य:मह्रि पुन्हि
रबिन श्रेष्ठ परिभाषा: नेवा:तय्गु फुक्क नख:त कृषिलिसे हे स्वानाच्वंगु दइ । नेवा:तय्गु नख: गथांमुग: च:ह्रें निसें शुरुजुया सिथिनख: बले क्वचाइ । थ्व हे गथांमुग: व सिथिनख:या दुने ला:गु य:मह्रि पुन्हि झिंनिगू पुन्हि मध्ये मंसिर महिनाया पुन्हि ( मंसिर शुक्ल पूर्णिमा ) अर्थात थिंला पुन्हियात धाइ । थ्व खुन्हु विशेष याना:नेवा: जातिं थ:गु हे मौलिक पहया मह्रि य:मह्रिया नामं पुन्हिया नामकरण याना: य:मह्रि पुन्हि जूगु ख:। थिंला पुन्हिया नामं स्वयां य:मह्रि पुन्हि, धान्य पुन्हि, गैंडु पूर्णिमा कथं नां जा: । थ्व खुन्हु पहाडय् च्वंपिनि सा द्वहं लहिना त:पिनि बुँज्या याय्त सा द्वहंनं तसकं ग्वाहालि या:गुलिं समाज्या धुंका: सा, द्वहंया ग्वा: (गोठ)सिचुपिचु याना: ग्वा: पुजा याय्गु चलन दु । उकें थथे सा, द्वहंया ग्वा: पुजा याइपिसं थुगु पुन्हियात गैंडु पूर्णिमा नं धाय्गुया: । थिंलां अर्थात मंसिरं न्हूगु वा दुहां वइ । थ्व हे दुहां व:गु न्हूगु वा या जाकिचुं ल्हुया:छेँ छेँय् य:मह्रि, ल्वहंचामह्रि हाया: थ्व नख: हनी । न्ह्याम्ह मनूया नं य:गु चिल्लो मदुगु मह्रि जूगुलिं हे थ्व मह्रियात ‘य:मह्रि’ धा:गु ख:। य:मह्रि पुन्हि न्ह्याबलें चिकुलां लाइगु नख: ख: । उकिं य:मह्रि व चिकुलाया दथुइ तसकं क्वातुगु स्वापू दु । हेमन्त ऋतु व शिशिर ऋतु निगुलिं चिकुइगु ऋतु ख: । हेमन्त ऋतु व शिशिर ऋतु निगुलिं सुर्द्य: दक्षिणायन लाना: झीगु म्हय् सुर्द्य:या ज: ला:वइगुलिं खासयाना: य:मह्रि जाकि चुंयागु दय्किगु ख:सा उकी दुने चाकु हाम्व: नं तइगु जूगुलिं आयुर्वेदिक मान्यता कथं स्वस्थ शरीरयात मा:गु पौष्टिक भोजन, रसायन, पाक आदि थुगु ऋतुइ नय्मा: धयात:गु दु । चिकुलाबले म्हयात तागत बीगु य:मह्रिया गुण कथं चाकुं म्हयात क्वाकीसा हाम्वलं प्वा: सफा याइ ।उकें थ्व कारणं यानां नं य:मह्रि पुन्हिया विशेष नसा ‘य:मह्रि’ पौष्टिक तत्वं जा:गु नसा ख: । य:मह्रिया दार्शनिक पक्ष : संस्कृतिविद भाजु तेजेश्वर बाबु ग्वंग:जुया कथं य:मह्रि माय: व बाय: धका: निगू कथं दय्की । माय: च्वामुस्से च्वनी, बाय: थ्याच्च च्वना: त्रिकोणात्मक जुइ । बाय: च्वमुगु पितृलिङ्ग आकार जुइगु ख:सा माय: मातृयोनि आकारय् जुइ । अथे हे मेगु कथं धाय्गु ख:सा चाकु तयात:गु च्वकां क्वस्व:गु मह्रियात माय: व माय्तयात:गु च्वका थस्व:गु मह्रियात बाय: धाइ । माय: बाय: धइगु आगम परम्परा कथं मिजं व मिसाया प्रतिक ख: । य:मह्रिया आकृति सिन्हमूयागु ख:। गृहलक्षमीया ज्वँसा सिन्ह:मू व ज्वलान्हाय्कं जूगुलिं पुजा याइबले सिन्ह:मू ज्वलान्हाय्कंयात गृहलक्ष्मी धका: भाव याना: पुजा याइ । य:मह्रिया महत्व व छ्यलाबुला : य:मह्रि तसकं सांस्कृतिक महत्वं जा:गु मह्रि ख: । अथे जुया थी थी भिंगु ज्याय् छ्यलात:गु खनेदु । थ्व य:मह्रि पुन्हि खुन्हु माय: बाय: धका: तत: ग्वय्क य:मह्रि दय्का न्हुगु दुहांव:गु वा कुथिइ स्वना: कू पुजायाइ । थथे कू पुजायातकि न्ह्याबलें गृहलक्ष्मी थीर जुया: वा कुथिइ जायाच्वनी धइगु विश्वास दु । य:मह्रिया महत्व य:मह्रि पुन्हि बले जक मखु यंला बले नं यंमा:द्य:यात य:मह्रि छा: वइगु गुथि नं दु । स्वन्ति बले म्हपुजा, किजापुजा बले य:मह्रि तया: पुजा याइपिं नं आपालं दु । मिसातय् प्वाथय् दइबले नं मचा बुइ लछि न्ह्य: धौबजि नक: वनी बले नं य:मह्रि नं तया येंकेमा: । मस्त निदँ बुदिं निसें झिंनिदँ बुदिं तक जोर दँय् दँ ल्याखं निग: निसें झिंनिग: तक य:मह्रिया मा: दय्का: क्वखाय्की । थुगु य:मह्रि दुने चाकु मत:सें पञ्चतत्वया प्रतिक कथं न्याग: आखय् तइ । झिं निदँ दतकि मचा त:धि जूगुया ल्याखं वयां लिपा य:मह्रिमा: क्वखाय्कि मखु । थथे बुदिं याइबले नं खेँ सगं बिया: य:मह्रिं मचायात लुइगु चलन दु । न्हूगु छेँ दय्का: पलिं चीबले नं मचातय्त बुदिं याना: य:मह्रि लुइथें छेँयात नं य:मह्रिं लुइ । ज्याथ जंकु याइबले नं य:मह्रिं लुइगु चलन दु । अथे हे जनबाहाद्य:, बुँगद्य:या जात्राय् नं पुजा बिया: च्वय् गजुलिइ थाहां वना: पता: ब्वय्का य:मह्रि होली । कलाया रुपय् य:मह्रि : य:मह्रि ज्याय्गु नं छगू कला ख: । बांलाक्क सालुक्क ज्याय् मसल धा:सा य:मह्रि बांमलाय्य: । अथे हे माय: बाय: य:मह्रिया नापनापं गनेद्य: कुवेर, लक्ष्मीद्य:आदि नं दय्केमा:गु जूगुलिं थ्व छगु थी थी कला या रुपय् नं काय्छिं । थुबले हरेक सिया छेँय् छेँय् सुनां य:मह्रि, गनेद्य: कुवेर, लक्ष्मीद्य: बांलाक्क दय्के स: धइगु खँय् प्रतिस्पर्धा हे जुइ । फ्वना नय्गु व इना नय्गु संस्कार : “त्य:छिं त्य: बकछिं त्य: लातापता कुलिंचा जुछिं त्य: य:मह्रि च्वामू, उकि दुने हाकु ब्युसा माकु मब्युसा फाकु ब्युम्ह ल्यासे मब्युम्ह बुरि कुति” थथे म्ये हाला: य:मह्रि फ्वं वयाच्वनी । थथे म्ये हाला: फ्वना येंकुगु य:मह्रि इना नइ । नेवा:तय् थ: जक नय् त्वने धइगु मदु थ: थिति व मेपिंन्त नं इना नय्गु चलन दु । उके थ्वखुन्हु य:मह्रि फ्वंव:पिं फुक्क सित य:मह्रि, धेबा नं बिया छ्वइ । अथे हे खल: पुच: पाखें नं त्य:छिंत्य: हाला: य:मह्रि, धेबा फ्वना येंका: सामाजिक ज्या खँय् छ्यलेगु यानाच्वंगु नं खनेदु । थ्व खुन्हु फ्वना नयां चीधं जुइमखु । मिसात धयापिं अन्नपुर्णया स्वरुप ख: । मिसात भिन धा:सा छेँ भिनी, यदि मिसात मभिन धा:सा छेँ स्येनी । य:मह्रि फ्वं व: पिंत द्य: भा:पिया मानेयाना: लुधंक नका: त्वंका: छ्वल धा:सा धनधान्यया द्य: कुवेर बिज्याना सुवा: ब्यू वइ धइगु विश्वास दु । थथे धन धान्य जूगु वारे छगू किम्वदन्ति नं दु थ्व हे किम्वदन्ति पाखें शिक्षा कया: त्य:छिंत्य: फ्वंव:पिंत य:मह्रि वा जाकि आदि बीगु नं चलन दु । पाञ्चाल देय् (आ: थौं कन्हे पन्ति धाइ) सुचन्द्र व सुशिला नांया धर्मात्मा महाजनपिं निम्हतिपु दुगु जुया च्वन । इपि निम्हं भगवान विष्णुया तसकं भक्त जुयाच्वन । छक्व सुचन्द्र महाजन पिहांवनाच्वंबले थुपिं गुलि भिंपिं धका: स्वय्त कुवेर ब्राम्हणया भेषय् अमिथाय् फ्वं वन । थथे फ्वं व:गु सुशिलां खना: छेँय् ब्वनायेंका: सा:सा:गु भिं भिंगु नके त्वंके यात । थ्व खना: कुवेर तसकं लय् ताया: थ:गु वास्तविक रुप क्यना: ज्ञान गुण व य:मह्रि पुन्हिया पुजाविधि कना: त:सि छग: बिया: अन्तरध्यान जुल । कुवेरं धा:गु कथं य:मह्रि, गणेद्य: लक्ष्मीद्य: व कुवेर दय्का कुवेरं ब्यूग त:सि नं भकारीइ तया: प्येन्हु तक न्हि न्हिं विधिपुर्वक पुजायना: अथेमतुं तयातल । प्येन्हु दुखुन्हु य:मह्रि थ: पिसं नं नल मेपिंत नं इनाबिल गुलि दानयात धन सम्पत्ति नं अभिबृद्धि जुयावल । य:मह्रि, गणेद्य: लक्ष्मीद्य: व कुवेर तया: पुजा या:गु भकारी न्ह्याक्व लिका:सां क्वमलात न्ह्याबलें जाया: अथेंतु जुयाच्वन । उबले निसें थिंला पुन्हि वा य:मह्रि पुन्हिबले य:मह्रि दय्का वा कुथिइ वा भकारी पुजा याना: य:मह्रि थ:पिसं नं नय्गु करपिंत नं इनेगु, फ्वं वइपिंत नं बीगु परम्परा चले जुल धइगु धापू दु ।
