नेपालभाषाया सिरपा:
प्रेमशान्ति तुलाधर
नेपालभाषाया आधुनिक साहित्यया निर्माणय् थुकिया विविध सिरपाया नं महत्त्वपूर्ण भूमिका दु। नेपालभाषाय् धर्मोदय सिरपा (ने.सं. १०६८) या स्थापना निसें सिरपाःया परम्परा शुरु जूगु खयाः न प्रोत्साहनया रुपय् ग्वाहालिया रुपय् लेखक वा संस्थायात आर्थिक ग्वाहालि यायेगु ज्या न्हापा न छक्व बक्वः जूगु खं न्यने ब्वने दु । पुनर्जागरणकालय् कवि सिद्धिदासया काव्य प्रतिभा प्रभावित जुयाः सिद्धिरत्न कसा: जु सिद्धिदासया सज्जन हृदयाभरण सफूयात रु ५ ग्वाहालि याःगु खं त्यने दुसा ने.सं. १०७० सं च्वसापासायात पासा पत्रिका पिकायेत स्वयम्भूलाल श्रेष्ठ रु. ५०००/- आर्थिक ग्वाहील बिउगु खं ब्वने दु। तर थथे खयाः नं च्वमितय्त इमिगु रचना वा सफूया प्रशंसा वा प्रोत्साहन कथं संस्थागत रुपं सिरपाः विइगु ज्या धर्मोदय पत्रिकाया प्रकाशन निसें जुल, अले सिरपाःया परम्पराय् निरन्तरता, विविधिता विइगु ज्या श्रेष्ठ सिरपा: (१०७३) या स्थापना निसें जुल । थाैं नेपालभाषा व थ्वया साहित्य संस्कृति संबर्द्धनया निति नीस्वनातःगु छुं छुं सिरपा थथे दु –
साहित्य सिरपा (ने.सं. १०९७) ५००/- दांया व सिरपाः देय् छगू विधाया छत्रबहादुर कायस्थ स्थापना यानादीगु उत्कृष्ट सफूयात विइगु खः ।
लाकौल सिरपा (ने. सं. ११०२) बैकुण्ठप्रसाद लाकौलनुं नीस्वनादीगु २०,०००/- तकाया थ्व सिरपा निर्दय् छक्वः नेपालभाषा व थ्वया साहित्यया ख्यलय् न्ह्यथनेवहगु ज्या याम्ह व्यक्ति या संस्थायात विइगु खः ।
चिनिमाया सिरपा: (ने. सं. ११०५) भाजु केशवकुमार शाक्यजु नीस्वनादीगु १०००/- तकाया थ्व सिरपा: ‘राजमति’ वा पति दच्छिया दुने पिदंगु वसु मध्ये उत्कृष्ट वयात लःल्हाइगु खः ।
करुणाकर सिरपा (ने. सं. ११०७) ध्व सिरपाःया संस्थापक करुणाकर वैद्य खः । लोक साहित्य संरक्षण यायेगु ज्याय् तिवः विज्ञपित विइगु थ्व सिरपाःया न्हापाया रकम १०००/- तका ख. तर करुणाकर वैद्यजुया काय भाजुपिस मेगु न दां तना धौं कन्हें थ्व सिरपाया रकम २००००/- तका व्यंकूगु दु यौकन्हय् थ्व सिरपा: निर्दय् छक्वः बिइगु जूगु दु ।
मूर्तिमान सिरपा (ने. सं. ११०८) मूर्तिमान सिरपा लोक साहित्य परिषद् पाखे संचालन जुइगु सिरपाः खः । निर्दय् छक्वः विइगु ५०,०००/- दाया थ्व सिरपाया संस्थापकत भाजु रत्नमान व वय्कःया छैनःपिं खः ।
हेमराज हःपाः सिरपा (ने.स ११११) नेपालभाषा, साहित्य, संस्कृतिया ख्यलय् न्ह्यथनेगु योगदान व्यूम्ह व्यक्ति संस्थायात विइगु थ्व सिरपाया दाता लिपि तथा संस्कृतिविद् हेमराज शाक्य खःसा थ्व सिरपाया रकम २५,०००/- तका बः।
गोविन्द सिरपा (ने सं १९१५) मदुम्ह गोविन्दमान प्रधानया नामय् स्थापना जूगु थ्व गोविन्द सिरपा: या संस्थापक भाजु ईश्वरमान प्रधान खसा थ्व सिरपा:या रकम ५०,०००/- तका ख भाषा, साहित्य, संस्कृति ख्यलय् न्यथनेवहगु ज्या याम्ह व्यक्ति वा संस्थायात विइगु थ्व सिरपा निर्दय् छक्वः लःल्हायेगु कथं लोक साहित्य परिषद् पाखें संचालन जुइगु खः ।
गौरी- अनन्त सिरपा (ने. सं. १११६) – च्वमितयुगु नेपालभाषाया शोधपूर्ण कृति पियना वियाः ध्वमियात तु उगु सफ सिरपा स्वरुप प्रदान याइगु स्व सिरपा या संस्थापक भाजु विष्णुप्रसाद श्रेष्ठ वः ।
विश्वभूमि धूस्वां सिरपा व मानकाजी मंकाः सिरपा: नांजाःम्ह उपन्यासकार पुंस्वां सामत हे सिरपा: नीस्वनादीगु दु उकी मध्ये नेपालभाषा साहित्ययात च्वन्याकेगु ल्याखं धूस्वाजु विश्वभूमि धूत्वा सिरपा व नेपालभाषाया कार्यकर्तातय्त हापा बिइगु ल्याखं मानकाजी मंकाः सिराः नाम निगू सिरपा: नीस्वनादीगु दु ।
क) विश्वभूमि धूत्वां सिरपा (ने. सं. १११४ ) – थ्व विश्वभूमि हिपति दच्छिक पिहावगु च्वसुया उत्कृष्ट च्वमियात बिइगु सिरपाः खः। थ्व सिरपाया रकम ५०००/- ख
ख) मानकाजी मंकाः सिरपा (ने. सं. १११४ ) – नेपालभाषाया कार्यकर्तातय्त विइगु थ्व सिरपाया रकम २५०००/- तका खः ।
चित्तधर सिरपा (ने. १९०९) भाषा, साहित्य, कला संरक्षण यायेगु ज्याय् वःत पानाच्वंपिं मध्ये छम्हेसित ल्ययाः देय्दस बिइगु थ्व सिरपाःया रकम १५,०००/- तका खः । थुकिया संस्थापक मणिहर्ष ज्योति खःसा थ्व सिरपाया संचालक नेपालभाषा परिषद् खः ।
ठाकुरलाल सिरपा (ने.सं. ११०९) नेपालभाषा परिषद संचालन याना वयाच्वंगु ठाकुरलाल सिरपा नेपालभाषाया निबन्ध विधाम् योगदान बिउम्ह निबन्ध नियात विइगु ख। बुकिया संस्थापक भाजु गिरिधरलाल मानन्धर खः ।
न्हूगु विश्वभूमि सिरपाः थ्व न्हूगु विश्वभूमि न्हिपति दच्छिया दुने पिदंगु रचना मध्ये बांलाःगु रचनायात विइगु सिरपाः खः ।
चिनिमाया सिरपा (ने सं १९०५) थ्व सिरपाःया संस्थापक केशवकुमार शाक्य खः। राजमती वापीस दच्छिया दुने पिदंगु दकलय् उत्कृष्ट ध्वसुयात बीगु १,०००/- दांया नगद पुरस्कार खः ।
आशामाया सिरपाः ध्व सिरपाः न्हूगु विश्वभूमि न्हिपति दच्छिया दुने मिसा मिपिनिगु दकले बांलाःगु व्वसुवात विइगु सिरपाः खः । थ्व सिरपाःया संस्थापक आसामान ताम्राकार खः ।
नारायण इनाप सिरपा: – इनाप वा पति पिदंगु बालाःगु रचनायात विइगु थ्व सिरपाया रकम ५०००/- तंकाया ख। थ्व सिरपा या संस्थापक लुमिन कुमार श्रेष्ठ यः ।
नेवाः हना सिरपा (ने.सं. १९१५) व भाषा, साहित्य, संस्कृतिया ख्यलय् न्ह्यवनेवहगु ज्या याम्ह व्यक्ति वा संस्थायात बिइगु १०,०००/- दावा सिरपा खः। बुकिया दाता भाजु राजदात श्रेष्ठ खःसा थ्व सिरपाया संचालक सम्वया भाषा साहित्य मुख्या खलः खः ।
मोतिलक्ष्मी सिरपा (ने.सं. १११९) नेपालभाषा साहित्य, संस्कृति उत्थानया ज्याय् उल्लेखनीय ज्या याम्ह मिसा च्वमियात निदंय् छक: बीगु १५०००/ दांया सिरपाः खः । थ्व सिरपाःया दाता डा. केशरी मानन्धर खसा युकिया संचालक नेपालभाषा परिषद् खः ।
धर्मोदय सिरपा (ने.सं. १०६८) इतिहासय् दकलय् न्हापांगु सिरपाः खः ।
धर्मोदय सिरपा नेपालभाषा साहित्यया धर्मोदय सभां नीस्वंगु थ्व सिरपाः दँय्दसं उगु दँय् पिदनीगु सर्वश्रेष्ठ सफूयात व धर्मोदय् लय्पतिइ दच्छिया दुने पिदंगु च्वसुयात छसिकथ १००/- तका व २५ तका विइगु खः । तर ध्व सिरपा निदं तक जक न्यायेफत अनंलि व सिरपाः दिनावन।
श्रेष्ठ सिरपा (ने.सं. १०७३)
श्रेष्ठ सिरपा निजी स्तरं नीस्वंगु नेपालभाषाया जक मखु नेपाःया हे दकलय् न्हापांगु व छगू तजिगु सिरपाः खः । थ्व सिरपाःया संस्थापक स्वयम्भूलाल श्रेष्ठ खः धर्मोदय लय्पतिइ पिदंगु रत्नध्वज जोशीया च्वसु भाषाया सिनाज्या पाखें थ्व सिरपा स्वनेगु प्रेरणा कया: स्वयम्भूलाल श्रेष्ठ ने.सं. १०७२ दिलाथ्व २ सय नीनि बुन्हि कुन्हु दां पयाना ने.सं. १०७३ निसें है लल्हायेगु व्यवस्था याःगु खः । स्वसः दांयागु ध्व सिरपाः दकलय् न्हापांगु उगु देया सर्वश्रेष्ठ सफू कथं ‘छ्वास काव्ययात ल्ययाः केदारमान व्यथित यात ललाःगु खः । ऐतिहासिक महत्व दुगु थ्व सिरपा. आ. तक स्वीम्ह कृतिकारया स्वीप्यगू कृतियात बीधुकूगु दु ।
न्हून्हूपिं च्वमितय्त हःपाः बिइगु वन्न्हुगु सफू पिथनाः नेपालभाषा साहित्य धुकू जायेकेगु पवित्र उद्देश्य स्थापना जूगु थ्व सिरपाः शुरु दा स्वसः जूसा लिया बना स्वः तक ध्वगु दु ने सं १०७८ निसें दाताया इच्छाकथं च्वसापाला अन्तर्गत न्याना वयाच्वंगु थ्व सिरपा नियमित रुप संचालन यायेत ने.सं. १०७८ स हे श्रेष्ठ सिरपा नियमावली दयेकाः नियमावली कथं बीवी विधाय् पालपाः यानाः श्रेष्ठ सिरपा लहाना वयाच्वंगु खः । थी तक्या दुने काव्य विधाया च्या वाखं विधाया न्यागू उपन्यास खुगू, स्वंगू प्याखं, प्यंगू निबन्ध, स्वंगू प्रबन्ध व न्यागू अनुवाद सफूयात थ्व श्रेष्ठ सिरपाः लःल्हाये धुंकूगु दु । थ्व सिरपाल नेपालभाषाया च्वमितय्त जक प्रोत्साहित व कदर याःगु मजुसे विधागत विकासया नितिन तिवः बिउगु दु बचे श्रेष्ठ सिरपालं बिउगु योगदानयात मनन थाना बयां लिपा थीथी व्यक्तिगत तथा संस्थागत रुपं नेपालभाषा व ध्वया साहित्य संस्कृति उत्थानया नितिं मेमेगु न आपाल सिरपा: नीरवनेगु यानाहल । बुकथं ब्व सिरपाया रकम थी मेमेगु सिरपाःया तुलनाय् म्हो जूसां थ्व सिरपाल मेमेगु सिरपाः स्वनेत हापा बिउगु दु । नेपालभाषाया दकले न्हापांगु तजिगु सिरपा: जूगुलिं थ्व सिरपाःया वःगु हे प्रतिष्ठा दु ऐतिहासिकता दु भी प्रधान सिरपा (ने.स १०९७) भी लय्पति दच्छिया दुने पिदंगु च्वसु मध्ये उत्कृष्ट वसुवात लहाइगु कथं नीस्वंगु की प्रधान सिरपाःया संस्थापक मय्जु मन्दिरा प्रधान खः ।
थुपिं सिरपाः बाहेक शैक्षिक क्षेत्रय् नेपालभाषा विषय कया ब्वनीपिं विद्यार्थीतय्त हःपाः विकथं नं थीथी सिरपा: नीस्वनातःगु दु गथे –
१. मोतिलानी सिरपा (ने. सं. १९१५) एस. एल. सी. निसें एम. ए. या तगिमय् तक बिइगु जूगु थ्व सिरपाःया रकम ५०००/- तका खः । मोतिलानी ताम्राकार नीस्वनादीगु थ्व सिरपा प्रत्येक तगिया नेपालभाषा विषय कयाः दकलय् अप्वः नम्बर हम्ह विद्यार्थीयात विइगु सिरपा खः। थ्व सिरपा या संचालक नेपालभाषा केन्द्रीय विभाग खः ।
२. चैन लाकौल सिरपा (ने.सं. ११०१) थ्व नेपालभाषा कयाः एम. ए. या परीक्षाय् दकलय् अप्वः ल्याः हम्ह मिसा विद्यार्थीयात विइगु सिरपाः खः । थ्व सिरपा ने स ११०१ निसें इनेगु शुरु जूगु दु। थुकिया संस्थापक वैकुण्ठप्रसाद लाकौल ।
३. पियूष पदक (ने सं १९१७) भाजु पियुषबहादुर अमात्यं स्वनादीगु पियूष पदक नेपालभाषा विषय कया: प्रथम श्रेणी प्रथम जूम्ह एम. ए. या विद्यार्थीयात बीगु लुँया तक्मा व दसिपौ खः । थ्व सिरपा या संचालक नेपालभाषा केन्द्रीय विभाग खः ।
नेपालभाषा सिरपा: एस. एल. सी. नेपालभाषाय् दकले अप्यः ल्या कथाः उत्तीर्ण जूम्ह विद्यार्थीयात लःल्हाइगु सिरपाः खः । थ्व सिरपाःया संचालक ‘विराट नेपालभाषा साहित्य सम्मेलन गुथि खः ।
गंगामाया सिरपाः व भिमकुमारी सिरपाः – थ्व सिरपाः एस. एल. सि परीक्षाय् नेपालभाषाय् दकलय् अप्वः ल्याः हःपिंत विइगु खः ।
थथे च्वय् उल्लेख जूगु थीथी सिरपात थाैंया नेपालभाषाया आधुनिक साहित्यया विकासय् महत्वपूर्ण भूमिका म्हितावया च्वंगु दु । छखे थज्याःगु सिरपात नेपालभाषाया च्वमि व्वमितय्त नेपालभाषा पाखे आकर्षित यानाः थ्व क्षेत्रया भाषिक, साहित्यिक, सांस्कृतिक विकासया नितिं प्रोत्साहन हौसला बिउगु दुसा, मेखे छुं कथं सफू पिकायेगु नितिं थज्याःगु सिरपाः आर्थिक तिबः न जूगु दु । अथे हे सिरपा त्याकूम्ह च्वमिया सफू प्रकाशनय हयेगु नेपालभाषा भाषितसं थः पिनिगु सामाजिक दायित्व न भाः पिउगु दु । झी थें ज्याःगु अविकसित देश च्वमितय्गु कदर सी धुंका जक जुइगुलिइ थज्याःगु सिरपाया व्यवस्था इमिगु कदर इमिगु जीवनकालय हे याना इमि पाखें अझ अप्वः साहित्यिक योगदान प्राप्त यायेगु परम्पराया नी जूगु दु। नाप सिरपा कापिं च्वमितय्गु कृति न्हूपिं च्वमितय्त थज्याःगु हे कथंया साहित्य सृजना यायेगु नितिं प्रेरणा न बिउगु दु । तर थौं नेपालभाषाय् नीस्वनातःगु सिरपा मध्ये छुं छुं जक संचालन जुयाच्वंगु दु अप्व थें दिइ धुंकूगु दु वा दिनाच्वंगु दु । अथे खः सां दँय्दसं न्हुन्हुगु सिरपाया स्थापना यानाः नेपालभाषा साहित्यया विकासय् सकारात्मक लिच्वः अवश्य हइ धइगु आगा याये फु ।
