दाफाम्ये
दाफाम्ये – दीपा महर्जन नेपालभाषा जर्नल किपा – youtube म्हसीका नेपाः देय्या थीथी जातिमध्ये नेवाः जाति नं थःगु हे बिस्कं पह दुगु जाति ख: । थ्व जाति थःगु हे बिस्कं इतिहास, परम्परा, संस्कृति, संस्कार दुगु जाति ख: । मेमेगु जातिसिबें सभ्य जातिया रूपय् परिचित नेवाःतय्गु साहित्य, कला, संगीत नं उत्तिकं हे च्वन्ह्या । नेपा:दुने जक मजूसे विश्वया न्ह्यःने नेपा:या सांस्कृतिक परिचयया रूपय् नेवा:तयगु हे संस्कृति न्ह्यब्वयगु यानाच्वंगु दु । नेवा:तय्सं नालावयाच्वंगु संस्कृतिया छगू प्रमुख अंग ख: संगीत । धार्मिक व सांस्कृतिक जीवनय् संगीतया विशेष भूमिका दयाच्वनी । अझ घाय् नेवाःतय् जन्मनिसें मृत्युतक नं संगीतया महत्त्व उत्तिकं हे दु । संगीत धायवं हे म्ये हालेगु जक थुइकी तर थन संगीत धायवबलय् म्ये हालेगु नापनापं बाजं थायगु व प्याखं हुलेगु नं ख: । नेवाःतय्गु छगू सांगीतिक पक्षया रूपय् थीथी बाजं थाना: देगलय् वा फल्चाय् च्वना: द्य:पिनिगु स्तुति हालेगु नं खः । उगु म्ये हालीगु नं ऋतु, बार, तिथिकथं नापं द्य:अनुसार पाना: हे च्वनी । थथे हीलीगु म्येयात हे दाफा भजन घाइ । म्ये हालीगु इलय् सुर व तालया नितिं थीथी बाज नं थाय्गु याइ, गथेकि खिं, ता:, बमू, नगरा, मृदङा आदि । दाफा भजन हालेगु इलय् निथ्व: मनूत निझ्वलय् इताथिता अर्थात् चूलंचू च्वनी । थथे निभ्वलय् छखे राग काइम्ह गुरु व खिं थाइम्ह च्वनीसा मेखे म्ये हालीपिं च्वनी । सह-प्रा. भाजु तुलसीलाल सिंहया धापूकथं दाफा धैगु हे खिं थाना: हालीगु म्ये ख: । अथे हे मृदङका थाना: हालीगु म्येयात मृदङा भजन घाइ, अले नगरा थाना: हालीगु म्येयात नगरा म्ये घाइ । थौंकन्हय् भजन हालीगु इलय् तबला थाय्गु नं प्रचलन अप्वयावःगु दु । (१ सहप्रा, तुलसीलाल सिंहजुं बियादीगु जानकारीया आधारय् [विसं २०७२ जेठ २) दाफा भजनया विषयसं थीथी व्यक्तित्वपिंसं थीथीकथं व्याख्या यानातःगु दु । धर्मरत्न शाक्य ‘त्रिशुली’या बिचा:कथं निथ्व: (निगू दाफा) छगू हे भजनय् निखे च्वना: म्ये हा:सां व हे राग, व हे म्ये, व हे तालय् पालंपा: याना: स्वर ताल मपाक्क हाला: ज:ख: निभ्वः च्वनाच्वंपिं म्ये हालीपिंसं मिले ज्वीक होश याना: म्येया त्वा:त्वा:पतिकं म्येया धुवा नं चरण नं छत्वा:-छत्वा: पालंपा: याना: तालय् मिलेजुइक हालीगुलिं हे थुकियात ‘दफा भजन’ धा:गु ख:, व हे ‘दफा’ शब्द लिपा जूवलय् ‘दाफा’ जूवंगू धैगु आपाःसिया विश्वास दु । अथे हे हेमराज शाक्यया धापूकथं दाफा विभिन्न ऋतु व महिना विशेषं राग ताल सुरं हालीगु देवी, देवताया वर्णन व विविध धटनाया सारांशया रुपय् उल्लेख यानातःगु पद्यमय रचना ख: (डंगोल, ११२६:३१) । इतिहास नेवाः समाजय् दाफाम्येया विकास गुबलेनिंसें जुल धका: क्व:छिना: धायमफुसां अध्ययन अनुसन्धानया झ्वलय् लुयाव:गु आ:तकया तथ्यया आघारय् धाय्गु ख:सा नेपालमण्डलय् दाफा भजनया विकास लिच्छविकालय् हे जुइधुंकूगु खनेदु । तत्कालीन अवस्थाय् विकास जूगु दाफा भजन मल्लकालय् वया: थुकिं अझ तीव्रता काःगु खनेदु । मल्ल जुजु सिद्धिनरसिंह मल्ल थःम्हं हे दाफाम्येया माध्यमं हुइकीगु कात्तिप्याखंया सृजना यानादीगु खः । थुगु प्याखं थौंतक नं यल लायकुली च्वंगु कात्तिदबुली हुइकेगु या: । दाफा भजनया ऐतिहासिकताबारे अन्वेषण याय्गु झ्वलय् छत्रबहादुर कायस्थ (११२४: २६) नेसं ८४५ या मच्छेगांया छगू शिलापत्रय् नलिक्वाथ देशया दाफा समूहपाखें भगवान् विष्णुयात घण्ठ छग: देछाःगु खँ उल्लेख यानादीगु दु । थुकथं दाफा भजनया विकास लिच्छविकालय् जूगु ख:सां थुकिया तजि:क विकास घा:सा मल्लकालय् वया: जूगु खनेदु । अथे हे शाहकालय् नं थ्व विधाया विकास अझ जुयावंगु खनेदु । आ:तक नं नेवाः बस्तीइ थथे हे दाफा भजन खल:तयसं दाफा भजन हालेगु चलनयात निरन्तरता बिया: हे च्वंगु दनि। नेवाःतय्सं हालीगु छुं दाफाम्ये लिच्छविकालनिसें विकास जुयाव:गु दाफा भजनया छ्यलाबुला नेवाः जातिदुने धार्मिक, सांस्कृतिक ज्याखँनापं जन्मनिसें मृत्यु संस्कारतक नं जुया: हे च्वंगु दु । नेवाःतय् न्हिया शुरुवात हे देगलय्, फल्चाय् च्वना: थीथी द्यःपिनिगु स्तुति याना: दाफा हाला: हे जुइ । नेवाःतयसं हालीगु दाफाम्येया छुं म्येया विषयसं थन चर्चा यायगु जुइ । दाफाम्ये हालेगु झ्वलय् हालीपिंसं चायकं-मचाय्कं नेवाःभाय् नापनापं संस्कृत, मैथिली आदि भाषाया म्ये नं हालाच्वनी । प्राचीनकालनिसें हालावयाच्वंगु दाफाम्ये छुं नं कथंया विशेष प्रशिक्षणया आधारय् छगू पुस्तां मेगु पुस्तायात हस्तान्तरण जुयाच्वंगु मखुसें मात्र न्यनागु अर्थात् श्रवणया आधारय् जक हस्तान्तरण जुयाच्वंगु खनेदु । छुं नं दाफाम्ये हालेन्ह्यः नास:द्य:या वन्दना अर्थात् नमस्करण याइ । म्ये शुरु यायन्ह्यःया थ्व छगू कथंया नियमित नियम धा:सा छुं पाइमखु । नेवाःसमाजय् प्राचीनइलनिसें न्ह्यानावयाच्वंगु दाफाया छुं म्ये थुकथं दु- ॐ नम श्री: । नितेनाथाय नमः ॥ ॐ नम श्री: बज्रसत्वाय णमः ॥ ॐ नम श्री बजसत्वाय ॥ तोरा १ रुया तुकिचा दयकेगू ग जू १६ तपल २ चतू २ तपय ॐ नमः श्रीनृत्यनाथाय नमः ॥ ३॥ म्ये ल्या: १ ,राग राजवि (४) जय ॥ तार चो ॥ जगतस नितेनाथ हरखन याक रस, भ(५)जरपे ओम्हतु हतास ॥१॥ अमंगल फुतकस्य याहु (३क.१ ) ने मंग ॥ (ल) भगत खसे याक, ओन पतिपार ॥१॥ धुछेगु (२) रिजस हिसा थासा (२) नाग तिसा मोरमाल गरस कोख (३) सा ॥ २॥ दबू २ बलुरुन थाङाओ रसन ॥ संकर गओ(४)लिओ हरखन याक ॥ २॥ लसिकर ज(ग)तप्वरत तयाओ चंद्रमावान ॥ मुसानस यात बास॥ ४॥ असंखे गुन (४क.१) याक जयप्ररकासन ॥ मदओ ओति ओस गुनया बखान (२) न ॥ ५ ॥ म्ये ल्या:२ , राग करा ॥ता चो॥ बिज्याधरि तोहे जय माहांमा(२)वजर जोगिनिरसं ॥ धु॥ बिष्णुमतितिर आनंन्द्र आ(३)/नद्र ॥ जोग्यभोग्य सवैथय माता ॥१॥ कोतिदेवाका (४)र अरून सबमुख ॥ रक्तवरन सुतिनि नयणधर ॥ (५) ॥ २॥ हे मसुनिमर सुंधर बंता ॥ चंद्रकरा स्वभे मनि(९क.१ )मय आरंकित ॥ ३॥ तिरिभुवनपति जननि इ(२)श्वरी ॥ विश्वव्यापित जगत मोहिनि ॥ ४॥ वर्ज्ज शुख(३)पर खत्वांग हाथ्य ॥ शुधंर श्वभा नरमुंदमारा ॥ ५ ॥(४) म्ये ल्या:३ ,राग श्री ॥ तार चो ॥ , मनिचूर निवासिनि श्री(५)वज्रजाेगिनि ॥ सिंघिनि रुपिनि धरिदेवि व्याधिनि (१८क.१) रुपिनि ॥१॥ त्रिनयन शुंधरि मुंद्रमारा (२) ॥ खर्ग निरुपीनि म्हैखासुर कलो वासे ॥ २॥ (३) पंचकपात रातक नाग अष्ट भुखिनि ॥ हाद आ(४)भरन शुज क्वति रक्तवनं ॥ ३॥ तैलोके ज(१)ननि इस्वरि कोहि नहि जाने ॥ भैरओ मातिका, ग(१९क:१)देस कुमारि कारिका ॥ ४॥ तोहे देवां सुमरन (२) तोहे उगनारा ॥ संकत तारिनि कपा करो श्री भवानि (३) ॥५ ॥ श्रीपरताप मर संसारकि सार ॥ रिपिकु(४)र नास्य करोहि दय उसास्य ॥ ६ ॥ ५ ) म्ये ल्या:४ राग जयजमंति ॥ तार चो ॥ सिव अव(२०क.१) तार कारकारकार न॑॥धु॥ भिम माहावीर (२) दुखिया दुख हरन ॥ किंच फुतक तर जुसे गुपा(३)तन ॥१॥ रनस ङ्हरूय थास अति यक मन॥ ज(४)रासंदनि फाफार जोङाओ तमन ॥ २॥ ल्वाले (५) ङहख रुमङाओ रित धु स्वासन ॥ राङाओ हि आति(२१क:१)पति पिकार प्वाथन ॥ ३ ॥ दुजोधन आदि स्यात थ(२)ओ वरन ॥ बयंरिपनिस हि रानं भुमि मथन ॥ ४ (३) ॥ खङाओ रसन जुर जोगिनिया गन ॥ नयाओ म्हि(४)तर अन भुत पेतारन॥ ५॥ गुरित गुन बखा(५)न याय ल्हाकम्हन ॥ तोरतयके मतेरे निपा छि च(२२क:१)लन ॥ सिब॥६॥
