शरद कसा:
च्वमि नेपालभाषा केन्द्रीय विभागया शिक्षण सहायक खः
नेवाःत इतिहासया थी थी इलय् थी थी थासं नेपाः गालय् वयाः छधी, छप्पँ व ल्वाकःबुकः जुयाच्वंगु पुचः खः । थुमिसं बिस्कं द्यः व संस्कृति हनेगु याः । कृषि व बनेज्या नेवाःतय् मू आम्दानीया लँ खः । नेवाः समाजयात च्वन्ह्याकेत थी थी गुथि, संघ-संस्था, जातीय समाज व र राजनैतिक पार्टी तकं नीस्वनातःगु दु ।
नेपाःया पुलांगु जाति मध्ये छगू जाति नेवाःत नं ख । नेवाःत गुलि पुलां धकाः दुवालेबलय् अःपुक्क छता लिसः ध्वदूइ, व खः नेपाल गुलि पुलां उलि हे नेवाः जाति नं पुलां । नेवाः जातिया ऐतिहासिक पक्षयात स्वय्गु खःसा स्वनिगःया आदिवासी नेवाःत हे खः । प्राचीन नेपाः छगू पुखू वा ताल खः । थुकिया पुष्टि भूगोलविद्तय्सं नं याःगु दु । थ्व पुखूया लः छथ्वः सिया धापूकथं मञ्जुश्रीया खड्गं न्हसिकाप ( गु) पालाः पितछ्वःगु खःसा मेगु धापू श्रीकृष्णया सुदर्शनचक्रं पहाड तछ्यानाः पिने छव्यांलि बस्ति दयावःगु खः धयागु नं दु । थ्व ताल बस्ति योग्य जुइधुंका चाकः लि वयाः मनूतय्सं बस्ति दय्कूगु खः । वयांलि छसिकथं गोपाल वंशनिसें मल्लवंशतकया शासकतय्सं नेपाल उपत्यकाय् राज्य यानावंगु खः । उगु इलय् नेपाल उपत्यकाय् च्वनाच्वंपिं फुक्क समुदाययात नेवाः धाइगु खः । उकिं नेवाः जाति छगू जात मखुसे छगू प्रादेशिक जाति खः ।
स्वनिगःया भौगोलिक सुन्दरताया कारणं जक मखु थनया उर्वराभूमि, सँदे व भारतया दथुइ बनेज्याय निंतिं छगू मू केन्द्रथें जूगुलिं थी थी कारणं, थी थी इलय् ,थी थी थासं वःपिं मनूतयसं थनया राज्य थःगु ल्हातय् लाकल । अले ई बिनावंलिसे शासकत व उपिंलिसें स्वनिगलय् दुहाँवःपिं न्हू न्हूपिं जातिया मनूत नं सदांयात थन हे च्वनाछ्वत । बुलुहुँ उमिसं स्वनिगःया लः फय्नापं थनया कला, संस्कृतिलिसे नं भ्यलय्पुने सय्कल । अले, तिब्बतीमूलया किराँतीत नं नेवाः जुल, आर्यमूलया शाक्य, कोलिय, लिच्छवि, थकू, मल्ल नं नेवाः जुल । उलि जक मखु विहारं वः पिं धोब्यात अले काश्मिरं कुहाँवःपिं मुस्मांत नं नेवाः जुल । थथे थी थी इलय् थी थीकथं नेपाःगा दुहाँवयाः गुबले थुमिस नेवाःभाय्यात थःगु मांभाय्कथं नालाकाल उपिं सकलें नेवाः कथं परिचित जुल, छाय् धाःसा ‘नेवाःतय् दथुइ छं दःसा व तत्व थ्व हे धकाः धाय्गु मानवशास्त्री,सांस्कृतिक, सामाजिक वा मेमेगु प्रमाणित आधार छं मदु । नेवाःतय्सं ल्हाना वयाच्वंगु गुगु भाय् खः व भाय् हे थ्व सम्बन्धया छगू क्वातुगु प्रमाणिक आधार खः ( मल्ल, १०९८ : २५५) ।
स्पष्ट खः, सुनां सुनां स्वनिगलय् वयाः नेवाःभाय् मांभाय् नाल, उपिं नेवाः जुल, अले सु मेथाय् वनाः मेता हे भाय् ल्हात उपिं नेवाः मजुल जातियात म्हसीकेगु छगू लिधंसा मनूतय् ख्वाः, म्ह वा उमिगु नश्ल नं खः, तर ब्रम्हू, स्यस्यःत स्वय्बलय् दक्षिणया आर्य मूलयापिं खनेदुसा उराय्, गुभाजु आपालं उत्तरया मंगोलनाप ज्वःलाः । अले ज्यापु, दुइँ, च्यामखलः अन्ट्राइडड्राभिड नं ख्वाः वः । थथे ख्वाः वःपिं जक नेवाः धकाः शारीरिक बनौटमा लिधंसाय्नेवाःतय्त म्हसीकेगु संभव हे मदु । प्राचीन इलय् नेवाः धैपिं छपुचः स्वनिगःया आदिवासी खः तर ताहाकःगु इतिहासया भवलय् थ्व नेवाः दुने उत्तर, दक्षिणं वःपिं थीथी धर्म, संस्कृति, नश्ल आदिया मनूत दुतिन । लिपा जूबलय् थ्वया पुलां स्वरुप तनाः छगू तःधंगु समुदायया रुप काल । नेवाः जातिया बनौटय् जक मखु थ्वया भासय् तकं थुकिया लिच्वः लात ।
थ्व ल्याखं नेवाः मूलत छगू भाषिक जाति (Lingual Community) खः । थुमिगु छगू म्हसीकाया आधार नेवाः भाय् खः । उकिं सुनां सुनां नेवाः भाय्यात मांभाय्कथं ल्हात, उपिं सकलें ऐतिहासिक क्रमय् नेवाःया धलखय् दुतिना बिल । (मल्ल,११२० : ११) नेपाः धाय्बलय् विशेष यानाः अबलय् स्वनिगःया गाःयात नेपाः गाः धाय्गु याः । लिपा नेपाः गालं थुकिया बस्ती न्यनावनाः नेपालमण्डलया निर्माण जुल । नेवाःत नं नेपाः गालय् जक च्वनामच्वँसे थी थी हुनिं यानाः नेपाःन्यंक न्यनावना थौंकन्हय्या तथ्याङ्ककथं स्वनिगः स्वयाः पिने नेपाःया आपालं जिल्लाय् नेवाःत न्यनावनाच्वंगु दु । नेवाःतय् मूलागा नेपालमण्डल खःसां नारायणगढ, हेटौंडा, वीरगंज, रिडि बन्दीपुर, पोखरा, बाग्लुङ्ग, धरान, धनकुटा, पाल्पा, चैनपु, भोजपुर, त्रिशूली आदि लागाय् नेवाःतय् ख्वातुगु बस्ती दु । अले देशपिने छगू इलय्, राजनैतिक व धार्मिक कारणं पितिनाछ्वःपिं गुलिखे नेवाः परिवार भारतया बेतियाय् अझ नं दनि । अथे हे कालिम्पोङ्ग, सिक्किम, दार्जिलिङ्गय् च्वनाः लजगाः यानाः पुस्तौं च्वनेधुंकूपिं गुलिखेसिनं अभं नं थःत नेवाः धकाः गर्व यानाच्वंगु दनि ।
नेवाःतय् म्हसीका दुवालेबलय् थीथी विद्वानतय्गु धापू छक्वः नं न्ह्यःने तय्माःगु आवश्यक जूवइ । भाजु पर्सिभल ल्याण्डनं थःगु ‘Nepal’ धइगु सफुती ‘नेवाःत नेपाःया अर्ध आदिम जाति मध्ये दकसिबे मुख्यपिं खः । इमिसं थःत नेपाःया मूलनिवासी खः धकाः दावि यानाच्वंगु दु । नेवाःतय्गु सम्बन्ध तिब्बतीतलिसे आपाः दु । अथे हे ‘Picturesque Nepal’ सफुती भाजु पर्सिब्राउन स्पष्ट जुइक च्वयादिल नेवाःत पृथ्वी मानव नकतिनि सृष्टिजूगु बखतय् तिब्बत व वया जःखः च्वंगु थासं नेपाः वयाच्वंपिं खः धइगु खँ आः सप्रमाण निर्णय जुइधुंकूगु दु । इमिगु आकार, प्रकार ,इमिगु चालचलन, इमिगु रीतिथिति व इमिगु भाषा इत्यादिं इपिं मंगोलवंशया खः धकाः समर्थन यानाच्वंगु दु । सलंसः दंनिसें भारतं वःपिं लिसे वैवाहिक सम्बन्ध जूगुलिं यानाः इमिगु उद्रगमया बल्लाःगु चिं म्हो जुल, अय्सां बांलाक अध्ययन याना स्वःसा नेवाःत नेपाःया आदिवासी खः धैगु प्रमाणित जुइ ( श्रेष्ठ, १०८८ : १०७) | नेवाः जातियात न्ह्यागु मिखाकुलिं स्वःसां वास्तवय् पुलांगु जाति खः धैगु सीदइ ।
नश्ल म्हसीकेगु न्हापांगु कसि मनूतय्गु म्हबां खः। आर्य नश्लया लक्षणय् ऊन तुयू वा तूयूतुयू धाइगु, म्हधिकः तःधिकः, च्वामुगु न्हाय्, चाकः ग्वाय्, तब्यागु कपाः, ततःग्वःगु मिखा मुख्य खः । कश्मीर व पञ्जाबया आर्यतय्के थौंकन्हय् नं थ्व लक्षण उप्वः खनेदु । तर पूर्वपाखे वसेंलि लःफय् व वासस्थलया प्रभावं व अनार्य नश्लया हि ल्वाकज्याःगुलिं थ्व लक्षण म्हो जुया वनाच्वंगु दु । आग्नेय नश्लया रंगरुप देश स्वयाः पाना वं । हिमालया आग्नेयदेशी किराततय्गु रंगरुप मंगोलक जुइ अर्थात, पतिचिं न्हाय्, न्यताः क्वें छ्वांवःगु, पाचाचिंगु ख्वाःपाः, चाक:ग्वाय् म्हो व लप्तेकुसां कुयातःगु थें जाःगु मिखा जुइ । तर नेपालय् च्वंपिं किरात जातय् गुम्हसिकें थ्व लक्षण पूरा व गुम्हेसिकें भचा म्हो जू । निगूगु कि खः भाय् । आर्यभाषा ल्हाइपिं आर्य व किराँभाय् ल्हाइपिं किराँत नश्लया । तर गनं छगू नश्लया मनुखं थःगु भाय् ल्वः मंकाः जःखः च्वंपिं मेगु नश्लया भाय्काःपिं नं दु । थ्वया नमूना तराईया थारुत खः ।
इसापूर्वया निगूगु शदी अशोकं छ्वयाहःपिं वुद्धधर्मया प्रचारकत नेपाःया केन्द्रस्थलय् वयाः नेपारतय्त बुद्धधर्मया शिक्षा बिल । थ्व ख्वाउँगु पहाड प्रदेशय् विहारवा उत्तरप्रेदशया तापालय् च्वंपि ज्याथः – जिथि वयाः च्वने थाकुइगुलिं ल्याय्म्ह ल्यासेपिं भिक्षु भिक्षुनीत वयाः धर्म प्रचार यानाः नेपालय् ल्वाकज्याज्यां आर्य हिया पिं नाम नं ल्वाकःब्वाकः ज्यात । तर बुद्धधर्मं ल्वायगु बल ख्वाउँका ब्यूगुलिं न्हापांगु शदीया दथुइ विहारं लिच्छवित वयाः इमिगु राज्य लाकाकाल । लिच्छवितय्सं ८०० दँ राज्य याःबलय् नेवाःतय्गु देय् छगू छगू यायां त्यलाः थुमित बिसिके छव्त । बिस्युंवंपि नेवाःत जःखःयापिं मूर्मित लिसे ल्वाक ज्यानाः न्यावा जुल ।
वैस्यतय्सं थःत सूर्यवंशी क्षेत्री धाइगु ११ गूगु शदीया अन्तय् सिमरौनगढय् नान्यदेवं कर्णाट राज्य थापना याःगु व थुपिं कर्णाटत सनातन धर्म माने याइपिं जूगुलिं थुमिगु प्रभाव लानाः बैस जुजुपिं नं लिपातकं सनातन धर्मय् अटल जुयाच्वन जुयाच्वंगु दु । २२५ कर्णाट राज्य कायम जूबलय् नेपालय् बैस जुजुपिसं शासन यानाच्वंगु खः । सीमाना स्वाःपिं बैसव कर्णाटतय् दथुइ गुबलें मेल गुबलें ल्वापु जुइगु स्वाभाविक खः । मेल जूबलय् कर्णाटकतय्गु चालचलन व तिसा वसः जक हे मखुकि राज्यया मुख्यमुख्य कर्मचारीत नापं नेपालय् स्थायी रुपं च्वंवःगु खनेदु । थुपिं मध्ये महाजु व कसजु निगू थर सीदु । महाजु कर्णाट राजवंशया मन्त्रीवर्गयापिं व कसजुपिं लेखाध्यक्ष ( कायस्थ ) खः । मन्त्रीतय्त महामात्य वा अमात्य धाइगु । महामात्य शब्दया रुपान्तर महाठ व्यवहार जुइ । (आचार्य ; १११५:१०-१३)
उप्वःथें भाषावंशावली नेवाःत कोकण देशयापिं खः । नान्यदेवया लिसे नायरत वःगुलिं नेवाःतय्गु अभिजन दक्षिण भारतया मालावारया नायर देश खः धइगु वर्णनत आः वयाः अमान्य सिद्ध जुइधुंकल । अथेसां छगू वंशावली अयोध्यापाखें दक्षिण कोकण देशय् वनाः छं पुस्तातक च्वंगु जुयाच्वन व अनं निवाड देश धइगु थासय् वयाः छं पुस्ता अन रचजनाल, चन्द्रभागा खुसिया सिथय् च्वंवंगु जुयाच्वन, उपिं मध्ये नान्यदेव नांयाम्ह सूर्यवंशी रजपूत धइगु प्राचीन, स्पष्ट व मेगु भाषा वंशावली दइगु वर्णन स्वयां बिस्कं कथंया च्वयातःगु लुयावःगु दु । थ्व वंशावली जक न्ह्यब्वःगु नान्यदेवया पूर्खाया नान्यदेव स्वयंया नं स्वापू दक्षिणी राजस्थानय् नं दुगु व नान्यदेवया पूर्वजत मध्यय्या शैवमार्गी (छथरे ) नेवाःतय्गु
अभिजन कोकण देशय् मजूसे उत्तर भारतपाखेया हे दुगु उगु वंशावलीया छुमां नं अत्यन्त महत्वपूर्ण खनेदु । तर छु ‘निवाङ’ त ख्वपय् वःगु दुसांतबि थजाःपिं निवाङत ब्याक्क नेवाः समाजय् तनावंगु दु । (मल्ल, ११२५:३०)
थनथाय्लाक्क स्वयम्भूलाल श्रेष्ठजुं च्वयादीगु ‘नायर व नेवाः’ च्वसुली विदेशी विद्वानपिनिगु छं उद्धरण न्ह्यब्वयातःगु स्वय्बहः जू । …Gorkha अंग्रेजी सफुती श्री फ्रांसिस तुकरं साफ साफ च्वयादिल, थ्व खँय् शंका याय्गु थाय्मदु कि थौंकन्हय् नेवाःतय्गु ही भारतं वःपिनिगु हिल्वाक ज्याय् धुंकल । थुमिगु उद्गमया बारे इस्वी सन्या गुंगूगु शताब्दी नान्यदेवलिसे नेपाः हमला याःवःपिं दखिन भारतया नायर सिपाहींत उपत्यकाय् हे बास यानाः लिपा नेवाः जूगु खः धकाः धाय्गु नेवाःतथें पुलांपिं जातिया बारे बिलकुल मानेयाय्बहगु खँ मखु । (श्रेष्ठ, १०८८: १०६)
थौंकन्हय् ब्याक्क धइथें तत्वज्ञ विद्वानतसें माने याय् धुंकूगु दु कि सृष्टिया रचना तथा सभ्यताया आरम्भ दकसिबे न्हापां हिमालयया दक्षिनपाखेया उपत्यकाय् जुल । थनं हे सारा संसारय् सभ्यता, संस्कृतिया प्रसार जुल । थुकथं नेवाः धइपिं अनेक रुपं इतिहासया थी थी चरणय् थी थीकथं व थी थी भासं नेपाःगालय् वयाः छधी, छप्पँ व ल्वाकः : बुकः जुयाच्वंगु (Heterogeneous) बिस्कं पह दु । अथे धइगु नश्लगत ल्याखं सकल नेवाःत छगू हे मानवीय पुस्ताया मचाखाचात मखु । अि म्हगः, ख्वाः स्वय्बलय् ज्वःलाःगु खनेमदु । तर, छताखँ छु धाःसा तःखें दुतवः पिं, तःगू खलःया मनूत नेपाःगालय् वःबलय् म्हयाम्हछिं जक वःगु सखे मखु जुइ । उमिसं थः नापनापं बिस्कं बिस्कंगु जीवनशैली व संस्कारयात नं ज्वनावल । तर, गथे स्वनिगः दुने वःपिं सकलें मनूत कालक्रमया झ्वलय् नेवाः जुयावन, अथे हे उपिं नापनापं दुतवःगु तःताजिया संस्कार, संस्कृति, परम्परा व आस्था सकतां नेपालमण्डलया मौलिक संस्कृति नाप युगंयुगतक बुलाः ववं थुकिं हे लिपा वनाः नेवाःतय्गु छगू मंकाः संस्कृतिकथं थातं च्वन ।
२.उद्गम
२.१ उद्गम्
नेपाःया इतिहासय् छगू तसकं प्रचलित लोकखँकथं न्हापा नेपाः गाःया श्लेषमान्तक वनय् नेमुनिं तपस्या यानाच्वंगु इलय् थनया छम्ह सापूया दुरु बीम्ह सां छं दिनतकं दुरु मब्यूगुलिं छाय् दुरु मब्यूगु जुइ धकाः व सा वं वं थासय् चेवा कयाः स्वःवंबले छथाय् वनाः दुरु हाय्काच्वंगु खन । अले शंका वनाः उगु थासय् म्हुया स्वःबले पशुपतिनाथया ज्योतिर्लिङ्ग लुयावल । उम्ह सापू ग्यानाः सित । अनंलि नेमुनिं उम्ह सापूया काय्यात थनया जुजु दय्काः थुगु थाय्या पालन यानाच्वन । थुकथं नेमुनिं पालन याःगु जुयाः थ्व थाय्यात नेपाल धाल ।
२.२ वंशावली
६००दँ मयाक पुलांगु गोपालराजवंशावलिकथं कलियुग वय्वं श्रीमद् युधिष्ठिरया आदिराज्य (न्हापाया प्रभावित राज्यय्) हिमालया मुलय् च्वंगु ख्वातुगु वनं त्वपुयातःगु भूमण्डल (नेपाः गाः) या श्लेषमान्तक वनय् श्री भृङ्गारेश्वर भट्टारक ( स्वामी) विहार याना च्वनाबिज्याःबलय् गोपाल ( सापू) जुया बिज्यात । अनंलि थन मालाखा धयागु थासं सापूतय्गु गां च्वंवय्व छन्हु थन नेप नांया गोलकया बहुन्ही नांया सां बाग्मति खुसिया सिथय् छगू थासय् न्हिंन्हिं वनाः दुरु हाय्कूगु गोपालं खनाः उगु थासय् म्हुया स्वय्व श्री पशुपतिनाथ लुयावल । अनं न्हापां जुजुश्री भूमिगुप्त, जयगुप्त, धर्मगुप्त, हर्षगुप्त, भीमगुप्त, मनिगुप्त, विष्णुगुप्त, जिनगुप्त च्याम्ह गोपाल जुजुपिंसं राज्य यात । अनंलिपा गोपाल जुजुयात त्याकाः महिषपाल ( मेपू)तसें यथाक्रमं राज्यपद भोग यात । थुपिं खः जुजु वरसिंह, जयसिंह व भूवन सिंह । थुकथं स्वम्ह मेपू जुजु जुल । अले गोपाल व महिषपालतय्त त्याकाः किरात जुजु जुल । जुजु श्री एलग्निसें जुजु श्री खिगु तक ३२ म्ह जुजु जुल ।
थुपिं लोकबाखनय् च्वंपिं नेमुनि व गोपालराजवंशावलिया भृङ्गारेश्वर भट्टाकर व हे खः । खला गोपालराजवंशावलिया उम्ह सापूयात नेप नांया गोलक धयातःगु खं उम्ह भृङ्गारेश्वरमुनियात उपिं नेप नांया सापूतय् मुनि जूगुलिं नेपमुनि वा नेप मुनिया अपभ्रंश कथं नेमुनि धाःगु खःला नं धाय्फु । तर लोक खँया नेमुनिया ने खँग्वः थौंया नेवाः भाय्या नि (गथे नीलः) या न्हापाया रूप खनेदु । छाय्धाःसा थुपिं नेप नांया सापूत थौंया नेवाः जातिया न्हापाया मनू खनेदुगुलिं थुमिगु भाय् हे नेवाः भाय्या शूरुया भाय् जुइमाः । उकिं नेमुनिया ने खँग्वः नं थौंया नेवाः खँग्वः नी (पवित्र) या पूर्वरुप कथं थुपिं नेप नांया सापूतसें पवित्रया अर्थय् छयलीगु खँग्वः जुइमाः। अर्थात थुमिसं भृङ्गारेश्वर मुनियात पवित्रम्ह मुनि खनाः नेमुनि धाःगु जुइमाः । थुकथं नेमुनिया अर्थ नेप मुनि मखुसे नी मुनि ( पवित्रमुनि) जुइ फगुलिं भृङ्गारेश्वरयात हे नेमुनि धाःगु जुइमाः ।
श्लेषमान्तक वनय् भृङ्गारेश्वरमुनि विहार याना च्वंबलय् गोपाल जुल, अनंलि मालाखां गोग्राम(सापूतयुगां) च्वंवल धकाः गोपालराजवंशावली च्वयातःगु दु । आः थ्व ‘मालाखा’ धयागु थाय् गनदुगु जुल धकाः बिचाः याय्बलय् थुपिं नेप नांया सापूत नेपाःगाःया पिने वःपिं जूगुलिं झीगु ध्यान नेपाः गालं पिने न्हापांनिसें बस्ति याना च्वंपिं नेवाः गोपालीत दुगु थाय् मकवानपुरपाखे वनेफु । शायद थुखेपाखेया मार्खु, मलेखु धयागु थाय् वा मेगु हे थाय् खः थ्व अन्वेषण याय् मानिगु विषय जुयाच्वंगु दु । गुलिं हानं मकवानपुर जिल्लापाखें न्हापा हे थकचाः पाखें थुपिं वःगु जुइमाः अले अनं जक श्लेषमान्तक वनया लागापाखे वःगु खइ धाइपिं नं दु । श्यामलदासजुया धापूकथं गोपालीत मातातीर्थपाखें वःपिं अले मेषपालत भारतया अहीरत खः। न्ह्यागुसां थुपिं मालाखां श्लेषमान्तक वनया लागाय् वःगु थाय् धाःसा ग्वल, बत्तिसपुतली, सिनांमुगः पाखे जुइफु । थन पुलापिं गोपालीत दनि धयागु नं न्यनेदु । अथे हे थनया तःधंगु गौचर (साख्यः) गुगु थौंकन्हय् हवाईजहाजया मैदान जुयाच्वंगु दु उमिगु हे सा जय्गु थाय् जुइमाः (श्रेष्ठ; ११२१:१-३) ।
२.३ थाय्वाय्
इतिहास व अध्ययनपाखें छगू खँ थ्व सिद्ध जू वइ कि नेपाः गाः लखं जायाच्वंबलय् व स्वयाः च्वय् च्वय् हे मनूत च्वनीगु स्वभाविक जुल । थ्व गाःयात छचाःखेरं चिची ग्वःगु पहाडं चाः हुइकातःगु दु । न्हापां न्हापां दुपिं मनूत थन हे छिंछिंकथं बस्ति दय्काः च्वन । लः, फय, निभाः आदि प्रकृतिपाखें थः पिन्त रक्षा जुइकथं खोपीथें जाःगु थाय् दय्कल । थजाःगु थाय्यात उबलय् ङपार धाइगु जुयाच्वन । थ्व ङपार खँग्वः यात न्ववाइबलय् ‘न्यंपार’ जुइगु लानाच्वन । थ्व न्यपारं हे लिपा नेपार खँग्व अःपुक छ्यलाः ज्यलावन । ङपारय् च्वनीपिं मनूतय्त ङपार हे धयाछ्वत लिपा मुक्कं थाय्बाय् वा देय्या नं हे ङपार जुयाः नेपार, नेपाल जुल । थन लः सुनावंलिसे कथहं मनूत कुहाँ कुहाँ वयाः बस्ति दय्काः च्वंवल । थौंकन्हय् वनाः नं स्वः वनधाःसा गुच्वय् पुलांगु बस्तिया अवशेष ल्यना हे च्वंगु दनि । थुकिया दसुकथं सक्व, चांगु तोखा, हलच्व, मच्छेगां आदियात हे काय्फु ।
सृष्टिकालय् न्हापां चीधिकःपिं जीवात्मा सृष्टि जुल, अले मानव जुल धइगु जीवशास्त्रीतय् अनुसन्धानया खँ खः । पृथ्वी मानव सृष्टि जुइन्ह्यः नेपाःया भू भाग तेथिस (Thethy) महासागर दुने लानाच्वंगु धाइ । प्राकृतिक उथलपुथल जुयाः तेथिस महासागर निगू भाग जुयावनाः नेपाल भूभाग थाहाँवल । ततःजाःगु पहाड जुल । थथे खया: हे नेपाल भूभागया थी थी थासय् समुद्रया करोड दँ न्ह्यः यापिं थी थी जीवया अवशेष दु धाइ, अनुसन्धातातय्सं उबलय्या जीवया अवशेष लुइकाच्वन । (श्रेष्ठ, ११२९:१)
३. धरातलीय स्वरुप
नेपाःया जःखः विशाल चीन व भारत लाः । नेपालय् च्वय्पाखे थःगु हिमाल, मध्यय् पहाड, क्वय्पाखे तराई दु । हिमालं लः वयाः पहाडं जुनाः तराई क्वय्पाखे खुसि न्ह्यानाच्वंगु दु । मध्यभागया जमिनय् थाय् थासय् ततःधंगु पुखू
२६
नेवा: लोकवार्ता
नेवा: लोकवार्ता
२५
२४
नेवा: लोकवार्ता२३२२२१२०
