लेख्य व लेखन ज्वलंया सामान्य परिचय
लेख्य व लेखन ज्वलंया सामान्य परिचय सहप्रा, ज्वाला म्थापित पा.सं.क्याम्पसया भू.पु.वि.स.प्र. मनूतय् थ:गु मनय् दनावःगु छुं नं विचार भाव प्वंकेगु तरिका धयागु ल्हाःतं, छ्यनं भाय् यानाः, म्हुतुं न्वंवानाः अथवा च्वया: ख:। भाय् याय्त ल्हाः, छ्यं संकीसा, म्हुतुं न्वंवाय्त म्हुतुं विभिन्न स: पिकया: भाषाया रुपय् ब्यक्त याइ । च्वया: भाव ब्यक्त याय्त आख:या नमूना माल, अले व आखः च्वय्गु ज्वलं माल । ज्वलं धयागु च्वय्त छ्यलीगु वस्तु (गुगुया द्य:ने आखः च्वइ) ख:। च्वय्गु् शुरु यासांनिसें आःतक थीथी वस्तुयात छ्यलातःगु दु । विभिन्न अभिलेखया लिधँसाय् स्वय्बलय् दकलय् अप्व: व न्हापांनिसे आ:तक छ्यलातःगु वस्तु धयागु ल्वहं ख: । वयां लिपा धातु, चा, सिं आदि छ्यलातःगु दु । अथे हे सिमाया हः, ख्वला आदिपाखें दय्कातःगु भ्वं, ताडपत्र, भोजपत्र व भ्वं छ्यलेगु यात । अथे हे छ्यंगु, काप: आदि नं छ्यलातःगु दु । तर दकलय् अप्व: ल्वहं यक्वतक ल्यनाच्वनीगु जुल । धातु नं यक्व तक्क ल्यनीगु खःसां मनूतय्सं गलय्याना: मेगु रुपय् छयलेगु यात । मेगु ताडपत्र, भ्वं, भोजपत्र, काप:, छ्यंगु नं नाश जुइगु जुया ता: ई तक ल्यंकेथाकु । विभिन्न इलय् विभिन्न वस्तु छ्यलेगु ज्या जुल । जब भ्वंयागु विकास जुल, लेख्य ज्वलं निरन्तर रुप भ्वंयात छ्यल । थुगु भ्वंया विकास जुजुं थौंकन्हय् थीथी गुणया थीथी साइजया भ्वंयात छ्यलेगु जुल । जुजुं जुजुं थौंकन्हय् अझ कम्प्यूटरया स्क्रीनयात लेख्यज्वलंया रुपय् छ्यलाच्वंगु दु । शुरुनिसें आःतक छ्यलातःगु लेख्यज्वलंया विस्तृत वर्णन क्वय् बिया थें दु। १) ल्वहं :- ल्वहं ताःईतक ल्यनाच्वनीगु सार्वजनिक थासय् तय् ज्यूगु वस्तु जूगुलिं अभिलेख च्वय्त अभिलेखया प्रारम्भंनिसं आ:तक विभिन्न रुपय् छ्यलातःगु दु । गथेकि – शिलापत्र (ल्वहंया), स्तम्भ (थां), मूर्तिया क्वय्यागु भाग (पादपीठ), व ल्वहं हिति । ज:धुं (जलहरि) आदि । क) शिलापत्र :- शिलापत्रयात ल्वहं पौ, शिलाफलक, शिलापट्टकाशासन धका: नं धाइ । थ्व ल्वहंपौ धयागु ल्वहंयात थीथी साइजयागु पत्र वा पाता दय्का: द्यःने सफा जुइक घोटेयानाः आख: की जिइक दय्की । चुलुक पालिश नं तइ । प्यकुंला:गु ल्वहंपौयात च्वय्यागु भाग ग्वःलाका अन थीथी मार्गी, थीथी इलय् थीथी चित्र च्वयातःगु दइ गथेकि सा, मृग, चक्र, पलेस्वां, शंख, ङ्या, वज्र चैत्य (स्तूप) त्रिशुल, शिवलिङ्ग, चन्द्र, सूर्य अथे हे स्वां बुट्टा वा मियागु ज्वाला (लप्का) नं दय्कातइ । थज्या:गु ल्वहंपौ विषय स्वया, च्वय्गु खँया विवरण स्वया तपा, चिइपा: जुइ । थ्व ल्वहंपौ पाटीपौवा देग: थीथी भवन सार्वजनिक थाय् आदि थासय् तयातःगु दु । कान्तिपुर नक्साल नारायण चौरयागु लिच्छविकालया तिथि मदुगु ल्वहंपौ व पशुपतिक्षेत्रया जयदेवया सम्वत् १५८ (७३०ई) या ल्वहंपौ लिच्छविकालया दकलय् तःपाःगु ल्वहंपौ ख:। १.२ मीटर हाक: व ३६ से.मी. ब्या नारायणचौरया ल्वहंपौ । थज्याःगु ल्वहंपौ मल्लकालयागु येँ टेबहालया नरेन्द्र मल्लया ने.सं. ६६५ (१५४५ ई) या ल्वहंपौ २६ पंक्ति च्वय् २५.५ से.मी. ब्या, दथुइ ३० से.मी. व क्वय् २६ से.मी. दु। अथे हे स्वयम्भुइ च्वंगु ने.सं.७७०(१६५६) या प्रतापमल्लयागु ल्वहंपौ नं यक्व: त:पा: । थ्व ल्वहंपौया साइज च्वय् ४० से.मी. दथुइ ४५ से.मी. क्वय् ३६.५ से.मी. दु । थज्याःगु ल्वहंपौ आःतक नं थीथी भवन निर्माण याइबलय् तय्गु चलन दु। ख) शिलास्तम्भ (था) :- माःकथंयागु त:जाःगु बल्ला:गु ल्वहंया थां (स्तम्भ) चाना:, ताछेयाना: घोटेयाना, माःगु विवरण की जिइक दय्का: तइगुयात शिलास्तम्भ धाइ । थ्व था सार्वजनिक थासय् तय्गु चलन दु । थ्व थां प्यखेर प्यंगू पाता दइ । थ्व थां जमिनय् क्वय् गाडे यानातइ । थांया च्वय् मूर्ति नं दइ । अनेक बुट्टा दइ । नेपालय् ल्वहं थां दकलय् पुलांगु लुम्बिनीया इ.पू २४९ या तेश्रो शताब्दीया अशोक थां खः । लिच्छवि जुजु मानदेवया चाँगुनारायणया ल्वहं थां चारपाते तीन मीटर त:जा:गु थामय् स्वख्यरं च्वयातःगु दु । थ्व थां काउलीया आसन यानाः दिकातःगु दु । अथे हे मल्लकालया यलयच्वंगु कृष्णमन्दिर न्ह्य:नेच्वंगु ने.सं. ७५७ (१६३० ई) या सिद्धिनरसिंह मल्लं स्थापना या:गु गरुड स्तम्भ । अथे हे येँ लगंबहालय् च्वंगु पार्थिवेन्द्र मल्लं स्थापना या:गु ल्वहंथां रञ्जना लिपिं कियातःगु दु । ग) मेमेगु ल्वहं पौ :- ल्वहंपौया कथं मेमेगु पत्र गथे मूर्तिया क्वय् (पादपीठ) शिवलिङ्ग, ल्वहं हितिया ज:ख: च्वय् क्वय् हिति फ्वया ज:ख: ज:धुं (जलहरी) आदिइ नं च्वयातःगु दु । सं. १०७ य् च्वयात:गु मालीगामय् लुयावःगु जुजु जयवर्मया मूर्तिइ पादपीठय् अभिलेख कियातःगु आःतक लुयाव:गु दकलय् पुलांगु पादपीठ अभिलेख ख: । थ्व अभिलेखय् “सम्वत् १०७ श्री प ७ देव चक्र महाराजस्य जयवर्म्मण” धकाः च्वयातःगु दु । २) धातु :- धातु धयागु नं छाःगु लेख्य ज्वलं खः । धातु धालकि लुँ, वहः, सिजः, सिं, नं आदि ख: । धातुइ किया: व घ्वानाः आख: च्वइ । किया: धातुया पाताय् च्वइ । थथे कियातःगु लुँयागु स्वर्णपत्र, सिज:यागु ताम्रपत्र धाइ । चाँगुनारायणय् च्वंगु नारायणया लुँया कवचया क्वय् च्वयात:गु संवत् ६०७ या अंशुवर्माया अभिलेख स्वर्णपत्र ख: । थ्व अभिलेखय् नारायणयागु पुलांगु कवच व गरुड हिलागु खँ च्वयातःगु दु । अथे हे धातुया ध्वाना च्वइगु अभिलेखय् देग: देगलय् तइगु इला ध्येबा (सिक्का) माने (चाःहिकेगु) गं, मूर्ति आदिइ ख: । थज्याःगु थासय् तयातःगु तःतःग्व:गु गंया छचा:खेरं ध्वाना अभिलेख तयागतःगु स्वयम्भुइ पशुपती आदि थासय् दु । धातुयागु पत्रमध्ये ताम्रपत्र छ्यलात:गु खनेदु । थ्व ताम्रपत्र त:कु चिकु यानाः विषयय् अनुसार दय्का: तःगु दु । थुकी विशेषयाना भूमिदान, राजाज्ञा व निम्ह स्वम्ह जुजुपिनिदथुइ जूगु सन्धिया खँ च्वयाः दरबारय् ताना: तय्गु चलन दु । ख्वपया तलेजु चोकय् भूपतीन्द्र मल्ल व योगनरेन्द्र मल्लया सम्वत ८२२ (१७०२ ई) या ताम्रपत्र सन्धिपत्र ख: । ३) सिं :- सिंयात नं लेख्य ज्वलंया रुपय् छ्यलातःगु दु । गथेकि देग:या खापाय् तोरण, मूर्ति दिकीगु त्वाकलय् तुनासिं, तुनासिं दिकिगुली नं अभिलेख च्वयातःगु दु । ४) चा :- चायात नं लेख्यज्वलंया रुपय् छयलात:गु दु । चायागु चैत्य, चायागु अःपा, आदि । येँया चाबहिलय् धन्नोचैत्य जिर्णोद्धार या:बलय् चैत्यया दुने व्राम्हीलिपिं चारुमती च्वयातःगु अप्पा यक्व लुयावल । उकी दुने हानं भुजिमो लिपिं च्वयातःगु ध्येबा नं लुयावल । लिखत पत्रय, तमसुक, कालविल, न्याय्गु मीगु आदिया लागि च्वया: थूतुलीबलय् लिखतपत्रया सिथय् चाया छाप तय्गु चलन दु । व छापय् श्री मण्डल व कलश आदि थीथी आकृति ध्वानातइ । ५) ताडपत्र :- ताडपत्र नं छगू लेख्यज्वलं ख: । ताडपत्र तसकं तान्व:गु थासय् व समुद्रया सिथय् (तटय्) दइगु ताय्ग: सिमाया हःयात गंका: लखय् दायका: हानं गंका पाना: शंखं घोटे यानाः पिचुका: विभिन्न साइजय्, चानाः च्वय्त तयार याइ। थ्व निगू किसिमया दु – तालिपोट व पाल्मिरा । तालिपोट तब्याः, ताःहाक:, हलुका व पिचुसे च्वंगुलिं च्वय्गु नितिं बांलाः जू । पाल्मिराया ताडपत्र चिब्या:, चीहाक,, ख्वातु व पिचु मजूगुलिं च्वय्त उलि बांला: मजू । ताडपत्र करीव १० से.मी. ब्या व ५० से.मी. हाक:या जुइ । च्व व प्वःपाखें चिब्या व दथुइ तब्या जुइ । तमसुक जूसा खवय् सिथय् चाया छाप दइ । चाया छापय् मण्डल, श्री, कलश आदि थीथी आकृति ध्वानात:गु दइ । चाया छाप दुथाय् ताडपत्रयात निसु स्वसु लथ्यानात:गु दइ । थुकी दुने जग्गाया मू, ब्याज दर आदि च्वयातःगु दइ । गुगुली धाःसा छुं नं च्वयातइ मखु । चाया छाप दुनेलाका ताडपत्रयात थूतुला तइ । ताडपत्रया सुरक्षा, तापक्रम कम जुइगु थासय् जुइगुलिं नेपालय् लिच्छबिकालंनिसें छ्यलातःगु ताडपत्रत सुरक्षित जुयाच्वंगु दु । भ्वंया प्रयोग मजूनिबलय् ताडपत्रयात लिखत पत्र व ग्रन्थ च्वय्त यक्व छ्यलातःगु दु । यक्वथें तमसुक
