बरेछुइगु प्रवज्या ग्रहण
बिमल प्रभा वज्राचार्य (मतिना ने.सं.११३३) श्राेत ः- रवि शाक्य नेवाःत प्राचीनकालनिसें बसोवास यानावयाच्वपिं नेपाःया आदिबासी ख: । थन दुहांव:पिं आर्यत नं नेवाः समाजय् भ्यलेपुना: नेवाः समाजया हे संस्कृति नालावयाच्वंगु दु । थुज्व:गु सम्मिश्रण हे नेवा: संस्कृतिया दकलय् महत्त्वपूर्ण विशेषता खः । नेवा:त अप्व: याना: नेपा:या स्वनिगलय् च्वनाः थःगु संस्कति, संस्कार, कला, धर्म, साहित्य विकास यानाच्वंगु दु । थन दुगु थीथी मूर्ति, चैत्य, स्तुप, बहाबही, रितिथिति, जात्रापर्व आदि थुकिया पुष्टि यानाच्वंगु दु । थुकि नं नेवा:तय् संस्कार, संस्कृति गुलि च्वछायबहजु धैगु बांलाक सीदु । थुमिसं थ:थ:गु परम्पराकथं थीथी धार्मिक सामाजिक संस्कारत हनावयाच्वंगु दु । संस्कार मानव समुदायया मचा बुझ्न्ह्यःनिसे सीधुंका:तकया अवस्थाय् याइगु थीथी परम्परागत विधि हे संस्कार ख: । छगूकथं धाय्गु ख:सा मनूया जीवनचक्र हे संस्कार ख: । ‘संस्कार’ खँग्व: संस्कृतपाखें व:गु ख: । संस्कृतया ‘सम्’ मूल खँग्वलय् ‘कृञ’ धातु व “घञ’ प्रत्यय स्वाना: संस्कार खँग्व: निर्माण जूगु ख: (वज्राचार्य, ११२०: ६) । संस्कार धैगु जीवनयात भिंगु लँय् न्हयाकेत मा:गु योग्यता व अनुशासन खः । सामान्यतया संस्कारया अर्थ शुद्धि, परिष्कार व स्वच्छता धइगु थुइकी । धर्मशास्त्रय् नं ‘संस्कार’ खँग्व: भौतिक, बौद्धिक व आध्यात्मिक जीवन परिष्कृत वा शुद्ध दयकेगु अर्थय् छ्यलातःगु दु (वज्राचार्य, ११२८ :२९) । संस्कारया शाब्दिक अर्थ हे ‘दयकेगु’ वा “निर्माण यायगु” खः । मनूयात पूर्ण संस्कारित याय्गु सामाजिक जीवन हे संस्कृति ख: । संसारय् गुलि नं जाति दु फुकसिया थ:थःगु संस्कार, संस्कृति दयाच्चनी । इपिं सकसिनं थ:थ:गु परम्परागत मान्यता अनुसार धार्मिक, सामाजिक संस्कारत यानावयाच्वंगु दु । थुपिं संस्कारत गुबलेनिसें उत्पत्ति जुल धकाः क्व:छिना: धाय थाकु । महायानी बौद्धधर्मय् वज्रयान सिद्धान्त दुहांवयधुंका: मनू गृहस्थाश्रमय् च्वना: नं निर्वाण प्राप्त याय्फइ धइगु विश्वास जुल । वज्रयानया थुगु दर्शनयात यक्व हे मनूतय्सं नालाकाल । फलस्वरूप बौद्धधर्मय् नं मनू बुसानिसें सीबलय्तकया संस्कारया सृजना जुल (वज्राचार्य, ११२८ : १२) । बौद्धधर्मय् नं थ:थ:गु जातकथं संस्कारत दु । बौद्धतय्गु दशकर्म संस्कारमध्ये ‘प्रवज्या सम्बर’ वा ‘बरेछुइगु” संस्कार नं मयासेमगा:गु महत्त्वपूर्णगु संस्कार ख: । बौद्धतयगु दशकर्म संस्कार धाय्बलय् गर्भाधान, पुंसवन, सीमन्तोनयन, जातकर्म, नामकर्म, चुडाकर्म, पाणिग्रहण, विवाह, ज्याजंकु व मृत्यु संस्कार दुथ्याइ । प्रवज्याया म्हसीका प्रवज्यायात नेवाभासं ‘बरेछुइगु’ धाइ । ‘बरेछुइगु’ धइगु नेवा: खँग्व: ख: । थुकेया अर्थ ‘बरे दय्केगु” खः । थ्व ‘बरे’ खँग्व: संस्कृतया ‘बन्दे’ (vande) पाखे वःगु खः । ‘बन्धे’ अथवा ‘बण्डे” या अर्थ वन्दना याय्त लायकम्ह अथवा हनेबहम्ह धाःगु ख: । ‘बन्दे’ खँग्व: अपभ्रंश जुया: ‘बरे’ जूवंगु खः । ‘बरे’ धयागु भिक्षु” खः । उकि ‘बरेछुइगु’या अर्थ ‘बरे दय्केगु’ भिक्षु दय्केगु’ ख: (गेल्नर, १९८८ : ४३) । प्रवजित जुयाः आचरणशील जूसा उम्ह मनू हनाबना याय्बहम्ह जुइ (लक, १९७५ : ५) । बुद्धधर्म ग्रहण याना: भिक्षु जुया: बहालय् च्वनीगु जुया: उमित बन्दै वा वन्दना याय्त लायकम्ह धा:गु ख: । ‘प्रवज्या’ संस्कृत खँग्वः ख: । पालिभाषाय् ‘पब्बज्या’ धाइ । थुकिया शाब्दिक अर्थ ‘सन्यास’ ख: । बौद्धधर्मय् थुकिया अर्थ बौद्धसंघय् दुतिनेगु ख: । त्रिरत्न (बुद्ध, धर्म व संघ) या शरणय् वनेगु ख: । प्रवज्या धइगु बुद्धधर्मय् श्रामणेर, स्थविर, महास्थविर जुइगुया निति न्हापांगु पला: ख:, दीक्षित जुइगु ख: । गुगु संस्कारयात प्रवज्या, बरेछुइगु बाहेक चूडाकर्म, व्रतबन्ध नं धाय्गु या: । छ्यनय् च्वंगु आङ्गसायात “चूडा’ धाइ । थ्व संस्कारय् चूडा ध्यनीगु जुया: चूडाकर्म धा:गु ख: । बरेछुइम्ह मचायात बुसानिसेंया सँ न्हापां खाका: बौद्ध शिक्षादीक्षा बिया: ‘भिक्षु” याइगु जुया: थ्व संस्कारयात चूडाकर्म धाःगु ख: (वज्राचार्य, ११२८ : १०४) । थ्व ‘चडाकर्म’ वा ‘बरेछुइगु’ धइगु वज्राचार्य, शाक्य, बुद्धाचार्यपिनि मचाबू ब्यंकेगु, मचाजंकु यायधुंकाःया मयाःसेंमगा:गु संस्कार ख: । जातित्व रक्षाया लागि जक मखु कुलधर्म रक्षाया लागि नं चूडाकर्म याय्मा:गु ऐतिहासिक परम्परा दु । थुलिजक मखु मनुष्य जीवन सार्थक याय्त पालना यायमा:गु पञ्चशील, दशशील समेत कयाः बुद्धत्व प्राप्त जुइगु मार्गतक नं थ्यंकेफइगुलिं थ्व च्डाकर्म संस्कारया यक्व महत्त्व दु । चूडाकर्म याय्गु धइगु हे बुद्धधर्मया अनुयायी जुइगु ख: । प्यन्हु जक जुसां भिक्षु जुयाः बुद्धधर्म पालना याना: थ:गु धर्म व जातीय अस्तित्व ल्यंकेत दय्कातःगु कर्मविधि ख: । थ्व छगु जातया विशेषता नं ख: । बरेमछुतले वया जात दइमखु । अथेजुया: बरेमछुतले वया चिपनिप ल्या: तइमखु । उकि बरेछुइगु धइगु छगू वयस्कताय् दुहांवनेगु विधि नं खः धाय्फु । ‘बरेछुइगु’ चलन बौद्ध परम्पराकथं वज्राचार्य, शाक्य व बुद्वाचार्य जातिइ जक खंनेदु । तुलाधर, कंसाकार, चित्रकार, ताम्राकार, महर्जन, डंगोल आदि मेगु जातयापि बौद्ध हे जू्सां कयतापुजा याइ । न्हापा जातपातया भेदभाव मदुगुलिं न्ह्याम्हेसिनं नं प्रवज्या कायज्युगु खनेदु । थुकिया दसुकथं यँया थाय्मदु त्वाःया प्यंग:थामय् च्वंपिं ज्यापु जातियात बरेछुनाः ‘फुबरे’ धाय्गु चलन थौतक नं दनि । जयस्थिति मल्लया पालय् जात अनुसारया ज्या ब्यूसांनिसें थ्व छगू कल परम्पराकथं याय्मा:गु कर्म जूवन । दशकर्म मध्येयागु छगू संस्कार जूवन । अथेजुया: प्रवज्या धइगु शाक्य वज्राचार्य व बुद्धाचार्यपिसं जक यायज्यूगु, मेपिं बौद्ध धर्मावलम्बीपिसं याय्मज्यूगु कर्म थें जुइधुंकल । प्रवज्याया विकासक्रम बरेछुइगु परम्परा गुबलयनिसें न्ह्यात धैगु खँया आधिकारिक प्रमाण लुइकेमफुनि । स्वयम्भू पुराणय् न्हयथनातःकथं क्षमावती नगरया ‘ क्रकच्छन्द बुद्ध (ऐतिहासिक मानव बुद्धपिं मध्ये प्यम्हम्ह बुद्ध) संसार उद्घार याय्गु झ्वलय् थायथासय् वना: धर्मोपदेश बियाच्वंगु जुल । थ्व हे इलय् नेपालय नं वया: स्वयम्भूया दर्शन यात । अन च्वंगु शंखोदक पर्वतय् च्वना: (प्रवज्याव्रत’ धारणा याना: सम्यकसम्बुद्धया शासनय् बोधिज्ञान लायफइगु खँ कँसेंली क्रकुच्छन्द बुद्ध थ: नाप वःपिं शिष्यपिंमध्ये गुणध्वज व्राम्हणया नेतृत्वय् ४०० म्ह ब्राम्हण ब अभयानन्दया नेतृत्वय् ३०० म्ह क्षेत्री फुक्क याना: ७०० म्ह शिष्यपिंन्त क्रकुच्छन्द बुद्ध ‘सिद्धिपुच्व’ धयागु शंखोदक पर्वतय् सँ खाका: चूडाकर्म या:गु जुल (वज्राचार्य, ११०३ : ३७) । बौद्ध इतिहासय् मेगु प्रमाण मलूतले न्हापांगु प्रवज्या याःगु थाय्कथं थ्व हे सिद्धिपुच्वयात मानेयाय्मा: । वयांलिपा प्रचण्डदेवया प्रवज्याबारे नं स्वयम्भू पुराणय् न्ह्यथनात:गु दु । जुजु प्रचण्डदेव गौड देसं स्वयम्भूया दर्शन या:वःगु ख: । थुबलय् जुजु प्रचण्डदेवं गुरु गुणाकरयात थ: प्रवजित जइगु इच्छा प्वंकल । गुरु लय्तायाः प्रचण्डदेवयात प्रवजित याना: ‘शान्तश्री’ धकाः नामाकरण यानाबिल (वज्राचार्य, ११०३ : २३३) । शान्तश्री प्रवजित जक जूगु मखसे दकलय् न्हापाँ देखा काःम्ह नं ख: (लक, १९८५ : २५६) । थुकि शाक्यमुनि बुद्धसिबें न्हयः हे क्रकुच्छन्द बुद्ध, कनकमुनि बुद्ध आदि बुद्धपिं बौद्धधर्मया प्रचार यायांवय्धुंकूगु खनेदु । थ्व हे झ्वलय् थ: शिष्यपिन्त प्रवजित याःगु खनेदुकथं नं शाक्यमुनि बुद्धसिबें न्हय: हे प्रबजित याय्गु परम्परा दयधुंकल धइगु सीदु । गौतम बुढ् राजदरवार त्याग यानावंबलय् थःथम्हं हे आङ्गसा ध्यना: चडाकर्म यानावंगु खँ ललितविस्तरय् उल्लेख जुयाच्वंगु दु (वज्राचार्य, १०९८ : १३२) । थुगु ग्रन्थय् न्ह्यथनातःकथं सिद्धार्थ गौतम राजदरवार त्याग यायधुंका: चैत्य दय्काः चूडाकर्म याःगु खः । चूडाकर्म यानाः चीवरवस्त्र धारण यात धयात:गुलि उबलय्निसें चूडाकर्म याइबलय् चीवरवस्त्र पुनेमाःगु परम्परा दु धैगु सीदु । थनं वया: शाक्यमुनि बुद्ध बुद्धत्व प्राप्त यायधुंकाः दकलय् न्हापां वाराणसीया ऋषिपतन धयागु मृगदावनय् वना: न्याम्ह भद्रीयपिन्त धर्मदेशना यात । थुपिं न्याम्ह जाना:
