नाला महालक्ष्मी जात्रा
नाला देय्या महालक्ष्मी जात्रा रत्नप्रसाद अनामणि श्रेष्ठनाला, काभ्रे काभ्रेया पाचीन न्हय्गू वस्तीत मध्ये उबले यक्व पुलांगु व व्यवस्थित वस्ती उग्रचण्डी नाला ख: । थ्व वस्तीयात नाला देय् नं धाइ । देश बने जुइत उवले बस्तीयात अंगलं घेरे या:गु जुइमा:गु, न्ह्यइपुकेत डबली माःगु, राज्य संचालन यायेत लायकू माःगु, त्वनेगु लःयात ल्वहं हिति जलद्रोणी, तुं यक्व दयेमा:गु, लँ व्यवस्थित जुइमाःगु, देग:त, पाटीपौवात दयमाःगु, थुपिं फुक्क दुगु वस्तीयात देय् धकाः स्हसीकि । वास्तवय् थ्व दक्व प्रकृयात पूरा याना: नाला देय्या थःगु हे मुद्रा अर्थात् ध्यबा नं दुगु व सेरोफेरो प्रशस्त दुगु सम्पन्न व काभ्रे जिल्लाया उन्तत देय् नाला ख:। थन नेपाःया प्रसिद्ध प्यम्ह भगवती मध्ये छम्ह उग्रचण्डी भगवती व नेपालय् प्रसिद्ध करुणामय मध्ये छम्ह श्रृष्टीकान्त लोकेश्वर करणामय दु । थ्व निम्ह द्यःतय्गु जात्रा याय्गु परम्परा न्ह्याना वयाच्वंगु दु । तर थनया प्रसिद्ध जात्रा धाःसा महालक्ष्मी द्यःयागु जात्रा हरेक दँ बैशाक शुक्ल पक्ष द्वितीयानिसें .सुरु जुयाः पञ्चमीतक जम्मा प्यन्हु तसकं धुमधास नक्सां जात्रा न्यायेकेगु चलन दु । नाला व यलया लुँभुया महालक्ष्मी जात्रा व हे खुनु याइ । नाला महालक्ष्मीया जात्रा जम्मा प्यन्हृुतक बडो हर्षोल्लासं हनी । न्हापांगु न्हिया जात्रा – महालक्ष्मी द्यःयात लक्ष्मी.द्यःया छेँ लिकानाः इपा त्वालय् दुगु लक्ष्मी पाटीइ ब्वइ । थ्व इलय् नालाबासी दक्व छेँ पूजा याइ । व हे खुन्हु महालक्ष्मी द्यःयात रथय् तया: इपात्वालं लागन त्वा: जुयाः पोडे त्वालं दुम्ब खुशी (महादेव खुसी) यंका अन पूजाआजा याना ल्याहा वया लागन त्वालया भगवती देगलय् सिथय् सोच्हखुट्टे पाटीइ तइ । थ्व ज्या बैशाख शुक्ल पक्ष द्वितीया खुन्हु जुइ । निन्हु खुन्हुया जात्रा : बैशाख शुक्ल पक्ष तृतीया खुन्हु महादेव व पार्वती ईहिपा जूगु दिन माने याइ । वहे खुन्हु लागन त्वाः भगवती देगलय् नापं च्वंगु डबली महालक्ष्मीयात ईही याइ । थ्व खुन्हु नाला, बनेपा, पनौती, श्री खण्डपुर, दाप्चा, दोलालघाट, साँगा, ” धुलिखेल आदि थासं नेवाः कुमारी कन्यातयेत इहि यायेगु चलन दु । ईहि यायेगु दक्व ज्या सिधय् धुंकाः महालक्ष्मीयात रथय् तया: नाला लागन त्वालय् कन्हे खुन्हु जात्रा शुरु जुइ । लागन त्वाः, यापात्वा:, लाय्कू जुया भिमशेन स्थान तक थ्यंकाः पूजा याइ । उकी लिपा कोईपा त्वाः जुया ईपा त्वाः व अन्त्य उग्रचण्डी भगवती देग: दुथाय् लागन त्वालय् हे थंका व खुन्हुया जात्रा सम्पन्न याइ । स्बन्हु खुन्हुया जात्रा : स्वन्हुया जात्रा सिन्दूर जात्राया रुपं भब्य माने याइ। व हे खुन्हु नालाबासीतयसं थःथिति, इष्टमित्र सःतीगु चलन दु । थ्व खुन्हु बैशाक शुक्ल पक्ष चतुर्थीया दिन लाइ । थ्व हे खुन्हु लागनत्वा: सोड्हखुट्टे पाटी दुगु महालक्ष्मी द्यःयात रथय् तया लागनत्वा:, यापात्वा:, दूपिचात्वा:, ईपात्वाः, गंश त्वाः जुया हान लागन त्वालय् हे द्यःयात थंकी । हरेक त्वालय् च्वंगु डबली सिन्दूर छ्वाकाः छम्हस्यां मेमेसित बडो स्नेह साथ अबिर बुकाः धुमधामका साथ जात्राय् थीथी बाजं थाना: प्याखं ल्हुयाः हनी । यक्व दँ न्ह्यः ख्वप, थिमि, लुभु, बनेपा, पनौती लगायत थासं थ:थःगु बाजं हया: बाज थाना: क्यनीगु परम्परा दु। थौंकन्हय् थ्व कम जूगु खनेदु । प्यन्हुया जात्रा : थ्व खुन्हुया जात्रा अन्तिम जात्रा ख: । थ्व खुन्हु रथ ल्वाकीगु याइ । नालाया जात्राय् महालक्ष्मीया जात्रा जक मयासे महादेव, नारायणीया जात्रा नं याइ । महालक्ष्मीया तधंगु खः झण्डै स्वीनिम्हेस्यां (३२) कुबीमा: धाःसा मेपिं द्यःया ख: चिकीधंगु निगू यानाः जम्मा स्वंगू ख: दइ । थ्व खुन्हु लागन त्वा: द्यःयात रथय् तया लागन त्वाः, यापात्वाः, दूपिचात्वाः जुया महालक्ष्मीया छेँ दुगु थाय् ईपात्वाः थंका अन गंशत्वा: यंका महालक्ष्मीया रथ व मेपी नारायणी व महाद्य:या रथ ल्वाका थ थःगु थासय् दच्छिया लागि विश्राम काई । थथे याना नाला देय्या जात्रा जम्मा प्यन्हु बडो धुमधाम हनी । थ्व जात्रा गथे याना: चले जुया वल धैगु छगू किम्वदन्ती थथे दु । परापूर्वकालय् नाला देययात हिदूम्ब धाःम्ह राक्षसं खुव दुःख बीगु यात । अनच्वंपि मनूतयेत न्ह्य:नेला: थें स्यायेगु, पालेगु व नय्गु यात । थ्व दुःखयात म्हो यायेत अनच्वंपि मनूतयेसं बरु छखा छेँ नं न्हिन्हि छम्ह छम्ह पाः पाः यानाः राक्षसया आहारा जू वनेगु निर्णय यात । थ्वहे अनुसार पा:पा: छम्ह छम्ह छखा छेँ नं हिदुम्ब राक्षसया आहारा जु वनी । थ्व हे थथे याना पा पा छखा छेँन छम्ह हासाय् जा थुया दुम्व खुशी (महादेव खोला) वनीगु अले व मनूयात हिदूम्ब राक्षसं थःगु आहारा बनेयाइ । थ्वहे रितं घटनाक्रम चलेजुया च्वंगु खः । छन्हु छखा छँया पा वल। व छेँय् मा, अबु, काय् म्ह्याय् दु । माम्हेसिया थः राक्षस थाय् वनेगु धाइ, अन कायेमेसिया जि वने धाइ, अन विवाद जुयाच्वन । थ्व हृदय विरारक घटना छम्ह कुमारी मिसां स्वया च्वंगु खन । परिवारय् गज्या:गु प्रेम, थःसिनाः मेपिन्त म्वाकेगु खना: पाहाँ वःम्ह व कुमारी मिसां थ: राक्षसयाथाय् वनेगु निर्णय यात । तर थ: पाहाँ (पाहुना) यात गथे याना: सिइत छ्वय्गु धकाः पं सां नं कुमारी मिसा जिद्दि यानाः राक्षसयाथाय् वनेगु निर्णय याना: वहे राक्षसयाथाय् वनी । कुमारी मिसा मेपिं मजुसे व हे महालक्ष्मी द्यः ख: । वं हिदूम्ब राक्षसयात महा:द्य खुसी च्वंगु तुंछी क्वफाना स्याइ । महालक्ष्मी लिहा वया: नालावासीतय् न्ह्याबलेंया लागि दुःख हरण यानाविल । वहे राक्षस हान लिहाँ वय् फइ धका हिदूम्व राक्षसयात कुर्कूगु तुंछी तःधंगु ल्वहँ दु। उकी दँयूदँस महालक्ष्मीया रथ तया: क्वत्यलीगु परम्परा दु । थ्वहे महालक्ष्मीयात थौंतक नं थःत जीवनदान बीम्ह देवीया रुपय् मानेयाना वयाच्वंगु दु ।
बनेपाया चण्डेश्वरी जात्रा
बनेपाया चण्डेश्वरी जात्रा रत्नप्रसाद अनामणि श्रेष्ठ नेपाः देय्या प्रसिद्ध नगरमध्ये धार्मिक, ऐतिहासिक व ब्यापारिक दृष्टिकोणं बनेपा नं छगू ख: । थ्व नगर काभ्रेया प्राचीन न्हय्गू बस्ती (गां) व देयेत मध्ये छगू खः । थ्व नगरया अधिष्ठात्री देवी चण्डेश्वरी खः । चण्डेश्वरी देवीयात थन च्वंपिं मनूतय्सं थ: इष्टदेवीया रुपय् माने यानातःगु दु । येँ २६ कि.मी. दुगु उपत्यकाया पिने च्वंगु छगू चिटिक्क च्वंगु शहर नं खः । काभ्रे जिल्लाया ब्यापारीक केन्द्रया रुपय् च्वंगु थ्व शहर मल्ल जुजुया पुलांगु दरबारया भग्नावशेष, गणेश मूर्तिया सहित च्याथासं शहर दुहाँ वनेगु खापा, कुण्ड व पाटीत यक्व दुगु थ्व थाय् या मुख्य जात्रा चण्डेश्वरी जात्रा ख: । चण्डेश्वरीया देग: बनेपा शहरं उत्तरपूर्वी मोहडाय् करिब २ कि.मी.य् दु। लोक जीवनय् चण्डेश्वरीयात जगजननी, भगवती, दुर्गा, महीषासुर मर्दिनी, भवानी, चण्डिका, कालिका, चण्डमुण्ड विनाशीनी, चण्डासुर हन्ता, उग्रतारा, एकजटी, सरस्वती, चामुण्डा, कुमारी, दूमाजू आदि विविध नामं पुकारे यायेगु चलन दु । मणिमय् पर्वतया फेदय् च्वंगु रक्तचन्दन वनय् च्वंगु चन्दनया सिमां प्रकट जुया चण्डासुरयात बध याःगु जुया काभ्रेय् देवीयात चण्डेश्वरीया अलावा चन्दनेश्वरी नं धका: पुकारे यायेगु याइ। चण्डेश्वरीया उत्पन्त : प्रचलित वंशावलीयाकथं चण्डेश्वरी देवी व चण्डेश्वर महाद्य:या उत्पति बारे थथे बयान यानातःगु दु । छगू इलय् छम्ह पराक्रमी दैत्य व देवगण दथुइ ल्वापु जुल । व ल्बापुइ दैत्ययात बुके मफुत । बुके मफुगू हुनिं (कारण) चाहिं व दैत्य द्वलंद्वः दँतक महाद्य:या कठीन तपस्या याना: माहाद्य: प्रसन्त जुया स्वर्ग, मर्त्य व पाताल स्वंगू हे लोकय् हे अजय जुइमा धका: बरदान बिल । व वरदानं याना: देवगणतयेत त्याकेगु अभिलाषा तया देवगणपिन्त दुःख विया च्वन । दक्व देवगण दैत्यत नाप ग्याना: थ:थ: आत्म रक्षाया लागि माता भगवतीया आराधना यायेत्यन । इमिगु आराधना न्यना दैत्यगणपिं अन थ्यंका हमला यात । दक्व देवगणत बिस्युं वन । भगवती छगू सिमा क्वय् सू वन । दैत्यतयसं खनां व सिमायात टुक्रा टुक्रा यानाविल । वहे सिमां शक्तिशाली देवी प्रकट जुल । देवी व दैत्य दथुइ वाक युद्ध जुल । दकलय् लिपा दैत्यपिं बुइ निश्चित जुइ धुंका अन छम्ह महादेवया मूर्ति तय्गु इच्छा प्वंकल । अथे जुया महादेव स्थापना यात व महादेवया ना चण्डेश्वर महादेव जुल । व देवी न चण्डासुर वध यागुलिं चण्डेश्वरी भगवती जु वंगु जनविश्वास दु । भगवती स्वयां शिवलिङ्ग न्हापा स्वंगु जुगुलिं दकलय् न्हापा महाद्य:या पूजायाइसा अले चण्डेश्वरीया पुजा याइगु चलन आतक दनि । चण्डेश्वरी देगलय् देवी प्रकट जुगु सिमाया कचायात आतक नं पुजा यानाच्वंगु दनि । चण्डेश्वरी जात्रा : विक्रम सम्वत न्हूगु साल नापनापं येँया ज:खःच्वंगु देवदेबीतय्गु जात्रा यायगु परम्परा अनुरुप बनेपाया चण्डेश्वरी जात्रा बैशाखया पुन्हि खुन्हु मानेयाइ । चण्डेश्वरी जात्रा मुख्य याना: स्वन्हु माने याइ । थ्व स्वन्हु बनेपाय च्वंपिं मनूतय्सं थःथिति व पासापिन्त सःताः जात्रा स्वकेगु व नेवाः भ्वय् नकेगु याइ । न्हापांगु दिं बैशाख पुन्हिया छन्हु न्ह्यः चतुर्दशी खुनु चान्हय् बने पाबासीतयेसं थ:थःगु छेँय् नं चिरग च्याकाः बनेपाया स्वधा त्वालय् लस्कर च्वनाः चण्डेश्वरी देग: वनी । चिराग जात्रा न्ह्याकेत दुवातय् तःधकं मि च्याकि । थ्व मियात अग्निज्वाला राक्षसया प्रतिक माने याइ । थुगु ज्वालायात चिराग ज्वनावपिं मनुतयसं थिइ मज्यु। चिराग यात्रा छथाय् थ्यनकि उगु दिनया जात्रा सिधइ अले चिरागयात अनहे बांछ्वया मिखा पिया छेँय् लिहा बनि । वहे दिनय् पिगनय् च्बपि द्यःपिनत १२ म्ह दुकुया बली बिइ। वलि विउगु दुकुया ला कम्मर निसे, च्वय् च्वंगु भाग अथे तया: क्वय् च्वंगु भाग प्रसाद स्वरुप गुठीयापिन्सं इना नइ। निन्हुगु दिं : कन्हय् खुन्हु पून्हि लाइ । थ्व दिंयात चास पुन्हि धाइ । थ्व दिनसं त:धंगु व चिधंगु खट् दय्का जात्रा याइ । छक नाला उग्रचण्डीया जात्रा बलय् पाण्डे गामय् खट यंकेगु झ्वलय् पुन्यमाता खुसिइ खटयात हासाय तया यंकेगु याइ । थुबलय् हे बाढी वया द्यःयात बनेपाय् चुइका यंकल । थ्व हे द्यःयात बनेपाया मनूतय्सं लाना चण्डेश्वरी द्यःया जात्रा याइगु धका जनविश्वास दु । नालाय् हासातया जात्रा याइगु थाय्यात “हासा बुँ” (नाङ्गलो खेत) भन्ने गरेको पाइन्छ । थन त:धंगु खं यंके मफुत धाःसा चिधंगु खं यंकेगु चलन दु । खंयात स्वधा त्वालं न्ह्याका: गनेशसथन व धोगे चौर जुका चण्डेश्वरी देग: थ्यंकी । खट जात्रा याइबलय का: पोंगा नाग: व धिमे थाना न्ह्याकी । थन खं अनच्वंपिं सायेमि खलपिन्सं क्वविइ । थ्व खं जात्रा गनं मदिकुसे देगलय् थ्यंका द्यःया गोप्य पुजा याइ । पुजा सिधेका खंया द्वारेयात कापनं भुनातम्ह द्यः जिम्मा बिइ । थ्व घुंका: द्यःया जात्रा नगरय् यंकी । जात्राया झ्वलय् स्वां सिन्ह अबिर जाकि तया मनूत लँय् लँय् च्वना च्वनि । लँय् लँय् ख्वाउँगु, कचिगु कय्गू फलफूल गाजर द्यःयात छाइ अले प्रसाद स्वरुप इना नइ । थ्व खँ जात्रा वकु त्वालय् वनाः झासु लनी । अले खँयात नगर चाहिका: दथु त्वालय् थ्यंकाः कलदान याइ । १२ म्ह दुकुया लायात कुचा कूचा याना: छेँया कःसिं प्रसाद इनेगु ज्या याइ । धार्मिक विश्वासक्थं सुना सुनां ला या कुचा: कायेखनि व भाग्यमानि जुइ धैगु जनविश्वास दु । सिं लासां झन हे भाग्यमानी जुइ धाइ । कलदान लिपा दक्वस्यां द्यःया दर्शन याइ । लिपागुं दिं : थ्व दिँ खुन्हु सगं मकातले द्यःया दर्शन याका: तइ । संगं विइ सिधल कि द्यःया प्रतिमायात बुया देगलय् यंकि अले चण्डेश्वरी जात्रा क्वचाइ ।
वसुन्धरादेवी
वसुन्धरादेवी राजितबहाढुर श्रेष्ठ पृष्ठभुमि प्राचीनकालंनिसें प्रचलितगु विभिन्न धर्म वा सम्प्रदायमध्ये बौद्ध धर्मयात नं छगू प्रमुख धर्मया रुपय् काय्गु या: । थुलि जक मखु मानव जीवनशैलीयात धार्मिक रुपं सन्मार्गपाखे यंकीगु कुशल व ब्यावहारिक पद्धतिया रुपय् नं बौद्ध धर्मयात का: । नेपालय् नं बौद्ध धर्म व संस्कृतिया गौरवमय इतिहास तसकं पुलां व तःजि । नेपालय् बौद्धधर्म महत्वपूर्ण एवं गरिमामय थाय् कया: वयाच्वंगु दु । गुकिंयाना: नेपालय् अनेक बौद्ध मूर्ति, बौद्ध वास्तुकला निर्माण जुयाच्वंगु दुसा बौद्ध साहित्य नं उत्तिकं थाय् कयाच्वंगु दु (वज्राचार्य,११२२:१) । बौद्धसाहित्य अन्तर्गत विभिन्न अवदान, जातक, बाखं, प्याखं, स्तोत्र, भजन, धारणी आदि प्रचलित जुयाच्वंगु दु । थुकीमध्ये बौद्धधर्मय् अतिकं च्वन्ह्या:म्ह देवीया रुपय् आदिकालंनिसें पु॒जनीय जुयाच्वंम्ह वसुन्धरादेवीया महत्वयात कयाः चिनातःगु बाखं नं लोकजीवनय् ब्याप्त जुयाच्वंगु दु । वसुन्धरादेवीनाप स्वापू दुगु हस्तलिखित बौद्धग्रन्थ सलंस: सुरक्षित जुयाच्वंगु दु । प्रस्तुत च्वसु थ्वहे वसुन्धरादेवी नाप स्वापू दुगु प्याखंनाप सम्वन्धित ख: । वसुन्धरादेवीया म्हसीका बौद्धधर्मय् वसुन्धरादेवीयात अन्न, धन, रत्न व प्रज्ञाज्ञानया प्रतिकया रुपय् अनन्तकालंनिसें हनावयाच्वंगु खनेदु । उकिं आदिकालनिसें अन्न, धन व रत्न बीम्ह पृथ्वीमाता अथे हे पूर्णघट व कलशयात नं वसुन्धराया रुपय् काय्गु याः (बजाचार्य, २०५८:१३) । वसुन्धरायात पञ्चबुद्धया पञ्चकुल मध्ये रत्नसम्भव तथागतया रत्नकुलं उत्पन्न जूम्ह देवीया रुपय् नं काः । उकिं प्रत्येक वर्ष योमरी पुन्ही खुन्हु पृथ्वी(जमीन)पाखें उत्पादन जूगु फुक्क सामानयात देवीया प्रसादकथं थुइका: इपिं संचय याइगु थाय् धुकूयात कूपुजा(भकारी पुजा नं धाय्गु याः) धका: पुजा याय्गु चलन दु । प्रत्येक महिनाया कृष्णपक्ष तृतीयाखुन्हु वसुन्धराया व्रत च्वनेगु नं चलन दु । थ्व व्रत भाद्रकृ्ष्ण तृतीयानिसें श्रावणकृष्ण तृतीया तक याना: झिंनिला च्वनेमाःगुलिं द्वादशमाश वसुन्धराव्रत नं धा: । झिंनिला तक व्रत च्वनेथाकुसा भाद्र व माघं जक च्वंसां नं ज्यू। थथे तृतीया खुन्हु हे जक व्रत च्वनीगुलिं थुगु व्रतयात तृतीयाव्रत बा तिलाव्रत नं धा: (वज्राचार्य,२०५८:२३) । स्वयम्भू पुराणय् उल्लेख जूकथं स्वनिगःया पूर्वपाखे च्वंगु फूच्वयात मञ्जुश्रीया निम्ह शक्तिमध्ये छम्ह वसुन्धरा(श्रीदेवी)या रुपय् कयातःगु दुसा धेलाच्वय् विद्यादेवी (सरस्वती) रुपय् कायेगु या: । नेपाःया विभिन्न प्राचीन पौभा व हस्तलिखित ग्रन्यय् उल्लेख यानातःकथं वसुन्धरादेवीया स्वंगू स्वरुप दु – १. छपा ख्वाः, निका ल्हाः२. छपा ख्वाः, खुका ल्हाः३. स्वपा ख्वाः, खुका ल्हा स्वपा ख्वाःयात स्वम्ह देवीया विभिन्न प्रतिककथं कयातःगु दु – देवी ख्वाःया उँन कार्य ईया प्रतिक युगया प्रतिकमहालक्ष्मी कुंकुम (फिक्का ह्याउँ) सृष्टिकर्ता प्रातःकाल द्वापरयुगबसुन्धरा पीतवर्ण (म्हासु) स्थितिकर्ता भध्यान्हकाल त्रेत्रायुगकौमारी रक्तवर्ण (ह्याउँ) संहारकर्ता सन्ध्याकाल कलियुग वसुन्धरादेवीयात १०८ नामं नं पुकार यायेगु चलन दु (अभिलेखालय, ए १३३२/१२) । वसुन्धरादेवीनाप स्वापु दुगु पुलांगु अभिलेखया छुं चर्चा बसुन्धरादेवीया महिमा उल्लेख यानात:गु आपालं हस्तलिखितग्रन्थत सरकारीस्तरं नीस्वनातःगु राष्ट्रिय अभिलेखालयसं सुरक्षित जुयाच्वगु दु। व्यक्तिगत संकलनय् नं आपालं सफूत दु । थुपिं सफूत हे मुंका: नेपाल जर्मन हस्तलिखितग्रन्थ संरक्षण परियोजनां माइक्रोफिल्म दय्के धुंकल, नापं उकिया क्याटलगसमेट तयार यायधुंकल । उगु क्याटलगकथं वसुन्धरानाप स्वापू दगु बाखं, प्याखं, धारणी, व्रतविधि दुगु २८४ थान सफू माइक्रोफिल्म जूगु दुसाः उकीमध्ये नेपालभाषां च्ययातःगु ८८ थान व नेपाललिपिं च्वयात:गु २८४ थान सफू दु । वसुन्धरादेवीया बाखं थन उल्लेख जूगु हस्तलिखित ग्रन्थ वसुन्धरादेवीया महिमायात कयाः च्वयातःगु प्याखं खः । प्याखं प्रदर्शन याय्गु अले न्ह्याइपुकेगु नेपालमण्डलय् आपांल पुलांगु परम्परा ख: धैगु खँ जलप्याखं, गंप्याखं, कातीप्याखं आदिं क्यनाच्वंगु दु । उगु इलय् उच्चओहदाय् आसिन पदाधिकारीपिन्सं जक साहित्य च्वयेगु यानावयाच्वंगुली ने.सं. ७६४ स छम्ह साधारण मनू रत्न वज्राचार्य पूधाः प्याखं च्वःगु धैगु सायद न्हापांगु हे जुइफु । प्याखं च्वयेगु धैगु हे क्यनेत (प्रदर्शन) ख: । उकिं प्याखनय् म्हो इलय् आपाः खँ क्यनेमा:गुलिं विस्तृतीकरण दइमखु । थन नं वहे सूत्रकथं वसुन्धराया त:हाःक:गु बाखंयात तसकं संक्षेपं झिगू दृश्यं क्वचाइकथं जक च्चमिं प्याखं च्वयादीगु दु । बास्तवय् वसुन्धरादेवीया महिमा बाखं तसकं तःहाकः । अभिलेखालयस माइक्रोफिल्म जूगु वसुन्धाराधाराव्रतकथा माइक्रोफिल्म ल्या: ए १३४/३३ य् उल्लेख जुयाच्वंगु बाखंयात थन संक्षिप्त प्रस्तुत यानागु दु – शाक्यमुनि भगवान बुद्ध आनन्द भिक्षु लगायत सकल उपस्थित भिक्षुपिन्त वसुन्धरादेवीया महिमा थुकथं कनाबिज्याइ – छन्हु वसुन्धरादेवी मर्त्यमण्डलय् दुःख दारिद्रपिं गुलि दु धका: करुणा दृष्टि ध्यान यानाः स्वयाबिज्याबलय् सुर्योदय जुजुया प्रजापिं दुःखी दारिद्र जुयाच्वंगु सीकाबिज्यात । अनलि थ: सखिपिं अश्वघोष व नन्दिमुखयात तत्काल स:ता: धयाबिज्यात, ‘तधिम्ह कला:यात निम्ब वनय् वानाः, चीधिम्ह कलाः चुतवतीनाप जक रतिरागय् तक्यनाच्वंम्ह सूर्योदय जुजुयात लायकूलिं पितहया: प्रजाजनया हितय् चित्त वंकेमाल ।’ वसुन्धराया आज्ञा शिरोपर याना: अश्वघोष व नन्दिमुख तत्काल मर्त्यमण्डलय् कुहां वया: तसकं बाँलाःपिं मिसाया रुप धारण याना: लायेकू ज:खः म्ये हालाच्चन । तसकं बांलाःपिं मिसात लायेकुली पिने च्वनाः म्ये हालाच्वंगु खँ प्रजातय्सं जुजुयात सूचं बी, तर जुजुं च्यूताः तइमखु । उघ्रिमय अश्वघोष व नन्दिमुखं दिब्यशक्ति छ्यला: लायकूली मि च्याकी । सकलें प्रजागण मि स्याय्गुली ब्यष्ट जुइ । जुजु लायुकुलिं पिहां वइमखु । न्ह्याथे या:सां जुजु लायकूलिं पिहां मवःगुलिं निम्ह वराहया रुप धारण याना: जुजुया क्यब ध्वष्ट याइ । क्यब स्यंकुगुलिं जुजु तम्वं मि जुया: प्रजागणसहित वराहतयेत ज्वनेगु असफल कुतः याइ । वराहतयेत लिना यंकेगु झ्वलय् घनाजंगलय् जुजु व सेन धइम्ह च्य: छथाय् मेपिं मेथाय् हे लाइ । जंगलय् दुने थ्यंबलय् जुजुया तसकं प्याःचाइ । सेन जंगलय् ल:मालेत वनी । उबलय् लाक्क सेनं अप्सरात वसुन्धरादेवीया धलं दनाच्वंगु खनी । अप्सरातयेगु हे संसर्गय् वं नं धलं दनी । धलं दने क्वचायका प्रसाद ज्वनाः जुजुथाय् वइ । छाय् लिबा:गु धकाः जुजु तंचाइ । सेनं धलं दनाच्वनागुलिं लिबात, प्रसाद हयागु धका: जुजुयात बी । जुजु तसकं लयेताना: अप्सरात धलं दनाच्वंगु थासय् स्वःवनी, तर अप्परात अन दइमखु । जुजुं नुग: मछिंकी । जुजुं नुग:मछिंकूगुलिं अप्सरातय्सं आकाशवाणी मार्फत जुजुयात सूचं बी, सेनयात वसुन्धरादेवीया धलं दनेगु विधिविधान सकतां स्यनाबी धुनागु दु, लाय्कुली वनाः सेनयात गुरु स्थापना याना: वसुन्धरादेवी धलं दंसा सकसिगु भि जुइ ।’ आकाशवाणी न्यना: जुजु लय्ताइ । जुजु लाय्कुली थ्यनेव सेनयात गुरु थापना याना: धलं दनी । च्यःयात गुरु थापना याना: नां हे मन्यनाम्ह देवीया नामय् धलं दनेमाःगु सूर्योदय जुजुया चीधिम्ह रानी चूतदेवीयात चित्त बुझे मजू । धलं दने क्वचायेकाः ल्हाःती चिनाब्यूगु व्रत सूत्रका वांछ्वइ । उबलय् लाक्क हे निम्व वनय् वांछ्वयातःम्ह जुजुया न्हापांम्ह रानी निम्ववतीया सखिं उगु सूत्रका लानाकया: निम्ववतीयात बीयंकी । तसकं दारिद्र जीवन हनाच्वंम्ह निम्ववतीं थ: सखिया ग्वाहालि कयाः वसुन्धरादेवीया धलं दनी । थुखे चूतदेवीया ल्हा:ती व्रतसूत्रका मखनाः जुजु तंचाइ । वसुन्धरादेवीया धलं दनेक्वचाःगुलिं फल बीत, वसुन्धरादेवी बुरिम्ह रुप धारण याना: लायेकुली वइ । बुरिम्ह रुप धारण यानावःम्ह वसुन्धरादेवीयात चूतदेवीं अपमान यानाः लाय्कुली दुकाइ मखु । अनंलिं निम्ववती नापलायेत वनी । निम्ववतीं साक्षात वसुन्धरादेवी हे जुइमा: धका: सीका: उम्ह वुरियात थःगु कुती लसकुस याइ । थःत म्हसीकूगुलिं वसुन्धरादेवीं बुरिया रुप त्व:ता: दर्शन बी । बसुन्धरां भ्वाथःगुं कुतियात नं स्वर्गमहल दय्का बी, मगाःमचाःगु धैगु छुं हे मदयेक सकतां चीज उपलब्ध यानाः तुषिताभुवनय् लिहांबिज्याइ । निम्ववती सर्वसम्पन्न जूगु खँ सीकाः सूर्योदय जुजु निम्ववती रानीथाय् स्वःवइ । थ: मिजं वःगु खना: निम्ववती नं तसकं लयेताइ, निम्हं सुखीमय जीवन हनी । निम्ववतीपाखें काय् नं दइ । निम्ववतीथाय् वंम्ह जुजु लिहां मवःगुलिं चूतदेवी स्वयं निम्ववतीया महलय् स्व:वनी । महलया लुखा मखनाः उखेथुखें माःजुयाच्वंबलय् वसुन्धरादेवीया स्वां, जाकि, जजंका न्हूतुन्हुया जुइ । स्वां न्हूगु लिच्चःकथं चूतदेवीया ख्वा: बराह थें च्वनी । बराहया रुप थें च्वंम्ह चूतदेवीयात सुनां म्हसिके फइमखु, सकसिनं हाय्की, दाइ । चूतदेवी बिस्युं बिस्युं जुइमाली । नयेत्वने मखनाः तसकं दुःख
चिर स्वायेगु
डा. चुन्दा बज्राचार्य चिर स्वायेगु बसन्तपुर लँया दथुइ हनुमान ध्वाखाया न्ह्यःने व यलया कृष्णमन्दिरया न्ह्यःने आदि थाय् थासय् चिर स्वायेगु धकाः ताःहाकःगु पँथय् स्वतँया चाकलाःगु छत्रय् थीथी रङ्ग बिरङ्गया कापः कुचा कुचा चिनाः यःसिं थने थें थनातइगु खः। स्वयेबलय् स्वतँ दुगु छत्र थें च्वं । यलय् कृष्णमन्दिरया न्ह्यने चिर स्वाइगु धयागु सिमाय् रङ्गी बिरङ्गीया कापः खानाः स्वाइगु खः । चिरया अर्थ खः वसः। विशेष यानाः अझ मिसापिसं पुनिगु वसः खः। बास्तबय् रङ्गी चङ्गी कापः कुचा कुचा चिनाः छत्र थनेगु स्वयां रङ्गी विरङ्गीया कापः सिमाय् खानाः ब्वइगु चिरनाप सतिगु स्वापू खः। थथे चिर स्वायेगु धकाः कृष्णया पालय् अर्थात दैविंककालय् गोकुलय् कृष्णं विभिन्न लीला क्यंगु मध्यय् छगू रास लीला खँनाप स्वापु दुगु खः । गोकुलया गोपिनीत छन्हु यमुना खुसिइ म्वःल्हुइत थःपिनि वसः दक्वं खुसि सिथय् तयाः थःपिं खुसिइ दुना च्वंगु जुयाच्वन । उगु इलय् कृष्ण नं गोपित म्वःल्हुया च्वंगु यमुना खुसिइ थ्यंकःवल । गोपिनीतय्सं वसः त्वःताः म्वःल्हुयाच्वंगु कृष्णं खनाः दक्व वसः कयाः सिमाय् खानाः म्वःल्हुया च्वंपिं गोपिनीतय्त हायेका च्वंगु जुयाच्वन । लिपा गोपिनीतय्सं कृष्णयात चित्त बुझय् यानाः थःथःगु वसः कयाः पुने खंगु खः । कृष्ण गोपिनीपिनिगु वसः सिमाय् खाःगु हे चिर स्वानाः सिमाय् कापः खायेगु खः धकाः घाइपिं दु । श्रीकृष्ण गोपिनीत नापं रसरङ्ग याःगु जुगुलि होलिबलय् विशेष यानाः मिजंपिसं मिसापिन्त, मिसापिसं मिजंपिन्त अबिर, रङ्ग कयेकाः ईकाः, पाकाः, तयेकाः, लोला, बेलुनय् रङ्ग जायेकाः केकाः म्हितेगु चलन जूगु धाइपिं दु । मिसा मिजंया दथुइ जक मखु मिसा मिसा, मिज मिजंपि दथुइ नं अबीर तयेकाः, रङ्ग छ्वाकाः, पचुकां रङ्ग छ्वाकाः, लाेलाय्, रङ्ग भरेयानाः बेलुनं कयेकाः होलि म्हितेगु चलन दु ।
हाेलीं जात्रा याइम्ह चकंद्यः
नातिकाजी महर्जन् नेवाः वस्ती थीथी इलय थीथी थासय् जात्रा नख:चखः हनावया च्वंगु दु । अथे होलिपुन्हि बलय थँबहीया बिक्रमशिल महाबिहारय् च्वंम्ह चकंद्य:या बिस्कं जात्रा जुइगु खः । थ्व जात्रां भगवानबहाल दुने च्वंम्ह सिंहलसार्थवाहुया प्रतिमुर्ति ह्याउंम्ह द्यःया जात्रा याइगु ख: । थंबहीमिपिन्सं थ्व होलिपुन्हि जात्रायात पाहाँच:-हे कथं प्वाकिजा नख:- धकाः माने याइगु ख; । बसन्तया लसं स्वाँ सिमाकचाय् वाउंगु च्वः जाया वइगु इलय् चिकुला फुनाः ताला, न चिकु न तान्व, ल्यायम्ह ल्यासेतय् नं बैशं मन चचं धाइगु, देय् न्यंक होली म्हितीगु बखतय् जुइगु थ्व तसकं न्ह्यैपुगु जात्रा खः । चीर स्वाइगु अष्टमी खुनुनिसें अबिरया होली सुरू जुइगु खःसां तबि थौंकन्हे बिकृति अप्व: जुसेंलि छन्हु हे जक सीमित जूवंगु खः । होली पुन्हि खुनु सुथय् सकभनं होली म्हिति । थँबहिली थ्वखुनु बान्हिलिसा गुभाजुपिन्स बिधिकथं पुजायानाः मूचुकया क्वथाय् तयात:म्ह चकंद्यःयात भगवान बहालया दक्षिणपत्तिइ च्वंगु तुं चुकय् लुइपाखे स्वःगु फल्चाय् पःमांत व दगूतसें ल्ह्वनाः ब्वय् हइ। थ्व दिनय् थँबही त्वा: खल:या (ज्यापुतय्) मूधिमे नास: पुजा भ्वय् न्याइगु ख: । सन्ध्या इलय भ्वय् नय् सिधयवं गुरुं न्यायकेत त्वाःछिं तुं चुकय् धिमे थाना: धुन्या हिइकाः मुनी । अनं लिपा खलःया बच्छि जःपिंसं तुं लिकसं ‘च्वनाः दाफाः थाना म्ये हाली । थँबही त्वा.या चिज: खलःपाखें धुँन्या हिइकाः धिमे थाना: मुनी । बाजंया रौनकं ।अन छचालिं जात्रा स्वैपिं जायेक दइ। थ्व हे क्थं कजि पःमां खल: गुथियारपिंसं गुरुं न्यायकेत दक्व: ब्यवस्थित यानाच्वनी । स्वतजाःगु छत्र, चखमुया छत्रया नं ज्वरजाम याइ । अथेहे गुप्वा: यग्गागु इता: मत न च्याकी । गुभाजुपिन्सं तुत ब्वनाः पुजा यायां द्य:यात बल्ला:पिंसं ल्ह्वनाः चुकय् थुखेउखे इधुथिधु याइगु खः । थ्व द्यःया दुने गुभाजुपिं च्वनीगु ख: । थ्व इलय् गुलिस्यां वस लालां वनि, गुलिस्यां अबिरं छ्वाकी, गुलिस्यां स्वतँ दूगु छत्रं कुइका: चा: हीकुहीकुं द्यःया ल्यूल्यु ब्वाँयंब्वाँय् जुइ, अथेहे छतँ दुगु मेगु छत्रं नं कुइका: चाःहीकुहीकुं वनि, गुली अबिर छ्वाकल उलि हे द्यःया ख्वा: झझं मुसुंका: थें, न्ह्यू थें खने दइ । थथे द्यःयात गुधू तक न्यायका फल्चाय् हे बिराजमान याकि । थुकियात हे गुरुं न्यायकीगु धकाः धाइगु ख: । थथे बहनि गुरु न्यायेके क्वचायवं निगू धिमे खल:या धुन्या द्य:फल्चाय् जवंखवंचिना: सकलें थःथःगु छेँ लिहाँवनी । द्यःयात नं चछि अन फल्चाय् पाः च्वनाः चाहीकि । कन्हय्खुनु सुथय् हाकनं थँबही त्वा:या तज: खलःपाखें द्यःया न्ह्यःने दाफा भजन याइ । सकले द्यःके वयाः पुजा याइ । थ्वखुनु मू द्यःजात्रा याइगु जुया द्य: यंकेगु लँय् सु्थनिसे जात्रा सिमध: तले सुचं बिइकथं तानाद्य: चाहिकी । थ्व ज्याय् ल्हुतिं च्वयेच्वंपि पुतुवारतसें गं थाना: चाहिलीगु ख ? थथे चाह्यू वनीबले गुलिसिनं दक्षिना वी व आम्दानी फुकं इमिसं हे काइ । बान्हिलिपा मू जात्राया निति चकंद्य:यात फल्चां ल्ह्वनाः भगवान वहाःया न्ह्य:ने लँय् पारी ससुद्य:या देपायच्वंगु दबुली बिराजमात याकी । थ्वखुनु द्यः जात्रा याइबलय् लुँ आख: वः आखः: दुगु प्रज्ञापारमिता सफू नं द्य:लिसेँ जात्रा याय्मा: । धायेतला थ्व सफूया आखः मञ्जुश्री नं च्वयातःगु धाइ । थ्व स्वयेत ल्हासांनिसें सँयेत यक्व वः । जात्राया झ्वलय् थ्व सफू खतय् तया: चाहिकी । थथे कुबिया चाहिकेत प्यंगथांयापिं वलाछिमित वय्माः । थुकिया पलेसा इमित पःमांतसें झिफा: जाकि बीगु चलन दु। व जा थुयाः नयेत तरकारी घाःसा थपिंसं हे ज्वना वया: थुयाः नडइगु खँ धाःगु ख: । थथे द्यःया ल्यूल्यू प्रज्ञापारमिता सफू नं जात्रा याइ । ई त्यःलिसे न्ह्यखुनु थें बाजं खलःत दक्व मुनी । थ्व खुनु थँबही चिज: खल:तय् नास: पुजा भ्वय् न्याइ । इपिं नं भ्वय् सिधय्काः थ्यंक वइ। अनंलि पँयेताः खलः धकाः पःमातय्गु बिस्कं लवां पाेंगा बाजं नं पित हइ । अथेहे प्यंगःथामय् च्वपिं वलाछिमित नं पछिमा थाना: बाँसुरी पुया: द्यः लँस्व वइ। थथे सकलें मुने धुंकाः गभा:जु, पमा, ज्यापुत सकलें जाना: बबलाःपिंसं द्यःयात ल्ह्वना: बुलुहुँ क्वत यंकी । थथे जात्राय् न्हापलाक धिमे निथ्व: अनं दाफा खल:, अन हाकनं बासुरी खलः, अले द्यः दथुइ तया: यंकी । वयां लिपा हाकनं पँयेताः खलःलिसें यक्व लस्कर ल्यूल्यू वनी । थथे लस्करी ज्याथा जुया न्ह्याः वनी । द्यःयात केपु मब्यूतले ज्याथा त्वाःयाम्ह थाकुली द्यांलाना च्वनी धैगु खँ न्यना । अनं छुस्या बहा। मुस्या बहा:, असं, भोताहिति जुयाः मासंगल्ली जनबहा: पिचायेकी अन वंघः जुया: लाय्कू हनुमानध्वाका कुमारी छेँ मरुसत: थ्यंका: लित हइगु खः । अनं हाकनं कम्पुकोट जुया: प्याफल पिचाय्की । लिपा अन लं दथ्वी हे क्यान्टेन दयेका: लुखा तयाबिसेंलि द्यःयात ग्वतुका: थाकुक लुखां दुतपित यायेमा:गु अवस्था नं वःगु खः । अनं हाकनं न्यत जुया किलाघः, इतुंबहाः थ्यंकीगु खः, अन थ्यनेवं बाजं छझा: दिकी । छायधा:सां अनं सिहंसार्थबाहया सस: केशचन्द्रया छेँ ख: । अनं थायेमदु, क्वाःबहा:, थँबही भगवति द्यःया न्ह्यःने वनी । थन थ्यंकाः नं बाजं थाइमखु । छायधा:सा अन नै कला: दु हँ । अनं पकनाज्वः, गल्कोपाखाय् थ्यंक: वइ । गल्कोपाखाय् उत्तरपति स्वका: द्य:या बुँ क्यनी । अले “जवबंखरवं लुँ बुँ वह: बुँ जिगु बुँ जक भुयु भुयु” धका: लवां पोँगा पुइ । अनं हाकनं गाःहिति जुया: द्यःयात भगवान बहाःया मू चुकय् दुने देपापति दिकी । थ्वयां लिपा हानं गुरुजुपिन्स ज्यूगु मज्यूगु पुजा कया वल धका: ब्वबीगु चलन दु। थथे ब्वबीवं द्यःया ख्वाः खिउँसे च्वंकी । उखुनु चान्हय् अन हे बाय् तया: कन्हय् खुनु नीसी याका: दुत बिज्याकी । थथे ख:सां आ: मू जात्रा खुनु गुबलें फुसिंख्य: यापिनि बाजं, गुबलें बाछै बाजं थाना: चाहिकेगु याना हयाच्वंगु दु । पर्यटकिय क्षेत्र ठमेलय् ज्वीगु थ्व जात्राया महत्व यक्व दु । अथे जुयाः थुकियात ब्यबस्थितकथं न्ह्याकेमा: धकाः सः दनाच्वंगु दु । फुक्कसिगु ग्वहाली सदयेकं थ्व सुथां लाइसखु ।
राजकुमार महासत्व(महापुरुषतय्गु)या स्वीनिता लक्षण
माया मानन्धर राजकुमार महासत्वया स्वीनिता लक्षणया बारे थन चर्चा यायगु जुइ् – महापुरुषतय्गु स्वीनिता लक्षण ध्रैगु थथे ख: – १. मुकुटथें लसी वःगु छ्यों२. सूर्द्यःया रश्मीथें म्हासुन:गु पीतवर्ण३. तस्सकं तःधिक: व चीधिक नं मखु ठिक्क म्हधिक:४,हाकुसे ख्वातुसे च्चनाः कुलिचिंगु सँ५, चकंगु व टल्के जूगु कपा:६, सुन्दर, सौम्य व मुसुं न्हिलाच्वंगु ख्वाः७, सास: ल्हाइबले सुगन्ध वैगु८. अजलं दाया: केलंच्वंगु पलेह:थें जाःगु मिखा९, धनुष आकारया मिखाफुसि१० हृष्टपुष्टगु न्हकु११. सालुसेच्वंगु ताःहाकःगु श्रवणशक्ति बांलाःगु१२. ह्याउँसे पुष्टगु नेता: १३. ह्याउँसे साल्लुसेच्वणु चिकिचाप्वा:गु म्हुतु १४, नाइसे, सुलुत्तच्वंगु च्वका लूगु न्हाय् १५. ह्याउँसे, साल्लुसे व ताःहाक:गु मे १६ ह्याउँसे हिसि दुगु वाधी १७ त्वइसेच्वना: टल्के जूगु व टम्म मिले जूगु वाझ्वः १८. बांलाःगु, न्यने यैपुसेच्वंगु व स्पष्टणु सः१९, चन्द्रमाथें ज्वःगु ख्वाःया लू २०. चिक्वाग्व:गु मन्चा२१. चकंगु छाति२२. मृगयाथें चिक्वापुगु जँ२३. चिक्चाग्वःगु प्वाः२४.चाकलाःगु दुने दुहांवंगु टेपुचा२५. ताताःहाकःगु ल्हाः२६, कलमथे जाःगु ह्याउँसेच्चंगु पति२७, ह्याउँसे पुष्ट पुष्टगु लुसि२८. हृष्टपुष्टगु ह्याउँसेच्वंगु खम्पा व पिलाक्व२९. चिक्चाग्वःगु पुलि३०. हृष्टपुष्टगु लप्पा३१. चक्र अंकित पला: तैबले बांलाक बँय् थीगु पालितः३२. चिक्चाधंगु लिङ्ग थुलि महापुरुषतयूगु स्वीनिता लक्षणया चिं ख: ।
