इहि (वेल विवाह )
तीर्थलाल नःघःभनी राजभण्डारी इहि । इहि धयागु नेवाःतय् थःगु हे पहःया छगू तःधंगु संस्कार खः । थ्व संस्कार सुयां मदु । नेवाःतय जक दु । उकें नेवाःतय्सं ‘इहि’ यायेगु थौंतक मत्वःतूसे यानाः वया: च्वन तिनि । हना: वयाः च्वनतिनि । मनूत निक: जहाँ जुइ । छक: माया प्वाथं पिहाँ वया: जहाँ जूसा छक: संस्कारं जहाँ जुइ । माया प्वाथं जहाँ जूसां वया सुं नं दइमखु । छुं नं दइमखु । न थः दइ, न ज: दइ । नं पुचः (समाज) दइ, न थाय्बाय् दइ । न कुल हे दइ । न धर्म दइ, न कर्म दइ । न त्यः मत्य:, ज्यू मज्यू धयागु हे दइ । हानाः मदया था:गा: मदुम्ह गुंमनू थें जुइ । गन वयात संस्कार यात अन वयात सकर्ता दइ । थः नं दइ, ज: नं दइ, पुच: (समाज) नं दइ । हानाः नापं थाय् बाय् कुल नं दइ । धर्म कर्म नं दइ । मिजं मचा जूसा माया प्वाथं पिहाँ वयेवं छक: जहाँ जुइ । अले मेलवा ( कय्ता) पूजा संस्कार छक: जहाँ जुइ । थथे हे मिसा मचा जूसा माया प्वाथं पिहाँ वया: छक: जूसा ” इहि” या संस्कारं छक: जहाँ जुइ । थुकथं निक: जहाँ जूपिंत ‘द्विज’ धाइ । द्विजया अर्थ निक: जहाँ जूम्ह (निक: बूम्ह ) धाःगु खः । मेःगु अर्थ संस्कार दुम्ह धाःगु खः । ” निकः बूम्ह ” धाःगुया धापू “छकःगु व सुमचां निसें तःमचा” तक जुल । निकःगु ‘व’ तःधी जुल’ धाःगु खः । थुकथं निक: (बूपिं) जहाँ जूपिं च्वयया तगिनय् लानाः थजाः जुया च्वनी । निक: जहाँ जूपिं द्विजतय् संस्कार संस्कृति कर्मकाण्ड, तजिलजि (व्यवहार) यक्व दइ । द्विज मखु पिने उलि संस्कार कर्म दइ मखु । उकें द्विज नेवाःतय् मिसामचायात याइगु छता तःजिगु संस्कार ” इहि” खः । अथेला ‘इहि’ धयागु छु ? छाय् यानाः वयाः च्वन ? छाय् धया: वयाः च्वन धयागु खँय् भतीचा कुलाः स्वये । थन ‘इहि’ यात निगू कथं कयाः तःगु खनेदु । छगू छँया दुजः जुल । गन जहाँ जुया द्विज जुल । अन वयात संस्कार दत । समाज दत । कुलय् थ्यात । कर्म खन । धर्म संस्कृतिं चित । चजिलजिं (व्यवहार) क्यन । अले छँया समाजया छम्ह दुजः जुल । मेगु मिजं मिसा हवंकेगु यात कयाः तल । मिसा मिजं ह्वंका: निम्हत्यपू यायेगु यात ‘विवाह’ धाइ । ‘विवाह’ धयागु संस्कृत भाय् जुल । थ्वयात स्यंका ‘विहा’ धायेगु यात । थ्वयात नेवाःतय्सं ‘ब्याहा’ धायेगु यात । लिसें नेवाःतय्सं थःगु भासं ‘इहिपाल ‘ नं धया: वयाः च्वन । थ्व हे ‘इहिपाल ‘ यात ‘इहिपा : ‘ जक धायेगु यात । थ्वयात नं स्यंका: ‘इहि’ जक धायेगु यात । उके ‘इहि’ धयागु हे ‘इहिपाल’ खः । इहिपा : धयागु द्यः पिने पालं निसें दुगु जुयाः च्वन । पशुपति सिद्धाचल मृगस्थली गोरक्षपीठया योगी नरहरिनाथजु नापं प्यम्हेस्यां सम्पादन यानाः पिकाःगु ‘स्कंण्डपुराण हिमवत खण्ड ‘ धयागु सफूया १३३ पती ६० द्याय् महाद्यवं पार्वती इहिपा : याःगु खँ बालाक न्ह्यथनाः तःगु दु । थथे हे गोरखपुर गीता प्रेसं पिथंगु “ संक्षिप्त शिव पुराण” धयागु सफूया ११६ पती “रुद्र संहिता द्वितीय (सती) खण्डया १८ द्याय् महाद्यः व सती देवी इहिपा या खँ न्ह्यथनाः तःगु दु । थ्वयांलि भाजु रेवती रमणान्द वैद्य श्रेष्ठजुं “भगवान शंकर ” धयागु सफूया ११५ पती कुर्मपुराण (पूर्व विभाग) या ८ द्यां लिकया: ” शंकर सतीदेवी विवाह ” धयागुली वांलाक न्ह्यथनाः तःगु दु । लिसें स्व. चितधर ‘हृदय’जुं ‘नेपाल भाषा साहित्यया जातः’ धयागु सफूया ३३ पती ननिवाहाः या धर्मरत्न याके च्वंगु स्वस्थानि सफुली ल्ह्ययाः तःगु ” स्वस्थानि व्रत्त” धयागुली “देवलोकया इहिपा : ” या खँ न्ह्यथनातःगु दु । उके इहिपा : धयागु महाद्यः या पालं निसें दुगु जुल । अथेला महाद्यःयां न्ह्यः कुर्म पुरणया १५ द्या कथं ब्रम्हाया मानस पुत्र प्रजापति दक्षया पालं निसें हे दुगु खनेदत | इहिपा या खँ वेदय् नं न्ह्यथनातःगु खनेदु । भाजु गुणदेव भट्टराइ वि. ए. जुं ‘भारतको इतिहास’ धयागु सफूली थथे च्वयाः तःगु दु । ‘आर्य – इसा भन्दा ४००० वर्ष पहिले केहि मानिसहरुले भारत वर्ष माथि आक्रमण गरे । भारत वर्षमा आफ्नो बस्ती बसाले । ‘आर्यहरुको सबभन्दा प्राचीन ग्रन्थ वेद हो । आर्यहरुले वेदलाई ‘ इश्वरीय ज्ञान कहलाइन गयो । थ्व धापू कथं वेद खुद्व: दं मयाक न्ह्यः हे दये धुंकूगु खने दत । अथेला वेद धयागु ब्रम्हाया म्हुतुं पिदंगु धयाः तःगु दु । गोरखपुर गीता प्रेसं पिदंगु ‘संक्षिप्त भविष्य पुराण’ धयागु सफूया २० पती ब्रम्हपर्वया १ / २ द्याय् थथे च्वयाः तःगु दु । ‘ब्रम्हाजीके चारो मुखेसे चार वेद उत्पन्न हुए। पूर्व मुखसें ऋग्वेद प्रकट हुआ ।दक्षिण मुखसें यजुर्वेद उत्पन्न हुआ । पश्चिम मुखसें सामवेद निसृत हुआ ।उत्तर मुखसें अर्थवेद प्रादुर्भूत हुआ । थ्व धापुतिं ब्रम्हाया प्यप्वाः म्हुतुं प्यंगू वेद पिहाँ वल । पूर्वं ऋग्वेद, दक्षिणं यजुर्वेद, पश्चिमं सामवेद व उत्तरं अर्थवेद पिदन धयाः च्वंगु जुल । थ्व हे पूर्व पाखेंया म्हुतुं पिज्वःगु ऋग्वेदय् इहिपाःया खँ न्ह्यथनाः तःगु जुया च्वन । भारतया संस्कृति संस्थान ख्वाजा कुतुव (वेदनगर) वरेली (उ.प्र) पाखें पिकाःगु ऋग्वेद चतुर्थ खण्ड सफूया १७१८ पती १० मण्डल ७ द्याया ८५ सुक्तय् “देवता सोम सूर्या विवाह” धयागुली थथे च्वयाः तःगु दु । ‘सोम प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तर ॥तृतीयोअग्निष्टे पतिस्तुरीं यस्तु मनुस्य जा ॥’ थ्व धापुतिं ” न्हापांयाम्ह सोम, निम्हम्ह गन्धर्व, स्वम्हम्ह अग्नि व प्यम्हम्ह मिजं मनू जुइ” धयाः च्वंगु जुल । थथे हे उत्तरया म्हुतुं पिज्वःगु अथर्ववेदय् नं न्ह्यथनाः तःगु दुगु जुयाः च्वन । जोशी रिसर्च इन्ष्टिच्यूट यलं पिदंगु ‘ रोलम्व’ सं २००० जनवरी जुन ल्याः १-२या ल्याखय् अथर्ववेद चतुर्दशमकाण्ड २ सुक्तं लिकयाः थथे च्वयाः तःगु दु । ‘सोमस्य जाया प्रथमं गन्धर्वस्ते या: पति ॥तृतीयो अग्निस्ते पतिस्तुरीयस्ते मनुष्य जाः ॥’ थ्व धापुतिं नं न्हापांयाम्ह मिजं ‘सोम’, निम्हम्ह ‘गन्धर्व’, स्वम्हम्ह ‘अग्नि’ व प्यम्हम्ह ‘मनू’ जुइ धयाः च्वंगु जुल । थ्व हे वेद कथं दकले लीपा मनूष्य नाप जुइगु इहिपा : यात च्यागू ब्बथलाः तःगु दु । गोरखपुरं गीता प्रेसं पिथंगु ‘भविष्य पुराण’ या ३४ पती ब्राम्ह पर्वया ७ द्याय् थथे च्वयाः तःगु दु । १) ब्राम्ह इहिपा : – बांलाःम्ह भिंम्ह मिजं मचा सः ताः पूजा यानाः धनसम्पति नापं म्याय्मचा कन्यादान वियेगु । २) दैव इहिपा : – होम (जग्य) या: म्हेसिततुं दक्षिणाया नापं कन्या दान वियेगु । ३) आर्ष इहिपा : -जीयाके धर्मया नामं छुं कयाः म्याय् मचा वियेगु । ४) प्रजापत्य इहिपा: – छिपिं निम्हं हवना: निम्हत्यपू जुयाः छें याना नः धकाः म्यामचा बियेगु ।
मनूतय्गु जीवनय् नां छुइगु संस्कारया महत्व
उपप्रा वज्रमुनि वज्राचार्य म्हसीका मनूत सामाजिक प्राणी ख: । मेपिं प्राणीयाके सिबें चेतना तत्व अप्व: दुगु कारणं मनू मेपिं प्राणीपिंसिबें बिस्कं जुल । मेपिं फुक्क प्राणीयाके आहार, विहार, निद्रा, भय व मैथुन दै, तर चेतना वा विवेक मनूयाके जक हे दु । थथे बिचाः याय्फुपिं विवेकशील, चेतनशील प्राणीपिन्सं जक हे कन्हय्या खुशीया लागी थौं योजना दय्के फै । कन्हय्या खुशी, आनन्दया लागी याइगु पूर्व योजना वा ज्या हे संस्कार ख: । संस्कारया विभिन्न अर्थ दु, विभिन्न अर्थया नं सारयात स्वय्गु खःसा संस्कारं हरेकयात “बांलाकेगु, दय्केगु, भिंकेगु, मर्मत याय्गु शुद्धिकरणया लागी हे संस्कार छ्यला: वयाच्वंगु खनेदु । लिपा वना: संस्कारयात धर्मया रुपय् नाला: काय्गु यात । ब्यक्तिया काय, वाक, चित्त शुद्धया लागी याइगु धार्मिक अनुष्ठान, गुकिं मनूयात समाजया पूर्ण दुज: दय्काः बी । संस्कार खँग्व: धर्मनाप तसकं क्वातुक स्वापू दु, अप्व: याना: धार्मिक क्रियाया लागी हे छ्यला: वयाच्वंगु दु । थौं वया: संस्कार धायबलय् धार्मिक अनुष्ठान, कर्मकाण्डया अभिन्न अंगकथं खनेदु । वास्तवय् संस्कारया अर्थ नीति, नियम, अनुशासन, निर्माण ख: । गबलें गबलें धाय्गु नं याः राजनैतिक संस्कार, सामाजिक संस्कार, धार्मिक संस्कार, राजनैतिक संस्कार धायबलय् राजनैतिक इमान्दारीता, सत्यता, बफादारीया रुपय् संस्कारयात कयातःगु दुसा, सामाजिक संस्कार धायबलय् सामाजिक मूल्य, मान्यता, नियम, अनुशासनया रुपय् कयातःगु खनेदु, अथे हे धार्मिक संस्कार धाय्बलय् पूजा, उपासना, भक्ति, अनुष्ठानया रुपय् संस्कारया रुपय् कयातः:गु खनेदु । संस्कार खँग्व: वैदिक साहित्य, ब्राम्हण साहित्य आदिइ न्ह्यथनात:गु मदु । अथेख:सां संस्कार याय्गु चलन धा:सा वैदिक साहित्य रचना जुइसिबें न्ह्य: हे दय्धुंकल धैगु सीदु । (पाण्डेय, २००६:१९) वैदिक साहित्यय् संस्कारया अंग व संस्कार याइबलय ब्वनीगु मन्त्र दुथ्याय्धुंकूगु कारण संस्कार याय्गु चलन सभ्यता शुरुवात नापनाप हे जुइमा: धैगु अनुमान याय्फु । सिन्धुघाटीया सभ्यताय् मेसोपोटामिया, हडप्पाथें जाःगु थासय् मनू सीबलय् मनूयात ल्हाका: ह्याउँचा, स्वाँ व मेमेगु वस्तु तयात:गुपाखें अन्त्येष्टि संस्कार शुरु जुइ धुंकल धैगु सीदु । वैदिक साहित्यय् नं अन्त्येष्टि संस्कारया उल्लेख दु । थुकिं मानव सभ्यता नाप नापं मनूया जीवनय संस्कार याय्गु चलन नं बुलुहुँ आवश्यकता अनुरुप विकास जुजुं वन धैगु सीदु । मानव जीवनय् जन्म जुया: मसीतले आनन्दपूर्वक म्वाय्गु लागी परिवार, समाजय् ब्यवहार बांलाका, चरित्र शुद्ध यानाः, अनुशासनय् च्वनाः सामाजिक नियमयात पालना याना: वनेफत धाःसा जीवन सरल व सरस रुपं न्ह्यांवनी । उकीया लागी सामाजिक आवश्यकताया रुपय् संस्कारया जन्म जल । वहे संस्कारयात लिपा धार्मिकया रुपय् थाय् बिल । गुकिंयाना: मानव जीवनय् मयासे हे मगाःगु क्रियाया रुपय विकास जुल । संस्कार छकलं निमाण जूगु मखु, सामाजिक आवश्यकता हे संस्कारया जननी ख:। थज्याःगु संस्कार भूगोल, जातजाति, धर्मया भिन्नता नापनापं संख्या नं फरक जुइ । गौतम धर्मसूत्रयु चालिस संस्कारया ब्याख्या दु । संस्कारयात विभिन्न इलय्, विभिन्न धार्मिक ग्रन्यय् फरक फरक कथं संख्या न्ह्यथनातःगु दु । आश्वलायन गृह्यसूत्रय् ११, पारस्कर गृह्यसूत्रय् १३, बौधायन गृह्यसूत्रय् १३, बाराह गृह्यसूत्रय् १३, बैखानस गृह्यसूत्रय् १८, अङ्गिरा गृह्यसूत्रय् २५, गौतम धर्मसूत्रय् ४०, स्वामी दयानन्द सरस्वतीया संस्कार विधि व पण्डित भीमसेन शर्माया षोड्स संस्कार विधिइ १६ न्ह्यथनातःगु दु (पाण्डेय्,२००६:१०१-७) । थ्व फुक्कयात मिले याना: हिन्दूतय् सोह्र संस्कार व बौद्धतय् दश संस्कारकथं क्व:छीगु जुल । हिन्दू व बौद्ध निथ्व: दथ्वी नं महत्वपूर्णगु छगु संस्कार नामकरण वा नां छुइगु संस्कार खः । नां छुइगु संस्कार हरेक वस्तुयात म्हसीकेगु थ:थ:गु नां दु थें हे थ्व संसारय् अरबौं अरब मनूतय् दुने नं थ:थःगु नां दु । नां छुइगुया उद्देश्य मचायात परिवारय् दुथ्याकेगु ख: । नां हे इमिगु म्हसीका ख: । गुलिं त:धी, चीधी, हाकु, तुयू, भुयूपिं मनू दथुइ नं थ:गु विशेष नां छुनां थ:गु म्हसीका दय्काच्वनी । मनू जन्म जुइ, सिना वनी । जन्म जुइसातं उम्ह मनूयात म्हसीकेगु लागी नां छुना: बी, व हे नामं उम्ह मनू सिनावनी । सिना वने धुंकूसां सुनानं वैगु नां काय्वं म्हस्यूपिन्सं जूसा वैग नां नाप वैग ख्वाः, म्हघी लुमंका: काइसा म्हमस्यूपिन्सं वैगु कीर्ति, बांला:गु, बांमला:गु थःम्हं स्यूगु, न्यनातैगु ज्या लुमंका: काइ । गुलिसिया नां मनूया म्ह मदयाः वनेवं हे नापं तनाः वनीसा गुलिसिया नां शदिवं शदितक ल्यनाच्वनी । उकिं थज्याःगु नां फुक्क मनूया लागी अति महत्वपर्ण जूगुलिं जन्म जुइवं विशेष ज्याझवःकथं तय्गु यानाः वयाच्वंगु दु । गुकियात नामकरण वा नां छुइगु संस्कार धाइ । थुज्याःगु नां छुइगु संस्कार अति महत्वपूर्ण जुया: नं नेवाः समुदाय दुने थौंकन्हय् संस्कारकथं नां छुइगु त्वफिना: वंगु दु । न्हापा न्हापा जूसा नां छुइगु धका: हे झिंनिन्हु दुखुन्हु विशेष पूजा याना: नां छुइगु याइ । थ्व नं थाय् स्वयाः, जात स्वया: पा: । धर्मग्रन्थ, आचार्यपिनिगु धापूकथं झिन्हुं, झिंनिन्हुं याय्मा: धयात:गु दुसा आचार्यपिनिगु धापू नं फरक फरक दु । गुलिसिनं दश, बाह्र, सोह्र वा दछि दय्सात तय्गु यायमा: धयातःगु दु । थज्याःगु संस्कार परिवारया सुविधा व स्वास्थ्यय् ध्यान तया: याना: वयाच्वंगु दु । सामान्यतया मनूया नां निथी दै- गुह्य व बाह्य । जात: च्वइगु इलय् जातलय् तैगु नां गुह्य व पिने दक्वसिया न्ह्य:ने समाजं म्हसीकेगु लागी तैगु बाह्य नां । जातःया नां जात: पुइकाः स्वम्हेसिन॑ जक हे सी, शत्रुतय्त कने मज्यू धैगु नं धारणा दु । लौकिक नां छुइगु संस्कार याइगु इलय् थकाली, पुरोहितं मचाया न्हाय्पनय् कनेगु याइ। थुज्याःगु गोप्य नां मनू सीगु इलय् कपालय् जात: चिकाः उना: छ्वयवं न्ह्याबलेंया लागी तनाः वनी । थुज्याःगु जात:या नां नक्षत्रकथं तय्गु चलन दु। छन्हु वा न्हिछियात सूर्योदय जूगु ईनिसें ६ घण्टायात पहिलो प्रहर, वयां ६ घण्टा द्वितीय, मेगु ६ घण्टायात स्वगू व प्यंगू पहर कथं छगू नक्षत्र जुइ । थुज्याःगु नक्षत्र २७ गू दु । व हे कथं अश्विनी नक्षत्रय् जन्म जूम्ह जूसा प्यगू प्रहरकथं न्हापांगु प्रहरय् चु पाखें शुरु जूगु नां, द्वितीय प्रहरय् चे पा्खें शुरु जूगु नां, तृतीय प्रहरय् चो पाखें शुरु जूगु नां व प्यगू प्रहरय् ला आखलं शुरु जूगु नां तै । अथे हे मेमेगु नक्षत्रय् जन्म जूसा जातःया नां थुकथं तय्गु याइ – अश्विनी –चु, चे, चो, ला भरणी — ली, लु, ले, ला कृतिका –अ,इ, उ, ए, रोहिणी — ओ, बा, वि, बु, मृगशिरा — व, वो, क, कि, आर्दा –कु,घ,ङ,छ, पुनर्वसु — के,काे,ह, हि तिष्य – हु, हे, हो, डाश्लेषा — डी,डु,डे,ढाे मघा — मा, मि, मु,मे पूर्वफाल्गुणी — मो,टा,टि,टू उत्तरफाल्गुणी — टे, टाे, पा, पी हस्ता — पू, ष, ण,ठ चित्रा — पे, पाे, रा, री स्वाती — रु, रे, राे, ता विशाखा — ती,तु,तृ, ताे अनुराधा — ना,नी,नु,ने ज्येष्ठा — नो, या, यी, यू मुल — ये, यो, भा,भी, पूर्वषाढा — भू,ध,फा,ढा उतरषाढा — भे, भो, जा, जी श्रवण — खी, खू, खे, खो घनिष्ठा — गा, गी, गु, गे शतभिषा — गो, सा, सी सु पूर्वाभाद्रपद — से,सा्े, दा,दी उतराभाद्रपद — दू, थ, झ, ञ रेवती — दे,दाे,चा,ची बाह्य वा लौकिक नां छुइगु खँय् नं विभिन्न ग्रन्थय् विभिन्न धारणा न्ह्यब्वयात:गु दु। पारस्कर गृह्यसूत्रकथं नां छुइबलय् निग: वा प्यगःया जुइमा, ब्यञ्जनपाखे शुरु जूगु जुइमा:, उकी अर्धस्वर दुगु जइमाः, नांया ल्यूने दीर्घ स्वर वा विसर्ग दुगु जुइमाः। बसिष्ठया कथं निगः वा प्यगः न्ह्यागु जूसां ज्यू तर अन्तया आखः धा:सा लकारान्त वा रेकान्त जुइमज्यु । मिसातय्गु नां विजोर व आकारान्त जूगु जुइमा: । बैजवापया कथं मिसातय्गु नां स्वंग: आख:या व इकारान्त जुइमा: । मनू (ऋृषि)या कथं मिसाया नां सरल, न्यनेबलय् यइपुसे च्वंगु, न्ह्याइपुगु, मङ्गलसूचक, दीर्घवर्णपाखें अन्त जूगु, आर्शिवादयुक्त जुइमा: । ग्यानपुगु नां तय्मज्यू थज्याःपिं
नेवाःतय्गु मौलिक संस्कारः ज्याःजंकु
उपप्रा. वज्रमुनि वज्राचार्य संस्कार म्हसीका मनूत जन्म जुयाः समाजय् च्वनाः म्वाय्गु चेतनाया विकास नापनाप संस्कारया जन्म जुल । संस्कारया अर्थ पवित्र, शुद्ध, भिंकेगु, बांलाकेगु, दय्केगु अर्थय् कयातःगु दु । ब्यावहारिक जीवनय् नं संस्कार धैगु मनू जन्म जुइधुंकाः मसीतले आनन्दं म्वाय्गु लँपु ज्याय्गु लागि छगू भूगोल, पुचःया मनूतय्सं छ्यलाः, अभ्यास यानाः सृर्जना यानाः तःगु मूल्य मान्यता हे संस्कार खः । जीवनय् याइगु संस्कार परिवार वा समाजया मनूतय्सं सुं मेपिं मनूया लागि क्यनीगु मार्ग दर्शन खः । गुकिया लँपुइ मनूतय्सं थः मसीतले न्ह्याकाच्वनी नापं मेपिन्त नं स्यनाच्वनी । मेगु कथं धाय्गु खःसा संस्कार धैगु निरन्तर रुपं क्यनाच्वनीगु पह खः । थुजागु जीवनय् याइगु संस्कारत नेवाः समुदाय दुने यक्व दु । संस्कार जात, भूगोल, धर्म कथं विस्कं दु । सामान्यतया नेवाः समुदाय दुने धर्मया ल्याखं हिन्दू, बौद्ध, मुश्लिम व ईसाइत दु । उकिं नं हिन्दू व बौद्धपाखें प्रभावित जूपिं अप्वः दु । नेवाः मुलतः हिन्दू व बौद्ध मखुसे थःगु हे भूगोलयात ल्वय्क हिन्दू व बौद्ध धर्मया आधारय् थःगु हे नेवाः धर्म हनाः वयाच्वंगु दु । धर्म दर्शनय् आधारित जुइ । दर्शन सःस्यूपिं विद्वान्पिनिगु तार्किक, विवेक, विचार, चेतनाया आधारय् सत्यतातक थ्यंकेगु लँपुया ब्याख्या खः । धर्म दार्शनिक, विद्वान्पिन्सं क्यंगु आधारय् मनूतय्सं क्यनीगु आचरण व ब्यवहार खः । उगु आचरण व ब्यवहार ब्वय्गु माध्यम वा कुतः हे संस्कार खः । उकिं संस्कार दुने धर्म निर्देशित जुयाच्वनी । नेवाः समुदाय दुने हिन्दू प्रभावित संस्कारयात सोर्ह संस्कार व बौद्ध प्रभावित संस्कारयात दश संस्कार धाय्गु याइ । थुपिं दश संस्कार व सोर्ह संस्कार दुने मलागु नेवाःतय्गु थःगु हे मौलिक संस्कारत नं यक्व दु । उकी मध्ये मनू बुढाबुढी जुइबलय् याइगु संस्कारया नां खः ज्याः जंकु । जंकु म्हसीका जंकु जीवनया पूर्वाद्ध व उतरार्द्ध निकः याय्गु चलन दु । पूर्वाद्धय् याइगु जंकुयात मचा जंकु गुगु मिसा मचा जूसा न्याला व न्हय्ला, मिजंमचा जूसा खुला व च्यालाय् याइ । उतरार्द्धय् जूसा ७७ दँ ७ ला ७ न्हु, ७ घडि, ७ पलाया साइतय् याइ । गुकियात संस्कृत भासं भीमरथारोहण धाइ । थ्व निगू जंकु नं कुण्डली वा जातः वा चाःचा नाप स्वापू दु । जंकु संस्कारया ज्या याइगु इलय् जातः वा कुण्डली तयाः पूजा याइगु व मचायात नं बुढाबुढीयात नं कुण्डली वा चाःचा सुइकीगुलिं जंकु जन्म कुण्डलीपाखें वःगु खः धैगु सीदु । ज्याः जंकु नेवाः समाजय् बुढाबुढी जुइकाः द्यःया रुपय् पलिस्था याय्त याइगु संस्कार हे ज्याथ जंकु खः । थुगु संस्कार ७७ दँनिसें १०८ दँया दुने मनू म्वानाच्वन धाःसा न्याक्वतक याय्गु चलन दु । मनूयात द्यः याइगु संस्कार जुगुुलिं थुगु संस्कारय् द्यःपिं सवार जुइत छ्यलीगु रथ आरोहण याकेगु याइ । उगु रथयात सूर्यरथ, चन्द्ररथ, ब्रम्हारथ, विष्णुरथ व शिवरथया रुपय् काय्गु याइ । उकिं रथ दय्की बलय् नं सूर्यया चिं कथं रथय् न्हय्म्ह सल, चन्द्रमा व ब्रम्हाया चिं कथं न्हय्म्ह हँय्, विष्णुया चिं कथं गरुड, शिवया वहान कथं द्वः रथय् कीगु याइ । न्हापांगु जंकुयात संस्कृत भासं भीमरथारोहण, निक्वगुयात चन्द्र रथारोहण, स्वक्वगुयात देवरथारोहण, प्यक्वगुयात महारथारोहण व न्याक्वगुयात दिब्यमहारथारोहण धाय्गु याइ । न्हापांगु जंकु ७७ वर्ष ७ महिना, ७ दिन ल्याखं याइसा निक्वगु जंकु द्वःछिकः चन्द्रमा खनीगु दिं याइ । गुलिसियां मनमास ल्याः तयाः गुलिसियां मतसे याइगु जुगुलिं एकरुपता मदु । ८१ वर्षनिसें ८४ वर्षय् दुने याइ । स्वक्वगु जंकु ८८ वर्ष ८ महिना ८ दिंनय् याइ । प्यक्वगु ९९ वर्ष, ९ महिना, ९ दिनय् याइसा न्याक्वगु जंकु १०८ वर्ष १० महिनाय् याइ । थथे जंकु याइगु बौद्ध प्रभावित जाततय् ७७ दँय् न्हापांगु, ८८ निक्वगु, ९९ स्वक्वगु याइसा मेगु याःगु खनेमदु । जंकु याय्त पूजा मण्डः च्वइगु इलय् नं न्हापांगुली ग्रहमण्डल, निक्वगु बसुन्धरा मण्डल, स्वक्वगुली उष्णीषविजया मण्डल च्वय्गु याइ । जंकुया मूल चिं रथ खः अथेसां थाय् व भूगोल कथं गनं रथ व गनं खः तयाः कुविया देश चाःहीकेगु याइ । जंकु याइगु विधि वा पदती जात धर्म व भूगोल कथं पाः । थःथःगु विश्वास मूल्य मान्यता कथं द्यःपिं साधना यानाः, माःमाःगु थासय् स्थापना यानाः, थः नं द्यःया रुपय् दुगु आभास याकाः मण्डलय् न्ह्योने तयाः धलं दंकाः, काय् छय्पिन्सं लुकिं छिकाः बसा लानाः तुफिं बँ पुनाः, जलधारा हाय्काः कुबियाः रथारोहण याकाः देशान्तर याकी । द्यःया रुपय् हय्गु लागि सँ, लुसि, ध्यंकाः अमो हामोलं म्वः ल्हुकाः, वयां लिपा थकालीपिन्सं प्यगू सागरया लखं म्वः ल्हुकाः पूजाया लागि फय्तुकेगु याइ । थुगु इलय् इनाय् व ऐलिं द्यः काः वनेगु, द्यः पलिस्था यानाः जीव विइगु नं जुइ । देशान्तर चाः हिइके धुंकाः फय्तुकाः छेँया फुक्क जःपिन्सं भागी यानाः आशिर्वाद काय्गु, ख्येँ सगं वियाः क्वचाय्केगु याइ । प्राचीनता नेवाः समुदायलय् छम्ह मनूयात पूर्ण रुपं संस्कारया ज्या याय् धुंकाः जीवनया अन्तिमपाखे मनू द्यः जुल धैगु भापाः विइगु लागि न्ह्याकाः वयाच्वंगु नेवाः मात्रया धिसिलाःगु संस्कार ज्याः जंकु संस्कार खः । थुगु संस्कार गुगु इलंनिसें न्ह्यात जुइ धैगु खँय् आःतक लुयावःगु अभिलेख कथं सम्बत् ४९९ माघ शुक्ल चतुर्दशीखुन्हु च्वयातःगु नेपालभाषा व संस्कृत भाषा, भुजिंमोल लिपिया भीमरथारोहण विधिया थ्यासफू खः । आशासफू कुथिइ दुगु थुगु जंकु सफूया अन्तय् जनको विधि खँग्वः छ्यलातःगु दु । आशासफू कुथिइ मेमेगु नं जंकुया सफूत दु । अथेहे नेपाल जर्मन रिसर्च सेन्टरं याःगु सूचीकरणय् जंकुया १२८ सफू दुथ्यानाच्वंगु दु (श्रेष्ठ,११३१ः१७) । थुजागु संस्कार याय्गु पुलांगु स्रोत धैगु वेद, स्मृति खः । वैदिक व स्मृति कालय् जंकुया बारे खनेमदुसां बृहद गार्ग सहिताय् गार्ग ऋषिं कृष्णया अबु बसुदेवयात जंकु याःगु,व उकी न्याक्वतक जंकुया नां न्ह्यथनातःगु दु धकाः धयादीगु दु (जोशी, ११२७ः१०) । यदि स्मृति, संहिता वा वेदया टिकाय् जंकुया खँ न्ह्यथनातःगु जूसा वेदया आधारय् संस्कार यानाः वयाच्वंपिं गैर नेवाःपिनि नं थुगु संस्कार दय्माःगु खः । तर बुढो पास्नी, ८४ पूजा आदि दु, जंकु हे धकाः याय्गु चलन मदुगुलिं थ्व संस्कार नेवाः मात्रया हे मौलिक संस्कार खः धैगु सीदु । जंकुया ब्यावहारिकता मनू सामाजिक प्राणी खः । उकिं वैत परिवार समाज फुक्क माः । सामाजिक प्राणी जुयाः म्वाय्त सभ्य जुयाः म्वाय् सय्केमाः, वहे सभ्यताया मेगु नां हे ब्यावहारिकता खः । गुगु संस्कारपाखें प्राप्त जुइ । मनू जन्म जुइधुंकाः बुढाबुढी जुइ । मचाबलय् मां अबुया निगरानी वा हेरविचारय्, तःधी जुइकाः थः मचायात हेरविचाः यायां बुढाबुढी जुइकाः काय्पिं, छय्पिनिगु स्याहारय् म्वाइ । थःपिन्सं मचातय्त स्याहार सुसार यानाः ब्वलंकाः तःगु कारणं काय् छय्पिन्सं बुढाबुढी जुइकाः माया ममता याकाः म्वानाच्वनी । जीवन काय्गु व विइगु खः । थःम्हं ब्यूसा, काय् नं खनी, काःसा बि
बरेछुइगु प्रवज्या ग्रहण
बिमल प्रभा वज्राचार्य (मतिना ने.सं.११३३) श्राेत ः- रवि शाक्य नेवाःत प्राचीनकालनिसें बसोवास यानावयाच्वपिं नेपाःया आदिबासी ख: । थन दुहांव:पिं आर्यत नं नेवाः समाजय् भ्यलेपुना: नेवाः समाजया हे संस्कृति नालावयाच्वंगु दु । थुज्व:गु सम्मिश्रण हे नेवा: संस्कृतिया दकलय् महत्त्वपूर्ण विशेषता खः । नेवा:त अप्व: याना: नेपा:या स्वनिगलय् च्वनाः थःगु संस्कति, संस्कार, कला, धर्म, साहित्य विकास यानाच्वंगु दु । थन दुगु थीथी मूर्ति, चैत्य, स्तुप, बहाबही, रितिथिति, जात्रापर्व आदि थुकिया पुष्टि यानाच्वंगु दु । थुकि नं नेवा:तय् संस्कार, संस्कृति गुलि च्वछायबहजु धैगु बांलाक सीदु । थुमिसं थ:थ:गु परम्पराकथं थीथी धार्मिक सामाजिक संस्कारत हनावयाच्वंगु दु । संस्कार मानव समुदायया मचा बुझ्न्ह्यःनिसे सीधुंका:तकया अवस्थाय् याइगु थीथी परम्परागत विधि हे संस्कार ख: । छगूकथं धाय्गु ख:सा मनूया जीवनचक्र हे संस्कार ख: । ‘संस्कार’ खँग्व: संस्कृतपाखें व:गु ख: । संस्कृतया ‘सम्’ मूल खँग्वलय् ‘कृञ’ धातु व “घञ’ प्रत्यय स्वाना: संस्कार खँग्व: निर्माण जूगु ख: (वज्राचार्य, ११२०: ६) । संस्कार धैगु जीवनयात भिंगु लँय् न्हयाकेत मा:गु योग्यता व अनुशासन खः । सामान्यतया संस्कारया अर्थ शुद्धि, परिष्कार व स्वच्छता धइगु थुइकी । धर्मशास्त्रय् नं ‘संस्कार’ खँग्व: भौतिक, बौद्धिक व आध्यात्मिक जीवन परिष्कृत वा शुद्ध दयकेगु अर्थय् छ्यलातःगु दु (वज्राचार्य, ११२८ :२९) । संस्कारया शाब्दिक अर्थ हे ‘दयकेगु’ वा “निर्माण यायगु” खः । मनूयात पूर्ण संस्कारित याय्गु सामाजिक जीवन हे संस्कृति ख: । संसारय् गुलि नं जाति दु फुकसिया थ:थःगु संस्कार, संस्कृति दयाच्चनी । इपिं सकसिनं थ:थ:गु परम्परागत मान्यता अनुसार धार्मिक, सामाजिक संस्कारत यानावयाच्वंगु दु । थुपिं संस्कारत गुबलेनिसें उत्पत्ति जुल धकाः क्व:छिना: धाय थाकु । महायानी बौद्धधर्मय् वज्रयान सिद्धान्त दुहांवयधुंका: मनू गृहस्थाश्रमय् च्वना: नं निर्वाण प्राप्त याय्फइ धइगु विश्वास जुल । वज्रयानया थुगु दर्शनयात यक्व हे मनूतय्सं नालाकाल । फलस्वरूप बौद्धधर्मय् नं मनू बुसानिसें सीबलय्तकया संस्कारया सृजना जुल (वज्राचार्य, ११२८ : १२) । बौद्धधर्मय् नं थ:थ:गु जातकथं संस्कारत दु । बौद्धतय्गु दशकर्म संस्कारमध्ये ‘प्रवज्या सम्बर’ वा ‘बरेछुइगु” संस्कार नं मयासेमगा:गु महत्त्वपूर्णगु संस्कार ख: । बौद्धतयगु दशकर्म संस्कार धाय्बलय् गर्भाधान, पुंसवन, सीमन्तोनयन, जातकर्म, नामकर्म, चुडाकर्म, पाणिग्रहण, विवाह, ज्याजंकु व मृत्यु संस्कार दुथ्याइ । प्रवज्याया म्हसीका प्रवज्यायात नेवाभासं ‘बरेछुइगु’ धाइ । ‘बरेछुइगु’ धइगु नेवा: खँग्व: ख: । थुकेया अर्थ ‘बरे दय्केगु” खः । थ्व ‘बरे’ खँग्व: संस्कृतया ‘बन्दे’ (vande) पाखे वःगु खः । ‘बन्धे’ अथवा ‘बण्डे” या अर्थ वन्दना याय्त लायकम्ह अथवा हनेबहम्ह धाःगु ख: । ‘बन्दे’ खँग्व: अपभ्रंश जुया: ‘बरे’ जूवंगु खः । ‘बरे’ धयागु भिक्षु” खः । उकि ‘बरेछुइगु’या अर्थ ‘बरे दय्केगु’ भिक्षु दय्केगु’ ख: (गेल्नर, १९८८ : ४३) । प्रवजित जुयाः आचरणशील जूसा उम्ह मनू हनाबना याय्बहम्ह जुइ (लक, १९७५ : ५) । बुद्धधर्म ग्रहण याना: भिक्षु जुया: बहालय् च्वनीगु जुया: उमित बन्दै वा वन्दना याय्त लायकम्ह धा:गु ख: । ‘प्रवज्या’ संस्कृत खँग्वः ख: । पालिभाषाय् ‘पब्बज्या’ धाइ । थुकिया शाब्दिक अर्थ ‘सन्यास’ ख: । बौद्धधर्मय् थुकिया अर्थ बौद्धसंघय् दुतिनेगु ख: । त्रिरत्न (बुद्ध, धर्म व संघ) या शरणय् वनेगु ख: । प्रवज्या धइगु बुद्धधर्मय् श्रामणेर, स्थविर, महास्थविर जुइगुया निति न्हापांगु पला: ख:, दीक्षित जुइगु ख: । गुगु संस्कारयात प्रवज्या, बरेछुइगु बाहेक चूडाकर्म, व्रतबन्ध नं धाय्गु या: । छ्यनय् च्वंगु आङ्गसायात “चूडा’ धाइ । थ्व संस्कारय् चूडा ध्यनीगु जुया: चूडाकर्म धा:गु ख: । बरेछुइम्ह मचायात बुसानिसेंया सँ न्हापां खाका: बौद्ध शिक्षादीक्षा बिया: ‘भिक्षु” याइगु जुया: थ्व संस्कारयात चूडाकर्म धाःगु ख: (वज्राचार्य, ११२८ : १०४) । थ्व ‘चडाकर्म’ वा ‘बरेछुइगु’ धइगु वज्राचार्य, शाक्य, बुद्धाचार्यपिनि मचाबू ब्यंकेगु, मचाजंकु यायधुंकाःया मयाःसेंमगा:गु संस्कार ख: । जातित्व रक्षाया लागि जक मखु कुलधर्म रक्षाया लागि नं चूडाकर्म याय्मा:गु ऐतिहासिक परम्परा दु । थुलिजक मखु मनुष्य जीवन सार्थक याय्त पालना यायमा:गु पञ्चशील, दशशील समेत कयाः बुद्धत्व प्राप्त जुइगु मार्गतक नं थ्यंकेफइगुलिं थ्व च्डाकर्म संस्कारया यक्व महत्त्व दु । चूडाकर्म याय्गु धइगु हे बुद्धधर्मया अनुयायी जुइगु ख: । प्यन्हु जक जुसां भिक्षु जुयाः बुद्धधर्म पालना याना: थ:गु धर्म व जातीय अस्तित्व ल्यंकेत दय्कातःगु कर्मविधि ख: । थ्व छगु जातया विशेषता नं ख: । बरेमछुतले वया जात दइमखु । अथेजुया: बरेमछुतले वया चिपनिप ल्या: तइमखु । उकि बरेछुइगु धइगु छगू वयस्कताय् दुहांवनेगु विधि नं खः धाय्फु । ‘बरेछुइगु’ चलन बौद्ध परम्पराकथं वज्राचार्य, शाक्य व बुद्वाचार्य जातिइ जक खंनेदु । तुलाधर, कंसाकार, चित्रकार, ताम्राकार, महर्जन, डंगोल आदि मेगु जातयापि बौद्ध हे जू्सां कयतापुजा याइ । न्हापा जातपातया भेदभाव मदुगुलिं न्ह्याम्हेसिनं नं प्रवज्या कायज्युगु खनेदु । थुकिया दसुकथं यँया थाय्मदु त्वाःया प्यंग:थामय् च्वंपिं ज्यापु जातियात बरेछुनाः ‘फुबरे’ धाय्गु चलन थौतक नं दनि । जयस्थिति मल्लया पालय् जात अनुसारया ज्या ब्यूसांनिसें थ्व छगू कल परम्पराकथं याय्मा:गु कर्म जूवन । दशकर्म मध्येयागु छगू संस्कार जूवन । अथेजुया: प्रवज्या धइगु शाक्य वज्राचार्य व बुद्धाचार्यपिसं जक यायज्यूगु, मेपिं बौद्ध धर्मावलम्बीपिसं याय्मज्यूगु कर्म थें जुइधुंकल । प्रवज्याया विकासक्रम बरेछुइगु परम्परा गुबलयनिसें न्ह्यात धैगु खँया आधिकारिक प्रमाण लुइकेमफुनि । स्वयम्भू पुराणय् न्हयथनातःकथं क्षमावती नगरया ‘ क्रकच्छन्द बुद्ध (ऐतिहासिक मानव बुद्धपिं मध्ये प्यम्हम्ह बुद्ध) संसार उद्घार याय्गु झ्वलय् थायथासय् वना: धर्मोपदेश बियाच्वंगु जुल । थ्व हे इलय् नेपालय नं वया: स्वयम्भूया दर्शन यात । अन च्वंगु शंखोदक पर्वतय् च्वना: (प्रवज्याव्रत’ धारणा याना: सम्यकसम्बुद्धया शासनय् बोधिज्ञान लायफइगु खँ कँसेंली क्रकुच्छन्द बुद्ध थ: नाप वःपिं शिष्यपिंमध्ये गुणध्वज व्राम्हणया नेतृत्वय् ४०० म्ह ब्राम्हण ब अभयानन्दया नेतृत्वय् ३०० म्ह क्षेत्री फुक्क याना: ७०० म्ह शिष्यपिंन्त क्रकुच्छन्द बुद्ध ‘सिद्धिपुच्व’ धयागु शंखोदक पर्वतय् सँ खाका: चूडाकर्म या:गु जुल (वज्राचार्य, ११०३ : ३७) । बौद्ध इतिहासय् मेगु प्रमाण मलूतले न्हापांगु प्रवज्या याःगु थाय्कथं थ्व हे सिद्धिपुच्वयात मानेयाय्मा: । वयांलिपा प्रचण्डदेवया प्रवज्याबारे नं स्वयम्भू पुराणय् न्ह्यथनात:गु दु । जुजु प्रचण्डदेव गौड देसं स्वयम्भूया दर्शन या:वःगु ख: । थुबलय् जुजु प्रचण्डदेवं गुरु गुणाकरयात थ: प्रवजित जइगु इच्छा प्वंकल । गुरु लय्तायाः प्रचण्डदेवयात प्रवजित याना: ‘शान्तश्री’ धकाः नामाकरण यानाबिल (वज्राचार्य, ११०३ : २३३) । शान्तश्री प्रवजित जक जूगु मखसे दकलय् न्हापाँ देखा काःम्ह नं ख: (लक, १९८५ : २५६) । थुकि शाक्यमुनि बुद्धसिबें न्हयः हे क्रकुच्छन्द बुद्ध, कनकमुनि बुद्ध आदि बुद्धपिं बौद्धधर्मया प्रचार यायांवय्धुंकूगु खनेदु । थ्व हे झ्वलय् थ: शिष्यपिन्त प्रवजित याःगु खनेदुकथं नं शाक्यमुनि बुद्धसिबें न्हय: हे प्रबजित याय्गु परम्परा दयधुंकल धइगु सीदु । गौतम बुढ् राजदरवार त्याग यानावंबलय् थःथम्हं हे आङ्गसा ध्यना: चडाकर्म यानावंगु खँ ललितविस्तरय् उल्लेख जुयाच्वंगु दु (वज्राचार्य, १०९८ : १३२) । थुगु ग्रन्थय् न्ह्यथनातःकथं सिद्धार्थ गौतम राजदरवार त्याग यायधुंका: चैत्य दय्काः चूडाकर्म याःगु खः । चूडाकर्म यानाः चीवरवस्त्र धारण यात धयात:गुलि उबलय्निसें चूडाकर्म याइबलय् चीवरवस्त्र पुनेमाःगु परम्परा दु धैगु सीदु । थनं वया: शाक्यमुनि बुद्ध बुद्धत्व प्राप्त यायधुंकाः दकलय् न्हापां वाराणसीया ऋषिपतन धयागु मृगदावनय् वना: न्याम्ह भद्रीयपिन्त धर्मदेशना यात । थुपिं न्याम्ह जाना:
धाेबि समाजया संस्कार
सामाजिक संस्कार :- धौ–बजि नकः वनेगु :- म्ह्यायमचाया प्वाथय् दुगुया गुला दुने धौबजि नकः वनेगु धकाः थःछेँ खलः वनेगु चलन दु । थुबलय् म्ह्याय्मचायात नकेगु धकाः वनिगु खःसां छेँ जःयात हे गाक्क मेमेगु नसाज्वलं, ला, खेँ, वः प्यथी अचारनापं सुराइलय् अय्लाः, थ्वं छम्ह व्यक्तियात ज्वंकाः मां, निनि, तताःजु, तःमांपिं म्ह्याय्या छेँय् वनी । मचा बुइ धुंकाः जय्बिलिमालि न्ह्यः अजि नं सिसापालु छानाः वनी अले तिनि जयविलि माली । मचा बू ब्यंकेगु :- काय वा म्ह्याय् न्ह्याम्ह हे बूगु जूसां प्यन्हु दयेकाः मचाबू व्यंकेगु चलन दु । जय्बिलि ब्यंकेगु छन्हुन्ह्यः थःछेँ पाखें चाकु, इमू, घ्यः, चिकं जाकि, बजि, यंकेमाः । कन्हय्कुन्हु अजि तयाः जय्बिलि ब्यंकीसा आगंबजि इनेगु नं चलन दु । न्हाय्पं प्वाः खनेगु :- न्हाय्पं प्वाः खनेगु ज्या अजिपाखें जुइ । मुलुइ हाकु सुका तयाः न्हाय्पं प्वाः खनेधुंकाः तू चिकनय् हलू ल्वाकछ्यानाः इला बिइगु याइ । थथे याये धुंकाः अजियात धेबा बिइमाः । थःछेँय् मचाबू लहिकः वनेगु :- मचा बुयाः झिन्हुनिसें बाःछिया दुने मचाबू स्वःवनेगु धकाः वनेगु चलन दु । उकिया लागि ला, बजि, सिसाबुसा, चाकु नापं क्वाति–वासः, फाकु–वासः यंकेमाः । अथे हे लच्छि लिपा म्ह्याय्यात थःछेँय् लहिके हयेगु व वयां लिपा भाःतया छे“य् हयाः स्वला तक न्हियान्हिथं चिकं बुइकाः क्वाति–वासः, घ्यः, चाकु, ला, गुडपाक, फाकु–वासः, नकाः म्ह बल्लाकेमाः धइगु परम्परा दु । मचा जंक्व :- मचा जंक्व यायेबलय् म्ह्याय् जूसा न्याला व काय जूसा न्हय्लां यायेगु चलन दु । थुकुन्हु पाजु खलः सगनय् ख्ये“य्, अय्लाः, थ्व“, धौ सिसाबुसा नापं लु“या तिसा व न्हूगु कापः सहित अनिवार्य रूपं उपस्थित जुइमाः । लिपा मचा निद“ व प्यद“ दइबलय् इष्ट द्यः पुज्यानाः योमरिमाः क्वखायेकेगु चलन दु । आखः स्यनेगु :- नेपाःया परम्पराकथं श्रीपंचमीकुन्हु सरस्वतीया थाय् वनाः क, खः, ग लगायत षटकोण च्वकाः आखः स्यनेगु परम्परा दु । कय्ता पुजा:- वैदिक तन्त्र पद्धति कथं ब्राह्मण तयाः गणेद्यः, महाद्यः पुजा यानाः कय्तापुजा यायेगु चलन दु । थुकिइ म्हासुगु धोतिं चिनाः मृगासन जन्हुफातय् कुबिइमाः ल्हातिइ धनुवाण ज्वंकाः गणेद्यःया देगः चाःहिकेगु परम्परा दु । गणेद्यः पुजा यायेधुंकाः द्यःया न्ह्यःने ग्वाःया लप्ते न्हय्पाः लानाः उकिया न्ह्यःने ग्वःग्वय् न्ह्यः तयाः, धेबा तयाः अले कय्ता पुजायाःम्हसिनं न्हय्पलाः छिइ धुंकाः बिसिउँ वनीबलय् पाजुपिंसं ज्वनेमाःगु चलन दु । थथे यायेन्ह्यः वैदिक परम्परा अनुसार मन्त्र बियाः धनु शिक्षा कायेमाः अले सँ खायेबलय् न्हापां पाजुपिंसं आंग्सा तयेमाः कथं सँ खाकाः उगु सँ ब्रँम्हणं धाःकथं पित्तलया भुइ निनिं फयाकयाः कय्तापुजाया ज्या सुरु जुइ । धोबि जातिइ कय्ता पुजा मजुइकं इहिपा याये मजिउगु परम्परा दु । इही :- थ्व जातिइ इही यायेगु चलन मदु । बाराः तयेगु :- हिन्दू धर्मावलम्बी धोबि जातिइ इहिपा यायेन्ह्यः न्हापां जुइगु रजस्वलाय् झिंनिन्हु तक म्ह्यायमचायात थःगु हे क्वथाय् कुनाः मिजंत व सुद्र्यः मक्यनेगु चलन दु । झ्याः खापा तिना तइगु उगु क्वथाय् छेँ व पिनेया मिसा पासापिं वनाः चागः म्हितेगु, भम्चा म्हितेगु याइ । क्वथाय् सुले धुंकाः दकलेन्हापां मां, अजि, निनि व लिपा थःथितिपिसं छुस्या मुस्या व सिसाबुसा, धौ नकेगु चलन दु । थकुथं हे क्वथा दुने सुलाच्वंम्ह म्ह्याय्यात यौनसम्बन्धी ज्ञान बियाः झिंनिन्हुया सुथय् इही याइबलय् थें हे समाः यानाः पिकाइ । थुकुन्हु ब्रँह्मणयात सःताः गौदान याकाः सुद्र्यःया पुजा याना सगं बियाः उकुन्हु हे थःथितिलिसें पासाभाइपिंत भ्वय् नकेगु याइ । इहिपा :- धोबि जातिइ वैवाहिक सम्बन्ध निगू कथं जुइगु खनेदु । छगू थःथवय् ययेधुंकाः व मेगु धायेकाः याइगु इहिपा । गथें, मिसा व मिजं निम्हेस्यानं थवंथवय् ययेकाः परिवारया समुपस्थितिइ जुइगु इहिपा । तर थज्याःगु हे वैवाहिक सम्बन्धय् परिवार दुने व लिपा थवंथवय् मनमुटावं नं नकारात्मक प्रभाव लाये फुगुलिं संस्कारगत मजुइ नं फु । तर मिजंया परिवार मिसाया परिवारयाथाय् वनाः ख“ क्वःछिना थःगु संस्कार कथं याइगु वैवाहिक सम्बन्ध मान्य जुइगु परम्परा दु । क) खँ क्वःछिइगु :- न्हापा न्हापा ख“ क्वःछइिगु न्हि कुन्हु मिजंया छे“नं गंम्ह न्या वालाः अय्लाः लिसें ज्वनाः मिसाया छे“य् वनी । मिसाया छे“य् नं थज्याःगु हे कथंया ज्या जुयाच्वनी । थुकथं हे मिजंया पाखें यंकूगु न्या व अय्लाः मिसा थःथितियात व मिसाया पाखें मिजं पक्षया थःथितियात नकेगु चलन दु । तर थौंकन्हय् मिजंया परिवारपाखें मिसाया परिवार न्ह्यःने लमिलिसें वनाः थी थी कथंया सिसाबुसा लगायत लाखामरि, मरि वा ग्वय् यंकी । नापं जन्त वयेगु न्हि क्वःछिना वइ । ख) लाखा यनेगु :- न्हापा न्हापा इहिपाया ख“ क्वःजिइ धुंकाः लाखा यनेगु प्रचलन दु । उगु इलय् भम्चा जुइम्हेसित तिसा वसः सहित सिसाबुसा, धौ, मरि, पुजा ज्वलं, सुकुन्दा, अय्लाः आदि यंकीसा थौंकन्हय् थुगु संस्कारय् छुं भतिचा हिउपाः वःगु दु । न्ह्यःने न्ह्याथें ज्याःगु संस्कार उल्लेख जूसां थौंकन्हय् चलन चल्तिइ लाखा यनेगु व ग्वय् नापं छुकेगु चलन दु । मिजंया पाखें यंकूगु उगु ज्वलं लःल्हाये धुंकाः मिजंया पाखें वंपिं थःथितिपिं लिहां वइ । लाखा कायेधुंकाः मिजं मिसा इहिपा जुइ धुंकूगु समान जुइगुलिं थ्व हे संस्कार प्रचलनय् खनेदु । ग) मू इहिपा :- इहिपा कुन्हु जन्ति वइबलय् धोबि जातिइ न्हापा न्हापा सल गयाः (पुलांगु ब्या धाइ) डोलीइ च्वनाः भम्चा काःवनेगु चलन दुगुलिइ आः समाः यानाः तःगु गाडिइ जिलाजं जुइम्ह मिजं च्वनाः ब्याण्ड बाजानापं जन्त वनेगु चलन दु । भम्चा काः वनेगु इलय् गाडीइ मिजंया पाजुं तुमा ज्वनाः प्याःम्ह न्या सहित पिरुङ्गी दुगु केरामा जन्हुफातय् पाछाया च्वनेमाः । भम्चा काः वने न्ह्यः सुकुन्दा च्याकाः पित्तलया बाता, दूफांगा, सहित जन्ति वनेमाः । मिजंया छे“ नं जन्ति वनीपिंत सिन्हः तिकाः खे“ सगं बियाः शुभ साइत स्वयाः मिजंनापं वनी । जन्त वइपिंत स्वागत यायेत च्वनाच्वंपिं मिसा पक्षयापिंसं मिजं लगायत जन्त वःपिं सकसितं मसला प्वः बियाः बिदा याइ । नापं जिलाजं जुइम्ह नाप वःपिं वया मां, बा, निनि, पाजु लगायत जन्तिपिंत क्वथाय् यनाः सम्मान बियाः आदर सत्कार याइ । तर थौंकन्हय् जन्त वःपिंत नकेगु चलन नं शुरु जूगु दु । (घ) भ्वय्या घास्ता :- – खसिया ला – गेडागुडी (भुति, सिमी) – अचार (लैं, कय्गू, आलु, पाउं ) – आलु, काउली आलुछ्व“, आलु जक, चीग्वः कय्गू, वाउं गु तुकं) – धौ – अय्लाः, थ्वं – निम्कि आदि मरि – भ्वय् लिपा बिइगु सिसाबुसा (लैं व कय्गू) – भ्वय् धुंकाः लवं, सुकुमेल, चुरोट (ङ) कन्यादान :- बैण्ड बाजा सहित वंगु जन्तियात स्वागत यायेधुंकाः जिलाजं जुइम्हेसित व वनापं वःम्ह पाजुम्हेसित भम्चा जुइम्हेसिया छेँया नकिंनं सिन्हः तिकाः व नापं च्वनाच्वंम्ह पाजुम्हेसित परिक्रमा याये धुंकाः मिजंयात
सी संस्कार
मृत्यु संस्कार दुने जोगीचक्र रविन श्रेष्ठ मनू सामाजिक प्राणी ख: । हलिमय् च्वंपिं फुक्क प्राणीयाके आहार, विहार, निद्रा, भय व मैथुन दइ तर चेतना छता मनूयाके जक दइ । थथे चेतना दुपिं विवेकशील व चेतनशील प्राणीपिन्सं जक कन्हेया खुशीया लागिं थौं योजना दय्की । कन्हेया खुशी, आनन्दया लागिं याइगु पूर्व योजना वा ज्या हे संस्कार ख: । मानव जीवन कयां जन्मकासांनिसें मसीतले आनन्दं म्वाय्गु लागिं परिवारय्, समाजय् व्यवहार बांलाका:,चरित्र शुद्ध याना:, अनुशासनय् च्वना: सामाजिक नियमयात पालना याना: वनेफत धा:सा जीवन अ:पुक न्ह्यनावनी उकिया लागिं हे सामाजिक आवश्यकताया रुपय् संस्कारया जन्म जुल । वहे संस्कारयात लिपा धार्मिकया रुपय् थाय् बिल, गुकिंयाना: मानव जीवनय् मयासे हे मगा:गु क्रियाया रुपय् विकास जुल । नेवा: समाजय् थी थी कथंया संस्कार दु गथेकि, दशकर्म संस्कर, सोह्र संस्कार आदि । थ्व हे थी थी संस्कार दुने ला:गु तसकं महत्वपूर्ण संस्कार मृत्यु संस्कार नं ख: गुकियात सी संस्कार नं धाइ । थुगु संस्कारया याय्गुया मू उद्देश्य धइगु हे सीम्ह मनूयात मुक्ति बीगु वा मोक्ष बीगु ख: । थुगु सी संस्कारया दुने थी थी क्रिया दु उगु क्रिया मध्ये जोगीचक्र पुजा नं छगू ख: । नेवा: समाजय् न्यानुमा वा न्हय्नुमा बीगु धका: मनू सीगु छेँया पिखालखुइत:पागु लप्तेय् वा पँया पुलुइ जा, केँ, थी थी वाउँचा तरकारी, ला, हँय् खेँ, न्या, मरिचरि फलफूल, क्वंचाय् थ्वं, अय्ला:तया: सीम्हेसिया म्ह्याय्यात तयार याका: भैरव वंशया कानफट्ट जोगी समुदायया मनूतय्संतन्त्रोच्चारण याना:पुजा याइ (मुनंकर्मी, नेसं ११३८:४५)थथे तन्त्रोच्चारण याना: याइगु क्रियायात हे जोगीचक्र धाइगु ख: ।थुगु जुगीचक्र पुजा मृतक प्रतात्मा पञ्चतत्वय् दुबिना वनेमा धका: याइगु ख: । आ: थौंकन्हे कानफट्ट जोगी समुदायया मनूतय्सं थुगु ज्या मया:गुलिं इमिसं याइगु तन्त्रोच्चारण ब्राम्हणं हे अपसव्य[1] याना: याय्मा:गु विधिविधान याकावयाच्वंगु दु (मुनंकर्मी,नेसं ११३८:४५)। आर्थिक अवस्था कमजोरपिं जनता छुं नं कथंया दुर्घटनाय् लाना:, जात्राया हूलय् लाना: सीपिं मनूत काजक्रिया मखना पञ्चतत्वय् दुबिना मवंसे प्रेतात्मा जुयाच्वनी । प्रेतात्मां देशय् दु:ख बी । सामुहिक प्रेतात्मायात वासस्थान पञ्चतत्वय् दुबिना वनेमा, थी थी जात्रा याइबले छुं नं कथंया बिघ्नबाधा मवय्मा धका: जात्रा याय् न्ह्य: जोगीचक्र पुजायाइगु चलन दु । मल्ल जुजुपिनिगु पालय् थथे पुजा याय्त गुथि नीस्वनात:गु दइ (श्रेष्ठ, नेसं ११२९:१२२)। दँय् दसं थुगु पुजा न्ह्याकेत जग्गातया: गुथि हे दय्का जुजु व प्रजातय्सं थाय् थासय् अभिलेख नं येक्व हे तयात:गु दु । थजा:गु हे अभिलेख मध्ये येँया मरुसत:[2]या अभिलेख नं छगू ख:। थुगु अभिलेखय् थुकथं च्वयात:गु दु : “ॐ नम: गोरक्षनाथ युग स्वस्ति श्री मन्नेपाल धिराजेश्वर श्री श्री जय रत्नमल्ल देवस्य विजयराज्ये श्री काष्ठ मण्डप स्थानसं प्रतिवर्ष जोगीचक्र दयेके यात दान याङा । भाषा थोते श्री त्रिपुर स्थान श्रीखण्डल देशया श्री २ बालानाथेन स्वहस्तेन स्वविद्यमानेन स्ववाचा प्रतिपन्नी भूतेन सुवर्ण द्वय् वर्षाधिक चतुपलाङ्कित चूर्ण काला लू प्लं ४ वर्ष थोतेया ब्याजन वर्ष प्रति आषाढ कृष्ण चतुर्दशी कोन्हु जोगीचक्र मुक्ति भोग याचकं पने माल जुरो एतत्पुन्यानु भावेन यजमानस्य सपरिवारणाम आ युरारो भ्यन्चान्ते परमधाम पदप्राप्यये ऽ स्तु थोते दान लोप भाकाले पञ्चानन्तर्थ पाप लाक जुरो श्रेयोऽस्तु संवत ६३२ आषाढ कृष्णा चतुर्दशी पर आमावस्याया पुनवसु नक्षत्रेबगू भोगे सोम दिने शुभम्”(मुनंकर्मी, २०४६:२६)। खाइ सँल्हू छन्हुन्ह्य: ख्वपया टौमढी त्वा:या आकाश भैरवया न्ह्य:ने झिंनिग: क्वंचाय् अय्ला: थ्वं जाय्का: कानफट्टा जोगीतय्सं दुगु बलि बिया: पुजायाइगु चलन दु । थ्व झिंनिग: क्वंचाया सत्ता गुबलें गुग: गुबलें न्हय्ग: जक क्वंचा तया नं पुजा याय्गु यानावयाच्वंगु दु ।आश्विन कृष्ण एकादशी खुन्हु फर्पिङया हरिशंकर जात्राया मुख्य दिं खुन्हु जोगीचक्रपूजा याइ । थुकिया नितिं फर्पिङ कोटु त्वालय् गुग: त्यपय् थ्वँ तया: न्हय्ला व न्हय्नु दुम्ह छम्ह म्ये व ग्बँग: छम्ह वलि बिया: पशुपति गोरक्षा पीठं व:म्ह कानफट्टा जोगीं बहनी १० बजेपाखे जुगीचक्र पूजा याइ । चैत्र शुक्ल नवमी खुन्हु येँया जनबाहा: द्य: जमलं साला: असनय् थेनकि रथया न्ह्य:ने, येँया: बले नानीचाया: छन्हु न्ह्य: कुमारी छेँय् क्वय् कुमारी ख:या न्ह्य:ने जोगीचक्र पुजा याइ ।स्वांया पुन्ही खुन्हु जुइगु भ्वतया चण्डेश्वरी जात्रा बले पुन्ही खुन्हुन्हिनय्भ्वतया स्वधा: हितिया दबुलिइ छम्ह कानफट्टा जोगीं फइचा बलि बिया: जोगीचक्र पुजा याइ । थुकथं मनू सिना: न्यान्हु वा न्हय्न्हु खुन्हु जोगी चक्र पुजा याय्गु धइगु प्रेतात्मायात पञ्चतत्वय् लीन याय्गु ख:सा थी थी जात्रा याइबले नं थ:गु कालगतिं मसीसे अकालं सीपिं प्रेतात्मां देशय् दु:ख मबीमा, जात्रा याइबले छुं कथंया बाधाबिघ्न मवय्मा धका: याइगु पुजा ख: । आ: थौंकन्हे थी थी जात्राबले कानफट्टा जोगीतय्सं जोगीचक्र पुजा या:सां मनू सीबले सीगु छेँया पिखालखुइ नं जोगीतय्सं पुजा मयाय् धुंकल । सीगु छेँया मनूत जक खुसिइ वना: जोगीचक्र पुजा याना: अथें त्व:ता तखेगु याय् धुंकल । थथे जोगीतय्सं पुजा मया:गु कारण नं छगु झीगु समाजय् उगु समुदायया मनूतय्त हेलाया मिखां स्वइगुलिं नं जुइफु । अथे हे उगु समुदायया मनुतय्गु आर्थिक अवस्था न्हापा सिबें आ: थौंकन्हे बांलाना व:गुलिं नं जुइफु । झीगु धर्म, संस्कृति, संस्कार ता: ई तक म्वाकातय्गु ख:सा जोगी समुदाययात नं उचित सम्मान बिया: उगु ज्या यात नं उचित सम्मान याय्मा:गु खनेदु । लिधंसा : मुनंकर्मी पूर्णराम. (नेसं ११३८). नेवार संस्कारमा अन्त्येष्ठि विधि र पितृमोक्ष. ख्वप: जोशी समाज. मुनंकर्मी लीलाभक्त. (विसं.२०४६). “जोगीचक्र”,प्राचीन नेपाल । ११५,२५-३१(पुष-माघ २०४६) । श्रेष्ठ सुरेन्द्र मान. (नेसं ११२९). नेवा: संस्कृतिया इतिहास. येँ: इन्द्र जवाहर गुथि. ‘लसकुश’ नेवा: अर्गनाइजेशन अफ अमेरिकाया लुमन्ति पौ नेसं. ११३९ [1]रुमाल जूसा जव ब्वहलय् व जनै वा उत्तरी जूसा खव ब्वहलय् तया: जव ल्हा: पिकाय्गु । [2]थुगु मरुसत: २०७२ सालया त: भुखाचं दुनाव:गुलिं आ: न्हूगु दय्केगु ज्या जुयाच्वंगु दु ।
