Jheegu Information

All information of newar community.

लोकजीवनय् क्वाः

लेलिन शाक्य
स्रोत- रबि शाक्य

          भाषा व सभ्यताया नाप नापं विकास जूगु क्वाः कासां नेवाः लोकजीवनय् तःधंगु भूमिका म्हितूगु दु । क्वाः घासाया सवाः बिस्कं बिस्कं दु थें क्वाःकासाया सवाः नं अथे हे दु । थुकिं सकसितं प्रभावित याः । झीगु म्हसीका लोकम्ये, बाखं, प्याखं पाखें जक मखु क्वाः कासां नं बियाच्वंगु दु । क्वाःकासा न्ह्यसः लिसः पाखें बौद्धिक विकास याय्गु सामाजिक प्रतिविम्ब खः । थुकी अपेक्षित लिस:या आह्वान दयाच्वनी । भाषा व साहित्य कथं महत्वंजाःगु क्वाः कासां झीगु जीवन चरित्रयात बांलाक उलाः क्यनातःगु दु ।

१ म्हसीका

          क्वाः खँग्वया ध्वनि वहे जुया नं खँपुइ छ्यलेबलय् सन्दर्भ कथं अर्थ पाः । क्वाः घासा धाय्बलय् नखः चख वलय् थी थी घासा तालाका दय्का नयेगु छगू कथंया नसा खः । अथेतुं चि आय्पा, आदि क्वाकाः क्वाक्क तय्गु वा बीगु यात नं क्वाः तय्गु धाइ । क्वाःगु यात नं क्वाः धाः गथेकि – जाः क्वाः, कें क्वाः, कपाः क्वाः आदि । क्वाय् क्रियाया निजन्त जुया नं क्वा: जू । लोक जीवनय् प्रचलित कनेगु क्वाःयात नं क्वा: हे धाइ । थ्व छगू कथंया म्हितेगु थें जूगुलिं थ्वयात क्वाः कासा नं धाय्गु याः ।

          थुगु अध्ययनया विषय क्वाः यात कासाया रुपय् छ्यले कथं जूगु दु । झीगु लोक जीवनय् सुखदुःख वयातुं च्वनी वनातुं च्वनी थजागु अवस्थाय् थःगु जिज्ञासा च्वमि नेवाः क्वाःया अनुसन्धान यानाच्वनादीम्ह खः । व मनोरञ्जनया नितिं थी थी वस्तुत छ्यलेगु याइ तर धुं नं साधन मछ्यसे न्हयइपुसे च्वंकेगु मनोरञ्जनात्मक वा वौद्धिक कासा क्वाः खः । ख्यालिन्हिलि मयाय्कं मनूत म्वाय् फैमखु । उकिया लागि क्वा: कासा ख्यालि न्हिलिया माध्यम मध्यय् छगू तःजिगु माध्यम क्वा: कासा जूगु दु । मनूतय् थःगु फुर्सदया इलय् छें जःपिं नाप च्वना जिल ला वा पिने पासापिं नाप च्वना जिल, फुर्सदया इलय् थवं थवय् न्ह्यइपुकेगु छगू माध्यम खः । थ्व क्वाः कासा न्ह्यइपुसे च्वना मजाक जुइगुलिं नं थ्व तसकं लोकं ह्वाः । खँया खँ छु खः ? धकाः छम्हेसिनं न्यना मेम्हेसिनं उकिया लिसः बीगु स्वभाव हे खः । यदि न्यनाम्ह पाखें लिसः मवःसा लिसः न्यंम्हेसिनं हे बिया बिइमाः । मानव जीवनया दैनिक व्यवहारय् मनूतय्गु बुद्धि परिक्षण याय्गुया नितिं नं थःगु न्ह्यसः चाः चाः हुइकाः सुनां नं मसीक कथं याय् चाहे जुइ, तय् चाहे जुइ । थथे मसिल कि हे उगु लकस छगू कथं तसकं न्ह्यइपुसे च्वना बिइ । क्वाःया न्ह्यसलं गबलें न्ह्यपु नाय्काः विचाः याय्माले यः । तःगु मछि लिसः अनुमान यानाः धाःसां मिलेमजुइ यः ।

          क्वाः कासाय् छगू कथंया अपेक्षित लिस:या आह्वान दयाच्वनी । थथे जुया हे थ्वया धांचाकाँचा न्ह्यसः लिसः थें च्वंगु खः । क्वाः कासायात थी थी भाषाभाषीतय्सं थःथःगु कथं नां बियातःगु दु । गथेकि अंग्रेजी भाषं Riddle, संस्कृतं प्रहेलिका, हिन्दी पहेली, नेपाली गाउँ खाने कथा, अधविं बुझौंअल आदि धाय्गु याः । मेमेगु भाषं स्वय्बलय् क्वाःया अर्थ स्पष्ट पिहाँव: । नेपालभाषां क्वाःया अर्थ न्ह्यलुइका स्वय्बलय् पाछि अर्थ पिहाँ मवः । क्वाः या रूप कथं स्वय्बलय् लिउने फुति दुगुलिं थुकी आखः दुसुना च्वंगु दु धैगु सीदु । उगु दुसुनाच्वंगु आखः ‘त’ खः । संस्कृत खँग्वः ‘कूट’ या नेपालभाषाय् ‘क्वात’ जुल । ‘त’ दुसुनाः क्वाः जुल । थुकथं क्वाः ‘कुट’ खँग्वःपाखें वःगु खः धैगु सीदु ।

          क्वाः कासाय् न्ह्यसःया लिसः मालेबलय् वस्तुया आकार-प्रकार, वनौट व स्थितियात न्ह्यसःया दुने हे लाका तइ । क्वा: या लिसः मालेबलय् न्ह्यसःयात हे थुइका मालेगु जुइ। क्वाः कासय् अप्वयाना रुपक अलंकारयात कयाः छ्यलेगु याइ । क्वाः कासाय् लोक जीवनया विलक्षण कल्पना नापं वौद्धिक विकासया झल्का खनेदया च्वनी । रुप छगू जुया दर्शन मेगु पिज्वइगु भाव प्रवृतियात हे क्वाः धकाः म्हसीके फु । 

२ ताजि

         संरचनाया दृष्टिकोणं क्वाःयात पिनेया तत्वया आधारय् उकियात स्वया दय्केगु जुइ । क्वालय् पिनेया तत्व न्हापां खनेदैगु जूगुलिं मुख्यत थुकी पिनेया तत्वया हे रुप स्वय्गु याइ । पिनेया तत्वया रुप मदुगु क्वाः यात क्वाः धकाः उलि धाय्फइ थें मच्वं । क्वाः घासाय् मरमसला फुकं ठिक नकसां गानां मिले जूसा क्वाः घासा साइथें क्वाः कासा दय्केबलय् नं उकी उलि हे लय् संयोजन अनुप्रास उपमान फुकं मिले जुया च्वनेमाः । यदि थथे छं नं मिलेमजुल धाःसा खँग्वयात हे उखें थुखें तया जिलला, वा मेकथं हे मिले याय्गु यानातइ ।

          क्वालय् उपमा छ्यलेबलय् उकिया खँयात ल्वःगु पाछिगु कथंया हे उपमा छ्यलेगु याइ। थथे उपमा काय्बलय् न्ह्यागुं वस्तु, थाय्, लकस आदियात नं काय्फु । क्वालय् खँपुकथंया न्ह्यसलय् अनुप्रास हना तःगु, उपमां जाःगु, न्ह्यसः लूगु, छुनाखँ ज्वःगु न्हयसः खने दु । थजागु कथं मिलेयाना तःगु क्वाःया न्ह्यसःया लिसः धाय्मफुसां न्यनेबलय् हे न्ह्यइपुसे च्वं । उकिं क्वाः मनोरञ्जनया छगू लिधंसा नं खः धाःसां छं पाइमखु । क्वाः कनेत खँपु पुवनेमाः धैगु मदु । खँत्वाः जक जुया नं क्वाःया न्ह्यसः जुइफु । खंपुत्वाः जक नं जुइफु । खँपुलय् खँग्वः उखें थुखें हयाः मिलेयाना दय्का तःगु क्वाःया लिसः धाःसा काचाक्क सुनां नं बीत थाकु । यदि बि हे ब्यूसां नं उकिया लिसः मखया च्वनेफु । थजागु थीथी माध्यमं थीथी खँग्वः हया दय्कातःगु क्वाःया थःगु हे छगू स्वरुप दु । थुकिं न्ह्याबलय्ं लिसःयात पियाच्वनी । खँपुलय् मेमेगु खँग्वःत मछ्यसे बहचा हाकय्क दय्का तःगु क्वाः या लिसः धाःसा याउँक बीफइ । गबलें गबलें क्वाःया न्ह्यसः न्यनेबलय् उगु न्ह्यसःया लिसः वहे क्वाःया दुने लाना च्वंगु नं जुइफु । थजागु कथंया क्वाःया न्ह्यसःया लिसः बीबलय् लिसः बिइम्हेसिनं न्हापां क्वाः यात ध्वाथुइक न्यना जक लिस: बीगु कुतः याय्माः । थथे न्यनेगु धैगु लिसः बीम्हेसिया बौद्धिक परीक्षण याय्गु खः । नेवाःतय्सं छ्यलावयाच्वंगु क्वाः यात क्वबिया कथं ब्वथले छिं । 

२.१ अनुप्रास कथं

  • खर्च यालिसे बढेजुइ, मयालिसे घटेजुइ । (शिक्षा)
  • वहे लासा, वहे तिसा, वहे नसा । (फै / च्यांग्रा)

२.२ खँत्वाः कथं

  • ग्वाखंचा प्वालय् ला छपाँय् दु ।(मे)
  • लः मदु पुखुलिइ ध्वाम्पुंङ्क ( प्वाकलंफिगु)
  • ग्वय् लासा, छत्र कुसा । (फर्कमा)

२.३ उपमामूलक कथं

  • तःधं ख्यलय् चतांमधी छपा दु । ( पुणिया तिमिला)-
  • आखः दतं सफू मखु, तुइसे च्वनं दुरु मखु,चकलातं दां मखु । ( घडिया डायल)
  • प्यपा ख्वाः दु ब्रम्हा मखु, न्ववाय्फु मनू मखु, थना तलं थां मखु ।(घण्टाघर)

२.४ खंपुत्वाः कथं

  • थ्यु थ्यु धाःसा थीमखु थीम थीम धालकि थी । ( म्हुतुसि)
  • पानातःगु मधि नये मज्यू । ( सौपा )
  • द्वःप्वाः सः प्वाः म्हछम्ह ह्वः वः प्वाः । (द्वक)

२.५ न्ह्यसः कथं

  • अन नं दु थन नं दु, मदु धैगु गन दु ? व मदय्कं पृथ्वी म्वाइपिं प्राणी सु हे दु ? (फय्) 
  • छन्त कावैच्वना जि, छ छाय् वैच्वना ? बि रे त्वः ति जिगु लँपु छन्त कावने त्यना । (वावय्क लः कावनेगु )

२.६ आइक्यू कथं

  • निम्ह बौ, निम्ह काय् स्वम्ह खसि म्हतिं छम्ह हइ (बाज्या, काय् छ्य्)

२.७ खँभाय् कथं

  • हलु धाय्वं कुतिं न्याय्म्वाः (फुक्कं स्यू)
  • वल वल फसिक्वा: (न्याम्ह वःसां वहे ज्याखँ )

२.८ ज्या कथं

  • आंगसा ज्वनाः भवायाय्गु (पुवाचा सिलेगु)

२.९ भाव कथं

  • वनेत वने सः, लिहाँ वय् मसः (खुसि)
  • भाःतं कलाःया फुकं खं, छता हे जक मखं (कलाः बर्खि च्वनीगु)

क्वाःया ताजी च्वय् न्ह्यथना कथंया थें जक जूसां नं थुकी सैद्धान्तिक पक्षयात अप्वः बःबिया तःगु दइ । क्वाः कनेबलय् विषयवस्तुयात दय्का कनेगु जूगुलिं थुकी व्यवहारिक पक्षयात नं उलि हे बः बियातःगु दइ । थुकथं क्वाः न्यनाः उकिया लिसः बीबलय् उगु न्यंगु क्वाः गुगु ताजीया दुने ला धैगु अध्ययनं याउँक सीकेफु । थुलि सीके फैगु नं लिसः बीम्हेसिया बुद्धि गुलि तिक्ष्ण धैगु सीकेगु नं खः ।

३ छ्यलाबुला

नेपालभाषाय् कनेगु क्वाः मेमेगु भाषाय् थें तुं वय्गु याइ । क्वाः खत्वाः खँभाय् थें जक मजुसे थ्व गद्यात्मक व पद्यात्मक नं जुया च्वनी । थ्व क्वाः कासाया स्वभाविक पक्ष खः । थ्व हे स्वभाविकतां याना क्वाः लोकजीवनय् आपालं मनूतय्या नुगलय् दुसुना च्वंगुदु । नेवाः लोक परम्पराय् क्वाः कनेगुली थःगु हे कथंया पहः दु । क्वाः आःजक मखु गबलेंनिसें नेवाः भाय् व सभ्यताया विकास जुल अबलग्निसें विकास जूगु खनेदु । मेमेगु जाति स्वया नेवाः जाति छगू थजागु जाति खः गुगु जाति भतिचा अप्वः रसिक जू धैगु नं सिइकेफु । तर थथे रसिक गय् गथे गुगु कथं जूगु खः धैगु थुकिया दसु थ्व जातियात लोकम्ये, बाखं, प्याखं नाटक, च्वखँ चिनाखँ आदियात काफु । थुपिं फुक विधाय् खंत्वाः खंभाय् थें क्वाःयात नं छ्यला तःगु नेवा: लोकवार्ता खंकेफु । कनेगु क्वाः साहित्य विधाय् छ्यला तःगु धैगु माध्यमिक कालिन ज्ञात अज्ञात कवि लेखकतय्सं थःगु च्वसुलय् न्ह्यंकातःगु दु । क्वाः न्ह्यसः लिसःया रुपय् जक मछ्यसे गद्यात्मक रुपय् नं खनेदुगुलि थ्वयात साहित्यय् दुथ्याके फूगु खः । तर थ्व खँत्वाः खँभाय् थें उलि अप्वः खनेमदु । गद्य साहित्यय् क्वाः दुथ्यासां थुकी लिसः वनाच्वंगु मदु । बल्कि खंपु याना छ्यला तःगु खनेदु । थ्व संरचनाया स्वभाविक पक्ष खः । थ्वहे स्वभाविकताया आकर्षणं थ्वयात साःगु खः ।

क्वाः गद्यात्मक जूगुलिं तसकं आकर्षक खनेदु । वहे आकर्षणं याना गबलें गबलें कवि लेखकतय्सं थ्वयात थःगु चिनाखँय् नं न्ह्यंकेफु । गबलें गबलें क्वाःया क्वाः जक दुथ्याका घात्तुघाना छगू न्ह्यइपुगु चिनाखँ नं तयार याफु । थथे क्वाःयात चिनाखँय् स्वाना यंकेबलय् उगु चिनाखँ ब्वनेबलय् न्यनेबलय् हे तसकं न्ह्यइपुसे च्वनाबी । खय्तला माध्यमिक कालिन कवि लेखकतय्सं जक क्वाःयात थःगु लेख रचनाय् दुथ्याकूगु मखु कि आधुनिक कालिन कवि लेखकतय्सं नं थःगु लेख रचनाय् थ्वयात दुथ्याकूगु दु । थुपिं कवि लेखकतय्सं मेमेगु साहित्यय् थें तुं मचासाहित्यय् दुथ्याका थःगु रचनायात उत्कृष्ट व सृजनात्मक रुप ब्यूगु दु । थथे क्वाःयात थःगु रचनाय् छ्यःपिं कवि दुर्गालाल श्रेष्ठ, पूर्ण वैद्य, प्रतिसरा साय्मि, आदि खनेदु थें युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ नं खनेदु ।

क्वाः छगू सुं नं मनूया बुद्धियात परीक्षण याय्गु कासा नं खः । थुकिं मनूतय्या बौद्धिक विकासया लागि महत्वपूर्णगु भूमिका म्हिती । क्वाः कासा जुइबलय् छगू ला वातावरण हे न्ह्यइपुसे च्वनाबी । अन क्वाः न्यंम्हेसिया स्वया लिसः बीम्हेसिया तसकं थाकुयाच्वनी । छं जुया लिसः मिले मजुलकि वया तसकं म्हाइपूसे च्वनाबी । क्वाःया न्ह्यसः थुइके नं मफयाच्वनेयः । थथे थुइके मफइगु न्ह्यसःयात Puzzle नं धाय्गु याः ।

 

४ क्वा: या अंग / ज्वलं

            क्वाः नेवाः लोकजीवनय् न्हापांनिसे तसकं लोकंवाःगु छगू म्हाइपु छ्याय्गु न्ह्यइपुगु कासा जुया ब्यूगु दु । थ्व क्वाः गय् गथे गुजागु कथंया जुइ व छु छु खः धैगु मसिया च्वनेफु । खाली थ्वयात मनोरञ्जनया रुपय् जक काः गुलिं याना थुकिया अध्ययन जुइमफु | क्वाःयात थी थी ब्वय् क्वथला उकिया दुने नं थी थी कथंया विषयवस्तु दु धैगु अध्ययनं बाँलाक सीदु । क्वाःयात रुपया आधारय् शब्द बिन्यास, वाक्य संरचना, ध्वनि आदियात ब्वथले फुसां थुकी सैद्धान्तिक पक्ष अप्व लानाच्वनी । अथे जुया विषयया आधारय् ब्वथलेगु नं यात । विषयवस्तु कथं ब्वथलेबलय् क्वाः धाय्गुया आधार नं व्यवहारिक जूवनीगु खनेदु ।

क्वाः विषयवस्तुया आधारय् ब्वथलेबलय् उकिया दुनेया अङ्गत आपालं दै धैगु तायका न्हापां भारतीय विद्वान डा. सत्येन्द्रं क्वाःया अङ्गयात न्ह्यय्गु ब्वय् ब्वथला बिल । व खः
(१) खेती सम्बन्धी
(२) नसात्वंसा सम्बन्धी
(३) घरेलु सम्बन्धी
(४) प्राणी सम्बन्धी
(५) प्रकृति सम्बन्धी
(६) अङ्ग प्रत्यङ्ग सम्बन्धी व
( ७) विविध ।

अथेतुं डा. कुन्दनलाल उप्रेती खुगू ब्वय् ब्वथला ब्यूगु दु । व खः
(१) घरेलु सम्बन्धी
(२) व्यवसाय सम्बन्धी
(३) प्राणी सम्बन्धी
( ४ ) प्रकृति सम्बन्धी
(५) शरीर सम्बन्धी व
(६) विविध

अथेतुं अवधि लोक साहित्यया अध्ययनया भवलय् क्वाःया अङ्गयात न्यागू ब्वय् ब्वथलेछिं धकाः अवधि लोक साहित्यकार सरोजनी थ्वयात
(१) प्रकृति सम्बन्धी
(२) कृषि सम्वन्धी
(३) घरेलु जीवन सम्बन्धी
(४) नसात्वंसा सम्बन्धी व
(५) विविध धकाः न्यागू अङ्गय् ब्वथःगु दु ।

मेमेगु भाय्या लोक संस्कृतिइ क्वाः यात न्याक्व ब्वय् ब्वथसां, न्ह्यागु हे आधार मानेयाःसां झीगु लोक संस्कृतिं क्वालय् दइगु विषयवस्तुया आधारय् अङ्ग छुटे याय्गु कुतः जूगु दु । क्वा: या मू आज्जु धैगु के न्ह्यइपुकेगु नापं बुद्धि खेले याय्गु खः । क्वाः अप्वः विषयगत जुइगुलिं थ्व हे आधारय् ब्वथले फु । लोकं ह्वाःगु क्वाःया लिसः वहे तुं जूसां वयात न्यनेगु प्रक्रिया पाना च्वनेफु । क्वाःया आपालं विषयत दु । अथे जुसां थ्वया अङ्ग क्वय् बिया थकं न्यागू ब्वय् ब्वथला तःगु दु ।

४.१ घरेलु सम्बन्धी

थ्व घरेलु जीवन सम्बन्धी क्वाः कासाय् झीगु दैनिक जीवनय् छ्यला बुलाय् वैगु मजिमगाःगु नसात्वंसा, वस्तुत, अथेतुं म्हितेत छय्लीगु न्ह्यवसा तकयात नं कघाना तःगु दु मचां त्वनि मामं ल्होइ ।(लःथीगु)

गथेकि

  • प्यकुने प्यंगू त्वाः मरु वया छं हे ख्वाः ।(रुमाल)
  • क्वय् पाउँ दथ्वी न्यालु च्वय् न्यालु ।(अय्ला काय्गु )

४.२ शारीरिक सम्बन्धी

थुगु कथंया क्वाः कासाय् झीगु म्हगया अङ्ग प्रत्यङ्ग, इन्द्रियत व शारीरिक क्रियालिसे स्वापू दु । थुकी झीगु म्हगःया छ्यनंनिसें तुति तकया अङ्ग प्रत्यङ्गत दुथ्या । गथेकि-

  • ग्वाखँचा प्वालय् ला छपाँय् । (मे)
  • थ्यु थ्यु धाःसा थीमखु, थीमते थीमते धालकि थी । ( म्हुतुसि )
  • मनां मबू छुयां क्वः । (सं)    

४.३ कृषि व्यवसाय सम्वन्धी

थुगु कथंया क्वाः कासाय् बुँइ ज्यायाय्बलय् माःगु ज्याभत, बुँइ उब्जनि जुइगु गुलिन खाद्यान्न दु व फुकं थुगु क्वाः कासाय् लावः । गथेकि –

  • नय् वले कस्ती ल्होय्बलय् कपाय् ।(तु)
  • पिने लुँ दुने वोह |(केरा)
  • ग्वय् लासा छत्र कुसा ।(फकं)

४.४ प्रकृति जगत सम्बन्धी

प्रकृति झीगु जीवन लिसे तसकं सती । प्रकृतिं झीगु जीवनय् गुलि ग्वहालि याः धैगु भोगे याः पिन्सं जक स्यूगु मखु कि भोगे मयापिन्स नं स्यू । थ्व झीगु दुःख सुखया पासा खः । थ्व क्वाः दुने प्रकृति धकाः हिमाल पहाड जक मखु गबलें गबलें जक ब्वइगु तर खनेमदुगु भूखाय्यात नं कया तःगु दु । अथेतुं स्वां सिमा जक नं मखु पशुपंक्षीतय्त नं दुथ्याका तःगु दु । गथेकि

  • दायां दाय्मफु साला सालेमफु । (लः)
  • थां थां प्यंग थां, हासा हासा निहासा पुलु पुलु छपुलु । (किसि)
  • चकंगु ख्यालय् चतामधी छपा ।(तिमिला)
  • ब्वल ब्वल धाइ ब्वः नं ब्वः तर ब्वःगु धाःसा मखं । (भूखाय्)

४.५. विविध विषय सम्बन्धी

            झीगु जीवनय् मदय्कं मगागु मेगु गुलि नं वस्तुत दु व फुकं थ्व विविध विषयलय् दुथ्याका तःगु दु । थुकि ल्वाभः सम्वन्धी, बाजं सम्वन्धी अले कासा व विज्ञान विषय सम्वन्धी गुलि न विषयत लावः व फुकं थ्व हे विविध विषयलय् दुथ्याका तःगु दु। गथेकि –

  • सर्ग स्वया बाजं थाय्गु । (लताई तुलेगु)
  • पिने स्वःसा खोला दुने स्वःसा फय् ।(भकुंग्वारा)
  • न्ह्योनें छकः ल्युनें छकः सर्गतय् वने ग्वक ग्वक । (हुसुलुंपुइगु )
  • हाकूगु लं फीगु, ह्याउँ लः त्वनेगु ।(खुकुरी)
  • स्वंग मिखा दु जिके, ह्याउँक मिखां कनकि दक्वं ग्याना दी तक्क । ( ट्राफिक लाइट) 

५ विशेषता

क्वाः लोक जीवनय् तसकं न्ह्यइपुगु, न्ह्यसः लिस: थें याना म्हुतुं धयाः म्हितेगु छगू कासा खः । थ्वया थःगु हे कथंया भूमिका दु । थथे म्हितेबलय् अन वातावरण नं तसकं न्ह्यइपुसे च्वनाबी । थ्व कासाय् मानव जीवन, प्रकृति, वातावरण, शरीर, थाय्, वस्तु, पशुपंक्षी आदि फुकसित कःघानाः दय्केगु याइ । थथे दय्केबलय् पुलांगु, न्हूगु आधुनिक जक मखुकि वैज्ञानिकतय्सं आविष्कार याःगु विषययात कया नं दय्केगु याइ । थथे क्वाः दय्केबलय् गुगु खँग्वः छ्यला व्याख्या याइ वहे क्वाःया न्हापांगु विशेषता खः । क्वाः दय्कूम्हेसिया नां सुनां नं सीके फइमखु । थ्व अज्ञात हे जुयाच्वनी । थ्व जीवनया थी थी पक्षया गुण मालेगुया छगू रुप खः ।

क्वाः दय्का न्यनेबलय् उगु क्वाःया गेसु नं उलि हे दयाच्वनी । थुकिं यानाः खँग्वः नं तसकं न्ह्यइपुसे च्वंच्वनी । क्वाः कासा म्हितेबलय् क्वाः न्यम्ह व थुकिया लिसः बीम्ह निम्हेसिन थ्वयात थुइकाच्वनेगु उलि हे आवश्यक खनेदु । थुकिया लिसः बीबलय् ठिक्क नकसां मिले जूसा तसकं न्ह्यइपुसे च्वनी । थथे न्यनेबलय् ‘थ्व धैगु छु खः ?’ धकाः न्ह्यसः या लिसें लिसें न्यनेगु जुई । गथेकि क्वाः कम्हं ‘त्वाः दतं झंगः मखु, हाकुसे च्वनं को मखु न्हिपं चातुलं खिचा मखु थ्व छु खः ? अथेतुं ‘मखंतले आगं द्यः खन धाय्वं पिगं द्यः’ थ्व धैगु छु खः ? धकाः न्यनेफु । लिसः बीम्ह थुगु क्वाःया न्ह्यसः थुइका पाछि जुइक लिस: बीमा । थुकिया निति न्हापांगु क्वाःया लिसः ‘कुसा’ व लिपांगु क्वाःया लिसः ‘दुरुप्वः’ धकाः बिल धाःसा लिसः पाछि जूगु तायकी । थ्वया पाछिगु लिसः मवतले न्ह्यसः न्यनां हे च्वनी । लिसः गौण जुयाच्वनी । यदि लिसः बीमफुत धाःसा लिसः मवल धकाः त्वःताः बी । थथे त्वतेबलय् नं क्वाः न्यंम्हं जितः छु बी धकाः न्यनी । थुबलय् गुम्हेसिनं ‘सर्गतं वःम्ह फा छम्ह बी’ धाइ, गुम्हेसिनं ‘घोरि खिचा छम्ह ‘ बी धाइ । मिजंपिं जुसा ‘कलाः छम्ह बी’ मिसापिं जूसा ‘ भात छम्ह बी’ धकाः हाय्केभनं धाइ । क्वाः कंम्हसिनं थजागु न्यना घृणाभाव पिज्वयुका विभत्स रूप क्यनि । गबलें मछापहः पिकयाः थःम्हं कनागु (न्यनागु) क्वा: या लिसः बियाबी । सकसिगु चित्त बुझेयाना बी । क्वाः कनेगु नं क्वचाइ ।

क्वाःकासा न्यनेबलय् न्हापां बहचा हाकगु बाँबाँलाःगु न्ह्यसः न्यनेगु याइ गुकिं याना लिसः बीम्हेसिन नं उकिया लिसः मिलेयाना बीफया च्वनी लिपा जूलिसे क्वाःया न्ह्यसः नं ताः हाक जुया वंलिसे न्ह्यसः या लिसः वय्त नं तसकं थाकुया वय्फु । खय्तला क्वाः कासा झीगु थःगु हे नेवाः लोक जीवनया दुने लाःगु विषयवस्तुयात कयाः दय्केगु याइ तर गबलें गबलें वैज्ञानिक विषययात कयाः नं दय्की । क्वाःया रुप तसकं चिकिचाधं जूसां नं वया लिसः बीत ताः हाकय्क बिचाः याय्माले यः । थ्व छगू नं क्वाः या विशेषता हे खः । गबलें न्यंगु क्वाःया लिसः छगू जक जुयाः उकिया न्ह्यसः तः गुमछि कथं जुयाच्वनी । गथेकि-

  • द्वःप्वाः सःप्वाः म्हछम्हं ह्वःह्वः प्वाः प्वाः – (द्वक)
  • म्ह छम्हं मिखा दतं अयनं कां-(द्वक)
  • न्ह्याक्व लः फःसां मजाः(द्वक)

क्वाःकासा म्हाइपु छ्याय्गुया छगू माध्यम नं खः । नेवाः लोक साहित्यय् क्वा: या उलि हे भूमिका दु । थ्व क्वा: कासा धाय्वं मचा, ल्याय्म्ह ल्यासे, बुढाबुढी सकसितं उलिहे ययाच्वनी लोकंह्वाःगु क्वाः म्हुतुइ घाना थें वयाच्वनी । थ्व क्वाःकासा म्हितेत उमेरं छं पनीमखु, न्ह्यागु उमेरयापिन्सं नं म्हितेफु । क्वाः न्यनेबलय् थुकिया लिसः ठिक्क मिले जुइकेगु हे थुकिया प्रकृया खः । गबलें गबलें क्वालय् अनेक कथंया खँग्वःत हयाः मथुइक नं न्यनेफु । गबलें गबलें लिसः नं उगु हे क्वाःया दुने सुला च्वंगु जुइफु थ्वैत थुइका लिसः माले फुगु नं क्वाःया छगू मेगु विशेषता खः । अथे जुया हे क्वाः छगू लोक जीवनय् सकसितं यःगु कासा जुया नं लोकह्वाःगु खः । लोकंह्वाःगु क्वाः कासा आःयात जक मजुसे लिपांगु पुस्तातक नं उलि हे लोकंह्वाइ । थथे लोकं ह्वाकेत गथे म्हिगःयापिन्सं भीत, झीसं कन्हेयापिन्त न्यनाः कनाः ल्हानाः स्यनाः वनेमाः । थुकथं क्वाः कासां थःगु हे कथंया थाय् काय्फयाच्वंगु दु । मुलभूत रुपं क्वाः या विशेषता स्वंगू कथंया दु । गुकिया विश्लेषण क्वय् बिया कथं दु ।

५.१ मनोरञ्जनात्मक

थ्व क्वाःकासाया छगू मूलगु विशेषता हे खः । थुकिं म्हाइपुका च्वंपिं मनूतय्त छं भतिचा सां न्ह्यपुका बीगुयाइ । मनयात चचं धाय्का बी । थ्व कासा मस्त, बुढाबुढी ल्याम्ह ल्यासे सकसितं अति हे यः याच्वनी । गबलें थ्व कासा म्हितेबलय् न्यने हे अजुचयापुगु नं जुयाच्वनी । गबलें क्वाः या खँग्वयात उखें थुखें याना चाहुइका न्यनेबलय् व गबलें ध्याचु कथं न्यनेबलय् झन तसकं मनोरञ्जन जुइ न्ह्यइपुसेच्वनी । थजागु क्वाः न्यनेबलय् उगु वातावरण हे न्ह्यइपुसे च्वनाबी । न्यपिनिगु नुगः हे थियाबी ।गथेकि-

  • मखंतले आगं द्यः खन धाय्वं पिगं द्यः । (दुरुप्वः)
  • सुथ या बहनि बिइ, न्हिच्छि च्वकंगु ख्यलय् दन्न थिइ ।(सुर्द्यः)
  • मनय् लुगु भ्वंतय् किइत खवं जवय् वनि, सुकु लाया भ्वय्नय् थें भवः लाक च्वनी | ( आखः च्वय्गु)

५. २ बौद्धिकता – थुगु कथंया क्वाःकासा न्ह्यसः लिसः थें जुयाच्वनी । थुकी पाछि कथंया लिसः मवतले थ्वं न्ह्यसः न्यनांच्वनी । थ्व क्वालय् मेमेगु खँग्वःत तनां नं न्ह्यसः दकिगु जूगुलि लिसः बीत भतिचा थाकुया च्वनेफु । थथे याना न्यनेगु हे लिसः बीम्हेसिया बौद्धिक परीक्षण याय्गु खः । खय्तला क्वाः धाय्बलय् बौद्धिकतां जाया हे च्वनी तर अय्सां गबलें गबलें तसकं थाकुइक न्यनेगु नं याय्फु । थुगु बौद्धिकता जाःगु क्वाःकासा न्यनेबलय् वैज्ञानिक आविष्कारया खँयात कया नं न्यनेगु याय्फु । गथेकि –

  • आकासय् ब्वलं झंगः मखु जमिनय् न्ह्यातं मोटर मखु । (फय्खः)
  • प्यकुनय् प्यंगु त्वाः, मरु वया छं हे ख्वाः लखय् सना निभालय् देनि धा: ‘रे व छु खः धा ? ( रुमाल)
  • छचाख्यर पुखु दु, पुखु दथुइ देगः दु । देगः स्वस्वं नेवाः जुजु किसि गया वैच्वंगु दु ।(रानीपुखु व प्रताप मल्ल)

५.३ प्रतिकात्मक

थुगु कथंया क्वाःया लिसः पाछि नकसां वइमखु । अनुमानया भरय् लिसः बीगु याइ । थथे लिस: बीबलय प्रतिकात्मक रुपं लिसः ठहरे याय्गु हे थुजागु कथंया क्वाःया विशेषता खः । थुगु कथं क्वाः कासा झीगु लोक जीवनया थी थी पक्षं निसें कया प्रकृतिया थी थी पक्षतकयात थियाच्वनी । थ्व गुलिनं दइ व फुकसित प्रतिकात्मक नामं म्हसीकेगु याइ । लोकं अनुभव याःगु फुक वस्तुयात प्रतीकया रुपय् धाय्गु क्वाः कासाया स्वभाविक प्रक्रिया नाप मू लक्षण नं खः । गथेकि –

  • न्याम्ह दाजुकिजाया छपा: भु | ( पाल्हा )
  • पिने सिजः दुने लुँ ।(सुकुमल्ता)
  • स्वःसा निम्ह मस्वःसा छम्ह, छन्त स्वयां थत खनी । (न्हाय्कं)

 

६ क्वा: या जातीय उपमान छ्यलेकथं

जातीय उपमान धाय्बलय् सुं नं जातियात कया उपमा छ्यला तःगुयात धाय्गु याइ । सुं नं जातिं थःगु जातिगत पेशाया ज्याखँ याय्बलय् कर्पिनिगु च्युता कयाः गबलें ज्याखँ याय्मज्यू । च्यूता कयाः ज्याखँ यातकि थःगु ज्या गबलें सुथां लाइमखु । थः गबलें न्ह्याः वने फइमखु । समाजय् थुजापिं मनूत नं आपालं खनेदु । थथे खने दया हे नेवाः लोक समाजं अजागु जातियात खने दयुकं मदयुकं उपमा छ्यला तःगु खनेदु । गथेकि ‘खि क्वबुया लाय्कूया च्यूता’ धाय्बलय् थ्व सुं नं जाति विशेषयात कःवनेफु । थःगु ज्या सुथां लाकेया नितिं वं थःगु ज्याय् कर्म निष्ठावाण जुया ज्यायाय्माः । थथे निष्ठावाण जुया ज्या यात कि थः गबलें ल्यूने लाइमखु । 


ज्यायाय् धकाः म्वाः मदुगु ज्यायाना जीमखु । थुकिंयाना झन थःत अखः लिच्वः लाःवनि । खय्तला ज्या सदां मदय्फु गबलें गबलें ज्यामदया हे म्हाइपुक सुम्क च्वने मालेयो । अजाबलय् छु याय् छु याय् जुया म्वामदुगु ज्या सनाजुइपिं समाजय् आपालं दु । खय्तला थौंया युगय् शहरी जीवनय् जुइमा वा गांया जीवनय् ज्या मदु धैपिं म्हो जक खनेदु । सुयां लिलाःगु खनेमदु तर अयसां गबलें गबलें ज्या मदया फुर्सदया ई नं दया च्वनी । थुजागु फुर्सदया इलय् नं सुम्क मच्वंसे म्वामदुगु ज्यायाइपिन्त कया नं नेवा लोक समाजं ‘नउया ज्या मदु खिचाया प्यनय् सँ खाकी’ धकाः जातिय उपमा छ्यलातःगु खनेदु । जातीय उपमानं मानव जातियात जक थीया छयला मतसे समस्त प्राणी जगतयात कया नं छ्यलेगु याय्फु । मेमेगु जातियात कयाः धाय्बलय् उगु जातिनाप ज्वला धकाः क्यने कथं लक्षणार्थया रुपय् कयाः नं धाय्फु । गथेकि – सुं नं बुद्धिमदुम्ह एकोहोरोपनम्ह जुलकि वैत स्वयाः ‘फै थें’ धकाः ‘फै’ जातिया उपमा छ्यला धाय्फु । थथे सुं नं जातियात समुदाययात थुइकेगुयात हे जातिया उपमा न धाइ ।

झीगु लोक जीवनय् क्वाः या थःगु हे मू दु । थ्वयात कनेगु नं थःगु हे पहः दु । क्वाः कनेबलय् माःगु खँग्वः स्वयां उकिया हे नापनापं वैत ल्वय्क म्वाः मदुगु खँग्वःत नं वयाच्वनी । थ्व वय्गु जातिय उपमा मेमेगु फुकलिसे वया च्वनी । थथे वइगु धैगु हे क्वाः कनेबलय् स्वयां न्यनेबलय् य:इपुसे न्याइपुसे जुइ धैकथं नं जुयाच्वनी । खँग्वः म्वाःसां नं क्वाः कनिबलय् उकिया अर्थ वयाच्वनी । क्वाः धाय्बलय् भाव थुइके कथं उपमा पाखे दय्कातःगु हे क्वाः खः । थुकिं जातीय उपमानयात नं क्यनाच्वनी ।

 

७ क्वा:या परम्परा

नेपाल भाषाय् भाषाया विकास जूसांनिसें साहित्यया नं छं छं विकास जूगु खनेदु । थ्वहे झ्वलय् क्वाःया नं विकास जूगु खनेदु । खय्तला समाजय् जुया च्वंगु घटनायात मस्युम्हेसित सिइके बीगु व मस्यूगु थुइकेगु मनूतय्गु छगू कथंया स्वभाव खः । थम्हं स्यूगु खँयात मेम्हेसित न्यने य: इपुक न्ह्यइपुक कनेत कौतुहलं जाय्का कनेमाः नापं थम्हं थुइकेबलय् नं ध्वाथुइक थुइकेमाः थथे कनेगु व थुइकेगु परम्पराया विकास हे क्वाःया विकास खः । क्वाः नेपालभाषा लोक साहित्य ख्यलय् छगू तसकं लोकं ह्वाना च्वंगु नापं न्ह्यइपुसे च्वंगु साहित्य खः । क्वाःया परम्परा थुबलय् निसें न्ह्यात धैगुया छं आधार मदु । थ्व मनूतय्गु सभ्याताया विकासया –१८२- लिसेलिसें जूगु खय्मा धैगु धुकमा याय्फु ।

क्वाःया रुप बेद व महाभारतय् नं दुगु खंकेफु । क्वाःयात उगु बखतय् ‘ब्रम्होदय्’ धकाः धायगु याइ । सलयात बलि बी न्ह्यो ब्रम्होदयं न्यनेकने याइ । खय्तला क्वा: यात थी थी भाषा भाषीकातय्सं थःथःगु कथं हे नां छुनातःगु दु । गथेकि थ्वयात भारतीयतय्सं ‘पहेलि’ नां बियातःगु दुसा अबधि भाषं ‘बुझौ अल’ नां बियातःगु दु । अथेतुं झीगु हे देया तराई पहाडी व हिमाली भेगय् च्वंपिं नेपालीतय्सं नं थःथःगु कथं नां बियातःगु दु । थ्वयात नेपाली भाष धाय्बलय् ‘गाउँखाने कथा’ धकाः नां बियातःगु दु । तर थ्व छु नं बाखँ धाःसा अवश्य नं मखु ।

खय्तला क्वाःया परम्परा महाभारतकालय् हे वय् धुंकूगु खनेदु । उगु महाभारत कालय् पाण्डवपिं वनबास वंगु बखतय् लः कावंपिं किजापिं लिहां मवःसेंलि युधिष्ठिर थःहे वना लः स्ववन । य:इपुसे च्वंगु पुखुचाय् लः त्वनेत स्वबलय् छम्ह सुन्दरी यक्ष वयाः वैगु न्ह्यसःया लिसः मबीकं लः त्वने दइमखु धाइ । युधिष्ठिरं वैगु फुक्क न्ह्यसःया लिसः बी, थुकियात नं छगू कथंया क्वाः धकाः नालाकया तःगु दु । अथेतुं भारत मध्ये प्रदेशया मंडला जिल्लाया गौड, प्रधान, व विरहारै जातितय् व्याहाया इलय् नं क्वाः कनेगु याइ । अथेतुं भोजपुरी क्षेत्रय् नं विहाया विधि सिधय्का लोकरीति पुरेयाय्त छँयापिं मिसातय्सं जिलाजं भाजुयात क्वाः न्यनेगु चलन दु । थ्व क्वाः या लिसः पाछि नकसां बिइमाः । नेपालय् नं जुजु सिद्धिनरसिंह मल्लया पालय् खनेदूगु नेपाल भाषाया कुट काव्य क्वाःया छगू विकसित रुप खः । स्वस बँ नं मल्याय् धुंकूगु थ्व काव्य गयो जुजु याःगु धाइ ।

क्वाः शहरी जनजीवनय् जक लोकं ह्वाःगु मखुकि गांगामय्या जनजीवनय् तक नं उलि हे लोकं ह्वाः । उगु इलय् झीथाय् मनोरञ्जनया साधन धैगु उलि छं नं मदु । अथे जुया हे जनमानसय् मनूतय् ई दतकि, सुं नं पासा भाइपिं छथाय् मुना च्वनेबलय् व छें जःपिं नापं च्वनेबलय् ई छ्याय्कथं थःगु समाजया दुने थम्हं खनागु, भोगे यानागु छं नं वस्तु, थाय् आदि थी थी विषययात कयाः क्वाः दय्का न्यनेगु याइ । थथे क्वाः दय्का न्यनीबलय् गबलें गबलें क्वाःयात लय् अनुप्रास मिलेयाय् कथं मेमेगु खँग्वः उखें थुखें हया नं ठिक्क जुइक मिलेयाना दय्केगु याइ । थजागु क्वाः न्यनेबलय् हे न्ह्यइपुसे च्वनाबी । लय् मिले जुइगु, उपमा मिले जुइगु धैगु हे क्वाःया छगू न्ह्यइपुगु पक्ष खः । अथे जूगुलिं क्वाः हरेक मनूतय्गु म्हुतुइ घाना थें जुयाच्वंगु दु । थ्वयात लोक जीवनया छगू न्ह्यइपुगु पक्षय् कयातःगु दु । क्वाः कासाया थःगु हे कथंया स्वाद छु । थ्व खँत्वा: थें जक मजुसे विषयवस्तुया जूसां उगु वस्तुया आकार-प्रकार, बनौट, फुकं उगु क्वा: या दुने लाकातःगु दइ। न्यंम्हेसिनं थ्वयात थःगु हे कथं मेमेगु खँग्वःत छ्यला लिसः बीम्हेसित अलमल्ल जुइकथं न्यनेफु । लिसः गबलें वहे क्वा: या दुने लाना च्वंगु दै धैगु नं सिइकेमाः । थ्वयात धाय्गु हे बुद्धिमत्ता खः ।

 

८ क्वा: या प्रयोजन

लोक जीवनय् न्ह्यइपुगु कासा मध्ये क्वाः कासा नं छगू जुया ब्यूगु दु । क्वाः कनेत विशेष कथंया वातावरण माः धैगु मदु । निम्ह प्यम्ह मनूत दय्वं गाः । क्वाः धाय्गु विशेष यानाः सामाज्यया बखतय् वाद्वं पियाः च्वनीगु इलय्, कपाय् फ्यनेगु, कनि गुलितिनिगु पुचः मुनाः ताउत ज्यायाय्गु इलय् अथेतुं चिकुलाया इलय् बहनि छेंज: पिं नाप च्वना मकः कुइगु इलय् व ताल्लां चुक, ननी, बहालय् च्वनाः सिच्चुक फय् नय्गु इलय् व ई छोय्त थाकुया च्वंगु इलय् ज्वलिंज्वपिं नाप च्वनाः जक मखु कि थः स्वयां थजि वा कोजि न्याम्ह हे नाप च्वना नं थ्वयात प्रयोजनय् हयाः न्ह्यसः लिसः याय्फु । न्ह्यसः न्यनेगु थ्वया स्वभाव हे खः । थुकि जीवनया फुक पक्षयात घानातइ । अकें थ्व सकसितं उलि हे यः । क्वाः न्ह्यइपुगु मेगु कथं धाय्गु खःसा थ्व गद्यात्मक अर्थात लयात्मक जुया नं खः । गद्य ब्वनेबलय् गथे लय् हना ब्वनि थ्वयात धाय्बलय् नं अथे हे लय् हना धाय्गु जुइ । थथे लय् हना धाय् ज्यूगुलि थजागु क्वाःयात साहित्यकारतय्सं थःगु साहित्यया दुने नं लाका तःगु खनेदु । थजागु साहित्य ब्वनेबलय् छं भतिचा थुइके थाकुइयो तर अय्सां साहित्य साहित्य हे जुया म्वानाच्वनी । खय्त ला साहित्य ब्वनेबलय् अथे नं थुइके थाकु । उकीसिन क्वाःयात उकी स्वचाकीबलय् भतिचा अलमल जुइगु हे जुल । थजागु साहित्य अपोयाना नीतिगत साहित्य, मचा साहित्य, प्रकृति साहित्य आदि जुयाबी । थथे साहित्यकारतय्सं थःगु साहित्यया दुने क्वाः दुथ्याका क्वाःयात प्रयोजनय् गु खनेदु । क्वा: या प्रयोजन गद्य साहित्यय् जक मखु पद्य साहित्यय् नं उलि हे खनेदु । थुकी आपालं विषयवस्तु दुगुलिं हे साहित्यकार लेखकतय्सं थःगु साहित्यय्, लेखय् दुथ्याकूगु खः । साहित्य च्वय्बलय् गुलि विषयवस्तुमाः उलि हे विषयवस्तु थुकी दुथ्याना च्वंगु दइ ।

क्वाःया प्रयोजन साहित्यय् जक मयासे च्वय् धयाथे थःगु फुर्सदया इलय् ई छ्याय्कथं न्ह्योसः लिस: कासा थें याय्त नं हय्फु । थथे साहित्यय् व फुर्सदया इलय् जक क्वाःया प्रयोजन मयासे मेमेगु विषयया माध्यमं नं थ्वयात प्रयोजनय् हय्फु । गथेकि सञ्चार माध्यमया रेडियो, टि. भि. पत्रपत्रिका आदिस दुथ्याका थ्वयात प्रयोजनय् हय्फु । क्वाः न्ह्यथने बहगु हरेक विषय हरेक थासय् छ्यलेमाः मखुसा आपालं विषय दया नं छ्यले मफुसा क्वाः या प्रयोजन छं दैथें मच्वं । 

 

९ क्वा: या अध्ययन परम्परा

क्वाःया परम्परा कथं म्हिग थ्वयात दय्का गुलि छ्यला वन धैगुया छं बांलाक अध्ययन मजूसां थ्व थौं नं ल्यनाः च्वंगु हे दनि । म्हिग दय्का वंगु क्वाःया उलि लिपिबद्ध जुया च्वंगु मदु । अथे जुया हे थ्वयात मालेत तसकं थाकु । खय्तला थ्व मनूतय्गु लोकजीवनय् गुलि नं दु खंगु, भोगे याःगु शारीरिक, मानसिक, आर्थिक, सांस्कृतिक, सामाजिक, वैज्ञानिक, प्राकृतिक आदि खँयात हे कयाः ईब्यःकथं दय्केगु याइगु खः । थुकी दुने गजागु गजागु न्ह्यसः गुगु कथं दय्कातल धैगु उलि सिइके मफुसां थौ कन्हे थ्वयात थःगु हे कथं दय्का तःगु खनेदु, न्यनेदु ।

क्वाः म्हिगः गुलि न्यने दु थौंकन्हे उलि न्यनेमदु । थथे म्हिग आपालं दुगु हे मनोरञ्जनया साधन धैगु मेगु मदुगुलिं नापं मनूतय् उलि ज्यां व्यस्त मजूगुलिं नं खः । थौंकन्हे शहरय् जुइमा वा गांगामय् मनूतय् तसकं लिमला । थःगु जीवन म्वाय्त ज्या याना ध्यबा कमय्याय् मालाच्वंगु दु । वहे ध्यबाया लागि चांन्हि मधाः से ब्वाँ ब्वाँ जुयाच्वंगु दु । उकिया नितिं मनूतय्या बेफुर्सदं याना दुगु क्वाःयात हे संरक्षण याय्मफयाः च्वंगु इलय् मेगु क्वाः दय्का न्यना च्वनेगु ई दैगु हे खनेमन्त । अथे जुयाः हे थौं कन्हे क्वाःया छ्यलाबुला तसकं हे म्हो जुया वंगु खनेदु । न्याक्व: हे ई मदुसां थ्वयात संरक्षण याय्गुया लागि झीपिं हे न्ह्यचिले माःगु दु । थ्वयात लिपिबद्ध याना वनेमाःगु दु । भीगु समाजय् आपालं क्वाःकासा वाय्त्यः स्वाय्त्यः जुया च्वंगु दु । वहे वाय्त्यः फ्वाय्त्यः जुया च्वंगुयात कयाः छगू शोधग्रन्थ भाजु हरि प्रसाद श्रेष्ठं यानादीगु दु ।

क्वाःया परम्परा न्ह्याकाः यंकेत थौं संचार माध्यम नं बाँलागु भूमिका म्हितुगु दु । म्हिग संचारया उलि विकास मजुया थुकिया नं विकास जूगु खनेमदु । तर थौं संचारया विकास लिसें क्वाःया नं विकास जुल धैगु सीकेफु । संचार माध्यमया लँपु एफएम रेडियो, टि.भी. गनं नेपालभाषाया ज्याझ्वः न्ह्यानाच्वंगु दु अनं वाःया छन्हु जक जूसां क्वाः कासायात नं थाम्बिया तःगु खनेदु, न्यनेदु । थथे संचार माध्यमं बीगु क्वाः छपा न्हाय्पं नं न्यना छपा न्हायपं नं पित छ्वय्गु ज्या मयासे व फुकसित संरक्षण याय् थें छथाय् मुना लिपिबद्ध यानाः तय्फत धाःसा अझ बालानाः लिपातकं तुइगु ताय्केफु । अथेतुं क्वाः नेपालभाषाया पत्रिकाय् नं गबलें गबलें पिहांवःगु खनेदु । थ्वयात नं अथे हे संरक्षण याना लिपिबद्ध याना तय्फत धाःसा झीगु भाय्या क्वाः परन्तु तक मल्यनि धैगु धाय्मफु । थ्वहे झीगु मौलिकता जुयाबी । थुकिया नितिं झी हे न्ह्यचिलेमाः । यदि मखुत धाःसा क्वाः दय्केगु, कनेगु न्यनेगु परम्परा कन्हे मदया वनेफु । गुकिंयाना कनेयापिंन्सं क्वाः कासा धैगु हे मसिया वनी । अले अमिसं हे ‘क्वाःकासा गुम्ह झंगःया नां खः धकाः न्यना च्वनी । थ्व विदम्वनाया खँ जुइफु । 

उकिं क्वाः लिपिबद्ध याना संरक्षण याय्गु थौंया झीगु दायित्व खः ।

 

१० क्वा: या ब्वथला

क्वाः छगू थःगु हे निश्चित थाय्, निश्चित परिवेशय् जन्म जुइगु याइ । लोक जीवनय् झीसं ल्हानागु भाय्या जक मखु कि गुगु नं भाय् ल्हाइपिनिगु सामाजिक जीवन, चालचलन, रहनसहन अनया लकस आदियात कयाः दय्कीगु जूगुलिं अनया वातावरणयात याउकं थुइकेफइ । लोक जीवनय् मनूतय्या जिज्ञासा, बौद्धिक, कुसलता आदि थ्वहे पाखें म्हसीकेफइ । थुकिं थःगु लोक भाषायात नं म्हसीकेगु कुतः याइ । नेवाः लोक जीवनय् क्वाः या तःधंगु भूमिका दु । थःगु भाषिक पहिचानय् थुकिं तःधंगु ग्वहाली याइ । क्वाः दय्केबलय् छगू नं छगू विषयवस्तुयात कयाः दय्केगु याइ । गबलें न्ह्यसः या लिसः लुइ कथं नं दय्का न्यनेगु याइ । थुकिया हे माध्यमं नयेगु, त्वनेगु, पुनेगु, चाहुलेगु, स्वयेगु, दक्व विषयया वस्तुचित्र थें जुयाच्वनी । भाषा व साहित्यकथं न्ह्यसः गुलि महत्वपूर्ण जू लिसः उलि महत्व मदु थें नं च्वनेफु । क्वाः लोकजीवनय् थी थी पक्षय् थी थी रुपं छ्यलेगु याना वैच्वंगु दु । थ्व छ्यले नं माः । खय्त ला क्वाः कनेगु धाःसां न्यनेगु हे खः । न्यंगु क्वाःया लिसः बी हे माः । न्यनां जक पूवनीमखु । थथे थी थी कथं न्यनेगु क्वाःया लिसः वय्केया लागी छझाः जक जूसां अन लकस तसकं न्ह्यइपुसे च्वना बी । क्वाःया लिस:या वर्णन हे न्ह्यसः खः । अथे जुया हे न्ह्यसः यात रुपगत व लिस:यात विषयगत याना क्वाःयात निगू पक्षय् ब्वथले फु

१०. १. रुप पक्ष

रुप क्वाःया पिनेया आकृति खः । थ्व मदयुकं क्वाःया छं हे रसबस दैमखु । अकें रुप हे क्वाःया न्हापांगु पक्ष खः । थ्व रुपगतयात नं शब्दशक्ति व संरचना याना निगू ब्वय् ब्वथला स्वय्फु ।

१०.१.१ शब्दशक्ति-

शब्दशक्ति क्वाः या मेगु रुप खः । थुकिया अध्ययन याय्बलय् थ्व शब्दशक्तियात नं अविधा, लक्षणा, व्यञ्जना यानाः स्वंगू ब्वय् ब्वथला स्वय्फु । थथे ब्वथला अध्ययन याय्गु हे क्वाः या विशेषता खः ।

१०.१.१.१ अविधा –

अबिधा धाय्बलय् छं नं क्वाः कनेबलय् उकिया तप्यंक अर्थ पिहाँ वैगुयात धाइ । उच्चरण याय्बलय् तप्यंक अर्थ पिहाँ वैगुयात वाच्यार्थ नं धाय्गु याः । गथेकि-

  • ‘थ्यु थ्यु धाःतलय् मथ्यू थीम थीमते धालकि थ्यू’, थ्व छु खः ? ( म्हुतुसि)

१०.१.१.२ लक्षणा-

क्वाः कनेबलय् तप्यंक मधासे चाहुइका धाय्बलय् उकिया अर्थ  थुइके माःगुयात लक्षणा धाइ । आपालं क्वाःत लक्ष्यार्थ खनेदु । थजागु क्वाः अविधामूलक स्वया कम मजू । गथेकि –

  • ‘चाःया तःलय् म्हासुख्वाः माजू’ थ्व छु ख: ? ( कूगु हलु)

१०.१.१.३ व्यञ्जना-

ध्वनि व व्यङ्ग अर्थकथं थुइके माःगु शब्दयात व्यञ्जना धाइ । व्यञ्जना साहित्यय् जक मखु उकिया भाषाय् नं तः जिगु महत्व दयाच्वनी । व्यञ्जना क्वाःकासाय् नं आपालं खंकेफु । गथेकि-

  • ‘तकिं तकिं बाँ तय्, गंगामाइ तलय् तय्, ह्याउँमचा दयोंने तय्’, थ्व छु खः ? (होखाचिलं)

१०.१.२ संरचना-

संरचना धाय्बलय् क्वाःया पिने खनेदैगु ख्वापा खः । वहे रुपकथं पिनेया तत्वया अध्ययन याय्गु जुइ । संरचना उकिया आकार प्रकार व प्रकृतियात बांलाक केनेगु याइ । थुकिं थःगु स्वरुप म्हसीकी गुगु स्वरुप थी थी कथंया दु ।

अनुप्रासकथं – ‘वहे नसा, वहे तिसा वैगुतुं आशा’ आकारकथं –

‘न्याम्ह तःक्येंया छपा भू’(पाल्हा)-

उपमाकथं

न्हिपं चातुलं खिचा मखु’,  (ताहा)

‘त्वाः दतं भंग: मखु, हाकुसे च्वनं को मखु – (कुसा)

न्ह्यसःकथं

‘छि झ्यालं वन जि गनं वने’ ? – (न्या जालय् क्यंगु )

लयहंगु

‘मचाचाम्ह नानी तसकं ज्ञानी हाली मखु सनी मखु सुम्क च्वनी – ( कतांमरि)

खँत्वाः कथं –

‘ग्वय् लासा छत्र कुसा’-(फकंमा)

खँपुत्वाः कथं 

‘पानातःगु मधि नय्मज्यू’ – (सौपा )

खँभाय् कथं- ‘किसि किसि ल्वाना घाँय् चूं दं’ – (घःक्यलेगु)

आइक्यू कथं – ‘मांमां निमा म्याय् म्ह्याय् निम्ह्याय् ब्व स्वब्व म्हतिं छब्व नइ’ – (अजि, म्ह्याय् छ्य्)

१०. २ विषय पक्ष

विषयगत धाय्बलय् क्वाः या मूलभूत रुपयात थुइकी । थुकिं समाजय् जूगु घटना, ज्याखं, व्यवहार, सांस्कृतिक, आर्थिक, धार्मिक, राजनैतिक, शारीरिक, प्राकृतिक, आदि मेमेगु विषययात नं दुथ्याका तइ । अकें क्वाः या विषय पक्ष म्हगया दुगः क्वें थें खः । नेवाः लोकजीवनय् गुलि न क्वाःत दइ व फुक्क विषय पक्ष लानाच्वनी । थुकिया आधारय् थ्वयात स्वय्गु याइ । विषयवस्तुया आधारय् क्वाःयात ब्वथलेगु कुतः जूगु दु । छं नं अभिव्यक्ति विषयलय् वनाः क्वचाइगु जूगुलिं विषयया आधारय् ब्वथलेगु पाछि खनेदु । विषयवस्तुया आधारय् ब्वथलेबलय् थी थी विषययात थी थी रुपं ब्वथलेफु ।

सामाजिक
आर्थिक
सांस्कृतिक
प्राकृतिक
धार्मिक
शारीरिक

प्राणी जगत पशुपंक्षी भज्या कथं विविध

  • ‘मां स्वयां म्ह्याय्म्ह जान्ने’ । – (लोहमा नीगु)
  • ‘ ल्हानं मदु तुति नं मदु तर उखे थुखें जुइफु’ । ध्यबा
  • ‘घनघोर जंगल दथुं हिया खुसी बा व:’ । (सिन्चु छाय्कूगु)
  • ‘चिकुलाया इलय् सुथय् मि मच्यासां कुँ वः’ । (खसु)
  • ‘तः ग्वगुलिं पुइगु, चिग्वगुलिं लुइगु पुण्य ज्याय् पल्ख बय् मतयगु’ । (शंख)
  • ‘तः कँय् निम्हेसिन म्हुतु मदुसां खँल्हाय् सः’ । (मिखा)
  • ‘न्ह्यःने संख पुइम्ह ल्यूने पंखा गायकीम्ह’ । (खिचा)
  • ‘न्हिनय् अखः बहनि न्यखः’ ।(भुलुखा)
  • ‘आंगसा ज्वना झ्वाः याय्गु’ ।(पुवाचा सिलेगु)

थुकिया अलावा मेमेगु विषय वल धाःसा वयात विविध विषयलय लाका स्वय्फु । लय, शब्द संयोजन अनुप्रास क्वा: या खास आकारप्रकार हे खः । क्वालय् शब्द संयोजन व लय् अति हे न्ह्यइपुक नकसां छ्यला तःगु दइ । थ्वहे माध्यमं क्वाः नं थःगु हे स्वरूप कयाच्वनी । क्वाः दय्केबलय् खँपु पूवना च्वंगु नं जुइफु गबलें पुमवंसे खँत्वाः जक नं जुया च्वनेयो । अथे जूसां रुप व लय् दया क्वा: हे थुकिं बांलागु थाय् कयाच्वनी । क्वाः कासाय् न्ह्यसः लुइगु स्वभाव हे खः ।

११ नेवा: क्वा: या विषयवस्तु

नेवाः लोक जीवनय् क्वाःया परम्परा थुबलय् निसें न्ह्यात धैगु बारे तिथिमिति मदुसां नेवाः भाय् व सभ्यताया विकास जूसां निसें जुल धैगु सिइकेफु । मेगु भाषं थ्वयात प्राचीन काल धकाः नं थुइकेफु । उगु इलय् क्वाः कासायात क्वाः हे धकाः नां छुना तःगु खनेदु । न्ह्यागु विषयवस्तु जुसां उकी छु, गन, गय्, गथे, गुलि, गबलें धकाः न्ह्यसः दनकि व उकिया लिसः वलकि वयात क्वाः धकाः धायगु याःगु खनेदु । खय्त थ्व न्ह्यसः लिसः जक हे खः । अथेसां अबलय् प्रतिकात्मक कथं भाव कथंया न्ह्यसः उलि खनेदु । तर थौं वया थ्वहे न्ह्यसः लिसः थी थी कथंया दय्का ई छ्याय्गु कासाया रुपय् काः गुलि थ्वयात थौं क्वाः कासा धकाः धाय्गु याना हःगु धैगु सीकेफु । मेगु कथं न्ह्यसः या लिसः तुरुन्त क्वाःक्वाः बीमाःगुलिं नं क्वाःकासा धाःगु खय्फु । क्वाः कासा धाय्वं हे अन छम्हेसिन न्ह्यसः न्यना उकिया लिसः मेम्हेसिन बी हे माः । छाय्धाःसा क्वाः कासाया मुख्य लक्ष्य न्हय्सः लिसः खः । थथे न्ह्यसः लिसः जुइबलय् उगु न्ह्यसः छं नं विषययात कया दय्केफु । उकिया लिसः अवश्य नं दयाच्वनी ।

क्वाः कासा प्राचीन कालं निसें चलेजुया वःगु जूगुलिं नेवाः लोक जीवनय् हरेक नेवाःतय्गु नुगः नुगलय् कण्ठस्थ धैथें जुया च्वंगु दु । क्वाः कण्ठ जूगु धैगु हे मनूतय्गु ज्ञानया धुकू जाःगु थें खः । ज्ञानया धुकू क्वाः साहित्यया छगू अंश खः । क्वाः कासा साहित्यया मेमेगु विधा दसवें न्हयो हे दय् धुंकूगु खनेदु । क्वाः कासाया न्ह्यसः सःस्यूपिन्के स्वयां आखः मसःसां रसिक पिन्कें अप्वः वः । अझ अप्वः छेंज्या याइपिं मिसातय्के वः । क्वाःया न्ह्यसः न्यनेबलय् लिसः मवल धाःसा न्ह्यसः न्यंम्हं हे लिसः बियाः बीमाः । अबलय् उगु वस्तुया गुण, लक्षणया खँ, क्वाःनं बीगु ज्ञानया खँ आदि फुकं कनाबीमाः । गुकिंयाना थक्य दुगु ज्ञान मेपिन्त नं इनाबीगु थें खः । थुकिं विषय बस्तुया नं चित्रण बांलाक यानाबी । भाषा न्ववाय्गु जक मयासे थुकी बुलुहुं ह्युपा वःसां नं क्वा: कासां थुकिया स्वरुपयात ल्यंका तइ । क्वाः कासां लोक जीवन व बौद्धिक विकासया जक अनुभूति मब्युसे न्ह्यसः लिसः जुइबलय् न्हयसः न्यनेत नापं लिसः बीत नं दक्ष यानाबी ।

११.१ सामाजिक कथं

क्वाः कासाय् नेवाःसमाज हुने जुइगु आपालं खँत दुथ्याना च्वंगु दु । थुकी व्यवहारिक खँ, सामाजिक वातावरण, रहन सहन आदि फुकं यथार्थ रुपय् न्ह्यब्वया  तःगु दयाच्वनी । दसुकथं – निम्हत्यपूया छपू जनी(खवः), वं चाय्की मखु, थःमवंक चालीमखु(लुखा) आदि । क्वाः कासाया विषयवस्तु माला स्वल धाःसा भीगु न्हिथंया सामाजिक जीवनय् अति मजिमगागु नय्गु त्वनेगु वस्तुतकयात नं न्ह्यथना तःगु दु, दसुकथं –

  • पिने लूँ दुने वहः(केरा),
  • गुलि नल उलि हे ल्होइ –(जाकी, बजि दाय्गु दापु),
  • मामं ल्होइ मचां त्वनि – (लःथीगु) आदि ।

थथें नेवाः लोक जीवनय् घरेलु वस्तुयात क्वाः कासाय् आपालं दुथ्याकाः तःगु खनेदु ।

११.२. शारीरिक कथं

क्वाःकासाया विषयवस्तु कथं झीगु म्हगःया अङ्ग-प्रत्याङ्गयात नं म्हसीका बीगु याः, दसुकथं –

  • स्वीनिपु हाःया छह: जक ह: – (वा व मे)
  • निम्ह तः दु गबलें नाप मला (मिखा)
  • न्याम्ह दाजुकिजाया छपा भु – ( ल्हा: पा),
  • मनां मबु छुयां को (सँ), आदि

क्वा: कासाया रुपं दुथ्याना च्वंगु दु । म्हिगः वयाः कने वनीगु झीगु म्हगः न्ह्यावलें एकनासं चले जुयाच्वनी मखु । थ्वं गुवलें आलस्य क्यनि, गवलें त्यानु चाःगु क्यनि । उलिजक मखु झीगु म्हगः यात गवलें उसाँय् नं मदय्फु । अथे जुया हे क्वाः कासा उसाँय् लिसे स्वापू तया ‘कारखाना मखु न्हिछिं चलेजू’ (नाडी) थें जाःगु क्वा: दुथ्याका तःगु खनेदु । नेवाः लोक जीवनय सामाजिक खँयात क्वाः कासाय् प्रतिकात्मक रुपं क्यनातःगु दु ।

११.३. सांस्कृतिक कथं

जीवनय् सुखदुःख,वयातुं च्वनी वनां तुं च्वनी थ्वैत न्ह्यइपुक छ्याय्त क्वाःकासाया तःधंगु भूमिका दु । अथे जुया क्वा: कासां झीगु जीवनया सांस्कृतिक पक्षयात कयाः नं आपालं क्वाः खनेदु, दसुकथं- 

 

  • दुने वन, दुनेतुं वल, सुभाय् फयाः छ्यनय् छुलः – (नःलास्वाँ ) आदि ।
  • अथेतुं हाकूगु लं फिनाः ह्यांउँगु लः त्वनीगु – (खुकुरि) 

थें जागु वीरताया प्रतिकयात नं क्वाः कासाया विषयवस्तुस लाकातःगु दु । अथेंतु नेवाःलोक जीवनय् तिसा वसःया तःधंगु महत्व दु । उकिसन मिसातय्सं तिइगु पुनिगु तिसा वसः यक्व कथंया दु । थुकीयात कया, नं क्वाः या विषयवस्तु दय्कातःगु दु, दसुकथं – 

 

  • लापाँय्खय् लुँ ग्वालि – ( माक:सि),
  • हः स्वहः हा च्यापू – (पुतुलं) आदि ।

११.४. विज्ञान कथं

नेवाः लोकजीवनय् क्वाः या विषयवस्तु वैज्ञानिकतय्सं आविष्कार याःगु छं नं मेशीनरी साधनयात कयाः नं दय्कातःगु दु । दसुकथं – 

 

  • ब्वय् फतं भंगः मखु, पांग्रा दतं मोटर मखु – (हबाई जहाज),
  • न्हाय्पं नीका, लाक्मं प्यंकलकि ब्वाँय् वनि – (मोटरसाइकल), आदि । 

थुकी आधुनिक वैज्ञानिकतय्सं आविष्कार याःगु  न्हून्हूगु साधनपाखे नं क्वाः कासा क्वसगु खनेदु ।

नेवाः लोकजीवनय् मांबौ, थः सिबें सः स्यूपिं गुरुपिन्सं कंगु खँयात ध्यान बियाः न्यनेगु मस्त, व छँ मस्युपिन्सं याइ । थजागु ज्ञान गुणया खँ कनीबलय् न्यनेगु उत्सुक जुइगु न्ह्याम्हेसिया स्वभाविक हे खः । अथेजुया हे हिती घ: फय्गुयात कयाः नं क्वाः दय्का तःगु खनेदु, दसुकथं – 

 

  • छम्ह हे मांया तःम्ह मस्त, झोल जक त्वनाः दक्वं पोष्ट – (हितिइ घ: फय्गु ) आदि ।

११.५ आर्थिक कथं

नेवाःतय् दथ्वी आर्थिक स्थितियात कयाः नं आपालं क्वाः दय्का तःगु दु । नेपाःदे चिकिचा धंसां अनया मनूतय्गु मुख्य पेशा कृषि व व्यापार खः । कृषि व्यवसाययात कयाः दय्कातगु क्वाःया दसुकथं – 

 

  • चिधिम् बाउचिया निगः तपुलि (मुस्या),
  • छम्ह दाजु वनि, सछिम्ह किजा वइ – (कंनि गुलितिनिगु ), आदि क्वाः दुथ्या । 
  • अथेंतुं ल्हा तुति मदुसां उखें थुखें वनेफु – ( ध्यबा ), 

ध्यबाः खनकि माहाद्यःया स्वंगः मिखा धैगु खँभाय्यात कयाः ध्यबा खनकि सुयाः स्वंगः मिखा ? धैगु न्ह्यसः तया नं क्वाः दकेफु ।

११.६ प्राकृतिक कथं

          प्राकृतिकयात कया नं क्वा: कासाया विषयवस्तु दय्का तःगु दु । थुकिं क्वाःया तःधंगु विशेषता क्यं । थजागु क्वाः प्रकृति व लोकजीवनलिसे तसकं सत्ती । प्राकृतिक स्थीति, लकस, धरती, आकास, हिमाल, पहाड, खुसी, वनजंगल, वा, फय्, निभाः प्राकृतिकलिसे स्वापू दुगु अनेक खँयात कया दय्का तःगु दु, दसुकथं 

 

  • वा नं वल निभाः नं त्वल, सुया मचा बुल ? (धोंया),
  • सालां सालेमफु, पालांपालेमफु – (लः),
  • थः गन गन व अन अन वइ ( किचः)
  • गवले सुपाँय् व गवलें निभाः त्वः – (तँ, न्हिला), आदि । 

थुलिजक मखु प्रकृतिया भण्डार अथाहा दु । थ्व लिसे स्वापू दुगु लाय्लामा, सुपाँय् प्वं, खसु, भुखाय् तकयात नं क्वाः या विषयस लाकातःगु दु । दसुकथं – 

 

  • ब्वल ब्वल धाइ ब्व नं ब्व तर ब्वःगु धाःसा मखं – ( भुखाय्),
  • आकासया फल धरतीलाइ, लाय्सातकं नाया छोइ (प्वं),
  • जंगलय् मि मच्यासां कुं वः (ख) आदि । 

          थुकिं सिइदु कि भीके प्राकृतिक ज्ञान गुलित च्वन्हया धैगु बांलाक क्यं । प्राकृतिक कथं नाला तःगु क्वाः कासाय् तिमिला, नगु आदियात नं दुथ्याका तःगु दु । दसु कथं –

  • चकंगु ख्यलय् चतांमरि छपा दु – (तिमिला),
  • सुथ लूम्ह बहनी बी, मफु सुनां वैत थी – (सूर्यो),
  • चकंगु ख्यलय् छुस्या मुस्या आपालं ह्वलातःगु दु(नगु) आदि ।

११.७ ज्या कथं

नेवाः लोकजीवनय् वस्तु चित्रया क्वा: जक न्ह्यमब्वसे किया मूलक अथे धैगु ज्यायात कयाः नं क्वाः दय्का तःगु आपलं दु । थथे ज्या कथंया क्वाः झीगु जीवनय् झीसं हे याना वयाच्वनागु सामाजिक ज्यायात कयाः दय्का तःगु खनेदु, दसुकथं – 

 

  • सिंचा सिंचा ल्वाना नसिंचा पतचिं- (बजि न्हुइगु),
  • लः मदु पुखुली व्यांचा तिं तिं न्हू – (कंनि सीगु),
  • आंगसा ज्वना भवाः झवाः याय्गु – (पुवाचां फ्यनेगु),
  • सर्ग स्वया बाजं थाय.गु – ( लताईं तुलेगु),
  • वा मरुम्हेस्यां सु प्वाँय् नः – (मिदुइगु ) आदि । 

थजागु ज्या कथंया क्वाःया थःगु हे विशेष महत्व दु । मेमेगु क्वाः स्वयां थजागु क्वाःलं नेवाः सभ्यता साँस्कृति व स्वभाव बालकं क्यं ।

११.८ प्राणी जगत कथं

नेवाः क्वाःयात कयाः मालेगु झ्वलय् प्राणी जगतयात कयाः नं क्वा: या विषयवस्तु दय्का तःगु आपालं दु । प्राणी जगत धाय्वं प्यपां चूपिं जक मखुसे ब्वये फुपिं गः पंक्षीयात नं क्वाः कासाय् न्ह्यंकातःगु दु, दसुकथं –

 

  • थां थां प्यथा, हासा हासा निहासा, पुलु पुलु छपुलु – (किसि),
  • न्ह्योने संखं पुइम्ह, ल्यूने पंखा गायकीम्ह (खिचा),
  • अथेंतुं – उखें थुखें जुइफु, तुति दतं न्यासी जुइमफु – (चखुंचा) आदि

 थें जागु झंगः पंक्षीया क्वाः नं झीगु लोकजीवनय् थ्याका तःगु दु ।

११.९ भावकथं

नेवाः क्वाः कासाय् भाव कथंया क्वाःयात नं दुथ्याका तःगु दु । थजागु कथंया क्वा लुइके तसकं थाकु । थजागु कथंया क्वाःनं क्वाःया ख्यलय् तसकं महत्वपूर्ण थाय्काःगु दु, दसुकथं –

  • भाःतं कलाःया सकतां खं छता हे जक मखं-(कलाःबर्खि च्वंगु),
  • हःम्ह यंकेमदु, यंकुम्ह खनेमदु – (क्वताः)

थें जागु क्वाःकासां मनू जीवनया चित्रयात उलाक्यनाब्यूगु दु । क्वाः कासाया विषयवस्तुया अध्ययन थुलि जक मखु झीगु जीवन लिसे सत्तीगु आपालं खँत दुथ्याका तःगु दु । वस्तु कथं न्ह्यवसा, ल्वाभ:, ज्याभ:, आदि दु थें धार्मिक, ऐतिहासिक, वनस्पति आदि मेमेगु नं आपालं विषय दु । थजागु कथंया विषयवस्तुया क्वाः कासां थःगु जीवन चित्रण यानाच्वनी ।

Spread the love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Shyam Lal Shrestha
shyam-lal-shrestha-ji
Your Contribution