल (ललितपुर) देया मू वहीया नां धल:- १. राजश्री महाविहार इबा बही चाकबहा: २. ज्येष्ठवर्ण महाविहार ज्याबा बही चाकबहा: ३. कामूकनाम महाविहार ख्वाय् बही नबहा: ४. कामूकनाम महाविहार ख्वाय बही (चिधन्गु), नबही ५. प्रथमशील महाविहार त:धं गुइत बही, गुइत ६. बसुच्चशील महाविहार चिधं गुइत बही, गुइत ७.गुस्तल महाविहार गुइत बही गुइत ८.स्थबिरपात्र महाविहार थपा बही थपा ९.इतिराज महाविहार इला बही नुग: १०. लोककिर्ति महाविहार नक बही न:बही ११.यम्पी नाम महाविहार यम्पी बही इबही १२.नापि यन्ता विहार यम्पी बही इबही १३.नापिचन्द्र महाविहार दुन्तु बही इखाछें १४.गोपिचन्द्र महाविहार पिन्तु बही इखाछें १५.ललितवर्ण महाविहार कोन्ति बही, कोन्ति १६.ललितवर्ण महाविहार बोन्ति बही, कोन्ति १७.सप्तपुरी महाविहार चिकं बही, च्यास: १८.मणिमण्डप महाविहार धौगा: बही, पतको १९.लोककिर्ति महाविहार किनु बही, इटी २०.शरश्चन्द्र महाविहार न्हाय्कं बही, न्हाय्कंबही २१.अक्षेश्वर महाविहार पूच्व बही (च्वय्),पूच्व: २२.रक्षेश्वर महाविहार पूच्व बही (क्वय्),पूच्व: २३.धर्मकिर्ति महाविहार वंबही ,ओलाखु मध्यपुर (थिमि) देया मू बिहारया नां धल: १.हेमवर्ण महाविहार त:बहाः , मरुत्वा: २. गुणकिर्ति महाविहार दिगुबहाः , दिगुत्वा: क. गुणवाक्यवर्ण महाविहार वाकुबहाः, चपा:च्व ख. हेरसुबर्ण महाविहार न्हुबहाः, चपा:च्व ग. जेतवन महाविहार दथुबहाः, कसुमातुंथि घ. पाटी महाविहार पाटीबहा:, पा:च्व ३. हेर निलवर्ण महाविहार याचींबहाः, कुटीचिभा: ४. पूर्वस्थित महाविहार जिस्वांबहाः, गार्चा ५. नवचैत्य महाविहार गुंग:चिबहा:, पाःच्व “
