सी संस्कार
मृत्यु संस्कार दुने जोगीचक्र रविन श्रेष्ठ मनू सामाजिक प्राणी ख: । हलिमय् च्वंपिं फुक्क प्राणीयाके आहार, विहार, निद्रा, भय व मैथुन दइ तर चेतना छता मनूयाके जक दइ । थथे चेतना दुपिं विवेकशील व चेतनशील प्राणीपिन्सं जक कन्हेया खुशीया लागिं थौं योजना दय्की । कन्हेया खुशी, आनन्दया लागिं याइगु पूर्व योजना वा ज्या हे संस्कार ख: । मानव जीवन कयां जन्मकासांनिसें मसीतले आनन्दं म्वाय्गु लागिं परिवारय्, समाजय् व्यवहार बांलाका:,चरित्र शुद्ध याना:, अनुशासनय् च्वना: सामाजिक नियमयात पालना याना: वनेफत धा:सा जीवन अ:पुक न्ह्यनावनी उकिया लागिं हे सामाजिक आवश्यकताया रुपय् संस्कारया जन्म जुल । वहे संस्कारयात लिपा धार्मिकया रुपय् थाय् बिल, गुकिंयाना: मानव जीवनय् मयासे हे मगा:गु क्रियाया रुपय् विकास जुल । नेवा: समाजय् थी थी कथंया संस्कार दु गथेकि, दशकर्म संस्कर, सोह्र संस्कार आदि । थ्व हे थी थी संस्कार दुने ला:गु तसकं महत्वपूर्ण संस्कार मृत्यु संस्कार नं ख: गुकियात सी संस्कार नं धाइ । थुगु संस्कारया याय्गुया मू उद्देश्य धइगु हे सीम्ह मनूयात मुक्ति बीगु वा मोक्ष बीगु ख: । थुगु सी संस्कारया दुने थी थी क्रिया दु उगु क्रिया मध्ये जोगीचक्र पुजा नं छगू ख: । नेवा: समाजय् न्यानुमा वा न्हय्नुमा बीगु धका: मनू सीगु छेँया पिखालखुइत:पागु लप्तेय् वा पँया पुलुइ जा, केँ, थी थी वाउँचा तरकारी, ला, हँय् खेँ, न्या, मरिचरि फलफूल, क्वंचाय् थ्वं, अय्ला:तया: सीम्हेसिया म्ह्याय्यात तयार याका: भैरव वंशया कानफट्ट जोगी समुदायया मनूतय्संतन्त्रोच्चारण याना:पुजा याइ (मुनंकर्मी, नेसं ११३८:४५)थथे तन्त्रोच्चारण याना: याइगु क्रियायात हे जोगीचक्र धाइगु ख: ।थुगु जुगीचक्र पुजा मृतक प्रतात्मा पञ्चतत्वय् दुबिना वनेमा धका: याइगु ख: । आ: थौंकन्हे कानफट्ट जोगी समुदायया मनूतय्सं थुगु ज्या मया:गुलिं इमिसं याइगु तन्त्रोच्चारण ब्राम्हणं हे अपसव्य[1] याना: याय्मा:गु विधिविधान याकावयाच्वंगु दु (मुनंकर्मी,नेसं ११३८:४५)। आर्थिक अवस्था कमजोरपिं जनता छुं नं कथंया दुर्घटनाय् लाना:, जात्राया हूलय् लाना: सीपिं मनूत काजक्रिया मखना पञ्चतत्वय् दुबिना मवंसे प्रेतात्मा जुयाच्वनी । प्रेतात्मां देशय् दु:ख बी । सामुहिक प्रेतात्मायात वासस्थान पञ्चतत्वय् दुबिना वनेमा, थी थी जात्रा याइबले छुं नं कथंया बिघ्नबाधा मवय्मा धका: जात्रा याय् न्ह्य: जोगीचक्र पुजायाइगु चलन दु । मल्ल जुजुपिनिगु पालय् थथे पुजा याय्त गुथि नीस्वनात:गु दइ (श्रेष्ठ, नेसं ११२९:१२२)। दँय् दसं थुगु पुजा न्ह्याकेत जग्गातया: गुथि हे दय्का जुजु व प्रजातय्सं थाय् थासय् अभिलेख नं येक्व हे तयात:गु दु । थजा:गु हे अभिलेख मध्ये येँया मरुसत:[2]या अभिलेख नं छगू ख:। थुगु अभिलेखय् थुकथं च्वयात:गु दु : “ॐ नम: गोरक्षनाथ युग स्वस्ति श्री मन्नेपाल धिराजेश्वर श्री श्री जय रत्नमल्ल देवस्य विजयराज्ये श्री काष्ठ मण्डप स्थानसं प्रतिवर्ष जोगीचक्र दयेके यात दान याङा । भाषा थोते श्री त्रिपुर स्थान श्रीखण्डल देशया श्री २ बालानाथेन स्वहस्तेन स्वविद्यमानेन स्ववाचा प्रतिपन्नी भूतेन सुवर्ण द्वय् वर्षाधिक चतुपलाङ्कित चूर्ण काला लू प्लं ४ वर्ष थोतेया ब्याजन वर्ष प्रति आषाढ कृष्ण चतुर्दशी कोन्हु जोगीचक्र मुक्ति भोग याचकं पने माल जुरो एतत्पुन्यानु भावेन यजमानस्य सपरिवारणाम आ युरारो भ्यन्चान्ते परमधाम पदप्राप्यये ऽ स्तु थोते दान लोप भाकाले पञ्चानन्तर्थ पाप लाक जुरो श्रेयोऽस्तु संवत ६३२ आषाढ कृष्णा चतुर्दशी पर आमावस्याया पुनवसु नक्षत्रेबगू भोगे सोम दिने शुभम्”(मुनंकर्मी, २०४६:२६)। खाइ सँल्हू छन्हुन्ह्य: ख्वपया टौमढी त्वा:या आकाश भैरवया न्ह्य:ने झिंनिग: क्वंचाय् अय्ला: थ्वं जाय्का: कानफट्टा जोगीतय्सं दुगु बलि बिया: पुजायाइगु चलन दु । थ्व झिंनिग: क्वंचाया सत्ता गुबलें गुग: गुबलें न्हय्ग: जक क्वंचा तया नं पुजा याय्गु यानावयाच्वंगु दु ।आश्विन कृष्ण एकादशी खुन्हु फर्पिङया हरिशंकर जात्राया मुख्य दिं खुन्हु जोगीचक्रपूजा याइ । थुकिया नितिं फर्पिङ कोटु त्वालय् गुग: त्यपय् थ्वँ तया: न्हय्ला व न्हय्नु दुम्ह छम्ह म्ये व ग्बँग: छम्ह वलि बिया: पशुपति गोरक्षा पीठं व:म्ह कानफट्टा जोगीं बहनी १० बजेपाखे जुगीचक्र पूजा याइ । चैत्र शुक्ल नवमी खुन्हु येँया जनबाहा: द्य: जमलं साला: असनय् थेनकि रथया न्ह्य:ने, येँया: बले नानीचाया: छन्हु न्ह्य: कुमारी छेँय् क्वय् कुमारी ख:या न्ह्य:ने जोगीचक्र पुजा याइ ।स्वांया पुन्ही खुन्हु जुइगु भ्वतया चण्डेश्वरी जात्रा बले पुन्ही खुन्हुन्हिनय्भ्वतया स्वधा: हितिया दबुलिइ छम्ह कानफट्टा जोगीं फइचा बलि बिया: जोगीचक्र पुजा याइ । थुकथं मनू सिना: न्यान्हु वा न्हय्न्हु खुन्हु जोगी चक्र पुजा याय्गु धइगु प्रेतात्मायात पञ्चतत्वय् लीन याय्गु ख:सा थी थी जात्रा याइबले नं थ:गु कालगतिं मसीसे अकालं सीपिं प्रेतात्मां देशय् दु:ख मबीमा, जात्रा याइबले छुं कथंया बाधाबिघ्न मवय्मा धका: याइगु पुजा ख: । आ: थौंकन्हे थी थी जात्राबले कानफट्टा जोगीतय्सं जोगीचक्र पुजा या:सां मनू सीबले सीगु छेँया पिखालखुइ नं जोगीतय्सं पुजा मयाय् धुंकल । सीगु छेँया मनूत जक खुसिइ वना: जोगीचक्र पुजा याना: अथें त्व:ता तखेगु याय् धुंकल । थथे जोगीतय्सं पुजा मया:गु कारण नं छगु झीगु समाजय् उगु समुदायया मनूतय्त हेलाया मिखां स्वइगुलिं नं जुइफु । अथे हे उगु समुदायया मनुतय्गु आर्थिक अवस्था न्हापा सिबें आ: थौंकन्हे बांलाना व:गुलिं नं जुइफु । झीगु धर्म, संस्कृति, संस्कार ता: ई तक म्वाकातय्गु ख:सा जोगी समुदाययात नं उचित सम्मान बिया: उगु ज्या यात नं उचित सम्मान याय्मा:गु खनेदु । लिधंसा : मुनंकर्मी पूर्णराम. (नेसं ११३८). नेवार संस्कारमा अन्त्येष्ठि विधि र पितृमोक्ष. ख्वप: जोशी समाज. मुनंकर्मी लीलाभक्त. (विसं.२०४६). “जोगीचक्र”,प्राचीन नेपाल । ११५,२५-३१(पुष-माघ २०४६) । श्रेष्ठ सुरेन्द्र मान. (नेसं ११२९). नेवा: संस्कृतिया इतिहास. येँ: इन्द्र जवाहर गुथि. ‘लसकुश’ नेवा: अर्गनाइजेशन अफ अमेरिकाया लुमन्ति पौ नेसं. ११३९ [1]रुमाल जूसा जव ब्वहलय् व जनै वा उत्तरी जूसा खव ब्वहलय् तया: जव ल्हा: पिकाय्गु । [2]थुगु मरुसत: २०७२ सालया त: भुखाचं दुनाव:गुलिं आ: न्हूगु दय्केगु ज्या जुयाच्वंगु दु ।
नेवाः गुथि
गुथि रविन श्रेष्ठ गुथिया म्हसीका:- हलिमय् च्वंपि फुक्क जात जातिइ थःथःगु कथंया विशेषता दइ । अथे हे नेपाःयाआदिवासी जाति नेवाःतय् नं थःगु हे म्हसीका दु । नेवाःत धैपि धर्मय् विश्वास याइपिं कला व संस्कृतियात यक्व मतिना याइपिं जाति खः । नेवाःतय्गु व्यवहारय् इमान्दारीता दु उपिं थःथवय् मिलय् जुयाच्वनेगु स्वभाव नं दु । थथे नेवाःत मिलय् जुयाच्वनेत समाजया छगू हे सुत्रय् चिनाःतय्त नेवाःतय्सं थीथी कथंया संगठन दय्कातःगु दु । व संगठनत मध्ये छगू गुथि नं खः । छेँजःया जक ग्वाहालिं छुं नं ज्या बांलाक अःपुक्क पुवंके मफइगुलिं थःथःगु छेंजः, फुकी, जःलाखःला आदिपिनिगु ग्वाहालि काय्त व ग्वाहालि बीत दय्कातःगु संगठन हे गुथिखः । गुथि खँग्वः गोष्ठिपाखो वःगु खः । “मनूतय्गु न्हापांगु इलय् बुँज्यालिसे बनय् सा ज्वयाः जीवन निर्वाह याइगु खः । थ्व सा ज्यइपि सापूत मुनाः च्वनीगु थाय् (गोष्ठ) यात गोष्ठी धाल । लिपा थ्व हे गोष्ठी खँग्वःया अर्थ बिकास जुयाः थ्वया अर्थ साजवाःत मूनीगु धयागु मजूसे छगू हे उद्देश्य कयाःन्ह्याम्हं मनूत छथाय् मुनाः परस्पर ग्वाहालि याना ज्या याय्गु जुल । छगू हे खँग्वलँ धालधाःसा गोष्ठीया अर्थ समूह सभा सम्मेलन जुल । थ्व हे गोष्ठी शब्दया अप्रभंश जुयाः तदभव खँग्व:या रुपय् नेपालभाषाय् गुथि जुया: दुहाँ वल” (बज्राचार्य, ११२६ः७) । १.२ गुथिया इतिहास:- लिच्छविकाल लिच्छविकाल सिबें न्ह्यः गुथिया अस्तित्व खनेमदु । लिच्छविकालंनिसें हे जक गुथि परम्परा न्हयाःगु खनेदु । जुजु मानदेवया चाँगु अभिलेख (बि.सं. ५२१) य् गुथिया बारे न्ह्यथना तःगु दु । थ्व ईया करिब २०० अभिलेख मध्ये ४८ अभिलेखय् गुथियाबारे न्ह्यथना तःगु दु । थुगु इलय् हे गुथिया विकास तसकं न्ह्यःने खने दय्धुंकुुगु खः । उकिं थ्व ई स्वयां न्ह्यःहे गुथिया बिकास जुइ धुंकुग अनुमान झीसं याय्फु । लिच्छवि इलय् छुंनं धार्मिक, सामाजिक, लौकिक ज्यात सामुहिकरुपं मिलय् जुयाः अःपुक्क पूवंकेया नितिं गुथि नीस्वनातःगु खनेदु । थ्व इलय् गुथिया तसकं महत्व खनेदु । थ्व ईया गुथि त स्वय्वलय् धार्मिक, सामाजिक, लौकिक गुथित यक्व खनेदु । मंगलबजाःया छगू अभिलेखय् छम्ह मिसां लिपायाजन्मय् मिजं जुया जन्म काय् दय्मा धकाःकिन्नरी जातकया बाखं दुगु चैत्य निर्माण याना संघयात भ्वय् नकेगु गुथि नीस्वंगु बारे च्वयातःगुद दु । गुथिनीस्वंम्ह दाता सीबलय् स्वर्गय् बास लाई, पुण्य लाइ, शान्ति, सुस्वास्थ्य, आरोग्य जुया धन सम्पति यक्व प्राप्त जुइ, गुथि म्हासेया:म्हेसित पञ्च लाइ , निसन्तान महापाप महारोग काइगु नापं नरकभोग लाइ, निसन्तान जुइ, महारोगं कइगु नापं नरकभोग लाइगु व कानुनीरुपं नं सहयाय् मखु धइगु खँ शिवदेवया लेले च्वंगु अभिलखय् च्वयाःतगु दु । थीथी ज्याया निति तयातःगु गुथिया जग्गा हेरबिचाः याय्गु निति धार्मिक संघ पाञ्चालीयात जिम्मातःगु दु । थथे जिम्मा बियाःतगु थासय् सरकारी कर्मचारीत वनाः कर काय् दइमखु । गुथियात हे कर काय्गु ल्वापु मिलय्याय्गु तकनं अधिकार बियातःगु दुसा नाप नापं ज्या मयाइपिं थःगु कर्तव्य पूमवंकुसें स्यंकीपिन्त दण्ड बीगु अधिकारतक नं गुथियात बियातःगु दु । मल्लकाल:- मल्लकालय् नं लिच्छविकालय् थें हे नेपाःगाःया मनूतय्के धर्मप्रति आस्था दूगु हुनिं यानाः धार्मिक विश्वास कथं हे गुथि न्ह्यात । थ्वइकलय् धार्मिक गुथि नापनापं सामाजिक गुथित गथेकि जंगल सुरक्षायाय्गु, सीगुथि, सनागुथि, बिचाःगुथि नं बांलाक ब्यवस्थितकथं न्ह्याःगु खनेदु । गुथियात व्यवस्थित संयोजन याय्गु नितिं राज्यस्तरं मयासेंं गुथि हे स्वय्गु, याय्गु जुयाच्वंगु दु । शाहकाल:- शाहकालय् वयाः गुथि संस्थागतकथं न्ह्याकेगु जुल । थुगु इलय् गुथिया ऐन नियम लिपिबद्ध याय्गु जुल । पृथ्वीनारायण शाहं ख्वपया जुजु रणजित मल्लया काय् वीरनरसिंहनाप त्वाय चिनाः स्वदँतक रणजित मल्लयाथाय् च्वना थनया सामाजिक धार्मिक गुथिया बारे बांलाक्क सीकातःगुलिं पृथ्वीनारयाण शाह एकीकरण याय्धुंकाः नं छुुं ह्यूपाः महःसें गुुथि व्यवस्था याय्त जोड बिल । १.३. गुथियामहत्व:- नेपाःगाःया दुने नेवाःतय्गु म्वाय्गु आधार हे गुथि खः । गुथि छगू सामाजिक संस्था खः । बहु जनहितायया भावना तइपिं नेवाःतयसं सामाजिक,धार्मिक पारिवारिक बुइगु सीगुथें जाःगु जीवनया अति महत्वपूण इलय् फुक्क मनूत मुनाः अःपुक जीवन हनेया लागिं हे थ्व गुथि दय्कातःगु खः । गुथिया मू उद्देश्य धैगु हे न्ह्यागुं ज्या फुक्क जानाः अःपुक क्वचाय्केगु खः । छुनं ज्या याकःचां याइबलय् गुलि थाकुइ फुक्कं जानाः याइबलय् उलि हे अःपुइ । उकिं हरेक मनूत छगूनं छगू गुथिइ दुथ्याका च्वनी । गुथिया हरेक सदस्ययात गुथियार धाइ । १.४ गुथिया नियम:- गुथि न्ह्याकेत माःगु फुक्कं नियमत थःथःगुकथं हे दय्कातःगु दइ । छगू गुथिया नियम मेगु गुथिनाप ज्वःलाय्मा वा ज्वःलाइ धइगु मदु । गुथिइ च्वंपि सदस्य अर्थात गुथियारतय्गु दथ्वी तःमिचीमिया भेदभाव दइमखु फुक्कं समान जुइ । गुथिया नियमय् मच्वंसे सामाजिक अपराध याइपिन्त गुथि हे सामाजिक दण्ड बिया गुथिं हे पितिना छ्वय्गु नं याइ । गुथिइ छुंकथं नियम हिलेमाल धाःसा वा गुथियारपिनि छुं धाय् माःसा दच्छिया छकः क्वःछिनातःगु दिंखुन्हु गुथि मुनेगु धका फुक्क गुथियारत अनिवार्यकथं जम्मा जुया नियमत हिलेगु गुथियारतय् दथुइ सहलह याइ । मेकथं धाय्गु खःसा दच्छिया छकः मुनाः गुथभ्वय् न्याय्कातःगु धैगु सम्मेलन वा अधिवेशन नं खः । थुजःगु गुथिइ खासयाना छेँया मिजंतय्सं वा हामां ब्वति काय्गु याइ । गुथिइ थकालि धकाः नायः, च्वकू व मेमेपिं गुथियारत नं दइसा उकी नाप नापं गुथि पाःफइम्ह पाःलाः नं दइ । गुथिया निर्देशन थकालि अर्थात् नायलं हे याइ । दुँय् छकः गुथियिार दुने गुथिया पाः हिलेगु याइ । पाः काःम्ह गुथियार दच्छितक याय्माःगु ज्या फुक्कं याइ । भ्वय् नय्बलय् नं थकालिनिसें झ्वः छुनाः नय्गु याइ । भ्वय् नय् सिधय्काः दनीबलय् नं थकालि दन कि जक क्वय्यापिं गुथियारत दनी । थ्व छगू थकालियात याःगु सम्मानकथं काय्छिं । १.५. गुथिया ताजि:- लिच्छविकालंनिसें थौंतकया गुथिया प्रकृतियात स्वय्गु खःसा सामाजिक, धार्मिक, राजनीतिक गुथित खनेद १.५.१ सामाजिक ज्याया नितिं दय्कातःगु गुथि १.५.१.१ सी गुथि:- मनूसीबलय् सिथं यंकेत माःगुतक सामान ज्वरय् याय्गु, सीम्ह ग्ययकेगु, क्वताः दय्केगु, द्यवं फाय्केगु, सीम्ह क्वःबिया दिपय् यंकेगु आदि माःगु तक्क ग्वाहालि सीगुथिया गुथियारतय्सं याइ । नाप नापं सिथं यंकेगुनिसें सी ममूतलय्या जूगु खर्च नं थ्व हे सी गुथि हे याइ । १.५.१.२ पाल्चा गुथि:- जात्रा पर्बय् मत च्याकाः जात्रायात झःझः धाय्केगु नितिं थ्व गुथि व्यवस्था याताःगु खः । १.५.१.३.लःगुथि:- जात्रा स्वःवःपिन्त लः त्वंकेगु नितिं थ्व गुथि व्यवस्था यानातःगु खः । १.५.१.४ं मत गुथि:-जात्रा वा लँय् वइपिन्त खने दय्मा धकाः मतीतयाः मत च्याकाः ग्वाहालि याय्गु नितिं थ्व गुथि व्यवस्था यानातःगु खः । १.५.१.५ं धःपाः गुथि:- सिनाच्याया नितिं धलं लः खुया यंके मबीत वा धः सफा याय्त नीस्वनातःगु गुथि । १.५.१.५.स्यं ल्हवं गुथि:- सार्वजनिक सम्पत्ति स्यंसा ल्ह्वनेत नीस्वनातःगु गुथि खः । १.५.२ धार्मिक ज्याया निति दय्कातःगु गुथि १.५.२.१. दिगुपुजा गुथि:-थःगु कुलया दाजुुकिजापिं जाना दिगुपुजा न्याय्केगु निति नीस्वनातःगु गुथि
