इहि (वेल विवाह )

तीर्थलाल नःघःभनी राजभण्डारी

     इहि । इहि धयागु नेवाःतय् थःगु हे पहःया छगू तःधंगु संस्कार खः । थ्व संस्कार सुयां मदु । नेवाःतय जक दु । उकें नेवाःतय्सं ‘इहि’ यायेगु थौंतक मत्वःतूसे यानाः वया: च्वन तिनि । हना: वयाः च्वनतिनि ।

     मनूत निक: जहाँ जुइ । छक: माया प्वाथं पिहाँ वया: जहाँ जूसा छक: संस्कारं जहाँ जुइ । माया प्वाथं जहाँ जूसां वया सुं नं दइमखु । छुं नं दइमखु । न थः दइ, न ज: दइ । नं पुचः (समाज) दइ, न थाय्बाय् दइ । न कुल हे दइ । न धर्म दइ, न कर्म दइ । न त्यः मत्य:, ज्यू मज्यू धयागु हे दइ । हानाः मदया था:गा: मदुम्ह गुंमनू थें जुइ । गन वयात संस्कार यात अन वयात सकर्ता दइ । थः नं दइ, ज: नं दइ, पुच: (समाज) नं दइ । हानाः नापं थाय् बाय् कुल नं दइ । धर्म कर्म नं दइ ।

     मिजं मचा जूसा माया प्वाथं पिहाँ वयेवं छक: जहाँ जुइ । अले मेलवा ( कय्ता) पूजा संस्कार छक: जहाँ जुइ । थथे हे मिसा मचा जूसा माया प्वाथं पिहाँ वया: छक: जूसा ” इहि” या संस्कारं छक: जहाँ जुइ । थुकथं निक: जहाँ जूपिंत ‘द्विज’ धाइ । द्विजया अर्थ निक: जहाँ जूम्ह (निक: बूम्ह ) धाःगु खः । मेःगु अर्थ संस्कार दुम्ह धाःगु खः । ” निकः बूम्ह ” धाःगुया धापू “छकःगु व सुमचां निसें तःमचा” तक जुल । निकःगु ‘व’ तःधी जुल’ धाःगु खः । थुकथं निक: (बूपिं) जहाँ जूपिं च्वयया तगिनय् लानाः थजाः जुया च्वनी । निक: जहाँ जूपिं द्विजतय् संस्कार संस्कृति कर्मकाण्ड, तजिलजि (व्यवहार) यक्व दइ । द्विज मखु पिने उलि संस्कार कर्म दइ मखु । उकें द्विज नेवाःतय् मिसामचायात याइगु छता तःजिगु संस्कार ” इहि” खः ।

अथेला ‘इहि’ धयागु छु ? छाय् यानाः वयाः च्वन ? छाय् धया: वयाः च्वन धयागु खँय् भतीचा कुलाः स्वये । थन ‘इहि’ यात निगू कथं कयाः तःगु खनेदु । छगू छँया दुजः जुल । गन जहाँ जुया द्विज जुल । अन वयात संस्कार दत । समाज दत । कुलय् थ्यात । कर्म खन । धर्म संस्कृतिं चित । चजिलजिं (व्यवहार) क्यन । अले छँया समाजया छम्ह दुजः जुल । 

        मेगु मिजं मिसा हवंकेगु यात कयाः तल । मिसा मिजं ह्वंका: निम्हत्यपू यायेगु यात ‘विवाह’ धाइ । ‘विवाह’ धयागु संस्कृत भाय् जुल । थ्वयात स्यंका ‘विहा’ धायेगु यात । थ्वयात नेवाःतय्सं ‘ब्याहा’ धायेगु यात । लिसें नेवाःतय्सं थःगु भासं ‘इहिपाल ‘ नं धया: वयाः च्वन । थ्व हे ‘इहिपाल ‘ यात ‘इहिपा : ‘ जक धायेगु यात । थ्वयात नं स्यंका: ‘इहि’ जक धायेगु यात । उके ‘इहि’ धयागु हे ‘इहिपाल’ खः ।

इहिपा : धयागु द्यः पिने पालं निसें दुगु जुयाः च्वन । पशुपति सिद्धाचल मृगस्थली गोरक्षपीठया योगी नरहरिनाथजु नापं प्यम्हेस्यां सम्पादन यानाः पिकाःगु ‘स्कंण्डपुराण हिमवत खण्ड ‘ धयागु सफूया १३३ पती ६० द्याय् महाद्यवं पार्वती इहिपा : याःगु खँ बालाक न्ह्यथनाः तःगु दु । थथे हे गोरखपुर गीता प्रेसं पिथंगु “ संक्षिप्त शिव पुराण” धयागु सफूया ११६ पती “रुद्र संहिता द्वितीय (सती) खण्डया १८ द्याय् महाद्यः व सती देवी इहिपा या खँ न्ह्यथनाः तःगु दु । थ्वयांलि भाजु रेवती रमणान्द वैद्य श्रेष्ठजुं “भगवान शंकर ” धयागु सफूया ११५ पती कुर्मपुराण (पूर्व विभाग) या ८ द्यां लिकया: ” शंकर सतीदेवी विवाह ” धयागुली वांलाक न्ह्यथनाः तःगु दु । लिसें स्व. चितधर ‘हृदय’जुं ‘नेपाल भाषा साहित्यया जातः’ धयागु सफूया ३३ पती ननिवाहाः या धर्मरत्न याके च्वंगु स्वस्थानि सफुली ल्ह्ययाः तःगु ” स्वस्थानि व्रत्त” धयागुली “देवलोकया इहिपा : ” या खँ न्ह्यथनातःगु दु । उके इहिपा : धयागु महाद्यः या पालं निसें दुगु जुल । अथेला महाद्यःयां न्ह्यः कुर्म पुरणया १५ द्या कथं ब्रम्हाया मानस पुत्र प्रजापति दक्षया पालं निसें हे दुगु खनेदत |

     इहिपा या खँ वेदय् नं न्ह्यथनातःगु खनेदु । भाजु गुणदेव भट्टराइ वि. ए. जुं ‘भारतको इतिहास’ धयागु सफूली थथे च्वयाः तःगु दु ।

      ‘आर्य – इसा भन्दा ४००० वर्ष पहिले केहि मानिसहरुले भारत वर्ष माथि आक्रमण गरे । भारत वर्षमा आफ्नो बस्ती बसाले । ‘आर्यहरुको सबभन्दा प्राचीन ग्रन्थ वेद हो । आर्यहरुले वेदलाई ‘ इश्वरीय ज्ञान कहलाइन गयो ।

          थ्व धापू कथं वेद खुद्व: दं मयाक न्ह्यः हे दये धुंकूगु खने दत । अथेला वेद धयागु ब्रम्हाया म्हुतुं पिदंगु धयाः तःगु दु । गोरखपुर गीता प्रेसं पिदंगु ‘संक्षिप्त भविष्य पुराण’ धयागु सफूया २० पती ब्रम्हपर्वया १ / २ द्याय् थथे च्वयाः तःगु दु ।

‘ब्रम्हाजीके चारो मुखेसे चार वेद उत्पन्न हुए। पूर्व मुखसें ऋग्वेद प्रकट हुआ ।दक्षिण मुखसें यजुर्वेद उत्पन्न हुआ । पश्चिम मुखसें सामवेद निसृत हुआ ।उत्तर मुखसें अर्थवेद प्रादुर्भूत हुआ ।

थ्व धापुतिं ब्रम्हाया प्यप्वाः म्हुतुं प्यंगू वेद पिहाँ वल । पूर्वं ऋग्वेद, दक्षिणं यजुर्वेद, पश्चिमं सामवेद व उत्तरं अर्थवेद पिदन धयाः च्वंगु जुल । थ्व हे पूर्व पाखेंया म्हुतुं पिज्वःगु ऋग्वेदय् इहिपाःया खँ न्ह्यथनाः तःगु जुया च्वन । भारतया संस्कृति संस्थान ख्वाजा कुतुव (वेदनगर) वरेली (उ.प्र) पाखें पिकाःगु ऋग्वेद चतुर्थ खण्ड सफूया १७१८ पती १० मण्डल ७ द्याया ८५ सुक्तय् “देवता सोम सूर्या विवाह” धयागुली थथे च्वयाः तःगु दु ।

‘सोम प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तर ॥
तृतीयोअग्निष्टे पतिस्तुरीं यस्तु मनुस्य जा ॥’

थ्व धापुतिं ” न्हापांयाम्ह सोम, निम्हम्ह गन्धर्व, स्वम्हम्ह अग्नि व प्यम्हम्ह मिजं मनू जुइ” धयाः च्वंगु जुल । थथे हे उत्तरया म्हुतुं पिज्वःगु अथर्ववेदय् नं न्ह्यथनाः तःगु दुगु जुयाः च्वन । जोशी रिसर्च इन्ष्टिच्यूट यलं पिदंगु ‘ रोलम्व’ सं २००० जनवरी जुन ल्याः १-२या ल्याखय् अथर्ववेद चतुर्दशमकाण्ड २ सुक्तं लिकयाः थथे च्वयाः तःगु दु ।

‘सोमस्य जाया प्रथमं गन्धर्वस्ते या: पति ॥
तृतीयो अग्निस्ते पतिस्तुरीयस्ते मनुष्य जाः ॥’

थ्व धापुतिं नं न्हापांयाम्ह मिजं ‘सोम’, निम्हम्ह ‘गन्धर्व’, स्वम्हम्ह ‘अग्नि’ व प्यम्हम्ह ‘मनू’ जुइ धयाः च्वंगु जुल । थ्व हे वेद कथं दकले लीपा मनूष्य नाप जुइगु इहिपा : यात च्यागू ब्बथलाः तःगु दु । गोरखपुरं गीता प्रेसं पिथंगु ‘भविष्य पुराण’ या ३४ पती ब्राम्ह पर्वया ७ द्याय् थथे च्वयाः तःगु दु ।

१) ब्राम्ह इहिपा : – बांलाःम्ह भिंम्ह मिजं मचा सः ताः पूजा यानाः धनसम्पति नापं म्याय्मचा कन्यादान वियेगु ।

२) दैव इहिपा : – होम (जग्य) या: म्हेसिततुं दक्षिणाया नापं कन्या दान वियेगु ।

३) आर्ष इहिपा :  -जीयाके धर्मया नामं छुं कयाः म्याय् मचा वियेगु । 

४) प्रजापत्य इहिपा: – छिपिं निम्हं हवना: निम्हत्यपू जुयाः छें याना नः धकाः म्यामचा बियेगु ।

५) आसुर इहिपा : – मां वौ थःथितियात व मिसा मचायात नं ध्यवा बिया यनेगु । 

६) गान्धर्व इहिपा : – निम्हेस्यां यः त्यः जुयेका वनेगु यनेगु ।

७) राक्षसी इहिपा : – मिसाया मय्क मय्कं लिसें मां बौयात नं ख्याना: दाया कसा याना: बलं लुया यनेगु ।

८) पिसाच इहिपा: -याक:चा द्यनाः च्वंबले स्यंका: लिसें याकः बाक: लँय् वयाः च्वंबले बलं लुयाः साला यनेगु ।

थ्व धापूत हिन्दीं च्वयाः तःगुया भाय् हिलागु जुल । थ्व च्यागू तालया इहिपा : भाजु मधुसुदन सुवेदजुं ‘हिन्दु विवाहको इतिहास’ धयागु सफूया ८ पती न्ह्यथनाः तःगु दु । थथे हे मे::गु सफुली नं न्ह्यथनातःगु खनेदु । थ्व च्यागू इहिपालय् महाद्यवं प्यंगू तहः या ‘प्रजापत्य इहिपा : ‘ कथं यानाः वयाः च्वंगु खनेदु ।

‘इहि’ धयागु इहिपा : ख: धका च्वय हे धाये धुन । ‘इहि’ धयागु मचाबले हे याइ ।

नेपाल संस्कृति – १५