झीगु बाैद्ध सम्पदा
झीगु बौद्ध सम्पदा बौद्ध विहार संघ, ललितपुरया रजत जयन्ती समारोहया उपलक्षय् जुइत्यंगु प्रस्तुत पुस्तकया विषययात कयाः छु खँ थन प्रस्तुत यानाच्वना । झीगु नेपाःया नेवाः बौद्ध संस्कार संस्कृति कथं जीवनयापन यानावइच्वपिं गुलि नं शाक्य भिक्षु, ब्रम्हचर्य भिक्षु, श्रामणेरक चैलक व बुद्धाचार्य , वज्राचार्यपिं दैच्वंगु खः, इमिसं हनावयाच्वंगु परम्परागत जीवन पद्धतिया विषययात कया: अध्ययन अनुसन्धान याना: स्वतधा:सा उकी मुख्य रुपं स्वंगू प्रकारं विषय विभाजन जुयाच्वंगु खंकेफू, सिइके फू । व छु छु घाःसा – (क) न्हापां विहारय् जुइगु कार्यक्रमया धलः थथे खः – १.सुप्रभात्याय् नित्यपूजा । २५.दिशीपूजा यायेगु । २.नामसंगीति गुथि । २६.तिसा सिलेज्यायाइगु। ३.तुतःगुथि । २७.बुँ लँस्वः वनेगु । ४.भजन गुथि । २८.जीगः बियेगु । ५.बुसाधं गुथि । २९.यःसिं थनेगु । ६.बहीद्यः ब्वयेगु। ३०.हाथु हायेकेगु । ७.यमाःद्य ब्वयेगु । ३१.मुखष्टी घलं दनेगु । ८.आलमता च्याकेगु । ३२.चौ छायेगु। ९.गातिला घलं दनेगु । ३३.ससुपूजा न्यायेकेगु । १०.हलिमलि ब्वयेगु ३४.संभ्वय् न्यायेकेगु । ११.पाठ ग्वय्गु । ३५.दानदत्त गुथि हनेगु । १२.गुँला सेवा हनेगु । ३६.पाँथि गुथि हनेगु । १३.गुंला पारू धुंकेगु। ३७.सनागु हनेगु । १४.सं देपूजा हनेगु । ३८.बिचाःगु हनेगु । १५.वन्दे छुइगु । ३९.घाँय् पुइकेगु । १६.पञ्चथः लुइगु । ४०.सख्वापा पायेगु । १७.नायः लुइगु । ४१.तुं इयेगु। १८.थपाः त्वयेगु । ४२.लः पुँइ छायेगु । १९.आचाः लुयेगु । ४३.दौपूजा हनैगु । २०.स्येँल्हवं: ज्या यायेगु । ४४.जाकिदाज्या हनेगु । २१.लँ ज्या यायेगु । ४५.भण्डार क्यनेगु । २२.दशमीपूजा यायेगु । ४६.ल्याचा स्वयेगु । २३.चह्रेपूजा यायेगु । २४.अमाइपूजा यायेगु । (ख) निगुगु तँजिया ज्याझ्वः – १.गर्भ उत्पत्ति । २.रजःस्वला क्रिया । ३.षष्ठमास क्रिया । ४.सिमन्तोपनयन । ५.सिथार पूजा । ६.षष्ठि जागरण । ७.नामकरण । ८.अन्नप्राशन। ९.कण्डशोधन । १०.उपासना। ११.विद्यारम्भ। १२.चूडाकर्म। १३.व्रतमोचन । १४.कर्ण छेद। १५.आचार । १६.स्नान। १७.भोजन। १८.नित्यकर्म । १९.प्रायश्चित् । २०.सुचिनियम । २१.बिवाह कर्म । २२.दिक्षा प्रदान । २३.गुरुशिष्य परीक्षा । २४.गुरुमण्डल । २५.पुरश्चरण । २६.भिमरथारोहण । २७.महारथारोहण । २८.देवरथारोहण । २९.मुत्यु लक्षण । ३०.कायबन्धन । ३१.अन्त्यष्टिकठन । ३२.अस्ति संचय । ३३.तृतीयाह क्रिया । ३४.पञ्चाह क्रिया । ३५.सप्ताह क्रिया । ३६.दशपिण्ड विधान । ३७.गुह शुद्धिकरण । ३८.त्रिपक्ष विधान । ३९.मासिक पिण्ड । ४०.नैमित्तिक पिण्ड । ४१.समान पिण्ड । ४२.लक्ष्य चैत्य विधान । (ग) स्वंगूगु तँजिया ज्याझ्व: – १.देखा न्यायेके । २.लुँचिद्यः थाये । ३.ती सेवा न्यायेके । ४.बाहाःपूजा वने । ५.मत्याःवने। ६.वंलावने। ७.दीपंखा वने । ८.नराँ न्यायेके । ९.पञ्जराँ याये। १०.सम्यक् याये। ११.बाखँ कंके। १२.क्वाबाहा:जु जात्रा याये। १३.म्हयेपि चाःकाःवने । १४.रंगारोहण याये । १५.संसार यज्ञ याये । १६.अयूताहूति यज्ञ याये । १७.लक्षाहूति यज्ञ याये । १८.कोत्याहूति यज्ञ याये । १९.महाबलि बिये । २०.वर्षापन विधि याये । २१.छत्तिसंवर पूजा नृत्य । २२.मैन छत्रारोहण । २३.पञ्चामृत धारा हायेके । २४.बज्रधातु देगुरि क्रमविधि । २५.धर्मधातु महामण्डल पूजा विधि । नेपाःया बौद्ध परमपरा कथं न्ह्यानाच्वंगु धर्म संस्कृति व कला एवं सम्पदायात कयाः अध्ययन अनुसन्धान याना स्वतधा:सा ध्व स्पष्ट धायेफू कि थनया प्रमुख बहीविहारय् वना: जिज्ञासा तया: स्वःवन धा:सा अन उगु थासय् बौद्ध कला सम्पदा प्रदर्शनीया रुपय् बहीद्य: व्वयेगु याना वैच्वंगु खने दु । थ्व प्रथा नेवाः बुद्धधर्मया थ:गु हे विशेषतागु महत्व ख: । थुजागु महत्वपूर्णगु बौद्ध कला प्रदर्शनी ब्वया क्यनात:गु थौं वया उगु प्रदर्शनीय मूल्यवान सांस्कृतिक सम्पदाया मूल्य मान्यताया महत्व मथुल, मसिल । थथे अज्ञात जूगुया कारण याना प्रायः उगु प्रदर्शित वस्तु द्यः, सफू, पौभा विविध किसिमया हलंज्वलं परिलोप जुजुं वन । परन्तु उकीयागु संरक्षण व्यवस्था तक यायै मफया: थौं झीपिं दीनहिन अवस्थाय् परिणत जूवंगु थें जुल । थनिं प्यंगू न्यागू दशक न्ह्यः लुमंकेबह:पिं निम्ह बौद्धकला, संस्कृतिया विषयया ज्ञाता जुयाच्वंपिं हनेबह:पिं बुढापाकापिं नाप खँल्हा बल्हा जूगु अनुसार जिं लुमंकथं पूचोवहीया बहीद्य:यागु धल: प्रशंगवशं थन प्रस्तुत यानाच्वना । बौद्ध मूर्ति व मेमेणु १) श्री दीपंकर बुद्ध ।२) श्री शाक्यमुनि बुद्ध ।३) श्री आर्यमैत्रय अनागत बुद्ध ।४) श्री मञ्जुश्री ।५) श्री वसुन्धरादवी ।६) श्री प्रज्ञापारमितादेवी ।७) श्री वज्रयोगिनी ।८) श्री गुरुबज्रधर ।९) श्री अमोधपाश लोकेश्वर ।१०) श्री आर्यतारा ।११) श्री भृकुटीतारा ।१२) श्री आर्य नामसंगीति ।१३) श्री भिक्षु अक्षयश्री जुया प्रतिमा मूर्ति । तुलां पौ व पौभा १) बुद्ध जीवनी ।२) उपोषध व्रत कथा ।३) गातिला धलंया पौभा ।४) सुन्दरसार्थबाहया जीवनी ।५) स्वनिगःया छगू झलक ।६) स्वयम्भू चैत्यया उत्पत्ति कथा ।७) चित्रमय वास्तु लक्षण ।८) धर्मविपाक फल निर्देशन । धर्म ग्रन्थ : १) लक्षाहुति प्रज्ञापारमिता ।२) नवबैपुल्य सूत्र ।३) पञ्चरक्षा सूत्र ।४) नेवाः बौद्ध परम्पराया छगू कोष ।५) विनय पाराजिका ।६) नेवाः बौद्ध संस्कृतिया छगू पंजिका ।७) प्रतीमा लक्षण पुस्तक ।८) अवदान सतक ।९) वृहत् स्वयम्भू पुराण ।१०) इलय् ब्यलय् जूगु छगू घटनावाली । धार्मिक बसुजाया ज्वलं – १) सांधिक सामाग्री ।२) पञ्चप्रवर वस्तु ।३) बौद्ध परम्पराया बसुजा ज्वलं । ”यलया बौद्ध विहार” नामक पुस्तकया च्वामि कल्याण मित्र श्री हेराकाजी बज्राचार्यजुयागु कुतलं च्वयाबिज्या:गु अनुसन्धानात्मक सफू आद्योपान्त अध्ययन अनुसन्धान याइगु सौभाग्य प्राप्त जुल । थ्व जिगु लागी जक मखु समस्त नेपाःया बौद्ध अनुयायीपिन्त नं सदुपयोग जुइ धैगु जि मनंतुना । आशा दु, थुगु पुस्तक स्वया: अध्ययन अनुसन्धान याइपिन्त नं अत्युपकार सिद्ध जुइ धैगु जिं भापिया च्वना ।अस्तु । ने. सं. ११२१ कछलाथ्व द्वादशी । हेमराज शाक्यहेराकाजि वज्राचार्य – यलया बौद्ध विहार
देगःया तुनासी कियातःगु कामुक कला वा अश्लिलता
बज्रमुनि बज्राचार्य, किपू नेपालय् खनेदुगु देग:या ताजियात स्वय्बले शिखर शैली, गुम्वज शैली, पेगोडा शैली आदि खनेदु । शिखर शैली व गुम्वज शैलीया देगलय् सामान्यतया: ल्वं व अप्पां दय्कातःगु खनेदुसा, पेगोडा शैली (नेपाली शैली वा नितँ वा नितँसिबें अप्व: पौचिना: दय्कातःगु) देगलय् पौयात थाका: तय्गु लागी ४५ डिग्री कोणय् तुँडाल वा तुनासि सिँया तयातःगु खनेदु । थ्व तुनासिया मुख्य ज्या पौयात लिधंसा वा तिबः बीगु ख:। तर कलाकृतिया माहिरपिं नेपाली कलाकारपिं देगःयात ताःई तक ल्यंकाः तय्त तुनासि छ्यःगु नापनापं स्वय्बले यइपुसे च्वंकेत तुनासी आध्यात्मिक भावना ब्वलनीकथंया विभिन्न कथंया द्यःपिं सिं कीगु याना: थःगु कलात्मकता ब्वय्गु यानावयाच्वंगु दु । देगःया प्यंगू कुनय् सल, धुँ, गरुड किया: लिधंसा बियात:गु दुसा, दथुइ दथुइ मातृका देवीपिनिगु किपा: बीगु, वया क्वय् थीथी पशुपंक्षी, भक्तजनपिं, गनं गनं कामुक कलायात ब्वय्गु यानावयाच्वंगु दु । कामुक कलायात नेपाली समाजय् अश्लिलकथं काइ । अथेखःसां तुनासी कामुक कलायात हे ब्वयगु छाय् जुल ? गबलेनिसें न्ह्यात धैगु विषयलय् नेपाली जनमानसय् सुनानं स्पष्ट व चित्त बुझे जुइक लिस: बीफयाच्वंगु मदु । कामुक कला छेँया तुनासी खनेमदु । ल्वं, अप्पा, चा, धातु आदिइ कियातःगु खनेमदु केवल पेगोडा शैलीया देगलय् तयातःगु सिँया तुनासी जक छाय्? थ्व न्ह्यसःया लिस: मालेत मूर्ति कलाया विकास बारे सीकेगु – आवश्यक खनेदु । नेपालय आःतक लुयावःगु मूर्ति चायागु इपू न्हापांगु शदीपाखे खः धैगु खँ लैनसिंह बाङ्गेलपाखें प्रष्ट जुइधुंकूगु दु । चाया लिपा ल्वं, सिँ, धातु आदिया मूर्ति खनेदत । प्राकृतिक रुप न्ह्याथाय् नं दैगु अःपुक कायफैगु गुगुलिं सिँयात वास्तुकलाय् न्हापातिसें छ्यलाव:गु जूसां ल,फय्, निभाःया कारणं ल्बहं, चा, धातुसिवे म्हो जक टिकाउ जुइगु कारण नेपालय् देगलय् छ्यलात:गु तुनासियात काय्बले १३ औं शदीसिबें न्हापाया तुनासि धाःसा दुर्लभ ज्वीधुंकूणु दु । पनौतिया इन्द्रेश्वर महाद्यःया देगलय् च्वंगु तुनासि, हिरण्यवर्ण महाविहार, रुद्रवर्ण महाविहार, इतुम्वाहालया तुनासि आःतक लुयावःगु मध्ये दकले पुलांगु खनेदु । नेपाःया मूर्तिकला भारत उपमहादिपया मूर्ति कला शैलीया प्रत्यक्ष अप्रत्यक्षकथं लानाच्वंगु दु। मौर्य, गुंग, कुषाण (गान्धार, मथुरा), गुप्त,पाल शैली आदि । मूर्ति कलाया विकासय् पाल कलाशैलीं तःंधंगु ह्यूपा: हल । थुगु इलय् मूर्तिकलाय् प्रतिमा लक्षणयात मना:से, तान्त्रिक प्रभावकथं अस्वाभाविक, रहस्यात्मक सांकेतिक मूर्ति निर्माण याय्गु ज्या जुलसा मध्यकालय् वया: राजपुत शैलीया मूर्ति निर्माण याय्गु ज्या जुल । थुगु इलय् देग:यात बांलाकेत मूलद्य: नाप स्वापू दुपिं द्यःपिं तुनासी कीगु नापनाप राजपुत जुजु सामन्तीपिनिगु एैयासी सामन्तीताया कारणं तुनासी मिथुन, कामुक व अश्लिल मूर्तियात खुल्ला रुपं कीगु चलनया शुरुवात जुल । राजपुत जुजु, सामन्तपिसं न्ह्याकूगु थ्व कामुककला, अश्लिलकलापाखें नेपाली कलाकारपिं नं प्रभावित जुल गुकिया परिणामकथं नेपाली समाजय् नं कामुक कलाया विकास जुल । नेपालय् थ्व कला पूर्वमल्लकालय न्ह्या:गु खनेदु । तन्त्रया चरम विकासया परिणामकथं थ्वैत कायुफु । भारतय् गुप्ततय्गु शासन वःगु इलय् हिन्दु अर्मयात राजश्रय वीगु झ्वलय् बुद्ध धर्मयात तसकं हेपे याय्गु जूवन । थुगु ज्यापाखें बुद्धिष्टपिसं थ:गु अस्तित्व ल्यंका: तय्गु लागी हिन्दूद्य: नाला: कायगु थःगु वौद्ध दर्शनयात नं ल्यंकाः तय्गु लागी तन्त्रयात बः काय्गु जुल । सन ११९७ य् भारतय् मुश्लिम आक्रमणपाखेँ नेपालय बिस्यु वःपिं बौद्धपिसं नेपालय विकास जुयाच्वंगु पाशुपत सम्प्रदाय नापनापं थ:गु धर्मयात ल्यंकेगु झ्वलय् संवर हेरुक थें जाःपि आलिङ्गन मुद्राय् द्य: पलिस्था याय्गु जुल । राजपुतया एैयासि व बज्रयानी तान्त्रिक प्रभावया कारणं नेपालय् १३ औं शदीनिसेँ कामुक कलाया खुल्ला विकास जूगु खनेदु । तन्त्रपाखेँ शुरु जूगु कामुक कला, अश्लिल कला नेपाली कलाकारपिसं हिन्दू, वौद्ध, शैव हरेक सम्प्रदायलय् स्थापित याय्गु कथं नेपालय् दुगु देग:या तुनासी कामुक कला झीगु परम्परा न्ह्यानावंगु खनेदु । थौं वया: थ्व कामुक कला बौद्धपिसं गुह्यरुपं मूर्ति तय्गु यानाच्वंगु दुसा हिन्दूपिसं खुल्ला रुपं देगःया तुनासी कियाः तय्गु यानावयाच्वंगु दु। तर थुकिया दर्शन थ:थ:गु कथं हे दु। थुजागु कामुक, अश्लिल कला खुल्ला रुपं देगलय् छाय् तल धैगु, खँय् नेपाली समाज माैन जुयाच्वंगु दु । गुलिसिनं थथे देगलय् अश्लिल वा कामुक मूति तल कि प्राकृतिक प्रकोप (भुखाय् ब्वइगु, मल: जुइगु ) पाखेँ देग:यात स्यंके फैमखु धाय्गु यानावयाच्वंगु दुसा, गुलिसिनं थथे तय्बले द्यःपिनि शक्ति बढे जुइ धायगु यानावयाच्चंगु दु। वास्तवय् कामुक कला प्राकृतिक प्रकोपपाखें बचे जुइत, द्यःया शक्ति अप्वयकेत मखुसे मनूतय्त सांसारिक आध्यात्मिक दर्शनया शिक्षा बीत खः। मनूतय्सं नसा नय्वले चाकु, माकु, फाकु, पाउँ, खायु धैगु सवा: वै । गुगुं नसा नय्वले थुजागु अनुभव जुइ गुगु शब्दया माध्यम व्यक्त याय् फैमखु, उकिया अनुभव याय्त स्वयं थःम्हं हे नया: स्वयमा: अथेहे मनूतय्सं शारीरिक व मानसिक रुपं अनुभव यानागु अनुभूति नं गुलिं शव्दं व्यक्त याय् फैमखु स्वयं हे अनुभव यायमा: । गथेकि मिसा व मिजं दथुइ जुइगु शारीरिक सम्पर्कया अनुभव । गुकियात तसकं न्ह्याइपु धैगु शव्दं व्यक्त याना: पूवनी मखु । बेलायत सहारानीया श्रीपेचय् च्वंगु कोहिनुर हीरा दकले न्हापां भारतया छम्ह माझिं समुद्रया किनारय् लुइकल तर हीराया महत्व मथुया:, हीरा धकाः मथुया: थ:गु जीवनभर गरीवीया जीवन हनेमाल । जब थुम्ह मनूया त्हाःतय् लात थौं वहे हीरा वहुमूल्य प्रतिष्ठित महारानीया श्रीपेचय् लाःवन । अथेहे दर्शनयात थुइकीपिनिगु लागी वहे दर्शन थ:गु जीवन मोक्ष वा निर्वाण तक थ्यंकीसा दर्शनयात मथूपिसं गलत ढंग छ्यला: थःगु जीवन वर्वाद याइ । थुजागु हे दर्शनयात कलाकारपिसं कामुक कलाय् ब्वयाव्यूगु खः। अश्लिल वा सेक्स कलायात मथूपिसं थःगु जीवन अथें छ्वइ तर सेक्स कला दुने निर्वाणया दर्शन दु । गुगु चीजयात मूर्ख, अनपढ, मथूपिनिगु लागी छ्या ! व सामान्य ख: । थूपिसं थ्वैत सकारात्मक कथं कया: जीवन सुघारया लपुइ छ्यली । थुकिया हे सांकेतिक अर्थ खःकामुक वा अश्लिल कला । बौद्ध धर्मय् तान्त्रिक दुहां वय धुंका: दर्शनयात गुह्य रुपं मन्त्र, यन्त्र, तन्त्र, योग, मुद्रा कलाया माध्यमं छ्यलेगु ज्या जुल, नयमज्यू धैगु नं छुं मन्त, याय भज्यू घैगु नं छु मन्त्त । पंचमकारयात स्वीकार यात । सेक्सयात नं स्वतन्त्र बिल । तर हरेक ज्याय् थःगु मौलिक दर्शनयात ल्यंकगु जुया: हे च्वन । महायान सम्प्रदापया मू आजु घैगु निर्वाण ख: निर्वाण शुन्यतापाखें प्राप्त जुइ । नार्गाजुनं प्रतिपादन याःगु शुन्यता दर्शन अंकया शुन्यता मखु । मानसिक शुन्यता खः । थ्व शुन्यताया प्रतिरुप हे कामुक कला वा सेक्स ख: । मिसा व मिजंया दथुइ संभोग (म्हभोग ) जुइगु इलय् चरमसिमाय् थ्यनीग् इलय् छझा: (क्षणिक) थुजागु अनुभव जुइ, गुगु इलय् न भूतया खँ लुमती न अभूतया खँ लुमनी न भयदै न भाव दै न
लेख्य व लेखन ज्वलंया सामान्य परिचय
लेख्य व लेखन ज्वलंया सामान्य परिचय सहप्रा, ज्वाला म्थापित पा.सं.क्याम्पसया भू.पु.वि.स.प्र. मनूतय् थ:गु मनय् दनावःगु छुं नं विचार भाव प्वंकेगु तरिका धयागु ल्हाःतं, छ्यनं भाय् यानाः, म्हुतुं न्वंवानाः अथवा च्वया: ख:। भाय् याय्त ल्हाः, छ्यं संकीसा, म्हुतुं न्वंवाय्त म्हुतुं विभिन्न स: पिकया: भाषाया रुपय् ब्यक्त याइ । च्वया: भाव ब्यक्त याय्त आख:या नमूना माल, अले व आखः च्वय्गु ज्वलं माल । ज्वलं धयागु च्वय्त छ्यलीगु वस्तु (गुगुया द्य:ने आखः च्वइ) ख:। च्वय्गु् शुरु यासांनिसें आःतक थीथी वस्तुयात छ्यलातःगु दु । विभिन्न अभिलेखया लिधँसाय् स्वय्बलय् दकलय् अप्व: व न्हापांनिसे आ:तक छ्यलातःगु वस्तु धयागु ल्वहं ख: । वयां लिपा धातु, चा, सिं आदि छ्यलातःगु दु । अथे हे सिमाया हः, ख्वला आदिपाखें दय्कातःगु भ्वं, ताडपत्र, भोजपत्र व भ्वं छ्यलेगु यात । अथे हे छ्यंगु, काप: आदि नं छ्यलातःगु दु । तर दकलय् अप्व: ल्वहं यक्वतक ल्यनाच्वनीगु जुल । धातु नं यक्व तक्क ल्यनीगु खःसां मनूतय्सं गलय्याना: मेगु रुपय् छयलेगु यात । मेगु ताडपत्र, भ्वं, भोजपत्र, काप:, छ्यंगु नं नाश जुइगु जुया ता: ई तक ल्यंकेथाकु । विभिन्न इलय् विभिन्न वस्तु छ्यलेगु ज्या जुल । जब भ्वंयागु विकास जुल, लेख्य ज्वलं निरन्तर रुप भ्वंयात छ्यल । थुगु भ्वंया विकास जुजुं थौंकन्हय् थीथी गुणया थीथी साइजया भ्वंयात छ्यलेगु जुल । जुजुं जुजुं थौंकन्हय् अझ कम्प्यूटरया स्क्रीनयात लेख्यज्वलंया रुपय् छ्यलाच्वंगु दु । शुरुनिसें आःतक छ्यलातःगु लेख्यज्वलंया विस्तृत वर्णन क्वय् बिया थें दु। १) ल्वहं :- ल्वहं ताःईतक ल्यनाच्वनीगु सार्वजनिक थासय् तय् ज्यूगु वस्तु जूगुलिं अभिलेख च्वय्त अभिलेखया प्रारम्भंनिसं आ:तक विभिन्न रुपय् छ्यलातःगु दु । गथेकि – शिलापत्र (ल्वहंया), स्तम्भ (थां), मूर्तिया क्वय्यागु भाग (पादपीठ), व ल्वहं हिति । ज:धुं (जलहरि) आदि । क) शिलापत्र :- शिलापत्रयात ल्वहं पौ, शिलाफलक, शिलापट्टकाशासन धका: नं धाइ । थ्व ल्वहंपौ धयागु ल्वहंयात थीथी साइजयागु पत्र वा पाता दय्का: द्यःने सफा जुइक घोटेयानाः आख: की जिइक दय्की । चुलुक पालिश नं तइ । प्यकुंला:गु ल्वहंपौयात च्वय्यागु भाग ग्वःलाका अन थीथी मार्गी, थीथी इलय् थीथी चित्र च्वयातःगु दइ गथेकि सा, मृग, चक्र, पलेस्वां, शंख, ङ्या, वज्र चैत्य (स्तूप) त्रिशुल, शिवलिङ्ग, चन्द्र, सूर्य अथे हे स्वां बुट्टा वा मियागु ज्वाला (लप्का) नं दय्कातइ । थज्या:गु ल्वहंपौ विषय स्वया, च्वय्गु खँया विवरण स्वया तपा, चिइपा: जुइ । थ्व ल्वहंपौ पाटीपौवा देग: थीथी भवन सार्वजनिक थाय् आदि थासय् तयातःगु दु । कान्तिपुर नक्साल नारायण चौरयागु लिच्छविकालया तिथि मदुगु ल्वहंपौ व पशुपतिक्षेत्रया जयदेवया सम्वत् १५८ (७३०ई) या ल्वहंपौ लिच्छविकालया दकलय् तःपाःगु ल्वहंपौ ख:। १.२ मीटर हाक: व ३६ से.मी. ब्या नारायणचौरया ल्वहंपौ । थज्याःगु ल्वहंपौ मल्लकालयागु येँ टेबहालया नरेन्द्र मल्लया ने.सं. ६६५ (१५४५ ई) या ल्वहंपौ २६ पंक्ति च्वय् २५.५ से.मी. ब्या, दथुइ ३० से.मी. व क्वय् २६ से.मी. दु। अथे हे स्वयम्भुइ च्वंगु ने.सं.७७०(१६५६) या प्रतापमल्लयागु ल्वहंपौ नं यक्व: त:पा: । थ्व ल्वहंपौया साइज च्वय् ४० से.मी. दथुइ ४५ से.मी. क्वय् ३६.५ से.मी. दु । थज्याःगु ल्वहंपौ आःतक नं थीथी भवन निर्माण याइबलय् तय्गु चलन दु। ख) शिलास्तम्भ (था) :- माःकथंयागु त:जाःगु बल्ला:गु ल्वहंया थां (स्तम्भ) चाना:, ताछेयाना: घोटेयाना, माःगु विवरण की जिइक दय्का: तइगुयात शिलास्तम्भ धाइ । थ्व था सार्वजनिक थासय् तय्गु चलन दु । थ्व थां प्यखेर प्यंगू पाता दइ । थ्व थां जमिनय् क्वय् गाडे यानातइ । थांया च्वय् मूर्ति नं दइ । अनेक बुट्टा दइ । नेपालय् ल्वहं थां दकलय् पुलांगु लुम्बिनीया इ.पू २४९ या तेश्रो शताब्दीया अशोक थां खः । लिच्छवि जुजु मानदेवया चाँगुनारायणया ल्वहं थां चारपाते तीन मीटर त:जा:गु थामय् स्वख्यरं च्वयातःगु दु । थ्व थां काउलीया आसन यानाः दिकातःगु दु । अथे हे मल्लकालया यलयच्वंगु कृष्णमन्दिर न्ह्य:नेच्वंगु ने.सं. ७५७ (१६३० ई) या सिद्धिनरसिंह मल्लं स्थापना या:गु गरुड स्तम्भ । अथे हे येँ लगंबहालय् च्वंगु पार्थिवेन्द्र मल्लं स्थापना या:गु ल्वहंथां रञ्जना लिपिं कियातःगु दु । ग) मेमेगु ल्वहं पौ :- ल्वहंपौया कथं मेमेगु पत्र गथे मूर्तिया क्वय् (पादपीठ) शिवलिङ्ग, ल्वहं हितिया ज:ख: च्वय् क्वय् हिति फ्वया ज:ख: ज:धुं (जलहरी) आदिइ नं च्वयातःगु दु । सं. १०७ य् च्वयात:गु मालीगामय् लुयावःगु जुजु जयवर्मया मूर्तिइ पादपीठय् अभिलेख कियातःगु आःतक लुयाव:गु दकलय् पुलांगु पादपीठ अभिलेख ख: । थ्व अभिलेखय् “सम्वत् १०७ श्री प ७ देव चक्र महाराजस्य जयवर्म्मण” धकाः च्वयातःगु दु । २) धातु :- धातु धयागु नं छाःगु लेख्य ज्वलं खः । धातु धालकि लुँ, वहः, सिजः, सिं, नं आदि ख: । धातुइ किया: व घ्वानाः आख: च्वइ । किया: धातुया पाताय् च्वइ । थथे कियातःगु लुँयागु स्वर्णपत्र, सिज:यागु ताम्रपत्र धाइ । चाँगुनारायणय् च्वंगु नारायणया लुँया कवचया क्वय् च्वयात:गु संवत् ६०७ या अंशुवर्माया अभिलेख स्वर्णपत्र ख: । थ्व अभिलेखय् नारायणयागु पुलांगु कवच व गरुड हिलागु खँ च्वयातःगु दु । अथे हे धातुया ध्वाना च्वइगु अभिलेखय् देग: देगलय् तइगु इला ध्येबा (सिक्का) माने (चाःहिकेगु) गं, मूर्ति आदिइ ख: । थज्याःगु थासय् तयातःगु तःतःग्व:गु गंया छचा:खेरं ध्वाना अभिलेख तयागतःगु स्वयम्भुइ पशुपती आदि थासय् दु । धातुयागु पत्रमध्ये ताम्रपत्र छ्यलात:गु खनेदु । थ्व ताम्रपत्र त:कु चिकु यानाः विषयय् अनुसार दय्का: तःगु दु । थुकी विशेषयाना भूमिदान, राजाज्ञा व निम्ह स्वम्ह जुजुपिनिदथुइ जूगु सन्धिया खँ च्वयाः दरबारय् ताना: तय्गु चलन दु । ख्वपया तलेजु चोकय् भूपतीन्द्र मल्ल व योगनरेन्द्र मल्लया सम्वत ८२२ (१७०२ ई) या ताम्रपत्र सन्धिपत्र ख: । ३) सिं :- सिंयात नं लेख्य ज्वलंया रुपय् छ्यलातःगु दु । गथेकि देग:या खापाय् तोरण, मूर्ति दिकीगु त्वाकलय् तुनासिं, तुनासिं दिकिगुली नं अभिलेख च्वयातःगु दु । ४) चा :- चायात नं लेख्यज्वलंया रुपय् छयलात:गु दु । चायागु चैत्य, चायागु अःपा, आदि । येँया चाबहिलय् धन्नोचैत्य जिर्णोद्धार या:बलय् चैत्यया दुने व्राम्हीलिपिं चारुमती च्वयातःगु अप्पा यक्व लुयावल । उकी दुने हानं भुजिमो लिपिं च्वयातःगु ध्येबा नं लुयावल । लिखत पत्रय, तमसुक, कालविल, न्याय्गु मीगु आदिया लागि च्वया: थूतुलीबलय् लिखतपत्रया सिथय् चाया छाप तय्गु चलन दु । व छापय् श्री मण्डल व कलश आदि थीथी आकृति ध्वानातइ । ५) ताडपत्र :- ताडपत्र नं छगू लेख्यज्वलं ख: । ताडपत्र तसकं तान्व:गु थासय् व समुद्रया सिथय् (तटय्) दइगु ताय्ग: सिमाया हःयात गंका: लखय् दायका: हानं गंका पाना: शंखं घोटे यानाः पिचुका: विभिन्न साइजय्, चानाः च्वय्त तयार याइ। थ्व निगू किसिमया दु – तालिपोट व पाल्मिरा । तालिपोट तब्याः, ताःहाक:, हलुका व पिचुसे च्वंगुलिं च्वय्गु नितिं बांलाः जू । पाल्मिराया ताडपत्र चिब्या:, चीहाक,, ख्वातु व पिचु मजूगुलिं च्वय्त उलि बांला: मजू । ताडपत्र करीव १० से.मी. ब्या व ५० से.मी. हाक:या जुइ । च्व व प्वःपाखें चिब्या व दथुइ तब्या जुइ । तमसुक जूसा खवय् सिथय् चाया छाप दइ । चाया छापय् मण्डल, श्री, कलश आदि थीथी आकृति ध्वानात:गु दइ । चाया छाप दुथाय् ताडपत्रयात निसु स्वसु लथ्यानात:गु दइ । थुकी दुने जग्गाया मू, ब्याज दर आदि च्वयातःगु दइ । गुगुली धाःसा छुं नं च्वयातइ मखु । चाया छाप दुनेलाका ताडपत्रयात थूतुला तइ । ताडपत्रया सुरक्षा, तापक्रम कम जुइगु थासय् जुइगुलिं नेपालय् लिच्छबिकालंनिसें छ्यलातःगु ताडपत्रत सुरक्षित जुयाच्वंगु दु । भ्वंया प्रयोग मजूनिबलय् ताडपत्रयात लिखत पत्र व ग्रन्थ च्वय्त यक्व छ्यलातःगु दु । यक्वथें तमसुक
नासः व नासःद्यः
नासः व नासःद्यः रमेशकाजी स्थापित झीगु संस्कृति नासः झीगु नेवाः समजय् यक्व हे छ्यलाबुलय् वयाच्वनीजु खँग्व: ख: । न्ह्यागु खँ ल्हाःसां, न्ह्याथे यानाक्यंसां हिसि दुम्ह अथवा न्ह्याम्हेसियां यइम्ह मनूयात “नासलं लिउमम्ह” धाइ । अथेहे मनूतय् सुयं मययेक मययेक खँ ल्हाना जुइम्ह सना जुइम्ह, हासिमाेरा, हासिं मलाम्ह वा बिसिद्धिम्ह मनूयात “नास: छखे लाःम्ह, “नास: तापा:म्ह” वा “नास: छतिं मदुम्ह” धाइ। थःथम्हं साप हे हिसि दयेक खँ ल्हाना: वा हिसि दयेक सना जुया धकाः व मनुखं तायेकाः सनाजुसां, खँ ल्हानाजूसां स्वयाच्वपिं, न्यनाच्वपिं मनूतय्त बांलाः मताइम्ह वा यइपु मतायेकीम्ह मनू जुल धाःसा वयात ‘नासलं मलिउम्ह’ धका:धायेगु चलन झीगु समाजय् दु। थथे स्वयेबलय् ‘नास:’ धयागु, मेमेगु भासं अनुवाद हे जुइ मफइगु नेपालभाषाया थ्व गुगु खंग्व: दु, उकिया अर्थ सुं छम्ह व्यक्ति बिशेषयाके गुणया रुपय् खने हे मदयेक दयाच्वनीगु वांला: ख: धयागु सिइदु । सुं न॑ मनूयात वयाके दुगु छुं न॑ कला प्रतिभायात फक्व पिने हयाः ब्वयेत दुने दुने घ्वाना हयाच्वनीगु गुगु लिघ्वासा वा शक्ति खः, व हे धाथेया नास: ख, अले थ्व हे नासलं लिना: हे व मनुखं ब्वइगु छुं नं कला बांलाइगु खः, मनूतय् स्वये यइगु खः। थुकियात चिकिहाकलं धायेबलय् थथे धायेफु कि नास: धयागु मनूया आन्तरिक प्रतिभाया श्रोत खः । नेवाःतय्सं नासःयात नं द्यःया रुपय् हनेगु व पुज्यायेगु याना वयाच्वंगु दु । छायधाःसा नेवाःत धयापिं थः म्वायेत माःगु, थः म्वाना च्वँतले छ्यले माःगु वा ग्वाहालि कायेमाःगु गुलि नं दु व सकतायात हे द्य: भाःपिया: पुज्याइपिं ख:। नेवाः तयगु निंति न्ह्याम्ह प्राणीयात नं म्वायेत मदयेक मगाःगु न्यागू तत्व – लः, फय्, मि, बँ व सर्ग: नं द्य: हे खः, थः च्वनेत छ्यलेगु छेँ नं द्य: हे खः, थःपिंसं ज्या यायेत छ्यलेगु ज्याभः नं द्यः हे खः | थुलि तक कि आधुनिक विज्ञान आविष्कार याःगु हवाइजहाज, मोटर, मोटरसाइकल; कम्प्यूटर, प्रेस आदि न्ह्यागु मेशीनयात नं झीसं द्यः हे भाःपाः पुज्याना वयाच्वनागु दु । मोहनिबलय् नेवाः तय्सं थःथपिनि पेशाया नितिं छ्यला बयाच्वनागु न्ह्यागु वस्तु नं स्वनाः पुज्याइ । म्हपुजावलय् थःगु म्हया लिसें न्हियान्हिथं छेँय् छ्यलेमाःगु बस्तु नं पुज्याइ । मौहनिबलय् सिँकःमि, दँकःमि, लँकःमि, मरिकःमि न्ह्याम्हेसिन नं थःपिनि छ्यलेमाःगु ज्याभः स्वनाः पुज्याइ,ज्यापुतय् बुँज्याय् छ्यलेमा:गु ज्याभः स्वना: पुज्याइ । थुकथं थपिंत माःगु न्ह्यागु न्ह्यागुंयात द्यः नाला: हनीपिं नेवाःतय्सं थःगु स्वभाव गुणय् हे दुबिना:ग्वाहालि याःवइगु नास: अर्थात प्रतिभायात द्यः भाःमपिइगु ला खँ हे जुइमखु । उकिं नेवाःतय्सं नासःयात नं नासःद्यःया रुपय् पुज्यायेगु याना वयाच्वंगु खः । स्वनिगःया गुलिखे नेवाःतय् दँगुदसं नास: पुजा यायेत गुथि हे स्वनातःगु दु । थज्यागु: गुथि अप्वः थें दाफा व मेमेगु बाजंखलःलिसें स्वाकात:गु दइ, अले न्हूगु पुस्तायापिंत दाफा वा मेगु छुं बाजं थायेगु स्यनाबिइगु नं बाजंगु्रूं थ्व हे नास: पुजा कुन्हुं निसें स्यनायंकी । तर नासःःद्य धयाम्ह बाजं थाइपिं वा संगीतकारतय्सं जक हनातःम्ह द्य: मखु । म्ये हालीम्ह, प्याखं हुलीम्ह, अभिनय याइम्ह आदि न्ह्याम्हं हे कलाकारं नं हनीम्ह द्यः ख: । हुलाप्याखं स्यंसां, दवूप्याखं वा नाटक स्यंसां दवुलिइ प्याखं पिलुइ न्ह्य: नासःपुजा निं यायेमाःगु झीगु चलन दु । नासःद्यः पुज्याइबलय् मेमेगु पुजा ज्वलं न्ह्यागु हे तःसां मतःसां किसली छग: मतसें मगाः, अले मोहनि फया: सिन्हः मतिसें मगा: । किसती भागि याना: नासःद्यःयात छानाः नासःद्यःयाथाय् हे मोहनि फया: हयागु मोहनि सिन्हः तितकि तिनि कलाकार नासलं लि धयागु नेवाःतय् विश्वास दु । थ्व गुगु विश्वास दु, उकी छुं छुं प्रतिकात्मक खँ सुलाच्वंगु दु । किसली धायेबलय् प्वंगु सलिखय् जाकि जायेक तयाः उकिया द्यःने ग्वय् छग: व ध्यबा छग: तयेगु ख: । थुकिया अर्थ थःके मदयाच्चंगु प्रतिभा जायावयेके माल धा:गु खः। अथेहे मोहनि धयागु सम्माेहन ख:। सम्मोहन धयागु सुयातं थः तसकं ययेके विइगु खः अले ययेके विइगु धयागु हे थःके नासः वयेकेगु खः । थुकथं नास: पुजा यायेगु धयागु हे थःके दुने दया: नं सिइमदयेक सुलाच्वंगु प्रतिभायात आकार वियाः पिब्वये हयेत यायेगु साधना ख:। नास: पुजा यातकि नासलं लिइ धयागु गुगु बिश्वास वियातःगु खः, व छगू झीगु आत्मविश्वास बल्लाकेत कि झीके दुने दुगु प्रतिभा नं खुलस्त जुया: पिहां वइ्गु खः । न्हापा न्हापा दवूप्याखं स्यनीबलय् कलाकारतय्सं खुयाह:म्ह बाहाँ नासःद्यःयात बलि बिइमा, अले जक नासलं लिइ धका: बाहां खुयाहया: नासःद्यःयात बलि बिया: भ्यय् नयेगु चलन दु। अथे बाहां खूवनेवलय् खुइमफुत वा बाहाँ थुवालं वयात खुँ लात घाःसा उम्ह कलाकार नासलं लिइमखु धयागु नं दु । धाथें धयोगु खःसा थ्व नं छगू कलाकार जुइम्ह मनूयाके दुने सुलाच्वंगु प्रतिभा पितहयेगु तरिका खः । म्ये हालेगु, प्याखं हुलेगु, बाजं थायेगु, अभिनय यायेगु आदि गुलिं नं कला दु, व कला पिब्वयेत मछाः धयागु तंके फयेकेमाः, मछाःम्ह मनुखं थ्व छुं नं याना नयेफइमखु । खुइगु धयागु मछालापुगु खँ खः, पाप खः, अपराध खः, तर थ्व छगू कला नं खः, खुइगु कला मदुम्ह मनुखं खूवनेगु धयागु तसकं हे थाकुगु ज्या ख:। उकिं कलाकार जुइम्ह मनुखं थः गुरूया हःपा: कया: द्यःयात लयतायेकेगु नामय् खूवनेगु गुगु ज्या याइ, उकिं व कलाकार जुइम्ह मनूयाके आत्मविश्वास ब्यलंकाबिइ, मछाःया भाव तनावनी, चलाख जुइ, गुगु कि सुं छम्ह मनूयात कलाकार जुइत गदयेक मगाःगु गुण ख:। यदि थ्व खँ मखु धयागु खःसा खुयाहःम्ह बाहां वलि विया: द्यः लयेताइ धयागु गुगु तर्क खः, व बिल्कुल गलत ख:। छाय् धाःसा द्य: धयाम्ह धर्मया प्रतिक खः, राक्षस वा शैतान अधर्मया प्रतिक ख:। थ्व संसारय् मनुखं श्रृजना यानातःपिं गुलि नं द्यः दु व दक्व हे धर्मया प्रतिक खत, अले धर्मया प्रतिक नासःद्यः खुइगु थेंज्याःगु अधर्मि ज्या यानाः कयाहःम्ह बाहां वलि कया: लयेताइ धायेगु न॑ छगू न्हिले पिइ मफइगु खँ जक खः। उकिं झी नेवाःतय् नासःपुजा धका: गुगु याना वयाच्वंगु दु, व निश्चित रूपं हे प्रतिभाया साधना खः, सुं छम्ह द्यःया भक्ति मखु । नासःद्यःयात नृत्यनाथ, नाट्येश्वर आदि नं धायेगु याना वयाच्वंगु दु । नासःद्यःयात महाद्यःया हे छगू रुप कथं कया वयाच्वंपिं नं दु। अथेहे नासःद्यःया मूर्ति धकाः नं थीथी कथंया पुलां पुलांगु मूर्ति लुयावःगु दु । थथे खःसा नेवाःतय्सं त्वाःत्वालय् नासःद्यः धका: गुगु थापना यानातःगु दु, उम्ह नासःद्यःया गुगुं मूर्ति दइमखु, ल्वहंग्वारा हे जक दइ, बरु अन ग्वाखंचा प्वा: थें च्वंक स्वकुंलाःगु प्वा: छप्वा: तयातःगु दइ, अले व हे प्वाःयात नास:द्यः भाःपियाः पुज्याइ । युकथं नासःद्यःया गुगुं वां मदुगुलिं हे सिइदु कि नासःद्यः धयाम्ह प्रतिभा द्यः खः, अले प्रतिभाया गुगुं मूर्त रुप दइमखु, गुगुं बां दइमखु । उकिं नेवाःतय्सं हना वयाच्वंम्ह नास:द्यः नुत्यनाथ नं मखु, नाट्यश्वर नं मखु, दक्षिण भारतयाम्ह नटराज नं मखु । नाट्येश्वर वा नृत्यनाथ वा नटराज खँग्वःया अर्थ छ्यला स्वयेगु खःसां थुपिं नासःद्यः मखु प्याखं हुलेगु कलाया द्यः वा प्याखं हुलाच्वंम्ह द्यः धयागु जक अर्थ वः, जवकि नासःद्यः धयाम्ह हुलाप्याखंया जक द्यः मखु, पूर्वीय कला शास्त्रय् बर्णन यानातःकथंया ६४ कलाया हे द्यः ख: । थुकथं हे नेवाःत धयापिं नं न्ह्यागु कलाय् नं प्रबिणपिं खः । अथे जुयाःहे गणेहः व भिंद्यः: घुंका:
अजिमापीठ
प्रकाशमान शिल्पकार (श्रेष्ठ) अष्टमातृका येँ खड्गाकारया रूपय अष्टमातृका ः- (१) कङ्ग अजिमा – (कङ्केश्वरी), (२) न्यतमरू अजिमा – (श्वेतकाली, नरदेवी), (३) लुँति अजिमा – (इन्द्रायणी, ढल्को), (४) म्हैपी अजिमा – (ज्ञानेश्वरी, म्हैपी), (५) मैतीअजिमा – (पञ्चकुमारी, बालकुमारी, मैतीदेवी), (६) तकती अजिमा – (नीलवाराही, कालीमाटी), (७) बछला अजिमा – (वत्सलादेवी, पशुपति) र (८) लुँमढी अजिमा – (भद्रकाली, टुँडिखेल) । यद्यपि, यस विषयमा विभिन्न विद्वान्को विभिन्न मत रहेको पाइन्छ । संस्कृतिविद् महेश्वर जुजु राजोपाध्यायका अनुसार खड्गाकारमा स्थापित अष्टमातृका क्रमशः (१).नै अजिमा – (वैष्णवी), (२).कङ्ग अजिमा – (वाराही), (३).लुँति अजिमा – (इन्द्रायणी), (४).प्वार्पा अजिमा (चामुण्डा, नारसिंही), (५).चन्द्रलखु अजिमा (महालक्ष्मी), (६).पासिक्व अजिमा (ब्रह्माणी), (७).लुँमढी अजिमा (महेश्वरी) र (८). फिब्ब अजिमा (कौमारी) हुन् । खड्गको बिँडका रूपमा पचली भैरव रहेका छन् । कान्तिपुरका अन्य अजिमापीठ स्वनिगः दुने थाय्थासे अजिमाया रूपय दुपिं शमक्तिपीठ नई अजिमा – (नकिनि अजिमा, पचली, टेकु), ख्वना अजिमा – (सिकाली पचली, टेकु), पासिक्व अजिमा – (महालक्ष्मी, तीनधारा पाठशाला, कमलादी), फिसः (फिब्ब अजिमा, टुकुचा, माइतीघर), मनमैजु अजिमा (मनमैजु), असंभुलु अजिमा (अन्नपूर्ण देवी, असन), लुचुंभुलु अजिमा (केलटोल), कुलांभुलु अजिमा (रक्तकाली, त्यङ्गल), सख्वना माजु (नील सरस्वती, लैनचौर, लाजिम्पाट), कल्खु अजिमा (कलङ्की), तुसिमरु अजिमा (श्वेतकली, बालुवाटार), कुलेश्वर अजिमा (कुलेश्वर), प्राचीन बौद्ध अजिमा (बौद्ध), त्वरद्यः अजिमा (टुडाँलदेवी, विशालनगर), वटु अजिमा (भद्रकाली, वटु), पोर्पा अजिमा (रानी देवी, रानीबारी, लाजिम्पाट), प्याथ्वः अजिमा (बाइसधारा, बालाजु), दोलब्व (दोला) अजिमा (कुमारी, राष्ट्रबैङ्क गेटसँगै, थापाथली), न्हेकंतला अजिमा (उग्रतारा, न्हेकंतला), चन्द्रलखु अजिमा (नारायणहिटी दरबारभित्र), अरीं अजिमा (चिकंमुगल), दुई अजिमा (दुमाजु) (रत्नपार्क, खुलामञ्च गेट), भमलु अजिमा (कमलादी, असन), हारती अजिमा (स्वयम्भू), विजेश्वरी अजिमा (विजेश्वरी), ममता अजिमा (भाटभटेनी), जातिका अजिमा (थबःहि), हाकु अजिमा यट्खा (चोखाछेंगल्ली), महालक्ष्मी अजिमा (जनसेवा), ज्वाला अजिमा (त्यौढ), बिजेश्वरी अजिमा (बिजेश्वरी), तारिणी अजिमा (मखन बहाल), चास्को अजिमा (रुद्रायणी) आदि कान्तिपुर नगरभित्रका प्रमुख अजिमापीठ हुन् । स्वनिगः दुने दुपिं मेपिं मुख्थ मुख्य शमक्तिपीठ तलेजु भवानी, द्वयमाजु (दिगु तलेजु), पुरानो गुह्येश्वरी (गोलढुङ्गा), गुह्येश्वरी (ग्वँल), शुभाभगवती (स्वाहाभगवती), दक्षिणकाली,नक्साल भगवती, कालिकास्थान, डिल्लीबजार, मैतिदेवी, कलङ्कीमाई, धुम्बाराही, भाटभटेनी, चामुण्डा (शङ्खमुल) आदि । मनूया जनजीवनय् मातृका येँ स्वनिगःलय च्वंपिं स्थानीय मनूतयगु लाेकपरम्पराय थी थी द्यः वा मातृकाया शक्तियात न्ही न्ही छेलेगु सामान नाप स्वापु दुगु खनेदु। गथेकी ः- छेँया मूलुखाया क्वयँ (आग्लो) यात – गणेशया प्रतीक, क्वयँया जवंखवं च्वंगु खव – सिंहिनी र व्याघ्रिनी, वा, जाकी स्वथनेगु भकारी लाईयात – अन्नपूर्ण वा महालक्ष्मीया प्रतीक, लाेंमा (सिलौटा)यात – कुमारी, लोहोरोलाई – वैष्णवी, चिउरा कुट्ने ओखललाई – वाराही, पानी राख्ने घैँटोलाई – चामुण्डा, भात पकाउने कसौँडीलाई – महाकाली, तरकारी वा दाल पकाउने कराही वा भाँडालाई – कुमार, कुचोलाई – ब्रह्माणी, नाङ्लोलाई – महेश्वरीको प्रतीक त्यस्तै कृषि कर्म गर्ने किसान, शिल्प कर्म गर्ने शिल्पीहरूले आ–आफ्नो ज्यावललाई – गणेश, भीमसेन, विश्वकर्मा र विविध मातृकाको प्रतिमूर्ति मानेर पूजा उपासना गर्ने गर्छन् ।
ल्वहंहितिया नां धल:
येँया एतिहासिक (ढुङ्गेघाराहरू) ल्वहंहितिया नां १. नक्सालघारा ८२. बालाजु धारा २. कैलाश घारा ८३. यरा हिति ३. ठूलो कुवा घारा ८४. बुथ: हिति ७. टुरटुरे घारा ८५. पकनाजोल घारा ८.भगवती बहा: हिति ८६. काल घारा १०. रानीवारी ढुङ्गेघारा (ए) ८९. सोह्रखुट्टे घारा ११. रानीवारी ढुङ्गेघारा (बि) ९२.घोवी धारा १ १२. टिलिङ्गटार ढुङ्गेघारा ९३..घोवी धारा २ १३. गैरी गाउँ घारा ९४. ढल्को सिन्चा हिति १४. बैष्णावी घारा ९५. ढल्को ढुङ्गेघारा १६. चण्डोल हिति ९६.घोवी धारा ३ १७. मनश्री घारा ९७.घोवी धारा ४ १८.चण्डोल ढुङ्गेघारा ९८. घोवी धारा ५ १९. लाखे धारा ९९. थँ हिति २२.भाटभटेनी धारा १०१. मेयछ्य हिति २३.गाैचरन धारा १०२. देयक्व हिति २४.पन्च धारा १०३. तम्सीपाखा गाः हिति २५. सिन्चा हिति १०४ . तम्सीपाखा हिति २६ हाडी गाउँ घारा १०५.चिता हिति २७. अङ्गद घारा १०६. कय्ता हिति २८. पक्कु घारा १०७. लाय्ख: हिति ३०. बाैद्ध हिति १०८. हाः हिति ३१. बाैद्ध ढुङ्गेघारा १0९. चसान हिति ३४. तीनचुली घारा ११०. ढाेका त्वाः हिति ३५. राम हिति १११ . कोठाननी हिति ३७.सिमल धारा ११२. बन्जाः हिति ३८. सानो धारा ११३. मरू हिति ३९. आरूबारी घारा ११४. छ्वासापाखा हिति ४०. गंगा हिति ११५ भिंद्यः हिति ४१. गणेश हिति ११६.लाटीबुंगा हिति ४२. चावहिल हिति ११७. काेहिति ४३. बाः हिति (ए) ११८. नाय्पाः च्व हिति ४४. विनायक घारा ११९. नाय्पाः च्व घारा ४५. सुके घारा १२०. यङ्गा हिति ४६.अरूणबरूण हिति १२१. न्हु हिति ४७. गाैशाला घारा १२२.लुंहिति (सुन्धारा) 8८. दर्शन घारा १२३. गा: हिति (बि) ५०. जयबागेश्वरी हिति १९४ . कपुर धारा (ए) ५१. पन्ना हिति १२५. लैनचौर हिति ५२. भुवनेश्वरी हिति.. १२६. रुद्र हिति ५३. गणेश घारा १२७. घोवी हिति ५४. राजराज्येश्वरी हिति १२८. बालाजु ठूलो घारा ५५.बत्तीसपुतली ढुङ्गेघारा १२९. कपुर घारा (बि) ५६. बशिष्ठ हिति १३०. गैरी घारा (ए) ५७. बाबुराम घारा १३४. पुतली घारा ५८. ओम नगर घारा १३५. गैरी घारा (बि) ५९ . घोबीघारा १३६. डिल्लीबजार ढुङ्गेघारा ६०. कुमाले घारा १३७. डिल्लीबजार हिति ६१ . मगरगाउँ घारा १३८. घोवी घारा ६२. बाेगटी घारा १३९. कुमारी घारा ६३. विजुली घारा १४०. ज्ञान घारा ६४. साझा हिति १४१. ज्ञानेश्वर हिति ६५. सुवर्ण हिति १४३.पंधेरी घारा (बि) ६६. पँधेरो छारा (ए) १४४. बाघ घारा ६७. टंकप्रसाद घारा १४५. प्राकृतिक घारा ६८. बागदरवार हिति.. १४६.खरीबोट छारा ६९. पक्कु घारा १४७. वाणगंगा हिति ७०. पक्व हिति १४८. ठुलो धारा ७१ बाः हिति (बि) १५२. बलपिथ घारा ७२. सिद्धिचरण हिति १५३. कोटेश्वर धारा ७३. सिद्धि हिति १५४. एयरपोर्ट घारा ७४. स्वयम्भु हिति १५५. कोटेश्वर हिति ७५. भुइख्यः हिति १५६. जडीबुटी घारा ७६. घोवी ढुङ्गेघारा १५८. सरस्वती घारा ७७. पुन हिति १५९. महादेव घारा ७९. तुल्सी घारा १६०. सिनामङ्गल घारा ८०. छहारी घारा १६१. हिमताज घारा ८१. बाईस घारा १६२. नमुना घारा १६४. सिनाङ्गमल हिति १६५.त्रिदेवी धारा श्रोत : गै.स.स.मञ्च