कँचा
कँचा काजीमान डंगोल चा धैगु छु ? थुकिया परिभाषा छु ख: धकाः सुनानं न्ह्यस: तल धाःसा थीथी मनूतपाखेँ थीथी कथं लिस: वयफु, छायेधाःसा चाया बारे मनूतय् थीथी धारणा दयाच्वनी । छम्ह सडक इञ्जिनियरया दृष्टी चा धैगु अज्याःगु बस्तु जुइफु गुगु सडक निर्माणया झ्वलय् ज्याख्यलय् दइ । छम्ह कुम्हाःया मिखाय् थलबल छीत उपयुक्त बस्तु जुइफु । अथे हे छम्ह किसानया लागी बालिनालि बांलाक उत्पादन जूगु उत्पादनशील व उर्वरभूमि हे चा जुइ। चा विज्ञानकथं धायेगु खःसा चा थैगु पृथ्वीया द्यःनेया छब: देब: ख: गुगु भौतिक व रासायनिक प्रक्रियाया हुनिं चट्टानत ज्यलाः, तज्याना: नचुयाः निर्माण जुयाच्वंगु बस्तु ख: गुकी थीथी खनिज व जैविक पदार्थया लिसेँ ल:, फय् व सुक्ष्म ब्याक्टेरिया, फंगस, प्रोटोजुवा आदि जीवाणुत नापनापं की, दम्बी आदि प्राणित दयाच्वनी । अले उकी घाँय्, स्वां, सिमा आदि बनस्पतित बुयावइ व ब्वलने फइ । चा थैगु प्राकृतिक सम्पदा ख: । प्रकृतिया वरदान खः। चा नाप भीगु जीवन स्वानाच्वंगु दु । चाय् हे झीगु जीवन निर्भर जुयाच्वंगु दु । संसारय् श्रृष्टि जुयाच्चपिं फुक्क प्राणितय्गु जीवन प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रुपं चाय् हे निर्भर जुयाच्वंगु दु । चाय् हे उत्पादन जुगु अन्न, फलफूल नया: झीगु जीवन निर्वाह जुयाच्वंगु दु । चा धैगु थीथी प्रकारया दु। रंगया लिधंसाय्, बनौटया लिधंसाय् अले गठन (Texture) या लिधंसाय् चायात थीथी वर्गिकरण यानातःगु दु । अथेख:सां चाय् दैगु थीथी तत्वया लिधंसाय् चायात निब्वय् ब्वथले फु । क) अजैविक चा (Inorganic Soil) ख) जैविक चा (Organic Soil) क) अजैविक चा धैगु थीथी खनिज चट्टानत ज्यलाः निर्माण जुयाच्वंगु खनिज चा खः । प्राकृतिक रुपं निर्माण जुइगु अकार्वनिक बस्तु ख: । थज्याःगु चाय् स्पटक (क्वार्ज) अभ्रक, ग्रेफाइट, टोपाज, टल्क, फेल्डस्पार, जिप्समथें ज्याःगु थीथी खनिज पदार्थ दयाच्वनी । थज्याःगु चाया मूब्व धैगु हे खनिज पदार्थत खः । उकिं थज्याःगु चाय् जैविक तत्वत म्हो हे जक दइ । जैविक तत्वत थुकी २०% स्वया म्हो हे जक जुइ। ख) जैविक चा धैगु घाँय्, स्वां, सिमा, बनस्पति आदि प्रांगारीक पदार्थ तथा जीवजन्तु आदि प्राणित सिनाः ध्वगिना निर्माण जुयाच्वंगु चा ख:। थुकी खनिज पदार्थ स्वयाः जैविक पदार्थत अप्व: दइ। उकिं थज्याःगु चाया मूब्व धैगु जैविक पदार्थ खः । थज्या:गु चाय् कार्वन हाइड्रोजन अक्सिजन, गन्ध अले छुं मात्रायू नाइट्रोजन नं दइ । थज्याःगु जैविक चा विशेषयाना: ताल, तलैया, धाप, पुखू आदि लः मुनीगु सिमसार लागाय् दइ । ताल तलैया, पुखूया लः सुनावन वा लःयात निकास दयेका: पिछ्वत धाःसा पुखूया तःलय् च्वंगु चा नाइसे च्वनी । मलिलो जुयाच्वनी । थ्व चा गन कि जैविक चा जुइ । थज्याःगु चायू ८०-९०% तक नं जैविक चा जुइ । थज्याःगु चा बालि बिरुवाया लागि सौसाः जुइ । गुकिं बालि बिरुवाया लागि माःगु पौष्टिक तत्व प्राप्त जुइ, उत्पादन बाँलाइ । नेवाःतय्सं थ:गु हे पहलं थःगु हे शैलिं चाया थीथी नां छुनातःगु दु । सियूचा, म्हासुचा, ताकूचा, गिचा, खिचा, गथिचा, पंचा, कँचा आदि फुक्कं थीथी चाया नांत खः । थुपिं फुक्क चाया थ:थःगु थासय् बिस्कं बिस्कं सांस्कृतिक तथा पेशागत महत्व दु । थुपिं थीथी चा मध्ये छगू इलय् स्वनिग:या नेवा: कृषि प्रणाली तसकं महत्वं जा:गु, महत्वपूर्ण थाय् कया वंगु चा: खः कँचा । रासायनिक सा: दुहां मवःनिणु इलय् स्वनिगलय् नेवाः किसानतय्सं थीथी बालि पिइत साःया रुपय् प्रयोग याइगु चा खः कँचा । बि.सं. २०२१/२२ सालपाखे उत्पादन वृद्धि याय्गु तातुनां हरित क्रान्तिया अभियानकथं स्वनिगलय् रासायनिक सा: ब्यापक छ्यला बुलाय् बसेंलि बुलुहुं कँ कायूगु चलन न्हनावन । अथे धैगु लगभग ५० दँ न्ह्यःतक कँ काय्गु चलन दनिगु ख: । नेवाः समाजय् ब्याप्त किंबदन्तिकथं लखंलख दँ न्ह्यः स्वनिग: छगू पुखू ख: । कालिदह ख: । महाचीनं वःम्ह मञ्जुश्री थःगु चन्द्रहास खड्गं पाला: चोभाःया न्हसिकापं लः पिछ्वसेलि उपत्यका बस्ति योग्य जूगु ख: धैगु विश्वास यानातःगु दु । मंजुश्री चन्द्रहास खड्ग पाला: लः पिछ्वःगु खँय् विश्वस्त जुइ मफुसां उपत्यका छगू पुखू वा कालिदह खः धैगु खँ भूगर्भवेता तथा बैज्ञानिकतय्सं नं मानय् यानात:गु तथ्यगत खँ ख:। “भूगर्भबेतातय् कथं उगु कालिदह निक: तक तज्यानाः थनया लः पिहांवंगु खः । न्हापांगु पटक १५ निसेँ छ लाख दँ न्हापा कटुवाल दह चाला: किर्तिपुर चोभार व सैंबु दक्षिण भाग सुक्खा जूवन अले निगूगु पटक ६ निसेँ २ लाख दँं न्ह्यः चोभारया गल्छी (न्हसिकाप) चाला: लः पिहां वनाः स्वनिग: हे सुक्खा जूवन । अथेहे जापानया शिक्षा व संस्कृति मन्त्रालयया ग्वहालिं संचालित जूगु स्वनिगःया उत्पतिया बारे जूगु अन्वेषणय् संलग्न छम्ह जापानी बैज्ञानिक डा. तेत्सुया साकाइया कथं स्वनिगःयात त्वःपुयात:गु चोभारया यक्व क्वय् महाभारत पर्वतमालाय् करिब २० लाख दँ न्ह्यः तलाउया सिर्जना जूगु ख: । व ताल दकलय् न्हापां करिब ३० द्व: दँ न्ह्यः तःज्याःगु ख: । तालया बिष्फोट चोभारं क्वय् चल: वना: सृजना जूगु प्राकृतिक बांध तज्यानाः जूगु ख: । उकथं लःया सतह म्हो जुजुं वन । थिमिया सतहलय् थ्यना: चिचिधंगु तालया निर्माण जूगु खः । बैज्ञानिक साकाइया कथं स्वनिग: त्वपुनाच्वंगु ताल म्होनं न्याक: तक तज्याःगु व उकियानाः जूगु भौगोलिक परिवर्तनया क्रमय् स्वनिगलय् चिचिधंगु गःत दयावःगु खः । ताल हानं २४ द्वः दँ न्ह्यः व १० द्व: दँ न्ह्यः नापं याना: न्याक्व: तक विष्फोट जुया तज्याना: दकले लिपा उपत्यका उत्पत्ति जूगु खः । उगु पुचःया मेम्ह बैज्ञानिक डा. हिदेवो तावाताया कथं स्वनिगः त्वपुनाच्वंणु ताल यलया थेचो, वादेय्या उचाई (१४५० मि.) तक थ्यंगु ख: । अले पटक पटक याना ताल तज्याना: लः फुनावंगु खः (ताम्राकार, ११२२:२) । वहे कालिदह वा पुखूया तःलय् च्वंगु भ्यातनाः हे कँचा ख: । पुखुलिइ दैगु थीथी घाँय् झ्याउ, लेउ, जलकुम्भि आदि बनस्पति, सिमाह:, सिँया कुचात व लखय् च्वनीपिं जल प्राणित सिना ध्वगिना: निर्माण जुयाच्वंगु चा जूगुलिं कँ काइबलय् कँचाय् इलय् ब्यलय् अज्या:गु घाँय्, सिमाह: सिँया कुचातय्गु अवशेषत प्ययेपुना: च्वंगु प्रष्ट रुपं झीसं खनाच्चनागु हे खः । कँ कायेगु ज्याय् जुइमाःपिं उगु ईया मनूतय्सं खनाच्वंगु हे खः । गुलिसिनं न्याँया क्वँय्, कँ आदि प्यपुनाच्वंगु वः धैगु नं खंपिन्स॑ कनेगु या: । अज्याःगु अवशेषत ध्वगिना चा जुयाच्वने धुंकीगु जुया उकिया बान्कि, रुप, आकार प्रष्ट दुसां लिकायेजीगु धाःसा मखु । इलय् ब्यलय् वइगु खुसिबाः, चल: (पहिरो), प्रलय, कम्पन आदि प्राकृतिक तथा दैवी प्रकोपया हुनिं भौगोलिक उथल पुथल जुया अज्याःगु दह, पुखू धाप ल्हानावनाच्वंगु ख: । उकिं कँ कायेत जमिनय् गाः, सुरुङ्ग म्हुयाः काय्माःगु खः । कँ कायेगु ज्या कँ काय्गु ज्या तसकं थाकुगु ग्यानापुगु व ज्यान पाना: याय्माःगु ज्या खः । जीवन निर्वाहया लागि माःगु अन्न, केँ, तरकारी आदि खाद्यबाली उत्पादनया लागि थाकृसां याय्माःगु ज्या ख:। कँ कायेगु ज्या निम्ह प्यम्ह मनुखं यायेफइगु ज्या मखु । उकिया लागि च्यागू झिगू परिवार मिलय् जुइमा: । उकिं कँ काय्मा:पिं मनूतय् थवं थवय् सहलह ब्याकाः च्यागू झिगू परिवार मिलय् जुया छगू पुचः दय्काः कँ कायेगु ज्या याइ । प्रत्येक परिवारं मिसा छम्ह मिजं छम्ह यानाः निम्ह निम्ह वनी । पुचलय् छम्ह कँगा: नाय: दइ । नाय:नं सकसितं क:घाना: च्वयेका: ब्वना यंकेगु याइ । नायःनं कँगा:या हेरबिचार यायगु, मनूत खतन पतन यायेगु व मा:थाय् मा:गु सरसल्लाह बिड्गु ज्या याइ । कँ कायगु ज्याय् अनुभव दुम्ह मनूयात कँगा: नायः ल्ययातइ । कँ काय्गु ज्या दच्छ्या निक: याइ । तू, आलु बालिया लागी मंसीर, पौषं काइ । अले वा बालिया लागि चैत्र, बैसाखं काइ । थ्व कँयात सौसाः कँ घाइ । कँचिउ वनेगु कँ काःवनेगु न्हापांगु दिन अर्थात् शुरु याःवनेगु दिनयात कँचिउ वनेगु धाइ । थ्वज्या अप्व: याना बृहस्पतिबार लाका: वनेगु चलन दु तर मेमेगु दिनय् नं मयाइगु धाःसा सखु । थुगु दिनय् गनथाय् गा: म्हुइगु, गनथाय् म्हूसा बांलाइ न्हापा न्हापा कँ कयातःगु गा:
