नेवाः व भ्वय्
पूर्णराम मुनंकर्मि नेवाः व भ्वय् म्हसीका छुं लसताय् वा पुजा, नखःचखः, संस्कारया भिंगु वा मभिंगु ज्या यायेबलय् थःजः व मेमेपिं च्वना झ्वःछुना लप्तेय् थीथी घासा तयाः नयेगु हे भ्वय् खः । भ्वय् ता भ्वय् स्वया जुइ, घःसू भ्वय् निसें कया थीथी भ्वजय् ता फरकफरक जुइ । सामान्यकथं दायेकुगु ला, आलु चाना वा आलु छ्वं, बूबः, मिक्वा, तक्वला (कवाफ), सियाला, वाउँचा, मौसमया तरकारी, आम्लिपाउँ थुलि ता नियेगु क्वागु घासा तइ । व बाहेकं अचार वालागु, अचार फिनातःगु, धौ, सिसाबुसा कय्गु, (लैं व मौसमया सि), दइ, भ्वय् स्वया मरि नं दये फु । मू नयेगु बजि हे जुल । श्राद्धया जूसा फसि, चिकुलाबलय् जूसा तःखा, न्याखुना दयेफु । फुकं धैथें भ्वय् अय्ला दइ । संस्कार व परम्पराकथं थ्वं नं तयेगु यक्वसिया चलन दु । भ्वय्ताय् आधुनिक भाषं धायेगु खःसा carbohydrates, calcium, protein, mineral, fosforus, folic acid, fiber, nutrients फुकंया माक्व ता ल्वाकःछ्याना स्वास्थ्ययात बांलाकिगु, बल्लाकिगु जुइ । नारांद्यःया पुजा व सपिण्ड श्राद्धस्वया न्ह्यःया श्राद्ध भ्वजय् ला तइमखु । झीगु भ्वजय् ला धायेवं म्येय्या ला जुइ, म्येय्या ला बाहेकं नं बाहाँ स्यानागु जूसा बाहाँया ला दइ, मखुसा नं मेगु ला वा न्या निता प्यता दइ । भ्वजय् क्वागु ता खुता निसें कया झिंनिता वा व स्वया च्वय् तर ज्वःता (च्याता, झिता, झिंनिता आदि) तइ । पाउँ ख्वाउँगु जूसां क्वागु ल्याः तइ । लाः व लुसि थें हे खः नेवाः व भ्वय् । गन नेवाः अन भ्वय् । नेवाःतय्त भ्वय् नयेत छकूचा हुनि दयेवं गाः । झिंखुगू संस्कारया छुं नं ज्या जुयेमाः वा दछि दुने वइगु झिंनिगू चह्रे, झिनिगू पुन्हि वयेमाः भ्वय् जोरे जुइ । भ्वय् मनसां सम्हे नयेगु ल्वमंकि मखु । छुं नं लसताय् भ्वय् नइगु ला स्वाभाविक हे जुल, लसता मखुगु अवस्थाय् नं भ्वय् नयेमाःगु दु । गथे कि मनू मदइबलय् प्यन्हु वा खुन्हुखुन्हु लोचा भ्वय्, झिन्हुखुन्हु ब्यंकेधुंका चिपिं थिइकेगु भ्वय्, घःसू खुन्हु घःसू भ्वय्, सपिण्ड श्राद्ध, झिंस्वन्हु, लत्या, खुला, दकिलाखुन्हु प्रसाद भ्वय् आदि । मनू मदयेधुंका सदगतयाना छेँ लिहाँ वइबलय् नं चिपं थिइके धकाः चि पालु तयाः झ्वःछुना नकेमाः, थ्व नं छगूकथंया भ्वय् हे जुल । मचा बुइबलय् नं खुन्हुखुन्हु छैथिभ्वय्स मचाबू ब्यंकाया भ्वय्, संस्कृतं निष्क्रमण धाइगु आगमय् थातय्बलय् भ्वय् । मचा प्वाथय् दुगु च्याला दयेवं धौबजि नके धकाः यःमह्रि, लावः, लापि तया भ्वय्स थ्व धैगु नेवाःत भ्वय्नापं बिस्कं गुब्लें मजू, जुये फैमखुस जुइमखु धैगु स्यल्लागु दसि खः । जातिय समानता व भ्वय्या किसिम भ्वय् तःगु किसिमया दइ – तःधंगु, चीधंगु, मेपिनापं नयेगु, गोप्यगु, अतिकं गोप्यगु आदि । सामान्यकथं भ्वय् धैगु फुकं झ्वःछुना नइगु हे जुल । तन्त्राचारीतय् तन्त्रया पुजा याइबलय् नइगु भ्वय् गोप्य जुइ, गुथिया भ्वय् नं गुथियापिं जः जक च्वना गोप्यकथं भ्वय् नइ । अतिकं गोप्यगु तन्त्रया चक्रपुजा थज्याःगु ज्याय्धाःसा पुजाय् थ्यापिं देखादुपिं जक च्वना भ्वय् नइ । गुलिं तन्त्रया ज्या खया नं फुकं च्वना भ्वय् नयेमाःगु नं दु, थ्व पचलि भैरवया पुजाय् खः । व पुजाय् पचलि द्यःनापं स्वापिं, द्यः जात्रायायेत माःपिं फुकं जातजाति (ब्राह्मण, स्यस्य, आचाजु, मेमेपिं व द्यःला समेत) छथाय्सं च्वना (लासा मथिइकः तया) भ्वय् नइ । थ्व भ्वजं सिइके फु झी तन्त्राचारी नेवाः दुने छुं जातभात तधंचीधं थजात क्वजात धैगु छुं मदु, फुकं समान खः । ऋग्वेद ५।६०।५य् धाःगु दु – ‘अज्येष्ठासो अकनिष्ठास एते सं भ्रातरो वावृधुः सौभगाय ।’ भावार्थ- मनूया दथुइ सुं नं च्वय् क्वय्या जातभात मदु, फुकं छम्ह हे अबु परमात्माया सन्तान खः, दाजुकिजा खः । फुकं थःथःगु भिं व धर्म कायेत न्ह्यज्यायेमाः ।), तन्त्रया सिद्धान्तकथं नं फुकं समान, फुकं तन्त्राचारी भैरव व मिसापिं जूसा भैरवी खः । तन्त्रया दकलय् च्वय्या शास्त्र रुद्रयामलय् धयातःकथं स्वयेगु खःसा भैरवनाथ खःसा भैरवी महामाया खः । त्रिदेव (ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर)या नापं फुकं जगत्या सृष्टियाम्ह महामाया खः । उकिं तन्त्रया विधानय् नकिं च्वंम्हेस्यां सुयातं अनि यायेम्वाः, बरु नायंः नकिंयात अनि यायेमाः, नकिंया उजं कायेमाः, नकिं अन दकलय् च्वय् जुइ । झिंखुगू संस्कार, नखःचखः व पुजा आदि जुइबलय् जक मखु झी नेवाःतय् भ्वय् नयेगु धैगु मेमेबलय् नं दु । गथे कि जाँचं पास जुल भ्वय्, जागिर दत भ्वय्, मान थहाँ वन भ्वय्, मुद्दां त्यात भ्वय्, सुं मनू पिहाँ वनिगु जुल भ्वय्, सुं मनू यक्व लिपा छेँ दुहाँ वल भ्वय्, तंम्ह वा तंगु मू वंगु ज्वलं लुल भ्वय् । जन्म न्हि जुल भ्वय्, छेँ नी स्वन भ्वय्, मूलुखा छुत भ्वय्, पलि तल भ्वय्, छेँ बौ बियेगु भ्वय्,तीर्थय् वना लिहाँवल भ्वय् । उलि जक मखु, सामाज्याय् बुरांज्या (बुं हाकुवा दुकायेगु ज्या) याना वाः दुकायेबलय् नं बाजा थाना म्ये हाला, प्याखँ ल्हुया भ्वय् । पितृया श्राद्ध जुल भ्वय् । झीगु संस्कृतिइ अखण्ड मण्डलाकार धाइ । झीगु भ्वय् नं अखण्ड मण्डलाकार थें हे । मण्डलाकार जुयेवं च्वः प्वः छुं हे दइ मखु, गन शुरु व गन अन्त्य धैगु नं दैमखु, अथे हे झीगु भ्वय् नं शुरु व अन्त्य गनं मदु । नेवाःत तन्त्राचारीस च्वय् धया थें तन्त्रय् झिंनिगू चह्रे, झिंनिगू पुन्हि, धंछा, पुछा, सिथि नखः, दिगु पुजा, चथा, थाःपुजा, मतपुजा आदि यायेमाःगु दँय्दसंया रिति दु । व थिति बाहेकं जांचं पास जूसा निसें बुरांज्याया वा दुकायेतकंया भ्वय्, म्ह्वचानं प्यम्ह पितृपिनिगु श्राद्धया प्यकः भ्वय् नयाच्वनागु दु । उकिया नापं मोहनिबलय् नलसनाया भ्वय्, कुछि भ्वय्, स्याक्वत्याक्व भ्वय्, स्वां क्वकाय्खुन्हु सी का भ्वय्, त्रयोदशिखुन्हु खाःचि पिये भ्वय्, पुन्हितक नखतिया भ्वय्, उलि इलं मगासा स्वन्तितक नं मोहनिया नखतिया भ्वय्, स्वन्तिया लक्ष्मीपुजानिसें किजापुजा तक स्वन्हुयंक भ्वय्, प्यन्हुखुन्हु म्ह्याय्मचां स्वां क्वकायेकाः भ्वय्, बिस्का नखःया द्यः क्वहाँ बिज्यात भ्वय्, यःसिं थन भ्वय्, यःसिं क्वथल भ्वय्, महाकाली महालक्ष्मीया जात्रायात भ्वय्, ब्रह्मायणीया जात्रा यात भ्वय्, द्यः स्वगं बिल भ्वय् (थुकियात ख्वपया पिने च्वंपिंसं पाहाँचा पितिना बाहाँ स्याना भ्वय् धायेगु याः), त्वालय् त्वालय्या थीथी जात्राया भ्वय्, मछिन्द्रनाथया याः न्यागुया भ्वय्, भुज्या (याः न्यागु कन्हेखुन्हु) भ्वय्, जाह्वलाख्यलय् प्वाकलं क्यन भ्वय्, येँ जनबहाद्यःया जात्रा जुल भ्वय्, असनय् खः ल्वाकल भ्वय्, न्यत अजिमाया व मेमेपिं भगवतिया जात्रा जुल जात्रा जुगु त्वालय् भ्वय्, नवदुर्गा द्यःयात सी जा नकेत भ्वय्, नवदुर्गा द्यःयात न्या लायेकुगु या भ्वय्, थाःपुजाया भ्वय्, धन्छा या भ्वय्, पुछाया भ्वय्, दिगु पुजाया भ्वय्, सिथिनखःया भ्वय्, सोह्रश्राद्धया भ्वय्, सी गुथिया भ्वय्, सनाःगुथिया भ्वय्, थीथी गुथिया भ्वय्, गुथिया वः गपाय् पा धका वःस्वयेगु भ्वय्, गुथिया सिँ तइगु गुसिँपाक्व स्वयाया भ्वय्, गुथि पाः दुहाँ वल भ्वय्, गुथि पाः पिहाँ वन भ्वय्, द्यःथाय् मत च्याकल भ्वय्, द्यः पलिस्था यात भ्वय् । यलय् स्वन्ति सिधयेवं भोग्त्या, सन्त्रासि, चाकुसि, व मेमेगु पाउँगु सि (फल) मुना त्वालय्या म्ह्याय्मचापिं फुकं सःता पाउँ वाला पाउँभ्वय्
